📘 حقایق زندگی


🖌 احمد کسروی


🔸 ۳۹- پیام بملایان تبریز


🔸 ۴۰- خواهش از بازرگانان تبریز


👈 دستیابی

دفتر «سیزدهم مرداد»

🔶 کتاب «دولت بما پاسخ دهد» (احمد کسروی)

🔸 تکه‌ی 3


(١) درباره‌ی كتابسوزان :

چنانكه بارها گفته‌ایم ما باین كار بهوس برنخاسته‌ایم. با كسی دشمنی نمی‌داریم. ما را اندیشه باین كار برانگیخته. ما بازماندن این كتابهای را بزیان توده می‌شناسیم و اینست میخواهیم از میان برداریم. اكنون از دو حال بیرون نیست : اندیشه‌ی ما یا راستست یا راست نیست. اگر راست نیست دولت ما را از اشتباه بیرون آورد. اگر راستست پس چه جای ایراد است؟!.. چه جای گله‌مندیست؟!..

جای بسیار خشنودیست كه آقای دشتی قد برافراشته و در این كشاكش پا بمیان گزارده. آقای دشتی نویسنده‌ی زبردستیست. اكنون ما خواهش میكنیم ایشان سخن ما را بشنوند و پاسخهایی بما دهند.

آقای دشتی در سخنان خود سه كتاب (دیوان حافظ و كلیات سعدی و مثنوی مولوی) را عنوان كرده‌اند. ما نیز از همان سه كتاب سخن میرانیم و از پیرامون آنها درنمی‌گذریم.

این كتابها هر یكی در زمینه‌ی دیگریست. ولی رویهم‌رفته دارای چند رشته بدآموزیهای بسیار زیانمند است كه اینك من فهرست‌وار بیادآوری می‌پردازم :

١) نكوهش از جهان و زندگانی و خوار نشان دادن آن : در این زمینه هر سه همراهند. مولوی كه صوفی بوده بنیاد صوفیگری بر آنست كه جهان را خوار دارند و دامن از خوشیهای آن درچینند ، و پی كاری نروند ، و در گوشه‌ای نشسته به پر كردن شكم اگرچه از راه گدایی باشد بس كنند. حافظ كه خراباتی بوده فلسفه‌ی خراباتی نیز بنیادش هیچ و پوچ دانستن جهان و بی‌پروایی بزندگانی و دربند گذشته و آینده نبودنست. سعدی با آنكه مسلمان بوده چون برای یاوه‌گوییهای خود درپی مضمون میگشته هرچه بدستش افتاده از صوفیان و خراباتیان و دیگران برشته‌ی شعر كشیده. در اندیشه‌ی او خوار داشتن جهان نشان بزرگی آدمی می‌بوده.

من اگر بخواهم در اینجا همه‌ی شعرهای آنان را در این زمینه بنویسم باید ده صفحه بیشتر را پر گردانم. اینست تنها بیكی دو نمونه از هر كدام بس میكنم :

سعدی میگوید :

جهان بر آب نهاده است آدمی بر باد غلام همت آنم كه دل بَرو ننهاد

حافظ میگوید :

جهان و هرچه درو هست هیچ در هیچست هزار بار من این نكته كرده‌ام تحقیق
ــــــــــــــــــ

غلام همت آنم كه زیر چرخ كبود ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد است
ــــــــــــــــــ

غلام همت رندان بیسر و پایم كه هر دو كون نیرزد به پیششان یك كاه

مولوی میگوید :
اهل دنیا از كهین و از مهین لعنت الله علیهم اجمعین

در جای دیگری او افسانه‌ی بسیار پست و زشتی سروده میگوید :

همچنین جمله نعیم اینجهان بس خوشست از دور پیش از امتحان

می‌نماید در نظر از دور آب چون رَوی نزدیك آن باشد سراب

گنده پیر است او و از بس چاپلوس خویش را جلوه دهد چون نوعروس

هین مشو مغرور این گلگونه‌اش نیش نوش‌آلوده‌ی او را مچش


.

🔶 «معنی مشروطه[=دمکراسی]» (احمد کسروی)

🔸 مشروطه[=دمکراسی] و جلوگیرهای آن (تکه‌ی دو از دو)


آنگاه در ایران سنگ بزرگ دیگری در راه پیشرفت مشروطه هست ، و آن کیشهای گوناگون و صوفیگری و خراباتیگری و مانند اینهاست. می‌باید آشکاره گفت : مشروطه که بکشور دلبستگی داشتن و در راه آن جانفشانی کردنست ، با صوفیگری که بنیادش خوار داشتن جهان و بگوشه‌ای خزیدن [و] مفت خوردن است نتواند ساخت. با خراباتیگری که پایه‌اش دم غنیمت دانستن و مست بودن و بگذشته و آینده پروا ننمودنست نتواند ساخت. با شیعیگری که آغاز و انجامش دل بمردگان بستن و رشته‌ی کارها را در دست آنان دانستن و چشم براه امام ناپیدا دوختنست نتواند ساخت.

برای پیشرفت مشروطه بایستی بکوشند و اینها را از میان بردارند که این را هم تاکنون ندانسته‌اند و بکوششی در این باره برنخاسته‌اند.

اینهاست شُوَند[=سبب] آنکه مشروطه در ایران نتیجه‌ی درستی نداده. در اروپا در هر کشوری ، مشروطه مایه‌ی آبادی و فیروزی آن کشور گردیده. سی و چند ملیون مردم انگلیس که به یک نیم جهان فرمان می‌رانند این نیرومندی بیش از همه نتیجه‌ی مشروطه است. فرزندان آمریکا که از آن سوی جهان دست بکارهای اروپا و آسیا و اقیانوسیا یازیده‌اند این چیرگی را در سایه‌ی مشروطه بدست آورده‌اند. در همه جا مشروطه مایه‌ی پیشرفت بوده. ولی در ایران در این چهل سال جز افزودن بآشفتگی کشور نتیجه‌ای از آن بدست نیامده.

بسخن بیش از این دامنه نمی‌دهم. شادروانان بهبهانی و طباطبایی و دیگران کوشیدند و مشروطه را باین کشور آوردند و ما که آن را پذیرفته‌ایم و ارجمندش می‌داریم باید بکوشیم و روانش گردانیم. باید بکوشیم و زمینه‌اش آماده سازیم.

