🔶 این بایای [وظیفه‌ی] آدمیگری شماست

🔸 تکه‌ی یک از یک


کسانی می‌پندارند این شاهراهی که ما می‌نماییم و آمیغها [=حقایق] که روشن می‌گردانیم ، آنان آزادند که بپذیرند یا نپذیرند.

می‌گویم : نه چنین است. شما که آدمی هستید باید درپی آمیغها باشید ، و چون می‌یابید تشنه‌وار بپذیرید و پیروی کنید. خدا بشما فهم و خرد داده که یک راه رستگاری که نموده می‌شود بشناسید و بپذیرید و با دیگران در آن همگام باشید. این بایای آدمیگری شماست و جز این نتواند بود.

آنان که از آمیغها رو گردانند و از شاهراه رستگاری کناره جویند ، ارج آدمیگری خود را از دست داده‌اند ، و گذشته از خودشان مایه‌ی تیره‌روزی و پستی فرزندانشان خواهند بود ، و پس از همه ، در پیشگاه آفریدگار شرمنده و سرافکنده خواهند گردید.

گاهی کسانی ستیزه‌رویی نموده چنین می‌گویند : «شما آنچه می‌خواهید بگویید ، ما که نخواهیم پذیرفت». می‌گویم : این نادانی را پیش از شما جهودان کرده‌اند.


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :

🔸 در آیین زندگانی آن چیز را نیک می‌شناسند که از هر باره نیکو باشد (تکه‌ی یک از یک)


باید دانست در آیین زندگانی آن چیز را نیک می‌شناسند که از هر باره نیکو باشد و هر آنچه تنها از یک باره نیکو باشد نیک نمی‌توان نامید. موضوع را با مَثَل روشن گردانم : توانگری خانه‌ای در بیرون شهر ساخته که از نظر معماری و نقاشی از شکاهکارهاست. ولی پلیس آمده می‌گوید : چون اینجا دور از آبادیست شاید کمینگاه دزدان بشود و ما نتوانیم آنجا را زیر پاسبانی نگاه داریم. پس آن عمارت را نیک نتوان نامید. آمدیم پلیس هم ایراد ندارد. ولی طبیب می‌گوید : این عمارت در جای بادگیری نهاده از جهت آیین تندرستی بیمناکست پس آن عمارت نیک نشد. آمدیم طبیب هم ایراد ندارد. ولی کسی که آشنا بآیین خانه‌داری و صرفه‌جوییست می‌گوید : عمارت باین دوری از شهر باید دربایستهای زندگانی را بقیمتهای گران پیدا کرد و چه‌بسا که هنگام شب چیزی دربایست شود و نتوانید آن را از شهر خریداری نمود. پس عمارتی را هنگامی می‌توان به نیکی ستود که از هر نظر نیک باشد.

مثل دیگر : خیاطی رختی دوخته که از جهت دوخت شاهکار صنعت بشمار می‌رود. ولی بزازی پارچه‌ی آن را دیده می‌گوید پوسیده است. یا طبیبی طرز آن را نپسندیده می‌گوید چون تنگ و چسبانست مانع رسیدن هوا به تن می‌شود. یا پاکمردی آن را نکوهیده می‌گوید رخت باین زیبایی باعث خواهد بود که پوشنده‌ی آن بر دیگران که رخت ساده و موهون دارند برتری فروشد و آنان را با دیده‌ی خواری بیند. هر یکی از این ایرادها که بشود باعث خواهد بود که ما آن رخت را نیک نشناسیم و پسندیده نداریم.


.

