2) خودْ معنی آبخوست را غلط فهمیده با اینحال بی‌باکانه نسبت غلط را بدیگری می‌دهد و یک داستان دروغی از خود جعل می‌کند.

3) پس از آنکه من غلط او را نوشته‌ام عارش می‌آید که بگردن گیرد و عذر خواهد ، و خیره‌رویانه این زمان از راه دیگری پیش می‌آید ، و رشته‌ی خودفروشی را از دست نهِشته به یک مؤلف پیره‌مردی زباندرازی می‌کند.

از سخن خود دور نیفتیم : یک جوان با این بیمایگی ، در زمینه‌ی زبان آذربایجان ـ زمینه‌ای که از سی سال پیش درمیان بوده و تصمیمها درباره‌ی آن گرفته شده ـ گفتار می‌نویسد و بگمان خود دلیلها برای آن یاد می‌کند.

چه می‌نویسد و چه دلیلی یاد می‌کند؟ اینک چند جمله از نوشته‌های او : «در تشکیل دولتها و ملتهای متمدن امروز زبان ، دین ، نژاد ، رنگ و غیره مورد توجه و نظر نیست ...»

یکی بپرسد : تو این را از کجا می‌گویی؟!... چه دلیلی برای آن داری؟! چیزیست بسیار محسوس : دو دسته که در زبان یا در نژاد یا در کیش جدا بودند درمیان آنان دوتیرگی خواهد بود و با یکدیگر همچشمی و کینه‌ورزی خواهند داشت. یک کلمه باید گفت : هر چیزی که دوتایی آورد این نتیجه را دربر دارد.

حقایق «امروز و دیروز» ندارد و همیشه یکیست. گنجانیدن یک کلمه‌ی «تمدن» درمیان جمله نیز کمکی بشما نخواهد داشت. توده‌ها چه با تمدن و چه بی‌تمدن باید تا می‌توانند از هر باره یکی باشند ، وگرنه زیان خواهند دید.

سویس و بلژیک را مثل آورده می‌گوید : «در سویس به سه زبان مختلف حرف می‌زنند. در بلژیک دو زبان جداگانه شایع و معمول است ...»

باید گفت ما را با سویس و بلژیک کاری نیست. ما باید در اندیشه‌ی خود باشیم و بدردهای خود چاره کنیم. اگر بلژیک یا سویس گرفتار یک دردی هستند نباید ما نیز خود را گرفتار گردانیم. اینکه در سویس یا در بلژیک دو سه زبان هست ، این از نیکی آن نیست که شما نیز پیروی کنید.

پس چرا شما سویس و بلژیک را که حالشان بر ما چندان روشن نیست می‌بینید. ولی دولت اتریش را که داستانش بیرون افتاده و همه دانستند فراموش می‌کنید؟ چرا بیاد نمی‌آورید که دولتی بآن بزرگی و نیرومندی ، چون از نژادها و زبانهای گوناگون پدید آمده بود سالها گرفتار کشاکشهای درونی بود و خونریزیها رخ می‌داد و پادشاه و ولیعهد کشته می‌شد ، و در فرجام کار نیز در سایه‌ی همان چندتیرگی از هم پاشید و نابود گردید؟!.. (1)

اصلاً چرا توده‌ی خودتان را در برابر چشمتان نمی‌بینید و بجاهای بسیار دور رفته از سویس و بلژیک مثل می‌آورید؟!.. از همین توده‌ی خودتان بسنجید و بیندیشید و حقیقت را دریابید. بیندیشید که اختلافهایی که بنام زبان یا کیش یا بعنوان دیگری درمیان است چه آسیبهایی را به ایران می‌رساند و چه آتشهایی را می‌افروزد.

دیگر چیزها بماند. همان بدرفتاری را که بسیاری از کارکنان فارسی‌زبان دولت ، بنام همان اختلاف زبان ، در آذربایجان می‌کردند و امروز یکی از شکایتهای آذربایجانیان همانست بدیده گیرید. همان نفرتی را که همیشه میان کردان و دیگران است و همیشه مایه‌ی صد آشوب و آسیب بوده بیاد آورید. چرا باروپا می‌روید و بدیگران می‌پردازید. بخودتان پردازید و گرفتاریهای خود را باندیشه سپارید.

همین رفتار ناستوده‌ی چند تن ، که در چنین هنگام گرفتاری جهان ، بیاد زبان ترکی افتاده‌اند و آن را عنوانی برای گفتارنویسی و گله و شکایت ساخته‌اند از کجا برخاسته؟!.. آیا جز نتیجه‌ی دو زبانیست؟!

از اینها گذشته ـ آذربایجان را بپای بلژیک و سویس بردن غلط است. در آن کشورها چون دو یا سه نژاد است دو زبانی درمیان می‌باشد و چون هر دسته‌ای بزبان و نژاد خود علاقه‌مند می‌باشند به همان حال اختلاف بازمانده‌اند. این کجا و داستان آذربایجان کجا؟!..

مردم آذربایجان جز ایرانی نیستند و زبانشان جز فارسی نبوده. هنوز نشانه‌های فارسی ، با فراوانی بسیار ، در آن سرزمین پایدار است.

خود همان نام «آذربایجان» فارسی است و ما معنی آن نام و تاریخچه‌اش را در پرچم خواهیم نوشت. آذری که زبان خاص آذربایجان و خود شاخه‌ای از فارسی بوده و هنوز از میان نرفته و در خلخال و قره‌داغ و گلین‌قیه و زنوز و دیگر جاها سخن گفته می‌شود.

آذربایجانیان در همه‌ی مدتی که ترکی در آنجا رواج گرفته نوشتن فارسی را رها نکرده‌اند. یک آذربایجانی فارسی را بهتر از ترکی می‌خواند ، یک روزنامه‌ی فارسی را بیشتر از یک روزنامه‌ی ترکی دوست می‌دارد.

در آذربایجان در این مدت چند صد سال جز برخی کتابهای کوچک و کم‌بهایی ـ از ثعلبیه و دخیل و دیوان راجی و مانند اینها ـ تألیف نگردیده ، و چنانکه شمردیم جز چند روزنامه کم‌عمری بآن زبان انتشار نیافته است.

👇

این بر من بسیار دشوار می‌افتد که بچنین سخنانی می‌پردازم و چیزهای روشن و آشکاری را برشته‌ی بیان می‌کشم. جای بسیار افسوس است که ناگزیر گردیده در شماره‌های نخست روزنامه‌ی خود باین موضوع می‌پردازم.

بسیار جای افسوس است که جوانی همینکه بشنود در تبریز گفتگوی ترکی درمیانست بی‌آنکه بداند مقصود چیست و زمینه چه می‌باشد هوسمندانه خامه بدست گیرد و سخنان بیپایی بهم ببافد و بروزنامه بفرستد. بسیار جای افسوس است که جوانان چنین بار آیند و جز هوس و خودنمایی دربند هیچی نباشند.

دوباره می‌گویم : روی سخن من در این گفتارها نه باین نویسندگان بلکه بمردم آذربایجانست. اینان هوس خود را بکار برده و آنچه بایستی کنند کرده‌اند. از آنجا که باینگونه گفته‌ها اگر پاسخی داده نشود در برخی دلهای ساده جا برای خود باز کند این گفتار برای جلوگیری از آنست.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ بیاد داریم که ده‌ها سال کسانی بجز بلژیک و سویس ، شوروی را مثال زده آرزومند بودند ترکی و کردی و مانند آن در ایران همچون فارسی زبان رسمی گردد و چنان وامی‌نمودند که چندزبانی تأثیری بر یگانگی (وحدت) توده‌ها ندارد. ولی به باور ما یکی از رخنه‌هایی که از نخست بر بنیاد شوروی یا یوگسلاوی بود و سرانجام از همانجا این کشورها فروپاشیدند همین چند نژادی و چند زبانی بود. حتا همان بلژیک را که نویسنده‌ی یاد شده مثال زده از این رهگذر در رنج بوده و هست.
این کسان پروا نمی‌کنند که چند زبانی بجز آنکه به یگانگی یک توده آسیب می‌رساند و همیشه بدوش کشور یک بار مخارج بزرگی می‌گزارد ، جز آن همیشه آتش زیر خاکستر بوده و بیگانگان را افزاری برای دخالت و دسیسه است.
اینکه امروز در این دوره‌ی همچشمیهای شانه بشانه‌ی جهانی میان کشورها و دخالتهای مستقیم و بی‌پرده‌ی کشورهای بزرگ و دسیسه‌سازیهای کشورها برای تکه تکه گردانیدن همسایه‌ی خود ، کسانی دم از «فدرالیزم» می‌زنند نه چیزیست که بتوان آن را ساده پنداشت و یا همه‌ی آن کسان را فریبخورده شمارد.
این بیگمانست که بیگانگانی در این جوش و جنبها آرزوها و سودهای بزرگ دارند و امید بسیار بسته‌اند که نقشه‌های صد ساله‌شان روزی به نتیجه رسد.


.

🔶 حاج آقا !