از این گفته‌ها می‌خواهیم دو نتیجه گیریم : یکی آنکه چاره‌ی دردهای ایران جز این کوششهایی که ما می‌کنیم نمی‌باشد. همان داستان مشروطه بهترین گواهست که در این توده آلودگیهایی هست و تا از آنها پاک نگردد از هیچ چیزی نتیجه‌ی درستی بدست نخواهد آمد. داستان ایران با این آلودگیها داستان استخریست با لجنهای بدبو. استخری با لجنهای بدبو اگر گلاب برویش بندند آن را نیز بدبو ‌گرداند و چاره‌ای جز آن نباشد که لجنها را بیرون ریزند و پاکش گرداند.

چنانکه می‌دانیم کسانی در این کشور حزبهای سیاسی می‌سازند. باید دید خواستشان چیست؟. اگر می‌خواهند دسته‌ای پدید آورند و با دست آنها در مجلس نماینده باشند یا در کارهای کشور سرجنبانی نمایند بخواست خود توانند رسید. ولی اگر می‌خواهند تکانی در توده پدید آورند و چاره‌ای بدردها کنند و یا نیرویی پدید آورده در برابر بیگانگان بالا افرازند این نتیجه‌ها نتواند بود و نخواهد بود.

حزب ساختن از این مردم آلوده بدان می‌ماند که کسی از بیماران مالاریایی و روماتیسمی سپاهی آراید و پیداست که از چنان سپاهی هیچ کاری نتواند برخاست.

نتیجه‌ی دوم اینکه ما در این کوششهای خود بکار بسیار بزرگی برخاسته‌ایم. کاری که خشنودی خدا در آنست و نتیجه‌های بسیار نیکی را درپی خواهد داشت.

تکه‌ای از «گفتار آقای کسروی» ، دفتر «سیزدهم مرداد 1323»


.

🔸 سخنانی که باید فراموش نکرد.


🖌 احمد کسروی

🔶 کتاب «دولت بما پاسخ دهد» (احمد کسروی)

🔸 تکه‌ی 4


(١) درباره‌ی كتابسوزان : (تکه‌ی 2)

٢) جبریگری و اینکه «بودنیها بوده» و ما را در زندگانی اختیاری نیست. این خود پایه‌ای از فلسفه‌ی خراباتیانست. حافظ و خیام در آن باره پافشاری نشان داده‌اند. حافظ تو گفتیی بایای[وظیفه] خود میدانسته که این بدآموزی را بمردم یاد دهد. سعدی نیز که درپی مضمون میگشته این را هم گرفته و پیاپی بمیان آورده.

خیام میگوید :

زین پیش نشان بودنیها بودست پیوسته قلم ز نیک و بد ناسودست
تقدیر ترا هر آنچه بایست بداد غم خوردن و کوشیدن ما بیهودست.

سعدی میگوید :

گنه نبود و اطاعت نبود و بر سر خلق نوشته بود که این مقبلست و آن مردود
ــــــــــــــــــ

گر زمین را بآسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی
ــــــــــــــــــ

بخت و دولت بکاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست
ــــــــــــــــــ

گرچه تیر از کمان همی‌گذرد از کماندار بیند اهل خرد

حافظ میگوید :

رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشادند
ــــــــــــــــــ

نصیب من چو خرابات کرده است اله در این میانه مرا زاهدا بگو چه گناه.
ــــــــــــــــــ

بر عمل تکیه مکن خواجه که در روز ازل تو چه دانی قلم صنع بنامت چه نوشت
ــــــــــــــــــ

مکن بچشم حقارت نگاه بر من مست که نیست معصیت و زهد بی‌مشیت او

٣) یاد کردن افسانه‌های بیپا و در مغزها جا دادن آنها : حافظ بارها یاد از خضر و ظلمات و جام جم و آیینه‌ی اسکندر و مانند اینها میکند که هر یکی افسانه‌ی پست دیگریست. همان حافظ رشته‌ی کارهای جهان را بدست رندان قلندر داده ، آن «معجزات و کرامات» که صوفیان به پیران و بزرگان خود نسبت دادندی این به رندان قلندر در میکده نسبت میدهد و از چنان دروغ شاخداری بازنمی‌ایستد :

بر در میکده رندان قلندر باشند که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای دست قدرت نگر و پایه‌ی صاحب‌جاهی

سعدی افسانه‌ای یاد میکند که در خاک مغرب با یک پیر فاریابی بلب دریا رسیده‌اند. او پول میداشته داده و سوار کشتی شده و آن پیر که پول نمی‌داشته با پای خود بروی آب راه رفته و از دریا گذشته :

قضا را من و پیری از فاریاب رسیدیم در خاک مغرب بآب

مولوی افسانه‌ای می‌سراید که بایزید چون گاهی دم از خدایی میزده شاگردانش باو ایراد گرفته‌اند. گفته : اگر بار دیگر چنان سخنی از من شنیدید با کاردها بزنید و مرا بکشید. ولی چون باز دم از خدایی زده و شاگردان کاردها کشیده بزدن پرداخته‌اند هرچه زده‌اند باو زیانی نرسیده. بلکه کاردها برگشته بتنهای خود زنندگان فرورفته. این هم دروغسازی مولوی :

هر که اندر شیخ تیغی می‌خلید باژگونه او تن خود میدرید

.

🔶 «حزب و گمراهیهای سیاسی» (احمد کسروی)

🔸 یک تاریخچه (تکه‌ی یک از سه)


در شهریور ماه [1320] كه در ایران تبدلاتی رخ داد و شاه گذشته از میان رفت من در سفر شیراز و بوشهر بودم. چون بازگشتم و با برخی از یاران دیدار كردم چنین گفتند : «اكنون وقت كوشش است. ما نیز باید بكوشیم. باید یك حزبی باشد».

گفتم : همیشه وقت كوشش است. در زمان شاه گذشته هم ما می‌كوشیدیم و بیكار نبودیم. اما حزب ، نخست باید معنی آن را دانست. در ایران معنی حزب را هم ندانسته‌اند.

در ایران از حزب جز این معنی را نمی‌فهمند كه چند تنی از دوستان و آشنایان گرد هم آیند ، چند جمله‌ای را بهم بسته و آن را «مرامنامه» خوانند و یك نامی نیز برای خود گزارده «حزبی» باشند ، و این پستترین و بیهوده‌ترین معناییست كه بحزب داده می‌شود. حزب اگر اینست گو هرگز مباد.