🔶 ملایان شوشتر بخوانند

🔸 تکه‌ی یک از چهار


از چندی پیش برخی از ملایان شوشتر که میانشان کسانی از خویشاوندانم هم هست از اینکه من به راه پاکدینی پیوسته و کوششهایی در این راه می‌کنم در پشت سرم بدگویی می‌کنند و هرچه کسان پاکدل و غیرتمند خوزستان بیشتر باین راه رو می‌آورند و دست برادری و همراهی بما می‌دهند و در نبردی که با آلودگیها و پراکندگیها به یاری خدا آغاز کرده‌ایم فزونتر همراهی و همکاری می‌نمایند ، این ملایان در پیش عامیانی که هنوز یوغ بندگیشان را بگردن دارند بدگویی و بیفرهنگی را فزونتر می‌سازند! اینگونه بی‌فرهنگیها که جز از دلهای ناپاک و یا کسان نافهم سر نمی‌زند ، اگرچه در نزد ما کوچکترین ارزشی ندارد و نباید بآنها پردازیم ، لیکن چون برخی از این ناپاکان کار بی‌فرهنگی را به بیشرمی و بی‌آزرمی کشانیده‌اند برای آنکه خودشان بدانند در چه گمراهی[ای] فرورفته‌اند و نیز بیچارگانی که هنوز رشته‌ی بندگی آنان را از گردن نینداخته‌اند بفهمند که این آقایان روحانی چه هستند و این بدگوییهایشان چه انگیزه‌ای دارد باین گفتگو می‌پردازم.

آقایان : شما در شوشتر ، شوشتری که با آن زمین بارده و داشتن رودخانه‌ای چون کارون از برکت سر بسیاری آخوند و ملا اکنون ویرانه‌ی پرکثافتی است ، در نزد یکمشت عامیان بیچاره که پرده‌ی نادانی در جلو دانش و بینش ایشان فروهشته‌اید تا کورکورانه به هر جا آنان را دنبال خود کشید ، بالای منبرها و در نشستها از من بدگویی می‌کنید.

نخست باید بشما بگویم : از این نسبتهای خنده‌آور بمن هرچه بدهید از بدگویی و بیفرهنگی آنچه نمایید کوچکترین زیانی بما یا دیگر همراهان نخواهد رسانید. اگر شما در آن ویرانه‌سراهای شوشتر هنوز ندانسته‌اید ، من بگویم : بیش از صد سال است که «محاکم تفتیش عقاید» کشیشان در اروپا برافتاده و نیز سی و پنج سال است که «چماق تکفیر» ملایان در ایران با جانبازیهای غیرتمندانه‌ی آزادیخواهان و دار زده شدن شیخ فضل‌الله شکسته است. وانگهی چنانکه می‌دانید من مانند شما برای بدست آوردن روزی چشم بدست و کیسه‌ی عامیان ندوخته‌ام و از راه مفتخواری روزگار نمی‌گذرانم و دکان مردم‌فریبی باز ندارم تا از عامیان بترسم که چون شما و مانندگانتان از گفتن حق بیمی داشته باشم. می‌دانید : در گمرک کارمندم ، همان گمرکی که شما مفتخواران در جهان پندارتان کارمندانش را در ته آتش دوزخ جا می‌دهید.

در ماه رمضان گذشته که در تهران بودم یکی از آشنایانم می‌گفت : «دیروز آخوندی در بالای منبر گفت : مرد پارسایی در خواب دید قیامت برپا شده و او را برعکس امیدواری خودش بدوزخ کشیدند چون از گناهش که موجب این کیفر شده پرسید گفتند : چون فلان روز کودک یک گمرکچی را از دهن گرگی گرفته‌ای مستحق آتش دوزخ شده‌ای. از گوسالگان پای منبرنشین نیز هیچ کس از آخوند نپرسید برای چه گمرکچی‌گری موجب این کیفر است؟!. وانگهی اگر دستگاه خدا دستگاه چنگیزی هم باشد ، کودک خردسال را بگناه پدر گرفتن روا نیست».

پس این بی‌فرهنگی‌هایتان جز پستی و بی‌آزرمی خود شما را نخواهد نمود.