🔸 (تکه‌ی یک از چهار)


در روزهای بازپسین « دهه‌ی فجر» (1393) در شرکتی کاری داشتم. چون دور از شهر بود برای بازگشت از آژانس نزدیکشان تاکسی‌ای خواستم. همینکه سوار شدم راننده‌ی‌ جوان با سخنانی مانند حاج آقا سلام! ، حاج آقا کجا میروید؟ حاج آقا امروز هوا گرم است ... ، پیاپی مرا حاج آقا خطاب میکرد. سپس گفتگوهایی میانمان پیش آمد که با اندک تغییری مینویسم. او را با الف و خود را با ب نشان داده‌ام.

در یک فرصت مناسب به او چنین گفتم :

ب ـ شما از روی محبت و احترام بمن حاج آقا میگویید. ولی من پرسشی دارم و آن اینکه اگر شما پول هنگفت و مفتی نصیبتان شود ، و بر فرض بخواهید جهانگردی کنید ، آیا حاضرید آن را بجیب عربهای پولدار بریزید یا آنکه به کشورهای دیگری سفر میکنید؟!

(راننده متوجه قصد من شد. از اینرو گفت :)

الف ـ معلوم است که نه! ولی هرچه جز این بگویم ، فکر میکنم بی‌احترامی باشد.

ب ـ چرا بی‌احترامی باشد؟! همین آقا و خانم که مردم به همدیگر میگویند مگر چه اشکالی دارد؟!
(سپس سخنان دیگری رفت تا رسید به اینجا :)

الف ـ من همیشه از خدا میخواهم همینکه پولی دستم آمد به دخترهایی که جهیز ندارند کمک بکنم. این خیرش بیشتر است. یکی که میرود حج کمتر از بیست میلیون[1] خرج نمیکند. میدانید با بیست میلیون برای چند تا دختر می شود جهیزیه تهیه کرد؟

ب ـ آفرین بر این فکر خداپسندانه‌ي شما!

الف ـ یک گروهی واقعاً برای زیارت خانه‌ی خدا میروند. ولی خیلیها هم برای اینکه بگویند فلانی حج رفته میروند. ... همین رئیس شرکت ... از دستش آب نمی‌چکد ولی بارها به حج رفته. هر وقت هم چند روز تعطیل پشت هم می‌افتد با زن و بچه‌اش میروند دوبی. شاید بیست بار رفته. آخر این کشورهای عربی جز هوای خشک و کویر چه دارند که اینها میروند آنجا؟! همین دوبی مگر چه دارد؟

ب ـ فروشگاههای بزرگ ، کاباره‌ها و چیزهای دیگر!

الف ـ آره ، پولهاشان را باید آنجا بریزند.

ب ـ ببینید عربستان بیش از دو برابر ما نفت می‌فروشد ولی جمعیتش پنج یک ایرانست. این به آن معنی است که درآمد سرانه‌ی ایشان از نفت ده برابر ماست. با اینهمه ما به این عنوان که حج واجب است میرویم به آن کشور و هر کدام پول بسیاری را خرج میکنیم. شما گفتید هر حاجی پولی که خرج میکند با آن چند دختر میتوانند جهیزیه تهیه کنند. حالا حسابش را بکنید که سالانه چند صد هزار حاجی چه خرج هنگفتی میکنند و یک کشور از رهگذر اینها چه زیانی می‌بیند.

اگر این پول صرف اقتصاد کشور شود و میلیونها بیکار صاحب کار شوند و در نتیجه جلو فجایع بسیاری گرفته شود ، خدا راضی‌تر است یا اینکه دور یک ساختمان سنگی بنام اینکه خانه‌ی خداست بگردیم و یک مشت پولدار را پولدارتر گردانیم؟.. خدا مگر خانه دارد؟!..



.[1] : نه من و نه او از آمار درست حاجیان ایرانی و درآمد عربستان از حج آگاه نبودیم. ولی سپس از سنجش آمارهایی از جمله آن که در نشانی اینترنتی زیر هست ، من خود چیزهای تازه‌تری دانستم.
پیشنهاد میکنیم شما هم این صفحه را ببینید :
http://economy91pgu.blogfa.com/post/86

🔶 چگونه به آمیغها [=حقایق] راه یافتم؟..

🔸 تکه‌ی یک از یک

چنین بیاد دارم که در آغاز سال 1314 یک تن از خویشان دوستارم (آقای ابوالفضل حاذقی) که اکنون هم در تهران است چند شماره از مهنامه‌ی پیمان را برای من فرستاده و چنین نوشته بودند : «چون نوشته‌های این مهنامه را با اندیشه‌ی شما موافق دیدم این چند شماره را برای شما فرستادم که بخوانید و اگر دلپسندتان باشد بنگارید تا شماره‌های پی درپی آن را گرفته و برایتان بفرستم».

هنگام شروع بخواندن یکی از شماره‌های مهنامه چنین رخ نمود که روبرو شدم با گفتاری که درباره‌ی بیهودگی شعر و بیهوده‌گویی شاعران سخن رانده شده بود و چون خود یک تن از کسانی بودم که شعر و شاعری را یک داده‌ی خدایی می‌ستودم و آنرا همپایه‌ی فرهش [=وحی] می‌دانستم و از روی پیروی از پیشینیانم که خود را از رسته‌ی سخن‌پردازان (شاعران) بشمار آورده بوده‌اند من هم گاهگاهی شعرهایی بنام قصیده یا غزل و یا رباعی می‌سرودم ، از برخورد بآن گفتار بتکان درآمده و از خواندن همه‌ی آن و دیگر گفتارها و شماره‌ها بازماندم و بیدرنگ نامه‌ای نوشتم و همه‌ی شماره‌های مهنامه را با آن بازپس فرستادم و چنین نوشتم : «چون گفتارهای این مهنامه به نظرم ناپسندیده آمد لذا آن را پس فرستادم».

پس از آن هم هرگاه در جایی نام مهنامه‌ی پیمان را می‌شنیدم از در رنجیدگی درآمده و مانند کسانی که اکنون بدخواه پیمانند رفتار می‌نمودم و چنین بود تا آنکه یکی از خویشان دوستارم (آقای محمدکریم فرهنگ) که او هم‌اکنون در تهران است بآهنگ رفتن به شیراز به اسپهان آمده و روزی که بدیدن من آمده بودند درمیان گفتگوهای دوستانه چنین گفتند : «راستی شما چرا از پذیرفتن و خواندن مهنامه‌ی پیمان خودداری نشان داده و پس فرستاده بودید؟.» من همان رخداده را با سرگذشت گفتم و او در پاسخ چنین گفت : «شما همه‌ی مهنامه‌ها و گفتارهای آن را خواندید و دلپسندتان نشد یا به همان گفتار درباره‌ی شعر و شاعران بس کردید؟» گفتم «آری به همان گفتار بس کردم و چون گفتارهای دیگر آن را از همین نمونه دانستم نیازی بخواندن آن ندیدم» ـ از شنیدن این پاسخ دوست ارجمندم لبخندی نمود و چون خنده در اینگونه زمینه‌ها آدمِ کنجکاو را باندیشه می‌اندازد مرا نیز اندیشناک کرد پرسیدم خنده از چیست گفتند : «من شما را آدمی باانصاف می‌دانم آیا چگونگی چیز نادیده را می‌توان دانست یا اظهار نیکی و یا بدی چیزی پیش از برخورد بآن و آزمودن در نزد خرد و دانش سزا است؟ شما خود می‌گویید من بخواندن یک گفتار درباره‌ی شعر و شاعران بس کرده‌ام و از خواندن دیگر گفتارها و شماره‌ها خودداری نموده‌ام چگونه داوری درباره‌ی همه‌ی آنها کرده و می‌کنید؟ گرفتم که شما در این زمینه که خوانده‌اید و با اندیشه‌تان ناسازگار بوده بتوانید بخود حق دهید درباره‌ی دیگر نوشته‌ها که نخوانده‌اید چه می‌گویید وانگهی نویسنده و دارنده‌ی این مهنامه جای بهانه برای کسی باز نگزارده زیرا خود در همین مهنامه پی درپی نوشته و می‌نویسد که هر کسی ایرادی بگفته‌های ما دارد بنگارد تا بدانیم چیست و آیا دلیل دارد یا نه و شما که خود را آدم کنجکاو جویای دانش و بینش می‌دانید در برابر این مهنامه و این گفتارها و پیشنهادها چگونه خواهید بود».

باری این گفتگو درمیان من و دوستم مرا بتکان آورد و در برابر سخنان او خود را مغلوب دیدم و انصاف دادم که کاری بیجا کرده‌ام و پشیمانی از خود نمودم و چون پاسخی در برابر گفته‌های او نداشتم گفتم کاری است نباید بود ، بوده و شده اکنون اگر شماره‌هایی از مهنامه در دسترس دارید بمن دهید تا با اندیشه بخوانم و اگر ایرادی به نظرم رسید یادداشت و یادآوری کنم و چنانکه بیاد دارم یک جلد (شش‌ماهه‌ی سال اول) را بمن دادند و سپارش کردند که چنانچه در گفتارهای آن دچار دشواری شدید خود را نگهداری کرده و از میدان بدر نروید و دوباره و سه باره بخوانید و نیک اندیشید تا نیک دریابید و اگر ایرادی به نظرتان رسید با دلیل بنگارید و من هم به عهده می‌گیرم برای دارنده و نویسنده‌ی پیمان بفرستم تا اگر پاسخی و دلیلی در رد ایرادها دارند بنگارند.