نخست این كسان اغراضشان بسیار پست است. اینان دلهاشان بمردم نمی‌سوزد و درپی كوششهایی برای این مردم نیستند. حزب را جز برای خودنمایی و هوسبازی یا برای پیشرفت كارهای خودشان نمی‌خواهند.

دوم سرمایه‌ی اینان جز سخن نیست. آنچه در مرامنامه‌های خود می‌نویسند به همان لفظ آن قناعت می‌كنند. مثلاً می‌نویسند : «ترویج زراعت» این یك جمله‌ی دلفریبیست. رواج كشاورزی را همه می‌خواهند. ولی شما از آن كسان بپرسید : از چه راه می‌خواهید بكشاورزی رواج دهید؟!. چه كوششهایی را در این باره به ‌اندیشه گرفته‌اید؟!. اینها را بپرسید و خواهید دید كه پاسخی نتوانستند و درماندند ، خواهید دید كه هیچگاه در اندیشه‌ی معنی نبوده‌اند و نتیجه‌ای نخواسته‌اند ، و تنها به همان نوشتن در مرامنامه بس كرده‌اند.

و چون قدری بیشتر فشار آورید و بیشتر پرسید خواهید دید بخشم آمده چنین گفتند : «مرامنامه اینطور می‌شود دیگر. پس می‌خواستید چه بنویسیم؟!.» یا می‌گویند : «ما اینها را نوشته‌ایم كه مردم را بر سر خود گرد آوریم ، مردم را كه بر سر خود آوردیم همه كاری می‌توانیم كرد».

همان «رواج كشاورزی» ، ما اگر بخواهیم صورت عمل پیدا كند باید بسیار چیزها را تغییر دهیم. باید ببینیم چه چیز باعث ویرانی دیه‌ها شده و كشاورزان را از پا انداخته تا از میان برداریم. روشنتر گویم باید نخست آنچه روستایی می‌كارد و محصول برمی‌دارد در دست خود او بماند و دیگران بر سرش كوفته از دستش نگیرند. دوم جلو ستمگران گرفته شود و این نباشد كه یك تابین امنیه [ژاندارم] یا یك مأمور دارایی مایه‌ی ویرانی یک دیهی گردد. سوم در دیه‌ها پزشك باشد ، داروخانه باشد ، دبستان باشد ، دادگاه باشد تا یك كشاورز بتواند به آسودگی زندگی كند. چهارم باید قانون زندگی تغییر یابد و جلو مفتخوری گرفته شود تا مردم تن به رنج كشاورزی دهند.

آن كسان از هیچ یكی از اینها آگاه نیستند و تنها یك جمله‌ی «ترویج زراعت» را می‌نویسند و دل به همان خوش می‌گردانند.

یا می‌نویسند : «وحدت ملی». در اینجا هم اگر بپرسید : «وحدت ملی» چیست و چگونه تواند بود ، درمانند و پاسخی نتوانند. زیرا هیچ نیندیشیده‌اند و اكنون هم درپی آن نیستند كه براستی یك كوششی در این زمینه كنند. عبارتهاییست شنیده و نافهمیده به دل سپارده‌اند و بروی كاغذ می‌آورند و افزار مقاصد خود می‌گردانند.

آری امروز یكی از بدترین گرفتاریهای ایران پراكندگیهاست كه درمیان افتاده و ما اگر بخواهیم این توده بجایی رسد باید بآن پراكندگیها چاره كنیم ، ولی چگونه و از چه راه؟. از این راه كه یكایك آن پراكندگیها را بشناسیم و یكایك آنها را از میان برداریم.

یك رشته پراكندگی از راه كیشهاست. در ایران چهارده كیش هست و هر كیشی برای خود سیاست دیگری و مقصد دیگری دارد.

یك رشته‌ی دیگر از راه زبانست. در این كشور هفت یا هشت زبانست و اینها با یكدیگر همچشمی و دو تیرگی دارند.

یك رشته‌ی دیگر از راه مسلكهاست ، چندین مسلك رواج یافته و به هر یكی كسانی گراییده‌اند و دنبال می‌كنند.

اینها چیزهاییست كه آشكار است و بچشم برمی‌خورد و همه می‌دانند. یك رشته پراكندگیهای نامحسوس دیگری نیز هست. مثلاً شهری دسته‌ی دیگری و روستایی دسته‌ی دیگریست. زنان دسته‌ی دیگری و مردان دسته‌ی دیگریست. جوانان خود را از دیگران جدا می‌گیرند. اروپادیدگان خود را از دیگران برتر شمرده جدا می‌ایستند. مانند اینها بسیار است كه بشمردن نیاید.

كنون ما اگر «وحدت ملی» یا «یگانگی توده» می‌خواهیم باید با همه‌ی اینها نبرد كنیم و همه‌ی اینها را از میان برداریم. گذشته از اینها باید اندیشه و آرمان یكی باشد. مردم را بهمدیگر جز اندیشه و آرمان نبندد.

👇

صد تن یا هزار تن كه در یكجا گرد آمده‌اند شما اگر بخواهید آنان را یكی گردانید با زنجیر یا طناب كه بهم نخواهید بست ، و باید همه‌ی ایشان را دارای یك اندیشه و یك آرمان (مقصد) گردانید. وگرنه از هم جدا و پراكنده‌اند ، اگرچه در یكجا باشند و اگرچه با زبان دعوی یگانگی[=اتحاد] كنند.

آن كسانی كه حزب می‌سازند و عبارت «وحدت ملی» را در مرامنامه‌ی خود می‌نویسند از اینها كمترین آگاهی ندارند ، و خود چندان نادان و نافهمند كه می‌بینی از یكسو در مرامنامه‌شان این عبارت را می‌نویسند و از یكسو در بیرون در این مجلس و آن مجلس دعوای ترك و فارس راه می‌اندازند.

اینست حال حزب و حزب‌سازان در ایران. در بیست و چند سال پیش یكی از رسواییها همین بود. ماجراجویانی چون دستشان بچیز دیگری نمی‌رسید ، چند تن گرد هم آمده حزب می‌ساختند و كار بجایی رسید كه همگی نفرت كردند و یكی از چیزهایی كه زمینه برای دیكتاتوری شاه پیشین آماده گردانید این موضوع بود. اینست می‌گویم : در ایران معنی حزب را نمی‌دانند.