من در این گفتار گذشته از پرسشهایی که آقای کسروی بارها از بزرگانتان کرده‌اند و ایرادهای ریشه‌داری که پیاپی در این 12 ساله گرفته و آنان هیچ پاسخی نداده‌اند و حتا برای گرفتن پاسخ ، [آقای کسروی] کسانی را بمیانجیگری برانگیخته‌اند و آنان خویش را به نافهمندگی زده و از فرستادن پاسخ بازایستاده‌اند ، از شما که برخی هم خویشاوندان منید چند پرسش دیگری خواهم کرد. من در اینجا به پاس خویشاوندی از بردن نامها و نگاشتن تاریخچه‌ی زندگی شما خودداری می‌کنم. لیکن اگر به پرسشهایم پاسخ متکی بدلیل خردپذیر ندهید و یا بیکبار در کنج ویرانه‌ی خود ننشسته و زبان از بیشرمی نبندید آنچه باید خواهم نوشت و پرده‌ی تزویری که بر دیدگان یکمشت عامیان همشهریم فرو کشیده‌اید خواهم درید. تا شما ، شما روحانیون پاکدل را نیک بشناسند و بروحانیت شما پی برند.


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نادانیها ـ 5 : بیماری گزارش (تکه‌ی یک از چهار)


در شماره‌های پارسال پیمان یک رشته نادانیها را که میان ایرانیان رواج دارد از سوگند و دشنام و خود را بنده نامیدن و مانند اینها یادآوری کردیم و اینک در شماره‌های امسال به یک رشته‌ی دیگر می‌پردازیم و در این شماره یک نادانی را که خود «بیماری» بایدش خواند و بیش از همه کسانِ چیزخوان و باسواد گرفتار آن هستند یادآوری می‌کنیم.

در قرنهای نخستین اسلام گروهی درمیان مسلمان پدید آمدند که آنان را «باطنیان» می‌نامیدند. زیرا چنین می‌گفتند که هر چیزی گذشته از بیرونِ آشکارِ آن که هر کس درمی‌یابد درون نهفته‌ای نیز دارد که جز ایشان دیگران آن درونهای نهفته را درنمی‌یابند. از جمله اینان گفته‌های پیغمبر اسلام و آیه‌های قرآن را از معنای آشکار خود بیرون برده برای هر یکی معنای شگفت دیگری درست می‌نمودند و از این جهت بود که باطنیان (درونیان) نام داشتند.

اینان شومترین گروهی هستند که در تاریخ اسلام و ایران پدید آمده‌اند. می‌توان گفت زیانی را که این دسته به مسلمانان و ایرانیان رسانیدند بدترین زیانی بوده. راستی هم اینست که اینان مشتی مردم دیوانه‌ی خیره‌سر بیش نبودند و از آن آسایش و آرامش که در جهان آن روز پدید آمده بود و توده‌ی مردمان بخوشی و خرسندی زندگی بسر می‌دادند اینان ناآسوده شده همی‌خواستند آن دستگاه آرامش و آسایش را بهم زنند. اینگونه بدنهادان فراوانند که چون گروهی را آسوده و شادان دیدند در دل خود رشک برده و بر بهم زدن دستگاه ایشان می‌کوشند. اینانند که باید «بدنهاد» و «کژدم‌سرشت» نام داد.

داستان باطنیان دراز است و کسانی که تاریخ خوانده‌اند می‌دانند اینان در ایران بخونخواریها برخاستند و صدها و هزارها کسان را با خنجر و دشنه خون ریختند و زمانی رسید که در سراسر شرق نام باطنی یا فدایی دلها را بلرزه می‌انداخت بلکه شهرت ایشان بغرب نیز رسید که هنوز در دیکسیونرها نام ایشان یاد کرده می‌شود. با اینهمه هنگامی که مغولان به ایران رسیدند این آدمکشان بیغیرتانه خود را بدست آنان سپردند و این زمان دانسته شد که آن آدمکشیها جز از راه دیوانگی نبوده. (1)