من هم بنا به سپارش دوستم چندین بار مهنامه را با اندیشه خواندم و بسی باریک‌بینی بکار بردم و سرانجام با همه‌ی گفتارهای آن همراه گردیدم و پس از آن از آغاز سال پنجم پیمان شماره‌های پی درپی مهنامه را با دیگر نوشته‌های دارنده‌ی آن (راه رستگاری ـ آئین ـ قانون دادگری ـ حافظ چه می‌گوید؟) را بدست آورده نه یک بار چندین بار خوانده و در نوشته‌های آن اندیشه بکار بردم. کوچکترین ایراد و اشکالی به نظرم نرسیده و این است که پس از این خود را یک تن از هواداران راه آن دانسته و از آفریدگار توانا و دانا خواستارم چنانکه دوست ارجمندم دست یافت که مرا بسوی راه راهنما گردد مرا هم نیرومندی و توانایی دهد تا بتوانم دیگران را که مانند گذشته‌ی من می‌باشند راهنما گردم.

👇

(اسپهان ـ ع ـ م ـ کاویان)


پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی هشتم ـ نیمه‌ی دوم تیر ماه 1322

.

🔶 آذربایجان و زبان ترکی (احمد کسروی)

🔸 دربا‌ره‌ی آذربایجان (تکه‌ی سه از سه)


نویسنده‌ی گفتار در شاهین می‌گوید : «برای تشکیل یک توده بنام ملت حقوقی «ناسیون» و برای ادامه‌ی همکاری اجزای متشکله‌ی «ملت» تنها وحدت آمال ملی کافیست».

این سخن نمونه‌ی دیگری از کوتاه‌اندیشی نویسنده‌اش می‌باشد. این می‌گوید :

برای یک توده یکی بودن زبان و نژاد و کیش هیچ یکی لازم نیست. تنها «وحدت آمال ملی» کافیست. این بدان می‌ماند که کسی در اندیشه‌ی یک سراییست و آجر و تیر و در و پنجره خریده می‌خواهد بآن پردازد ، یک برسد و چنین گوید : «دیگر آجر و تیر و در و پنجره چه لازمست؟!. دیوارهایی بالا ببر و سقفی بروی آن بگزار کافیست» این را بگوید و نداند که اگر آجر و تیر و دیگر افزارها نباشد دیوار و سقف ممکن نخواهد شد.

این هم نمی‌داند که مردمی که زبان و نژاد و کیششان یکی نیست ، اگرهم در نتیجه‌ی تصادفات روزگار در یکجا زیند ، یک توده نخواهند بود ، و توقع «وحدت آمال ملی» از چنین مردمی از چشم کور بینایی خواستن است.

این دسته نویسندگان سرمایه‌شان تنها الفاظ و عباراتست و هیچگاه با حقایق سر و کار ندارند و از گفته‌های خود دربند نتیجه نمی‌باشند. یک جمله‌ی «وحدت آمال ملی» را یاد گرفته و در گفته‌ی خود بکار می‌برد. ولی نه معنی درست آن را می‌داند ، و نه براستی دربند نتیجه‌ای از آن جمله می‌باشد.

اگر معنی «وحدت آمال ملی» را می‌دانست ، این می‌دانست که برای استواری بنیاد چنان وحدتی در ایران از میان رفتن زبانهای گوناگون لازم است. اگر براستی دلبستگی بچنان وحدتی می‌داشت بنوشتن گفتاری که انگیزه‌ی آن جز هوس ، و نتیجه‌ی آن جز فزونی کینه و دوتیرگی میانه‌ی ترک و فارسی نیست برنمی‌خاست. چون سرمایه‌اش تنها عباراتست و از معنی بهره‌ای ندارد و تناقضی را که میانه‌ی سخنش و رفتارش هست نفهمیده.

بدتر از همه آنست که می‌نویسد : «نمی‌دانم در اجرای منظور وحدت زبان که در اثر ناشی‌کاریهای مأمورین اجرای این نیت عکس‌العمل سخت تولید شده و نزدیک است بر پایه و اساس وحدت آمال ملی هم صدمه زند چه فایده‌ی بزرگ تصور می‌رود».

کسی اگر از حال ایران و آذربایجان آگاه نباشد و این عبارتها را بخوانند چنین خواهند پنداشت که دولت یا یک نیروی دیگری در آذربایجان جلوگیری از زبان ترکی می‌کند و این کار را با دست
«مأمورین ناشیکاری» اجرا می‌نماید ، و اینست قضیه تولید کینه و عداوتی در آذربایجان کرده و آذربایجانیان از این قضیه نفرت پیدا کرده‌اند و می‌خواهند از پیوستگی به ایران نیز چشم پوشند.

آن عبارتها معنایش اینست و من در شگفتم که آقای گفتارنویس این دروغهای بزرگ را از کجا آورده و برای چه آورده؟!.. این سخن از دو جهت دروغ است :

نخست در آذربایجان کسی مردم را از سخن گفتن بترکی بازنداشته و فارسی در آنجا ناگزیری نیست. «مأمورینی» نیز برای این کار درمیان نبوده. آذربایجانیان در خانه‌ها و در بازار و دیگر جاها همان ترکی را سخن می‌گویند ، ولی نوشته‌ها همه بفارسی است. همچنین درسها از روی همان کتابهاییست که از تهران فرستاده شده. از آنسوی از سالهاست که خواسته شده در اداره‌های دولتی و در دبستانها و دبیرستانها تا می‌توان گفتگو بفارسی باشد. اینها نیز حال «اجبار» پیدا نکرده.

دوم ترویج زبان فارسی در آذربایجان کاریست که خود آذربایجانیان در آن باره پیشگام شده‌اند و بیشتر پیشرفت این با دست خود آذربایجانیانست. در این باره پافشاری آذبایجانیان چندانست که گذشته از دبیرستانها و اداره‌ها در نشستها نیز اگر یکتن فارسی‌زبان باشد ، همگی بفارسی سخن گویند.

من خود در سالهای گذشته بارها به تبریز رفتم و در بیشتر نشستها ، من چون بفارسی سخن می‌گفتم دیگران نیز همان را می‌کردند ، و باآنکه همگی ترکی را می‌دانیم کمتر بآن می‌گراییدیم.

یک چیزی که فارسی‌گویی را بآذربایجانیان آسان گردانیده آمد و شد بسیاریست که در سالهای آخر درمیانه‌ی تهران و آذربایجان رخ می‌دهد ، انبوهی از مردان آذربایجان ـ بویژه از شهر نشینان ـ بتهران آمده و زمانی در اینجا مانده و بازگشته‌اند و بهنگام اقامت در اینجا بفارسی آشناتر گردیده‌اند.

سه سال پیش که ما با خانواده بمراغه رفتیم و در خانه‌ی آقای ضیاء مقدم بودیم دخترهای او را دیدیم با ما بفارسی سخن می‌گویند. پرسیدم دانسته شد یکی دو سالی در تهران مانده‌اند و یاد گرفته‌اند.

تنها یک کار ناستوده‌ای که در این باره در سالهای آخر رخ داده آنست که برخی از مأموران دولتی که از تهران رفته‌اند ، فضولانه باین موضوع زبان دخالت کرده‌اند و بآذربایجانیان بنام آنکه ترکی‌زبانند بی‌احترامیها کرده‌اند. این فشار آنان بکسان بسیاری برخورده و من هم نمی‌خواهم از گناه آنان درگذرم. بلکه چنانکه گفته‌ام همان پستنهادان بیفرهنگ را در ستونهای پرچم دنبال خواهیم کرد و کیفرشان خواهیم داد.

👇

چیزی که هست شماره‌ی آن مأموران از ده نمی‌گذرد و به هر حال رفتار زشت آنان جلوگیر یک مقصود بزرگی نتواند بود. مثل فارسی می‌گوید : «با دهان سگ دریا ناپاک نگردد».

به هر حال هیچ زمینه‌ای در آذربایجان برای دروغهای نویسنده‌ی آن گفتار شاهین نیست. نه کسی آذربایجانیان را از ترکی منع کرده ، و نه آذربایجانیان در این زمینه آزردگی دارند. اساساً گفتن اینکه «نزدیک است بر پایه و اساس وحدت آمال ملی صدمه زند» بسیار فضولانه است و گمان ندارم هیچ آذربایجانی بافهم و خردی باین خرسندی خواهد داد.

یکی از او بپرسد : آیا آذربایجانیان بدلخواه فارسی را می‌خوانند و یاد می‌گیرند یا کسی آنان را ناگزیر گردانیده؟! زمانهای پیش بماند ، در این سی و اند سال که دوره‌ی مشروطه در ایران آغاز شده و در توده یک توجهی باینگونه موضوعها پیدا گردیده ، آیا مردم آذربایجان خود خواهان رواج فارسی در آن سرزمین بوده‌اند یا دولت بچنین کارشان واداشته؟!