.

📘 دادگاه

🖌 احمد کسروی

🔍 جُستار : جنبش کتابسوزان ، «کمپانی خیانت» و کارهای او در ایران

🔹کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده می‌گردد.

کتاب را از اینجا دریافت توانید کرد.


.

🔶 کتاب «دولت بما پاسخ دهد» (احمد کسروی)

🔸 تکه‌ی 5


(١) درباره‌ی كتابسوزان : (تکه‌ی 3)

٤) برانگیختن بباده‌خواری و خوشگذرانی و بی‌پروایی : یک نیم رباعیات خیام و دیوان حافظ در این باره است.

خیام میگوید :

می خور که ندانی ز کجا آمده‌ای خوش باش ندانی بکجا خواهی رفت

حافظ ساقینامه‌ها ساخته و گزافه‌ها سروده :

بیا ساقی آن آن آب آتش خواص بمن ده که تا یابم از غم خلاص
فریدون‌صفت کاویانی‌علم برافرازم از پشتی جام جم
بیا ساقی این نکته بشنو ز می که یک جرعه می به ز دیهیم کی
بده کز جهان خیمه بیرون زنم سراپرده بالای گردون زنم

اینها چند رشته بدآموزیهای بزرگیست که در آن کتابهاست. بماند آنکه سعدی پیاپی درس چاپلوسی بمردم میدهد :

خلاف رأی سلطان رأی جستن بخون خویش باشد دست شستن
اگر شه روز را گوید شبست این بباید گفت اینک ماه و پروین

بماند آنکه همان سعدی بارها درس بیغیرتی و پستی می‌آموزد :

چون زهره‌ی شیران بدرد نعره‌ی کوس زینهار مده جان گرامی بفسوس
با هر که خصومت نتوان کرد بساز دستی که بدندان نتوان برد ببوس

بماند آنکه چه سعدی و چه حافظ و چه مولوی پیاپی نام «عشق» می‌برند که دانسته نیست «عشق به که و چه؟...» و جز مایه‌ی سرگیجی خوانندگان و شنوندگان نیست. (1)

حافظ میگوید :

ای دل جناب عشق بلند است همتی نیکو شنو حدیث و تو این قصه گوش دار
ــــــــــــــــــ
جناب عشق را درگه بسی بالاتر از عقلست کسی آن آستان بوسد که جان در آستین دارد

هاتف میگوید :

هرچه داری اگر بعشق دهی کافرم گر جوی زیان بینی

بماند آنکه سعدی در باب پنجم گلستان و حافظ در غزلهای خود دم از بچه‌بازی و ناپاکی زد‌ه‌اند که بسیار ننگ‌آور است و درخور چشم‌پوشی نیست.

اکنون آقای دشتی بما پاسخ دهند. باین معنی که بگویند آیا این بدآموزیها در آن کتابها هست یا نیست؟ اگر هست آیا زیانمند است یا نیست؟

بارها دیده‌ایم نویسندگان در برابر یکدیگر زبان بریشخند باز کنند و از زمینه‌ی گفتگو بیرون رفته بسخنان پرتی پردازند. پیداست که ما از آقای دشتی بچنان رفتاری گمان نمی‌بریم. با اینحال از یادآوری بازنمی‌ایستیم که ایشان بسخن دیگری برنخیزند و تنها در این دو زمینه بما پاسخی نویسند. ما تنها آن میخواهیم که اندیشه‌ی ایشان را در این دو زمینه بدانیم.

آقای دشتی در گفتار خود در مجلس عنوان «ادبیات» را بمیان آورده. خواهشمندیم در اینجا از آن عنوان چشم پوشند و سخن را از زمینه‌ی خود بیرون نبرند. اگر کسی به زهر نام خوشایندی گزارد جلو زیان آن را نخواهد گرفت. اینها بدآموزیهاییست که در کتابهای سعدی و حافظ و مولوی و خیام و دیگران هست. شما نامش را «ادبیات» یا فلسفه یا هرچه میخواهید بگزارید. با نامگزاردن زیان آنها از میان نخواهد رفت. ما با آقای دشتی درباره‌ی «ادبیات» در جای دیگر سخن توانیم راند.

برخی نیز نوشته‌های شرقشناسان را به رخ ما میکشند. شرقشناسان از سعدی و حافظ و مولوی و خیام ستایشها نوشته‌اند و آنها را «مفاخر» ایران شمارده‌اند.

پاسخ این نیز روشنست. ما باید سود و زیان خود را خودمان شناسیم. ما آشکاره می‌بینیم کتابهای این شاعران پر از بدآموزیست. شرقشناسان که ستایش از آنها می‌سرایند از دو حال بیرون نیست : یا نمی‌فهمند یا میخواهند ایرانیان را فریب داده از جوش و تکان و پیشرفت بازدارند.

کسانی نیز میگویند : «گفته‌های سعدی و حافظ و خیام زیانی نداشته. مردم که بپاس آن گفته‌ها دست از کار و کوشش برنداشته‌اند. شما می‌بینید که مردم ایران در پولدوستی و دلبستگی بزندگانی پای کم از دیگران ندارند».

پاسخ این سخن آنست که بدآموزیها از هر گونه که باشد ، چون بیپایه است در برابر آز و هوس و خواهش آدمی نتواند ایستاد. اثر آنها تنها در جایی تواند بود که به آخشیج[=ضد] دلخواه مردم باشد. راستست که مردم ایران در پولدوستی و دلبستگی بسود خود پای کم از دیگران ندارند و آن نکوهشهای بسیاری که حافظ و سعدی و مولوی و خیام و دیگران از جهان کرده و آن درسهای جبریگری که داده‌اند نتوانسته آنان را از این کارها بازدارد. لیکن اگر شما بخواهید همان مردم را بکارهای بزرگی (کارهایی که سودش بتوده و کشور باشد نه بیکایک مردم) برانگیزید ـ مثلاً یک نقشه‌ی پنج‌ساله برای آباد گردانیدن دیههای ویرانه پیشنهاد کنید و یا یک راهی برای از خودگذشتگی و کوشش در راه چاره‌ی بدبختیها بآنان بنمایید ـ در آن هنگامست که خواهید دید چگونه زهر بدآموزیها تا ریشه‌ی مغزشان کارگر افتاده. در آن هنگامست که خواهید دید بی‌پرواییها می‌نمایند ، بهانه‌ها می‌آورند ، سستیها نشان میدهند. یکی میگوید : «ای بابا این چند روزه‌ی عمر باین چیزها نمی‌ارزد». دیگری میگوید : «کارها را باید خدا درست کند». سومی عربی میخواند : «الامور مرهونة باوقاتها».