باری باطنیان نابود شدند که امروز جز دسته‌های اندکی از ایشان در ایران و هند بازنمانده و اینان مشتی مردم بیکاره و نادان می‌باشند و با آن باطنیان چندان مانندگی بهم ندارند. ولی یادگارهای بسیار شومی ازین گروه در جهان اسلام و ایران بازمانده که هنوز زیانهای فراوان دربر دارد. کیشهای پراکنده که امروز در ایران و هند و دیگر شهرهای اسلامی پدیدار گردیده هر یکی سهم بزرگی از باطنیگری را دارا می‌باشد که ما در جای دیگری از این گفتگو خواهیم داشت.

در اینجا مقصودمان گفتگو از یک چیز دیگر می‌باشد. گفتیم باطنیان هر سخنی را بمعنای آشکار آن نگرفته معنای درونی دیگری برایش می‌تراشیدند و این کار را با همه‌ی آیه‌های قرآن و احکام دیگر اسلام می‌نمودند. این شیوه تا امروز میانه‌ی ایرانیان یادگار مانده و کنون هم هزارها بلکه ملیونها کسان این کار را می‌کنند که هر سخنی را که می‌شنوند آن را از معنای روشن و آشکار خود در بُرده یک معنای شگفتی از پیش خود می‌تراشند و این شیوه که جز نشانه‌ی بیماری مغز نمی‌تواند بود ایشان آن را مایه‌ی برتری فهم و دانش خود جلوه‌گر می‌سازند. آری آقای حکیم یا آقای فاضل یا آقای ادیب مگر از سنخ عامیانست که از سخنی که می‌شنود همان معنی را که عامیان می‌فهمند بفهمد؟!. او با آن دانش و آگاهی که در سینه‌ی خود آکنده دارد باید همواره از دیگران جدایی کند و هرگز بآن معنایی که عامیان از جمله‌ای می‌فهمند خرسندی ننماید بلکه خویشتن معنایی را که شایسته‌ی جایگاه فضل و دانش اوست پیدا کند.

ما این را «بیماری گزارش» نام می‌دهیم. (2) راستی هم این کسان مغزهاشان بیمار است. زیرا سخن که یکی از دربایستهای (3) زندگیست و ما بیشتر کارهای زندگی را بدستیاری آن انجام می‌دهیم باید جز بمعنای آشکار آن نپردازیم وگرنه رشته‌ی کارها از هم خواهد گسیخت. مثلاً اگر مردی به پسر خود گوید : «این پول را بگیر و گوشت بخر» و آن پسر پول را گرفته و در راه خوشیهای خود خرج کرده پاسخ پدر را هم چنین بدهد : «من مغز سخن شما را یافتم که می‌خواستید خوش باشم و فربه گردم و بر گوشت تنم بیفزایم» آیا کار پدر با چنین پسر فیلسوفی بکجا خواهد رسید؟!


👇

یا اگر دزدی در اداره‌ی آگاهی اقرار کند : «فلان شب در لاله‌زار دکانی را باز کردم و کالاهای گرانبهایی از آنجا بیرون آوردم و به یک مرد بزرگی فروختم» ولی سپس چون بمحکمه می‌آید درباره‌ی گفته‌های خود دست بدامن گزارش زده چنین گوید : «مقصودم از لاله‌زار فلان مدرسه بوده که خود لاله‌زار معارف الهیه می‌باشد و من در آنجا دکان دل را باز کرده کالاهای گرانبهای اخلاص و معرفت و عبودیت را بیرون آوردم و آن را بخدا که بزرگترین بزرگانست فروختم.» آیا قاضی با چنین دزد عرفان‌بافی چه رفتاری را پیش خواهد گرفت؟!