در این سی و اند سال ، اگر چند سال آخر را از دور پادشاهی رضاشاه بکنار بگزاریم ، همیشه آذربایجان نیرومند بوده و در اینگونه کارها رشته را در دست داشته ، بویژه در سالهای نخست جنبش مشروطه که آذربایجان نیرویش بیش از همه‌ی ایران بوده. پس با اینحال چرا بهواداری از ترکی برنخاسته؟! چرا همیشه هوادار رواج فارسی بوده؟!

اساساً درباره‌ی زبان من هیچ گونه اقدامی از سوی دولت بیاد ندارم. تاریخچه‌ی آن را نوشتم که از خود آذربایجان سر زده. در تهران تا آنجا که من می‌دانم ، تنها یک کاری شده و آن اینکه در سال 1304 آقای تقی‌زاده گفتاری درباره‌ی «یکزبانی» ایران رانده و ایرانیان را بترویج فارسی در همه جای کشور تشویق کرده. تقی‌زاده هم از خود آذربایجانیان بوده و آن روز که این سخن را گفته نمایندگی مجلس را داشته و سمتی از سوی دولت نداشته.

یک موضوع دیگری که نویسنده‌ی گفتار شاهین عنوان می‌کند و خود دروغ بیپاست دشواری فارسی برای نوآموزان می‌باشد و برای بهانه باین موضوع آب و تاب داده چنین می‌نویسد : «آن دستهایی که در امضای جواز آزادی زبان آذربایجان می‌لرزند بهتر است اندکی به رنج و شکنجه‌ی اطفال و کودکان معصوم آذربایجان فکر بکنند»

باید دانست زبان فارسی یکی از آسانترین زبانهای جهانست (و اگر اصلاحی که آغاز کرده‌ایم پیش رود دیگر آسانتر خواهد بود). نویسنده که چند زبانی را می‌دانم و از چند زبان دیگر هم آگاهم ، درمیان همه‌ی آنها فارسی را آسانتر می‌دانم.

یک دلیل این گفته آن است که ما در آذربایجان «این زبان را بی‌خواندن دستور یاد گرفته‌ایم ـ در چهل سال پیش برای فارسی دستوری ننوشته بودند و خود نیازی بآن نمی‌افتاد. من جز فارسی ، زبانی را که بی‌دستور توان آموخت سراغ ندارم.

اینست عنوان «رنج و شکنجه» بسیار بیجاست و بچگان آذربایجان فارسی را بآسانی می‌آموزند و تاکنون آنچه آزموده شده و دانسته گردیده آنست که شاگران آذربایجانی هیچگاه عقب‌تر از شاگردان تهرانی نبوده‌اند و بفارسی بودن درسها آنان را در پس نگزارده است.

با اینحال هیچ مانعی ندارد که اگر نیازی هست نوآموزان الفبا را در ترکی بخوانند. این هم چیزیست که باید دبستانها بسنجند و بیازمایند و نتیجه گیرند.

هرچه هست این جز از آنست که از رواج فارسی در آذربایجان که یک خواست ارجمند و بزرگیست چشم‌پوشی شود. جز از آنست که یک جوان بیمایه ای «فزونجویی» نماید و فارسی را با زبان روسی یکی گرداند و چنین خواهد که فارسی در آموزشگاههای آذربایجان چنان باشد که روسی در آموزشگاههای قفقاز.

در ایران جز از فارسی زبان بسیار است. اگر چنین باشد که آذربایجانیان ترکی را زبان خود شمارند و در دبستانها و اداره‌ها آن را بخواهند داستان در اینجا نخواهد ایستاد و کردان نیز زبان خود را خواهند خواست ، عربهای خوزستان عربی را ، آسوریهای ارومی آسوری را ، و ارمنیان ارمنی را بلکه نوبت به نیمزبانها نیز رسیده از مازندران و گیلان و خوزستان و سمنان و سرخه و سده ـ در هر یکی مردم زبان بومی خود را خواهند خواست ، و شما بیندیشید که نتیجه‌ی چنین کاری ـ آن هم در یک کشور ناتوانی چه خواهد بود؟!...

اینها پاسخهاییست که ما در برابر گفتار شاهین نوشتیم. اما «آذربایجان» چنانکه گفتیم این روزنامه هواداری از ترکی را شعار خود گردانیده و در بیشتر شماره‌هایش سخنانی از آن رانده. چیزی که هست دلیل آن نیز دلیل شاهین است. آن بلژیک و سویس را بگواهی یاد می‌کند. پاسخ ما نیز همانست که داده‌ایم و به بیشتر از آن نیازی نیست.

اینست گفتگو درباره‌ی زبان را بپایان می‌رسانیم. ولی درباره‌ی دیگر چیزها از آذربایجان باز سخن خواهیم راند.

(پرچم روزانه شماره‌های 1 ، 2 و 3 یکشنبه ، دوشنبه و سه شنبه 5 ، 6 و 7 بهمن ماه 1320)


.

سید حسن تقیزاده

🔶 حاج آقا !

🔸 (تکه‌ی دو از چهار)


الف ـ درست گفتید. بجای اینکه پولمان را به لبنان و سوریه و عربستان بدهیم ، باید کاری کنیم از این بدبختیها نجات پیدا کنیم. کشور ما پر از بدبختی است. پراید را به ما پانزده میلیون ولی به افغانیها سه میلیون تومان میفروشند.[2] افغانیها بجای دکّه ازش استفاده میکنند. از این ارزانتر هم می شود دکه درست کرد؟. من عکسش را دیده‌ام. جز صندلی راننده همه‌ی صندلیهایش را برداشته ، روزنامه و دیگر چیزها برای فروش گذاشته. شب هم همه را جمع میکند و به خانه‌اش میبرد.

من یک جوانی هستم که همه‌ جوره به این مملکت خدمت کرده‌ام. کارت جانبازی ، کارت بسیج و همه جور کارتی هم دارم. درس هم خوانده‌ام. ولی الان باید با همین رانندگی بسازم. آنهم با این وضع بد اقتصادی که روز بروز بدتر می‌شود. درآمدهامان دیگر کفاف زندگیمان را نمیدهد. آیا سرنوشت ما باید این باشد؟ جوانیم رفت!

دیروز وقت قسط ماشینم بود. هفتصد (هزار) تومان باید قسط می‌پرداختم که در حسابم بیشتر از دویست(هزار) تومان نبود. حالا هر ماه باید بیست (هزار) تومان جریمه‌اش را بپردازم.

فقط من نیستم همه ماها همینیم. همکارم کرایه‌نشین است. دو ماه است کرایه‌اش را نتوانسته بپردازد. به صاحبخانه میگوید : تا حالا که همیشه درآورده و کرایه را به موقع داده‌ام. میدانم شما هم قسط و دیگر احتیاجها داری ولی من چه کنم؟ هرچه درمی‌آورم صرف خورد و خوراکمان می‌شود. من که پول شما را نمی‌خواهم بخورم. ...

ببین حاج آقا! من اهل زاهدانم. زاهدان شهر قشنگی است. ولی باید آب خوردن را گالنی بخریم!. شهر هنوز گاز ندارد! آنوقت آب را به عربها میدهند. پول مملکت را برای انرژی هسته‌ای خرج میکنند. به خارجیها میدهند. ... ما هیچ چیزمان درست نیست.

ب ـ بگذارید داستانی برایتان بگویم. دو سه روز پیش همین مسیر را که میرفتم ، یکی از همکارانتان از من پرسید : شما چه خاطره‌ای از انقلاب دارید؟ آن روزها را بیاد می‌آورید؟

گفتم : خُب ، خاطره که زیاد هست. ولی یک چیز کلی که درباره‌ی انقلاب ایران باید بگویم اینست که در جاهایی که انقلاب شده برای رفاه و بهبود زندگیِ اکثر مردم انقلاب شده. به عبارت دیگر درصد زیادی از مردم از انقلاب رضایت پیدا کرده‌اند. مثلاً در فرانسه یا چین و روسیه که انقلاب شده یک عده‌ی کمی ـ مثلاً 5 درصد ـ از مردم که به دربار وابسته بودند یا سرمایه‌دار و زمیندار بزرگ بودند از انقلاب صدمه دیده‌اند ولی اکثریت مردم از نتیجه‌های انقلاب راضی بوده‌اند. اما در ایران اینطور نشد. بعد از انقلاب شاید سی در صد مردم ناراضی شدند.

الف ـ حاج آقا! ، صد در صد مردم!

ب ـ الان را نمیگویم. مقصودم یکی دو سال بعد از انقلاب بود. مثلاً شما تصورش را بکنید یک کرور از کارمندان دولت را چون موافق عقایدشان نبود به بهانه‌ی آنکه وابسته به رژیم شاه‌اند ، به عنوان شرم‌آور « پاکسازی» از اداره‌ها بیرون انداختند و بجای ایشان نزدیکانشان را که کارها را بلد نبودند آوردند. مخصوصاً یک عده‌ی بیشماری را فقط برای خبرچینی و جاسوسی در اداره‌ها و کارخانه‌ها وارد کردند. کارهای کشور که بهم ریخت بجای خود ، صدمه‌های زیادی که مملکت بخاطر نادانی مدیران بیدانش و ناکاردان دید هم بجای خود ، این حقوق‌بگیرها یک بار سنگین همیشگی بدوش دولت و مردم شدند.