👇

چهارمی شعر می‌سراید : «صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند ...».

این خود داستان شگفتیست که کسانی اثر بدآموزیها را انکار کنند. چیزیست بسیار روشن : چنانکه نیک‌آموزی (یا پند و اندرز) کارگر است بدآموزی نیز کارگر می‌باشد. بلکه راستی آنست که بدآموزیها چون بیشتر آنها با آز و هوس آدمی سازگار باشد بیشتر و آسانتر کارگر افتد.

اینها سخنان ما درباره‌ی کتابسوزانست. ما کتابهایی را پر از بدآموزیها می‌یابیم و بتوده و کشور زیانمند می‌بینیم بکوشش برخاسته میخواهیم نابود گردانیم. دولت با ما از راه منطق پیش آید. آقای دشتی یا هر کس دیگری که میخواهد بما پاسخ دهد.


پابرگی :
1ـ درباره‌ی کاربست واژه‌ی «عشق» در شعرهای فارسی بنگرید بکتاب «در پیرامون ادبیات» ، نشست پنجم. ـ ویراینده


.

🔶 «حزب و گمراهیهای سیاسی» (احمد کسروی)

🔸 یک تاریخچه (تکه‌ی دو از سه)


معنی درست حزب آنست كه یك دسته از مردان بافهم و خرد ، و پاكدل و علاقمند ، نیازمندی‌های كشور را بدیده گیرند ، و دردها را تشخیص داده راه چاره پیدا كنند و باهم نشسته و با گفتگو اندیشه و سخن یكی گردانند ، و آنوقت بكوشش برخاسته از یكسو دیگر مردان بافهم و باخرد را بسوی خود خوانند و بجمعیت خود بیفزایند ، و از یكسو در راه چاره‌سازی گامهایی بردارند.

این معنی درست حزبست ، و چنانكه می‌بینید اساس آن سه چیز است : 1ـ فهم و خرد كه دردها و چاره‌ها را نیك فهمند و حقایق را درك كنند. 2ـ پاكدلی و علاقه‌مندی كه مقصود جانفشانی و رنج بردن باشد و اغراض پست خود را داخل موضوع حزبی نكنند. 3ـ كوشش بفزونی جمعیت كه نیرو بیشتر گردد و پیشرفت آسان باشد.

یك چنین حزبی موفق بكارهای بزرگی تواند بود و از خود نامی در تاریخ تواند گزاشت. در سالهای اخیر در اروپا و آسیا بیشتر كارها با دست این حزبها پیش رفته و تاریخ بیش از همه كارهای آنان را یاد می‌كند.

امروز در آلمان كارها در دست كیست؟!. در روسیه این كارهای شگرف را كه انجام می‌دهد؟. در تركیه سررشته‌ی كارها را كه در دست دارد؟. در همه‌ی اینها ، و همچنین در بسیاری از كشورهای دیگر رشته‌ی كارها در دست حزبها می‌باشد.

می‌توان مثلهای نزدیكتری یاد كرد. حزب «اتحاد و ترقی» عثمانی فراموش نگردیده كه در آن كشور ، مشروطه بنیاد نهاد و تا سالیانی سررشته‌ی همه‌ی كارها در دست آنان بود ، و امروز كه آن حزب از میان رفته نامهای پیشروان آنها ـ از انورپاشا ، و نیازی‌بیگ ، محمودشوكت‌پاشا و دیگران ـ با احترام برده می‌شود و در تاریخها عكسهای آنان بچاپ می‌رسد.

در مصر آن كارهای تاریخی را «حزب وَفْد» انجام داده و ما باآنكه از ایشان دوریم نامهای مصطفا‌كامل و سعدزغلول‌پاشا و دیگران را شنیده‌ایم و همیشه با احترام بزبان می‌آوریم.

در خود ایران جنبش مشروطه چگونه برخاست و چگونه پیش رفت؟. نه آنست كه شادروانان بهبهانی و طباطبایی بهمدستی كسانی از ملایان و بازرگانان در تهران بكوشش برخاستند ، و بی‌آنكه نام حزب درمیان باشد خود حزبی برای مشروطه‌طلبی پدید آوردند و همین حزب بینام بود كه مشروطه گرفت و پارلمان بنیاد نهاد؟!.

سپس در تبریز چند تنی از بازرگانان و دیگران ـ از حاجی‌رسول صدقیانی و حاجی‌علی دوافروش و علی‌مسیو و جعفرآقاگنجه‌ای و آقامیرباقر استانبولچی و مانند اینهاـ یك انجمنی نهانی بنام «مركز غیبی» برپا كرده و با دست آن دسته‌ی مجاهدان را بنیاد نهادند ، و در نتیجه‌ی كوششهای این دسته بود كه مشروطه در ایران ریشه گرفت.

اینان همگی نامهاشان در تاریخ بازخواهد ماند و شما می‌بینید كه ما تاریخ می‌نویسیم و از كارهای جوانمردانه‌ی آنان ستایش می‌كنیم و عكسهای آنان را از اینجا و آنجا بدست آورده كلیشه می‌كنیم و بچاپ می‌رسانیم.

هر كاری چون از راهش بود و پاكدلانه بود این نتیجه‌ها را دهد كه ما در اینجا یاد می‌كنیم و ستایش و خشنودی دریغ نمی‌گوییم و چون از راهش نبود و پاكدلانه نبود همچون حزبسازیهای بیست سال پیش ایران باشد كه ما چون بیاد می‌آوریم از نفرت خودداری نمی‌توانیم.

كنون شما كدام یكی از این دو رشته را می‌خواهید؟ آیا حزب را بآن معنی كه در ایران فهمیده و عمل می‌كنند طالبید یا درپی معنی درست آن هستید؟

اینها را با یاران و همراهان می‌گفتم كه گوشهاشان باین مطالب چندان بیگانه نبود و خود می‌دانستم كه مقصودشان حزب بمعنی درست است. اینبود چون پاسخهایی دادند و پاره گفتگوها رفت قرار نهادیم در پیرامون نیازمندیهای ایران جستجوها و گفتگوها كنیم و زمینه برای پدید آوردن یك جمعیتی آماده گردانیم.