پابرگیها :

1ـ برای آگاهی بیشتر کتاب «راه رستگاری» ، گفتار شانزدهم دیده شود. گذشته از گزارشگری که با آن ، دین را افزار هوسهای خود ساخته بودند (تا آنجا که دسته‌ای از ایشان به «اباحیگری» نیز رسیدند) ، اینان گرویدن به خرد را نیز بیهوده پنداشته پیروی بی‌چون و چرا از فرمانهای سران خویش را بایسته می‌دانسته‌اند. گفته شده که فداییانِ این دسته عادت دود کردن حشیش داشته‌اند و این مادّه در بکار بستن فرمانها کارگر می‌افتاده. از اینرو ایشان را حشاشیون نیز نامیده‌اند. واژه‌ی assassin (=آدمکش) در زبانهای اروپایی از این نام گرفته شده. ـ و

2ـ «گزارش» بمعنی تأویل و تفسیر و تعبیر هر سه می‌آید و مقصود ما در اینجا تأویل می‌باشد.

3ـ دربایستن = لازم بودن ، دربایست = لازم ـ و


.

🔶 ملایان شوشتر بخوانند

🔸 تکه‌ی دو از چهار


اینک پرسشها :

1) شما در این کشور چه کاره‌اید؟ در برابر نان و دیگر خوراکها که میخورید ، رختها که می‌پوشید ، خانه که می‌نشینید ، و دیگر دربایستهای زندگی که از آنها بهره می‌برید و هر یک ساخته و پرداخته‌ی دست صدها رنجبر است ، چه احتیاجی از احتیاجات توده را برمی‌آورید؟ آیا کسی که در کشوری زیست می‌کند و از دسترنج دیگران برخوردار می‌شود و خود کاری ، کاری که احتیاجی از احتیاجهای زندگی توده را برآورد ، انجام نمی‌دهد مفتخوار نیست؟!. آیا آنچه خورد و پوشد و نوشد بر او ناروا نمی‌باشد؟!..

بسا برخی از شما که نافهمانه بجهان از دریچه‌ی چشم صد سال پیش می‌نگرید یا زیرکان و فریبکارانتان در برابر این پرسش بگویید : ما کارهای دین را راه می‌بریم یا بگفته‌ی خودتان «حفظه‌ی دین» هستیم. در این صورت من می‌پرسم : چرا در آغازهای اسلام ، در روزگاری که اسلام راست هنوز درمیان مسلمانان فرمانروا بود ، همان اسلامی که شما بنام آن ، دستگاه مفتخواری و برتری‌فروشی درچیده و با این کار زشت ریشه‌اش را برانداخته‌اید ، چرا چنین گروهی درمیان مسلمانان نبوده؟ چنین گروهی که در رخت و کلاه و ریش و عصا خودشان را از توده جدا گیرند و بمردم برتری فروشند و پی کسب و کاری نروند. چرا تا هنگامی که دین چنین «حفظه‌ای» نداشت و اسلام بسادگی و پاکی نخستین بود این دین پیروان خود را که در نخست تیره‌های پراکنده‌ی زبونی بیش نبودند بفرمانروایی جهان آنروزی رسانیده ، و از هنگامی که شما «حفظه‌ی دین» پدید آمدید و دستگاه دینفروشی گستردید اینهمه پراکندگی میانه‌ی مسلمانان راه یافت و اندازه‌ی خواری و زبونی دین بجایی رسیده که امروز پیروان آن در سرتاسر کشورهای اسلامی از مراکش گرفته تا ملایو و از دریاچه‌ی اورال تا دریای هند همگی در زیر دست دولتهای زورمند آسیا و اروپایند و حالی که آنان دارند خودتان بچشم می‌بینید که از حال جهودان بسیار پستتر و سختتر است. اگر شما «حفظه‌ی دین» هستید چرا باین گرفتاری پیروان اسلام دل نمی‌سوزانید. چرا بچاره‌ی آن نمی‌کوشید؟! پس «حافظ بودنتان» را برای کی نگاه داشته‌اید؟ آیا برای روزی که توده‌ی این کشور چون بومیان استرالیا و سرخ‌پوستان آمریکا بکلی نابود شده باشند؟!.