در حالی که اگر انقلاب مصالح مردم را در نظر میگرفت ، محبتش بدل مردم می‌نشست و لازم نبود کارهای زشت و وحشیانه‌ای بکنند.

اینکه مردم فکر میکردند هر چیزی که از دست بدهند دست کم اسلام را بدست خواهند آورد ، آخرِ آن اسلام هم این شد که مملکت را سر تا پا فساد گرفته. هر چند ماه یک بار یک خبر اختلاس چند هزار میلیاردی خبر روزنامه‌ها می‌شود. واقعاً اسلامی که مردم خواهانش بودند این بود؟!


[2] : نمیدانم این آگاهی راست است یا نه. ولی بهر حال گله‌ی راننده را از بهای گزاف اتومبیل در ایران نشان میدهد.


.

🔶 نادانی این مردم افسوس‌انگیز است

🔸 تکه‌ی یک از یک

آقای کسروی :

این بسیار افسوس‌انگیز است که کسانی که در زندگی راه روشن نمی‌دارند در اینجا و آنجا نشسته با بدگویی از پیمان و دارنده‌ی آن سرگرمی خود را فراهم آورند! کسانی که خود درمیان دین و بیدینی آواره و سرگردانند چند سخنی از احکام و احادیث از زبان ملایان یا از کتابهایشان یاد گرفته نام دین بروی آن گزارند. دینی که هرگز در زندگی بکار نبرند و تنها به نام آن دلبستگی و ایستادگی نمایند.

باده خورند ولی در حالت مستی بستایش پیغمبر و دین اسلام پردازند. اگر از داستان ابوبکر و علی در جایی گفتگو رود خلیفه‌گری را امر الهی و حق خاندان علی دانند و اگر گفته شود : «سررشته‌داری توده با شیعیگری نمی‌سازد» با چشمان درخشان بیدرنگ (وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ) را پیش کشند و چنین گویند : «حکومت اسلامی روی سررشته‌داری توده است خلیفه از میان مسلمانان برگزیده می‌شود». از مردگان گشایش کار خود خواهند و بزیارت گنبدهایشان روند و چون کسی بپرسد که این با بت‌پرستی چه تفاوتی دارد آنگاه از اصل دین سخن بمیان آورند! چنین کسان درمانده که راستی را مغزشان از خواندن کتابهای زیانمند تباه گردیده پندارهای بیپای خود را با سخنان استوار پیمان برابر دانسته و با آن دشمنی می‌کنند.

اینان چون در ایران ، کشوری که در کارها و سازمانهای آن (مانند فرهنگ) هوده‌ای بدیده گرفته نمی‌شود ‌، بزرگ شده‌اند و با کارهای بیهوده خو گرفته‌اند گفتارهای پیمان را نیز از آن قبیل می‌دانند ـ مثلاً پیمان را می‌خوانند و هیچ نمی‌اندیشند که نویسنده‌ی آن خواستش آسایش جهانیان است و این جز در سایه‌ی به یک راه آوردن جهانیان (راهی که خردپذیر باشد) نتواند بود و برای چنین خواستی باید با یکایک گمراهیها نبرد کرده و آنها را از میان برداشت!

از خواندن پیمان تنها این را درمی‌یابند که بشاعران بد گفته و بادیان خرده گرفته است. شگفت اینکه آکهای [=عیبهای] خود را بما می‌چسبانند. چنانکه یکی از آنان در نشستی چنین می‌گفت : «مثل آقای کسروی مثل آن مردی است که به دلاک گفته بود شکل شیری به بازوی او بکوبد و چون دلاک هر اندامی از شیر را خواسته بود بکوبد نگذاشته و گفته بود : دم لازم نیست ـ گوش لازم نیست ـ پا ...»

خواستش این بود که شما که شاعران محبوب (!) را با ادبیاتشان و صوفیان و خراباتیان مشهور را با صوفیگری و خراباتیگریشان از میان برمی‌دارید پس از مفاخر ملی چه برایشان باقی می‌گزارید؟

من پاسخ دادم که آن مثل درباره‌ی خودتان درست است که هر جا می‌نشینید از فساد خویها و نابسامانی کارها گله و ناله می‌کنید و آرزوی اصلاحات اساسی می‌نمایید حالا که مردی با چنین همتی بکار برخاسته و تیشه بریشه‌ی افساد می‌زند ناخشنودی نموده و می‌گویید : «با دین ما کار نداشته باش ـ بمفاخر ما خرده نگیر ـ برای ما قانون نیاور» هیچ نمی‌اندیشید که اصلاح چگونه شود!

همان کس یک روز شعرسرایی جوانان را نکوهش کرده و می‌گفت امروز شعر چاره‌ی درد ما نخواهد کرد. گفتم پس در این راه با ما همراهی کن ما با شعرگویی نبرد می‌کنیم شما هم بما یاوری کنید که به یاری خدا این خیم شوم را از ایران برداریم. چون این قبیل مردم تنها بسخن گفتن دلبستگی دارند و رنج کار و کوشش را بخود هموار نمی‌گردانند با ناخشنودی بمن پاسخ داد : «آقای کسروی از حافظ بد می‌گوید و او را سیاهکار می‌داند من با او موافق نیستم» گفتم چرا بد نگوید و سیاهکار نخواند؟ شاعری را که به پستترین کارها عادت داشته و بخودی و بیگانه مدح می‌گفته و باین نام پول می‌گرفته و اگر نمی‌دادند رو به در دیگری می‌آورده. یک روز مردم شیراز را به صاحب کمالی می‌ستوده روز دیگر که نیاز او را برنیاورده‌اند آب و هوای آن را سفله‌پرور خوانده و در شعرهای خود مردم را به میخوارگی و خراباتیگری خوانده است!؟ گفت حافظ مرده و رفته باید کاری کرد که امروز جوانان شعر نگویند. دیدم بشعر دلبستگی دارد و بیاد آوردم که زمانی شعرهای تازی و پارسی خود را برای من می‌خواند و بآنها می‌نازید علاوه بر آن بر کتابی که پدرش درباره‌ی بازگشت امامان و پیغمبر نوشته حاشیه نوشته و همینها مغز او را باندازه[ای] تباه گردانیده که نمی‌اندیشد در کشوری که همه جا از حافظ ستایشها رود و دمادم دیوانش بچاپ رسد به فلان جوان هوسمند چگونه توان گفت شعر مگو ، و به میخانه نرو ، در نگهداری میهن بکوش!

مانند این جوان بسیار فراوان است. به یکی از افسران ارتش که با من دوستی دارد کتاب «حافظ چه می‌گوید؟» را دادم بخواند و چون خوانده این را پذیرفته بود که حافظ سخنان بیهوده‌ی بسیاری گفته ولی چون باداره رفته و موضوع کتاب را با سایر افسران بمیان آورده و گفتگوی زیاد نموده بودند و نظرش را برگردانده بودند و چون پیش من آمد چنین گفت : «می و خرابات و پیر مغان و شاهد معنی‌های دیگری دارند» گفتم از معنیهای که

👇

دیگران به می و خرابات و غیره می‌دهند ما ناآگاه نیستیم ولی درست درنمی‌آید مثلاً در شعر : «در خرابات مغان نور خدا می‌بینم ...» مقصود شاعر از خرابات مغان چه بوده است و کجا را می‌دیده است؟!.. خود شاعر در پشت آن می‌گوید : « این عجبتر که چه نوری ز کجا می‌بینم» اگر مقصود از خرابات مغان یک جای نیکی بوده (مثلاً مسجد بوده ، عرش بوده ، آسمان بوده ، هرچه شما بگویید) در آن حال تعجب چه جا داشته؟!. از این گذشته آیا نادانی نیست که ما باین گزارشهای بیجا که خود شاعر از آنها ناآگاه بوده بپردازیم؟!.. مگر همان شاعر بارها نمی‌گوید که خواستش از می همان می سرخ رنگ بوده که از انگور می‌سازند؟!.

چون پاسخی نداشت درماند ولی کو آن آمیغ‌پژوهی که چون با آمیغها روبرو گردد تکان خورد و از پندارهای خود دست بردارد!

راستی را اینان هرگز دربند رهایی توده از گرداب زبونی و آلودگی نیستند. اگر بودندی آمیغهایی را که در پیمان و پرچم باز شده مانند تشنه‌ای که بآب رسد بجان خریدندی. فسوسا در زمانی که ایران به پستترین حالی افتاده و بیگانگان در شهرهای ما با سرفرازی و گردنکشی راه می‌روند و از کشور ما بالاترین سود را برمی‌دارند درماندگی اینان را بین که با ما همراهی نمی‌کنند هیچ که در برابر ما قد علم کرده و می‌خواهند با گزارش شعرهای حافظ ، با دیگر گردانیدن معنی باده و خرابات کوششهای ما را خنثا نمایند!

این است منتهـ[ا]ی کوشش جوانان و اندازه‌ی دلسوزی و میهن‌پرستی آنان!