من در این باره چنین گفتم : چنانكه همه می‌دانیم در ایران در سی‌وشش سال پیش یك جنبشی بنام مشروطه‌خواهی برخاست. درباره‌ی آن جنبش باید چند نكته را از دیده دور نداشت :

1) آن جنبش نتیجه‌ی غمخواری‌ها و كوششهای دلسوزانه‌ی مردان ارجمند و بزرگی بود. از زمان حاجی‌میرزا‌حسینخان سپهسالار این اندیشه در ایران پیدا شده و كوششها بكار رفته بود تا سرانجام زمینه آماده گردیده و یك جنبش بزرگی برخاست.

2) آن جنبش با نتیجه‌ای كه داد برای ایران پیشرفت بزرگی بود. بایستی گفت : ایران بیكبار صد گام بسوی پیش رفت زیرا گذشته از اینكه رهایی از استبداد خود یك فیروزی یا پیشرفتی بود اساساً مشروطه یا دمكراسی یا اگر بفارسی بگویم «سررشته‌داریِ توده» ، خود بهترین شكل حكومت می‌باشد. ایران از بدترین حكومتی به بهترین حكومتی انتقال یافت.


👇

3) كسانی كه در آغاز كار پا درمیان جنبش گزاردند و بكوششهایی برخاستند چه از دسته‌ی علما و چه از گروه بازرگانان و چه از طبقه‌ی عوام ، رویهم‌رفته جانفشانی و جوانمردی پر ارزشی بخرج دادند و شایستگی و مردانگی شایانی از خود ابراز نمودند.

گزارش مشروطه یكی از بخشهای پرافتخار ایرانست و می‌توان آن را مایه‌ی سرفرازی گرفت و می‌توان از آن گزارش خشنود و خرسند گردید.


.

🔶 کتاب «دولت بما پاسخ دهد» (احمد کسروی)

🔸 تکه‌ی 6


(٢) درباره‌ی مذهب : (تکه‌ی 1)

در این باره نخست باید بگویم که در این کشور بیش از ده کیش هست. یکی از سخنان ما آنست که یک توده با این پراکندگیها زندگانیش بجایی نـتواند رسید و سرنوشتش جز بیچارگی جاویدان نتواند بود. اینست ما بیِک رشته کوششهایی در همان زمینه برخاسته‌ایم. باین معنی از یکسو معنی راست دین را روشن میگردانیم که همه بآن گرایند و از یکسو بیکایک آن کیشها پرداخته با دلیلهای ساده و استوار بیپایی آنها را نشان میدهیم.

اکنون دولت بگوید باین کار ما چه ایرادی میدارد؟.. بگوید تا ما نیز بدانیم. آیا دولت این کار ما را بتوده و کشور زیانمند میداند؟.. آیا دولت به پراکندگی توده و دشمنیهایی که از راه همین کیشها درمیان مردمست دلبستگی میدارد؟..

مثلاً دسته‌بندیهایی که بنامهای زردشتی ، مسیحی ، سنی ، علی‌اللهی ، صوفی ، بهائی ، شیخی ، کریمخانی ، اسماعیلی و مانند اینها در این گوشه و آن گوشه‌ی کشور است و همیشه مایه‌ی گزند و آزار درمیان مردم می‌باشد ، و ما از راهش میکوشیم که اینها را از میان برداریم و همه‌ی ایرانیان را بیک راه آوریم آیا کار بدی میکنیم؟.. باز تکرار میکنم : بگویند تا ما نیز بدانیم. باز تکرار میکنم : دولت بما پاسخ دهد. باز تکرار میکنم : دولت با ما از راه منطق پیش آید.

کسانی چون ایراد دیگری نمی‌یابند چنین میگویند : «این راه شما نیز اختلاف دیگری خواهد بود. شما که میگویید در ایران چهارده کیش هست این هم پانزدهم خواهد بود». این ایراد را با آب و تاب بسیاری برخ ما میکشند.

میگوییم از این ایراد خواستتان چیست؟.. آیا میخواهید این چهارده کیش که هست همچنان بماند و هیچ کسی هیچگاه بچاره نکوشد؟.. آیا آرزوی شما اینست؟!.. اگر بمیان مردمی پراکندگی و چند تیرگی افتاده هیچ کس بچاره نکوشد که آن خود پراکندگی دیگری خواهد بود؟!..

آنگاه شما اشتباه کرده‌اید. این راه پانزدهم نخواهد بود. همه‌ی آن چهارده تا را از میان برده خود تنها خواهد ماند و یگانه راه خواهد بود. این چهارده کیش که باهم هست و هیچ یک نتوانسته آن دیگرها را از میان برد از آنست که همه‌ی آنها پوچست و هیچ یکی را بر دیگری برتری نیست. چون هیچ کدام از روی منطق نیست اینست نتوانسته بآن دیگرها تکانی دهد.

این جز آنست که ما بنیاد بسیار استواری گزارده‌ایم و هرچه میگوییم از روی منطق است. این از نافهمی شماست که راه ما را بپای کیشها می‌برید. شما می‌پندارید که هر که برخاست و سخنانی گفت با دیگران در یک پایه است.

اکنون یازده سالست که راه ما آغاز شده و در این یازده سال ما بزمینه‌های بسیاری ـ از اروپاییگری ، ادبیات ، فلسفه ، صوفیگری ، مادیگری و مانند اینها ـ درآمده سخنان بسیار رانده‌ایم. در برابر بسیاری از کیشها کتاب نوشته‌ایم و برای زندگانی شاهراه نوینی باز کرده‌ایم. با همه‌ی اینها تاکنون نبوده که کسی ایرادی بسخنی از ما بگیرد. دیگر چه دلیل بالاتر از اینکه گفته‌های ما همه از روی منطقست؟!. چه دلیل بالاتر از اینکه راه ما نیرومندترین راهست و هر چیزی را که بجلو او بیفتد نابود خواهد گردانید؟!

اینان ـ این ایرادگیران ـ هنوز ندانسته‌اند که در جهان در هر زمینه آمیغهایی هست و در آدمی نیرویی بنام خرد برای دریافت آمیغها نهاده شده. ندانسته‌اند چون آمیغهایی پدیدار گردید همه‌ی پاکدلان آنها را پذیرند و در پیرامونش دست بهم دهند ، و تنها ناپاکدلان مانند که باید آنها را نیز از میان برداشت.