جوانشیر


پرچم : یکی از چیزهای بسیار خنک همینست که کسانی به می و شاهد و چنگ و دیگر واژه‌هایی که در شعرهای حافظ یا دیگر شاعران خراباتیست معنیهای دیگر دهند و بگزارش پردازند. همین می‌رساند که اینان آن شعرها را نیز نمی‌خوانند و در آنها نیز نمی‌اندیشند. وگرنه شاعر آشکاره نام انگور می‌برد و از رنگ سرخ باده سخن می‌راند و از مستی و حال آن یاد می‌کند ـ اینها دیگر فرصتی برای گزارشهای خنک باز نگزارده. هرچه هست مردمی که کارشان تا باینجا رسیده و از یاوه‌گویان تا باین اندازه هواداری نشان می‌دهند بسیار درمانده‌اند و باید بحال آنان افسوس خورد.


پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی هشتم ـ نیمه‌ی دوم تیر ماه 1322


.

🔶 آذربایجان و زبان ترکی (احمد کسروی)

🔸 پادآواز پرچم در آذربایجان (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه امید داشتیم رسیدن شماره‌های پرچم بآذربایجان تکانی به نیکان آنجا داده و انعکاس (یا بگفته‌ی فارسی پادآواز) خوبی داشته. انبوه مردم چه در زمینه‌ی زبان و چه در دیگر زمینه‌ها ، با ما هم‌آواز می‌باشند.

از پست امروز نامه‌های بسیاری از آزادگان و دیگران رسیده که همگی از انتشار پرچم و از گفتارهای آن درباره‌ی آذربایجان و زبانش خشنودی نموده‌اند. شماره‌های یکم و دوم که رسیده در یک ساعت بفروش رفته و با تلگراف نسخه‌های فزونتری خواسته شده که ما هم نداریم. همچنین از مراغه با تلگراف نسخه‌های فزونتری خواسته‌اند.

این نامه‌ها چون برای چاپ شدن در روزنامه‌ها نیست در اینجا نمی‌آوریم. تنها یکی از آنها که آقای احمد مهروانلو در زمینه‌ی زبان نوشته و فرستاده برای چاپ کردنست. دریغ که او نیز جوانی را که ما گفتیم از تهران شعرهای ترکی برای روزنامه‌ی شاهین فرستاده طرف گفتگو قرار داده و روی سخنش با اوست. در جایی که ما از آن جوان آشکاره نامی نبردیم و کنون هم نمی‌خواهیم ببریم. از این گذشته او از کرده‌ی خود پشیمانست و چنانکه نوشته بودیم هوس جوانی انگیزه‌ی کارش بوده (بگفته‌ی خودش آماتور است و به تعبیر آقای مهروانلو مشق نویسندگی می‌کند) و کنون متنبه گردیده و پشیمانی می‌کند و چنانکه وعده داده جبران آن کار نابجای خود را بجا خواهد آورد. هرچه هست جای تعقیبی باقی نمانده.

ما پیشنهاد می‌کنیم آقای مهروانلو یا هر کس دیگری که بخواهد اندیشه و آرزوی خود را درباره‌ی زبان آذربایجان و در دیگر باره‌ها بی‌آنکه کسی را مورد خطاب قرار دهد و یا بکسی تعرض شود بنویسد و برای چاپ در پرچم بفرستند.

در این هنگام بسیار بجاست که آذربایجانیان احساسات خود را بآشکار آورند تا این دانسته گردد که هواداری از ترکی ریشه‌ای در آنجا ندارد و این از استواری علاقه‌ی آذربایجانیانست که بدلخواه برواج فارسی می‌کوشند.

(پرچم روزانه شماره‌ی 14 سه شنبه 21 بهمن ماه 1320)


.

🔶 حاج آقا !

🔸 (تکه‌ی سه از چهار)


الف ـ حاج آقا! ، ما مردم بدی هستیم. نه عقل داریم نه دین.

ب ـ بدی ما بیشتر از همان حج است! از زیارت است! از چیزهاییست که شاید شما از دین میدانیدشان. حتماً تعجب میکنید که اینها را میگویم. بگذارید توضیح بدهم.

ببینید اسلام در زمان پیدایشش یک آیینی را مناسب آن زمان دیده و واجبش ساخته. در زمانی که اسلام هنوز در همان عربستان بود و مسلمانان نیروی چندانی نداشتند حج به ایشان یک دلگرمی و نیرویی میداد. مسلمانان در آیین حج همدیگر را میدیدند ، از حال هم خبردار می‌شدند. مشکلاتشان را با هم در میان میگذاشتند. همه عرب بودند و با زبان عربی از حال هم جویا می‌شدند. بعد هم که اسلام پیشرفت کرد و مردم سرزمینهای زیادی مسلمان شدند ، همه‌ی ایشان خود را مردم سرزمین اسلامی و تابع خلیفه میدانستند. مراسم حج قطعاً به ایشان روحیه میداد و در اعتقاداتشان استوارتر می‌شدند. ولی امروز چی؟..

امروز مسلمانان هریکی خود را بواسطه‌ی نژاد از دیگران جدا کرده‌اند. ایرانیها ، ایران را سرزمین خود میدانند و از دولت خود پیروی میکنند. ترکها ، ترکیه را کشور خود دانسته از دولت ترکیه پیروی میکنند. پاکستان همینطور ، بنگلادش با آنکه از نظر نژاد با پاکستانیها و هندیها یکی است باز هم خود را جدا میگیرد. در مراسم حج یکی اهل موریتانی است دیگری از تانزانیا آمده و آن دیگری از اندونزی. اینها جز آنکه بروی هم نگاه کنند چه حرفی برای گفتن به یکدیگر دارند؟

آن خدایی که من می‌شناسم هرگز برای جمع شدن مسلمانان در مکه و بدور کعبه گردیدن از کسی راضی نخواهد شد. خدا از نیکوکاری رضایت پیدا خواهد کرد. آن رئیس شرکتی که میگویید آب از دستش نمی‌چکد ولی بارها به مکه رفته ، برای این میرود که گناهانش را پاک کند. خودش میداند که رفتارش گناه‌آلود است. ولی بخیال خود میخواهد کلاه سر خدا بگذارد. به گمان او خدا برای زیارت رفتنش یا حج رفتنش گناهانش را خواهد بخشید یا اصلاً فراموش خواهد کرد!

این را بی اساس نمیگویم. شما اگر بدل مردم راه پیدا کنید میفهمید که زیارت را فقط برای حاجت گرفتن نمیروند. بلکه برای پاک کردن گناهانشان هم میروند. در حالی که هر دو بضد دین است.

اولاً همان حاجت گرفتن چه از خانه‌ی خدا باشد چه از یک مرده ، خودش بیدینی است. مثلاً اینکه بچه‌ی من بیمار است و میخواهم شفا پیدا کند چه ربطی دارد که به زیارت گور فلان امام یا امامزاده بروم؟!

این دنیا از روی قاعده‌های ثابتی میگردد که هرگز تغییر نمیکند : آفتاب هر روز از مشرق طلوع میکند. پاییز برگ درختان زرد می‌شود. اگر به گیاه و جانوری آب نرسد میمیرد و مانند اینها. از روی همین قاعده‌هاست که چاره‌ی هر کاری جداست : یکی که بیکار و بی‌پول است باید در جستجوی کار باشد. یکی که احترام میخواهد باید نیکوکاری کند. همینطور یکی که بیمار است باید برای چاره‌ی درد خود نزد پزشک رود.

دست به دامن یک مرده زدن یعنی چه؟! مرده چه کاری میتواند بکند که ازو حاجت هم خواسته شود؟! اگر کور بتواند ببیند ، کر بتواند بشنود ، مرده هم ـ ولو امام نباشد ـ می تواند کاری انجام دهد.

این از حاجت خواستن بود. گناه پاک کردن هم بی‌معنی است. دین از ما میخواهد هر دم مراقب رفتار خودمان باشیم که گناهی نکنیم نه اینکه با جسارت تمام هر کاری دلمان خواست بکنیم به این امید که بالاخره یک گناه پاک‌کنی هست. نخیر! چنین چیزی نیست. در قرآن هم این موضوع صراحت دارد. میگوید : فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرة شراً یره. اگر قرار بر این بود که گناهان پاک شود پس این آیه برای چه بوده؟!

خدای زنده را فراموش کردن و دست بدامن مرده زدن خودش گناه است. اصلاً زیارت رفتن خودش مخالف قرآن است. مرده یا زنده را شفیع قرار دادن برای گناه بخشودن یا حاجت خواستن در قرآن نهی شده. قرآن با صراحت شفاعت را رد کرده و نپذیرفتنی دانسته.

در اینترنت قرآن هست و میتوانید کلمه‌ی شفاعت یا شفیع را جستجو کنید و از روی معنی فارسی آیه‌ها بفهمید که زیارت رفتن مخالف اسلام است.

اگر ما فکر کنیم که خدا از این کارهای بچگانه خوشش می‌آید خدا را تحقیر کرده‌ایم. خدا را به پای آدمهای خودخواه رسانده‌ایم.



.

🔶 هر دسته دیگران را گمراه می‌شمارد

🔸 تکه‌ی یک از یک

در [کتاب] «راه رستگاری» معنی درست دین باز شده و هر خردمندی که از روی اندیشه آن کتاب را خوانده یا بخواند براستی گفتارش گردن می‌گزارد. اما کسانی که آن کتاب سراپا راستی را خوانده‌اند و نپذیرفته‌اند باید گفت اینان به دو دسته‌اند :

[یک] دسته آنانند که پابستی به دین ندارند و می‌خواهند در این جهان با لگام‌گسیختگی زندگانی را بسر دهند و درپی سود و زیان جهانیان که یگانه پایندان[=ضامن] آن دین است نباشند.

دسته‌ی دیگر آنانند که اگرچه به ظاهر دلبستگی به دین نشان می‌دهند ولی در زیر فشار پندارهای گیج کننده نیروی خردشان کاسته گردیده و سرانجام کارشان بجایی رسیده که راست را از دروغ و دین را از خرافات نمی‌توانند تشخیص دهند و این دسته هر کدام در کیشی که هستند همان پندارهای بیخردانه که دارند دین راستین می‌شمارند و خود را رستگار دانسته و پافشاری می‌کنند که جلو آمیغها را بگیرند.

مثلاً وقتی که ما می‌گوییم : دین شناختن معنی جهان و دانستن معنی زندگی است به چخش [=مجادله] می‌پردازند که این معنی با دین سازش ندارد و چون از آنان می‌پرسیم که شما معنی درست دین را بازگویید جز سخنان پرت و بیهوده‌ای از آنان نمی‌شنویم. شگفت آنکه هر دسته‌ای با پندارهای بیپا و آلودگیهای زیانمند خود را رستگار و دیگران را گمراه می‌شمارند.

بخاطر دارم هنگامی که با بهائیان آمیزش داشتم می‌دیدم آنان بکسانی که به بارگاه شاه‌چراغ شیراز تعظیم می‌کنند و شمع در آنجا برده روشن می‌نمایند یا خاک کربلا را درمان‌کننده‌ی بیماریها می‌دانند مسخره می‌کنند و بکار و رفتار آن کسان می‌خندند و من گمان می‌کردم که اینان مردمانی هستند که از خرد پیروی می‌کنند و بکارهایی که مربوط به دین نبوده و نیست ریشخند می‌نمایند. اما هنگامی که بخانه‌ی باب (یا بگفته‌ی خودشان بیت) رفتم دانستم که خود اینان نیز گرفتار پندارهای دیگری شده‌اند که از بوسیدن آستانه‌ی شاه‌چراغ و روشن کردن شمع در آن بارگاه کمتر نیست و آن اینکه دیدم صدها شمع در آن اتاق کوچکی که نشینمگاه سید باب بوده افروخته‌اند و هر کدام با یک فروتنی بیمانندی آن آستانه را می‌بوسند. (1)

شگفتتر آنکه کسانی برگ درخت نارنج آن خانه را متبرک و میمون دانسته و برای درمان بیماری بهمراه می‌بردند.

اینست میزان اندیشه‌ی این مردم درباره‌ی دین ، اینست که ما می‌گوییم : باید برای آسودگی جهانیان همه‌ی این پراکنده‌اندیشیها از میان برداشته شود و همه با آئین خرد زیست کنند. کسانی اگر رستگاری خواهند ، بدانند که رستگاری جز با باور داشتن به یک دین خردپذیر نمی‌باشد.

لار ـ اسفندیار ـ کاویان


پابرگی (از ویراینده) :
1ـ یکی از کسانی که از بهائیگری بازگشته می‌گفته : روزی کفش یکی از پیشوایان مرده‌شان را آوردند که باشندگان [=حاضران] در نشست ببوسند. از این کار بیزار شدم و اینبود از آن کیش دست برداشتم.
باشد که یکی از خواستهاشان از چنین کارهایی اینست که کسانی که به حساب خودشان « باور سستی دارند» شناخته گردند و آنان که بیچون و چرا پیروی می‌کنند بازمانند. هرچه هست کسانی با چنین باورهای پستی نرسد که به دیگر پیروان کیشها ایراد گیرند و ریشخند کنند.

پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی هشتم ـ نیمه‌ی دوم تیر ماه 1322


.

📘 حقایق زندگی


🖌 احمد کسروی


🔸 ۴۷- یک نشست فراموش نشدنی

🔸 ۴۸- گام نخست از هوسها درگذشتنست


👈 دستیابی

📘 انکیزیسیون در ایران

🔸 بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

تکه ی دو از دو

🖌 احمد کسروی




👈 دستیابی

🔶 آذربایجان و زبان ترکی (احمد کسروی)

🔸 پیام به آقای مهروانلو (تکه‌ی یک از یک)


آقای احمد مهروانلو من دریغم می‌آید که شما با آن خامه‌ی شیوا و اندیشه‌ی روشن گفتار می‌نویسید و ما نمی‌توانیم بچاپ رسانیم. این بار دوم است که نوشته‌ی شما رسیده و ما نخواسته‌ایم در پرچم چاپ کنیم. زیرا شما روی سخن را باین و آن داشته اید و در برابر آنها دلیلها آورده‌اید.

ما چنانکه گفته‌ایم در این نوشته‌های خود با مردم آذربایجان و ایران سخن می‌رانیم. با یک کس و دو کس ، یا تنها با یک دسته کار نداریم. زیرا یک کس و دو کس یا یک دسته ، خود غرضهایی دارند و ناگزیرند که دلیل نپذیرند و بحقایق گردن نگزارند. ولی توده‌ی انبوه غرض ندارند و اینست گوش بدلیل دهند.

در همان موضوع زبان ، آنچه مقصود ما بود بجا آمد ، و زیانی که از خاموشی تولید شده بود از میان برخاست. ولی از آنسوی پیداست که چند تنی نپذیرفتند و نبایستی بپذیرند.

یک نتیجه‌ی آن گفتارها اینست که آن جوانی که شعرهای ترکی سروده و گفتار درباره‌ی ترکی نوشته بود ، پس از خواندن گفتارهای پرچم بنزد آقای واعظپور آمده و چنین گفته : «مقصودی از سرودن آن شعرها نداشتم. چون گفتگوهایی در تبریز بود من نیز شرکت کردم و زیان آن را ندانستم». گفته : «من آماتورم. شعر گفتن و مقاله نوشتن من برای تفنن است».

این گفته از او راستست. زیرا یک جوان کمسال از همه چیز آگاه نیست و اهمیت موضوع زبان را نمی‌داند. تنها او نیست. بسیاری از جوانان آذربایجانی پس از خواندن پرچم بنزد ما می‌آیند و گفتگو می‌کنند و عقیده‌ی خود را می‌گویند.

ما نیز جز این نمی‌خواستیم و هیچگاه با این کس و آن کس سر و کاری نداشتیم. ما نیک می‌دانیم در ایران در برابر دلیل به چه چیزها دست یازند و چه سخنان نازیبایی نویسند و یا گویند. این چیزیست که از سالها آزموده‌ایم و پاسخی هم برای آنها نداریم.

ولی این را هم آزموده ایم که آن ‌هایهویها هدر گردد و سرانجام حقیقت جای خود را گیرد.

کسانی می‌گویند ما چرا به یک موضوع زبان آن اهمیت را دادیم. می‌گویم : موضوع زبان نیست. موضوع آینده‌ی آذربایجان و ایرانست. موضوع سرنوشت یک کشور بزرگست.

می‌گویند : چرا این و آن را با خود دشمن گردانیدیم. می‌گویم : ما نمی‌خواستیم کسی را دشمن خود گردانیم. اگر کسانی این کوششهای ما را به زیان خود می‌یابند و دشمن می‌شوند یا زبان بسخنان پست می‌گشایند این کاریست بآنان راجع است. به هر حال ما نبایستی از ترس دشمنی این و آن چشم از زندگانی خود پوشیم و بدفاع نکوشیم. اینها چیزهاییست که هیچ تأثیری در کار ما ندارد ، و مقصود از این یادآوریها آنست که در گفتارهایی که فرستاده می‌شود باین بخش هیچ نپردازند.

ما دوست می‌داریم از آذربایجان گفتارهایی رسد و همیشه ارتباط میانه‌ی پرچم و آذربایجان در کار باشد. شما نیز شیرین و شیوا می‌نویسید و با اندیشه‌ی روشنی بموضوع درمی‌آیید. اینست چشم می‌داریم که گفتارهایی ، تنها در مصالح آذربایجان و بی‌هیچ گونه توجهی بدیگران بنویسید و بفرستید.

(پرچم روزانه شماره‌ی 27 سه‌شنبه 5 اسفند ماه 1320)


.

🔶 حاج آقا !

🔸 (تکه‌ی چهار از چهار)


الف ـ بله ، خدا را مسخره کرده‌ایم.

ب ـ اینها را بیشترِ مردم همینکه بشنوند یا خواهند گفت طرف بیدین است یا خواهند گفت سنی است. متأسفانه مردم ما دین را زیارت رفتن و حاجی شدن و نذر کردن و این جور چیزها میدانند.