.

🔶 «حزب و گمراهیهای سیاسی» (احمد کسروی)

🔸 یک تاریخچه (تکه‌ی سه از سه)


با آن كوششها و جانفشانی‌ها كه پیشروان آزادی بكار بردند ، مشروطه در ایران پیش نرفت و ناانجام ماند. و این بدو علت بود : یكی آنكه توده آماده نبود و یک كوششهای پرزوری می‌خواست كه توده را آماده گرداند. اساساً مردم معنی مشروطه را ندانستند تا برای پذیرفتن آن آماده گردند. در آن روز كسان جانفشانی می‌خواست كه بمیان توده افتاده معنی درست مشروطه را بمردم بفهمانند و توده را آماده‌ی آن گردانند.

فرق مشروطه با استبداد تنها در بودن و نبودن قانون و یا در شكل حكومت نیست. یک فرق بزرگ در شایستگی و ناشایستگی توده است.

در حكومت مشروطه مردم آزادند و كسی نمی‌تواند بآنان فرمان راند و یا بسرشان كوبد. ولی از آنسوی یكایك مردم وظایفی در قبال كشور بگردن دارند كه باید آن را انجام دهند. یك توده هنگامی كه شورش كرده و با پادشاه مستبد خود به نبرد برخاسته در واقع بآن پادشاه چنین گفته : «تو دست بردار ما خودمان كشور را راه خواهیم برد» و آنوقت خودشان یك پیمانی باهم بسته‌اند كه دست بیكدیگر داده كشور را راه برند و آن را نگه دارند.

در حقیقت معنی شورش اینست. ولی در ایران این معنی را كمتر فهمیدند ، و اینست كه شایستگی در توده پیدا نشد ، و این خود علتی برای ناانجام ماندن آن كوششها گردید. علت دیگر نیز دخالت بیگانگان در كارهای ایران بود كه ناگزیر مایه‌ی اختلال می‌گردید و از پیشرفت مانع می‌شد.

در نتیجه‌ی اینها كم‌كم جنبش آزادیخواهی مبدل به هوچیگری و هیاهو گردید. آن جانفشانیها و دلسوزیها رفته سودجویی‌ها و دسته‌بندیها جای آن را گرفت. ده سال در ایران جز هرج و مرج نبود تا شاه پیشین (رضاشاه) برخاست و این نیز بجای هرج و مرج ، دیكتاتوری و استبداد را برقرار گردانید.

كنون كه آن پادشاه رفته و شما می‌خواهید بكوششهایی برخیزید كار بسیار بزرگ و بسیار سودمند آنست كه دست بهم دهید و آن كوششهای ناانجام مانده را بانجام رسانید.

باینمعنی كه یک حزبی برپا كنید كه از یكسو معنی درست مشروطه را بهمه‌ی مردم بفهماند و با عقیده‌های پراكنده‌ای كه بضد آن درمیان توده پیدا شده مبارزه كند ، و رویهم‌رفته توده را برای حكومت آزادْ شایسته و آماده گرداند ، از یكسو نیز از بازگشتن استبداد یا دیكتاتوری جلوگیری كند.

این خود بهترین وسیله‌ایست كه شما یك جمعیت صالحی پدید آورید و مردان غیرتمند و علاقه‌مند را از هر سوی كشور با خود همدست گردانید و یک مایه‌ی امیدی برای توده باشید.

مشروطه چون در ایران بشكل ناقص مجری گشت و چندان نتیجه‌ای از آن بدست نیامد در دیده‌ها خوار شد ، و امروز شما می‌بینید یك دسته هنوز هم با آن دشمنی می‌نمایند و از ریشخند و توهین بازنمی‌ایستند. و از آنسوی دسته‌هایی از جوانان مشروطه را كهنه شده می‌پندارند و دلسردی از خود نشان می‌دهند.

اینها همه از دانسته نبودن معنی درست مشروطه است. اینان نمی‌دانند كه حكومت ملی یا سررشته‌داری توده كه معنی مشروطه است بهترین طرز حكومتهاست. نمی‌دانند كه اگر در ایران مشروطه مجری شده بود امروز این كشور با كشورهای متحده‌ی آمریكا همسنگ شمرده می‌شد.

هر مردمی ‌باید باساس حكومت كشور خود علاقه‌مند باشند و از روی عقیده آن را مجری دارند. امروز این اختلال بزرگیست كه ایرانیان باساس حكومت خود علاقه ندارند و هر دسته‌ای تمایلات دیگری از خود نشان می‌دهند.

از این بدتر آنست كه آن كسانی كه دشمنی با مشروطه می‌كنند شما چون با آنان گفتگو كنید خواهید دید اساساً دربند كشور و توده نیستند و هیچ گونه وظیفه‌ای برای خود در قبال كشور
نمی‌شناسند و زندگانی را بیش از این نمی‌دانند كه بخورند و بخوابند و پول‌اندوزی كنند و با خوشی روز گزارند. حقیقتاً باید گفت بدرجه‌ی پست حیوانی تنزل كرده‌اند.

اینان چندان تیره‌درونند كه فرقی میانه‌ی استقلال كشور و آزادی زندگانی با زیردستی بیگانگان و بندگی آنان نمی‌گزارند و اینست چون گفتگو از كوشش درباره‌ی كشور می‌شود با صد گستاخی بی‌پروایی می‌كنند و این گفتگوها را بیهوده می‌شمارند.

از اینسوی جوانان كه دلسردی از مشروطه نشان می‌دهند اگر بپرسید خواهید دید علتی برای این كار نیست و اگر بگویید چه ایرادی بمشروطه دارید بیش از این نخواهند گفت كه مشروطه كهنه شده.

اینها دردهای كوچكی نیست. اكنون كه شما می‌خواهید نیازمندیهای كشور را بدیده گرفته برای چاره‌سازی بآنها دست بهم دهید اینك یكی از آن نیازمندیها را من بشما نشان دادم.

بدینسان سخنان خود را بپایان رسانیدم ، و چون گفتگوهایی شد چنین قرار دادیم كه یك جمعیتی پدید آوریم كه در گام نخست بموضوع مشروطه و نشر معنی آن درمیان توده پردازد و خود هوادار آن بوده باستواری بنیادش كوشد. نیز به نشستهای خود ادامه دهیم كه در دیگر زمینه‌ها نیز گفتگو رود.

👇

این بود بخشی از تاریخچه‌ی پیدایش یك جمعیت ـ یك جمعیتی كه پرچم زبان آنهاست. این تاریخچه را تا اینجا نوشتم و بازمانده را بهنگام دیگری می‌گزارم.

(پرچم روزانه شماره‌های 32 ، 33 و 34 دوشنبه 11 (دو نوبت) و سه‌شنبه 12 اسفند ماه 1320)


.

پرچم روزانه ، شماره‌ی 34

🔸 امروز چاره چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔍 نیازمندیهای ایران ، تغییراتی که باید بکار بست و راه رسیدن به این آرمان.

📊 شمار ساتها : ۷۳

بازپسین پراکنش : شهریور ۱۴۰۱


🔷 کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده می‌گردد.

کتاب را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.

🔶 کتاب «دولت بما پاسخ دهد» (احمد کسروی)

🔸 تکه‌ی 7


(٢) درباره‌ی مذهب : (تکه‌ی 2)

کسانی هم چنین میگویند : «باید اینها از راه فرهنگ ، درست شود».

میگوییم : فرهنگ چیست؟.. مگر فرهنگ شما همان نیست که هست؟!.. این فرهنگ در پنجاه سال گذشته چه کرده که از این پس تواند کرد؟!. این فرهنگ که خودش از بدآموزیهای سعدی و حافظ و مولوی و همچنان از پندارهای بیپای کیشها سرچشمه گرفته چگونه تواند چاره‌ی این پراکندگیها و بیچارگیها کند؟!. مگر همانکه نامش فرهنگ بود باید امید بآن بست؟!.

آنگاه چه شده که ما نکنیم و فرهنگ کند؟!... چه شده که ما که سرمایه‌اش را میداریم و میتوانیم و خود برای کوشش و جانفشانی آماده گردیده‌ایم نکنیم و بگزاریم «در آینده» فرهنگ کند؟! آخر رازش را بما بگویید. فلسفه‌اش بفهمانید.

اکنون می‌آییم بر سر مذهب شیعه که آقای دشتی یادآوری کرده ، وآنگاه بیشتر گله‌ها و شکایتها بر سر آنست. درباره‌ی این کیش ما سخنان بسیار میداریم و کتابها نوشته‌ایم.

این کیش با خرد ناسازگار است ، با دانشها ناسازگار است ، با تاریخ ناسازگار است ، با خود اسلام ناسازگار است ، با زندگانی ناسازگار است ، پس از همه‌ی اینها با مشروطه (با زندگانی دمکراسی) که ما با خونریزی و فداکاری بدست آورده‌ایم ناسازگار است.

ما صد ایراد باین کیش میداریم. ولی اشکال بزرگ بر سر همان بخش اخیر است. بر سر همان ناسازگاری با مشروطه است. اینست من تنها آن را با جناب‌عالی که آقای بیات و خود رئیس دولت می‌باشید بگفتگو میگزارم. بگفتگو میگزارم و خواهشمندم دولت بما راهی نماید. خواهشمندم گامی پیش گزارده گره از رشته‌ی ما بگشاید.

همه میدانند که در کیش شیعه حکومت حق امام است. جز او هر کس دیگری بحکومت برخیزد «غاصب» و «جائر» و «فاجر» است و پیروان او همه گناهکارند. در زمان امام جعفر صادق (بنیادگزار این کیش) و جانشینان او خلفایی که می‌بودند شیعیان آنان را «غاصب» می‌شناختند و فرمانبرداری از آنان را بخود بایا نمی‌شماردند. بلکه دشمنی و کارشکنی با آنان را بخود بایا می‌شماردند. این چیزیست که درخور گفتگو نیست.

سپس که روزگار گذشته و داستان امام ناپیدا بمیان آمده (که در اینجا نیازی بسخن از آن نمی‌باشد) باور شیعیان این بوده که در نبودن آن امام ، حکومت حق علماست. علما جانشینان آن امامند. خود آن امام فرموده : «هم حجتی علیکم کما انا حجة‌الله علیهم». (1) هر کس باید فرمان از علما برد ، سر بآنان سپارد ، خمس و سهم امام (که مالیات اسلامی می‌بوده) بآنان پردازد ، بجنگ بی‌اجازه‌ی آنان نرود ، جز دستورهای ایشان را نپذیرد.

در نتیجه‌ی این باور است که شیعیان همیشه ، چه بخلفای اسلامی که در بغداد یا در مصر یا در استانبول می‌بوده‌اند و چه بپادشاهان دیگری که در کشورهای اسلامی برمیخاسته‌اند ، با دیده‌ی دشمنی نگریسته آنان را جز «غاصب» و «جائر» نمی‌شناخته‌اند. در خود ایران همیشه این گفتگو درمیان می‌بوده که شاهان غاصبند ، مالیات دادن بآنها حرامست ، بسربازی رفتن حرامست ، اگر پولی از دولت بدست کسی افتد تواند آن را «تقاص» کند. اینها از دستورهای همگانی کیش شیعی بوده.

اینها چیزهاییست که درخور گفتگو نیست. گفتگو در آنست که ایرانیان که از زمان صفوی کیش شیعی را پذیرفته بودند و این کشور یکی از کانونهای بزرگ شیعیگری بشمار میرفت (و اکنون هم میرود) ، در چهل سال پیش ، کسانی از همان علما و دیگران بجنبش برخاستند و پس از کشاکشها و خونریزیها حکومت مشروطه (یا دمکراسی) را از توده‌های اروپایی فراگرفته در این کشور روان گردانیدند که اکنون هم روانست.

پیداست که آنچه اندیشه‌ی مشروطه‌خواهی را در ایران پدید آورد ، آن بود که کیش شیعی و دستورهای آن نمی‌توانست کشور را براه برد. وگرنه چه نیاز بمشروطه بودی؟!. چرا بایستی علما پیش افتند و مشروطه خواهند؟!.. چرا بایستی فقه جعفری را کنار گزارند و قانونها را از فرانسه و انگلیس آورند؟!..


پابرگی :
1ـ معنی : آنان [علما] حجت من بر شمایند و من [امام‌زمان] حجت خدا بر آنانم. ـ ویراینده


.

کتاب «دولت بما پاسخ دهد»