اینها هم بیشتر آلودگی شیعه‌هاست. سنیها کمتر به این بیراهیها دچارند. همین چیزها که ما آنها را عادی میدانیم ریشه‌ی یک مردمی را میکَند. بروز سیاهشان می‌نشاند. نابودشان میکند. این حرف شوخی نیست. مثل اینست که کسی در آتش تب می‌سوزد و گفته شود تب بالا نشانه‌ی بیماری خطرناکی است ، باید او را هرچه زودتر به اورژانس رساند. وضع ما هم همینطور است. در آتش بیدینی و نادانی می‌سوزیم و چون خودمان هم خبر نداریم ، گمان میکنیم همه چیز عادی است و خطری پیش نمی‌آید. ولی بهتر است بدانیم که اگر اوضاع خودش را خیلی وخیم نشان نمیدهد برای اینست که ثروتهای این کشور مانند نفت و گاز نمی‌گذارد ما سیه‌روزی خود را آشکار ببینیم. اگر کشور ما مانند افغانستان یا نپال بود باید میدیدید به چه حالی می‌افتادیم. ولی دیر یا زود این بیماری که بدرد خود نمی‌پردازد حالش بدتر خواهد شد و از پا خواهد افتاد.

این را یقین بدانید که گناه پاک‌کُنها ما را به این روز انداخته. باید توضیح بیشتری بدهم ولی اول یک خاطره‌ای یادم آمد آن را بگویم.

دخترم دبستان که میرفت یادم نیست کدام آموزگارش چند پرسش بنام تکلیف شب پرسیده بود که بچه‌ها پاسخ دهند. یکی از آنها این بود : برای آنکه گناهانمان پاک شود چه باید بکنیم؟ دخترم از درسهایی که خوانده بود پاسخش را پیشاپیش میدانست : باید زیارت برویم ، برای امام حسین گریه کنیم.

من بدخترم گفتم : از معلمتان بپرس : بهتر نیست ما اصلاً طوری رفتار کنیم که گناه نکنیم؟

حالا هم باید همین را گفت. اگر ما مردمی باشیم که سعی کنیم رفتارمان طوری باشد که اصلاً گناه نکنیم آن هنر است وگرنه اینکه یکی سرتاسر سال گناه کند و بعد برود سراغ گناه پاک‌کنهایی مثل زیارت یا برپا کردن تکیه و بر حسین گریه کردن یا حاجی شدن نتیجه‌اش همین می‌شود که می‌بینیم.

ببینید ما درباره‌ی اختلاس سه هزار میلیارد تومانی و اسکله‌های غیرقانونی و فسادهایی مانند اینها حرف زدیم ولی باید بدانیم که عوامل آن فسادها هم تعلیمات بظاهر دینی را یاد گرفته‌اند. ایشان هم میدانند کاری که میکنند گناه است ولی همچنان این را نیز شنیده‌اند که اگر کسی برای امام حسین اشک بریزد یا قبرش را در کربلا زیارت کند گناهانش پاک خواهد شد.

از این بابت فرقی میان آنها و فلان زنی که دل عروسش را با نیش زبان شکسته نیست. هر دو به زیارت میروند که گناهشان پاک شود.

شما فکر میکنید مردم کشورهای پیشرفته‌ی دنیا مثلاً ژاپنیها و آلمانیها که کشورهای منظم و اقتصاد قوی‌ای دارند حج میروند یا برای امامشان گریه میکنند؟!.. آنها دروغ کمتر از ما میگویند. دو رویی کمتر دارند. درستکاری هم بیشتر دارند. این را یقین بدانید.

این جمله را از زبان محمد عبده مصری میگویند : رفتم به غرب اسلام را دیدم ولی مسلمان ندیدم. آمدم به شرق مسلمان دیدم ولی اسلام ندیدم.

الف ـ (با خنده) جالب است!

ب ـ کاری ندارم که این را کی گفته. کاری ندارم که اسلام دیگر زمانش گذشته چنانکه همین داستان حج خود یک شاهد است. ولی شما چون گفتی ما مردم بدی هستیم ، خواستم نشان دهم تا این داستان گناه کردن و گناه پاک کردن هست مردم از دروغ و دغل و دزدی دست برنمی‌دارند. البته ریشه‌ی گرفتاریهای ما تنها این نیست ولی یکی از مهمهاش همین است. فرصت نیست به آن دیگرها بپردازیم. به مقصد نزدیک شدیم.
پایان


.

🔶 جای شگفت نیست

🔸 تکه‌ی یک از یک

یکی می‌گوید : من نوشته‌های شما را می‌خوانم و همه را درست می‌یابم ، و از خواندن و دانستن آنها خرسند می‌گردم. تو گفتیی گمشده‌ی خود را یافته‌ام. من در شگفتم چگونه کسانی اینها را نمی‌پذیرند؟! .. چگونه ایستادگی می‌نمایند؟!..

بارها با آنان روبرو شده پرسیده‌ام : ایرادتان چیست؟!.. دیده‌ام ایرادی نمی‌دارند ، و با اینحال نمی‌پذیرند ، و بدتر آنکه کسانی دشمنی نیز می‌کنند و از بدزبانی بازنمی‌ایستند.

می‌گویم : جای شگفت نیست. شما اگر اینها را بچهارپایان بخوانید پیداست که نخواهند فهمید ، و نخواهند پذیرفت. چرا که افزار فهمیدن و پذیرفتن را نمی‌دارند.

آن کسان نیز چنینند و فهمها و خردهاشان از کار افتاده. آنان را با چهارپایان بیش از این جدایی نیست که چهارپایان فهم و خرد را نداشته‌اند ، و اینان داشته‌اند و از دست داده‌اند. اینان بدبختتر از گاوان و خرانند. آنان گاو و خر آفریده شده‌اند و جای نکوهشی نیست. ولی اینان آدمی بوده‌اند و خودشان را به پایه‌ی گاوان و خران رسانیده‌اند.


پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی نهم ـ نیمه‌ی یکم مرداد ماه 1322

.

🔶 آذربایجان و زبان ترکی (احمد کسروی)

🔸 فارسی را در آذربایجان روان گردانید (تکه‌ی یک از یک)


آقای کسروی دارنده‌ی پرچم :

شما بهتر می‌دانید که از سالیان چند است در آذربایجان نهضت مخصوصی برای ترویج زبان فارسی درمیان آذربایجانیان ایجاد حتا اغلب خانواده‌ها در خانه‌های خود با زبان فارسی صحبت می‌کنند و نمایشات با زبان فارسی برای استفاده عموم بمعرض تماشا گزارده می‌شد. متأسفانه از شهریور1320 ببعد در تبریز هیئت آکتورالی به رژیسوری آقای حسین عرب‌اوغلی بنام «هیئت آکتورال فردوسی» تشکیل و در این مدت تمام نمایشاتی را که حتا سابقاً بزبان فارسی بود با زبان ترکی بموقع تماشا می‌گذراند. تعجب در اینجا است که ادارات شهربانی و فرهنگ از این کار جلوگیری نمی‌کنند و حتا شنیده شد که یک عده جوانان نمایشنامه‌ای بزبان فارسی را برای بازی کردن به هیئت نامبرده می‌برند رژیسور هیئت آکتورال فردوسی! از قبول و بازی کردن آن امتناع می‌کند. نمی‌دانم چه معنی دارد که هیئتی بنام فردوسی احیا کننده‌ی زبان فارسی تشکیل شود ولی رواج‌دهنده‌ی زبان ترکی باشند. آیا روح «فردوسی» که برای زنده نمودن زبان فارسی سالهای چند زحمت کشیده و خودش چنین می‌گوید :

«بسی رنج بردم در این سال سی عجم زنده کردم بدین پارسی»

جریحه‌دار نمی‌شود؟ ما درخواست می‌کنیم این موضوع را در روزنامه درج و نظر خود را بنویسـید.

تبریز ، یوسف رهبر


پرچم : نظر ما را در این باره همه می‌دانند. ما هوادار زبان فارسی هستیم و برآنیم که باید این زبان را تواناترین و آسانترین زبانها (زبانهای شناخته شده‌ی جهان) گردانیم. نیز برآنیم که در سراسر ایران جز این زبان نباشد. بخصوص درباره‌ی آذربایجان این آرزو را داریم و سود آذربایجانیان را در این می‌دانیم.

ما بزبان ترکی ایرادی نداریم ، آن هم یکی از زبانهای بزرگ جهانست و خود زبان تواناییست. ولی سود ما در اینست که آن را از آذربایجان برداریم و فارسی را چنانکه زبان نوشتنست زبان سخن گفتن گردانیم ، بآقای عرب‌اُغلی نیز این را یادآوری می‌کنیم. این نه سزاست که کسی در یک شهری زندگی کند و بزیان مردم آنجا کوشد.

زبان ترکی در آذربایجان در نتیجه‌ی حوادث انتشار یافته و به هر حال همین دو زبانی میانه‌ی آذربایجان و دیگر شهرهای ایران همیشه عنوان به ماجراجویان داده و می‌دهد که هر زمان فرصتی بدست آوردند نغمه‌ی جدایی آذربایجان را بنوازند و تهرانی و تبریزی را باهم دشمن گردانند. این خود زیان کوچکی نیست و ما باید زمینه‌ی آن را از میان ببریم و هر کسی که در آذربایجان باشد باید در این باره با ما هم‌آواز و همراه شود. از عناد بر سر عقیده‌های بی‌دلیل نتیجه نتوان برد.

(پرچم روزانه شماره‌ی 162 پنجشنبه 15 مرداد ماه 1321)


.