اگر بگویید : ما پند می‌فروشیم (وعظ می‌کنیم و مزد می‌گیریم) می‌گویم : آیا هنوز ندانسته‌اید که پندفروشی خود گناه بزرگی است؟! گناهی است که آمرزیدنی نخواهد بود. وانگهی از این پندفروشی چند صدساله‌تان چه سودی بدست آمد تا باز هم بآن ادامه دهید و چشم داشته باشید دانایان از شما پشتیبانی کنند؟!.. این با بودن هزارها دکان پندفروشی است که اینهمه دروغ و دغل و ناپاکی و دورویی در این توده راه یافته و مردم در لجنزار پست‌خویی تا گلو فرورفته‌اند! پس سود این پندفروشیها چیست؟! آری راست می‌گویید : یک نمونه از دینی که یاد می‌دهد این بود که پارسال هنگام شیوع بیماری تیفوس و تیفوئید مردم را در شوشتر و دزفول به روضه‌خوانی واداشتید یا بسینه‌زنی و نخل‌بندی واداشتید و در رامهرمز و آبادان به طاق‌بندی برانگیخته و خودتان چون کاهنان بتخانه‌های آشور و بابل از نادانی عامیان بسودجویی برخاسته با دعافروشی و طلسم‌فروشی و آب دعافروشی و حتا آب دهن‌فروشی کیسه‌ی بیچارگان را تهی ساختید!. اگر به شُوَند[=سبب] این اجتماعها زمینه‌ی انتشار بیماری هرچه فزونتر شد و گروهی نابود شدند ، چیزی بود که شما روحانیون پاک‌سرشت بآن اهمیتی ندادید. این یک نمونه از دین‌آموزیتان می‌باشد که شما و همردگانتان بتوده یاد می‌دهید. اما بزرگترانتان در برابر دستگاه پادشاهی بی‌مسئولیتی که در نجف و قم برپا دارند ، با افسوس بسیار باید خستوان باشند که جز پرداختن رساله و نوشتن قانونهای پیچاپیچ بدعبارت در «نجاسات» کاری انجام نمی‌دهند. دیگر اگر دیکتاتوری بمردم چیره بشود این جانشینان امام را کاری نیست ، اگر بیگانگان مرز کشور را بشکنند و خواربار بیچارگان را ببرند این آقایان «حفظه‌ی دین» نباید بآن پردازند ، تنها باید زکات گیرند ، خمس گیرند ، حق امام گیرند ، و در برابر این مالیاتهای گزاف قانون «مطهرات» نویسند!.

بگفته‌ی یک تن از تیزهوشان معلوم نیست پانزده ملیون مردم چند هزار متخصص «رساله‌نویسی» لازم دارند و در برابر چنین «متخصص» بی‌ارجی چند ملیون پول در سال باید بپردازند؟!.


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نادانیها ـ 5 : بیماری گزارش (تکه‌ی دو از چهار)


اگر همه‌ی کارها ازینسان باشد جهان چه حالی پیدا خواهد کرد؟! نه اینست که سامانها بهم خورده رشته‌ها از هم خواهد گسیخت؟! بسیاری از اینان بدبختی‌شان از آنجا آغاز شده که در جوانی پاره‌ای حوزه‌های درسی گردیده و یا گرفتار برخی کتابها شده و یک رشته کلمه‌هایی را از قدیم ، حادث ، واجب ، ممکن ، مجاز ، حقیقت ، معرفت ، وجود ، کون ، بسیط ، مرکب ، جوهر ، عرض ، کشف ، شهود و مانند اینها فراگرفته و از آنجا که آن کالاها جز در بازار سخن‌بافی خریداری ندارد و در سراسر عمر برای یک بار هم باشد مصرفی برای آنها پیدا نخواهد کرد از این جهت همیشه درپی دستاویزند که میدان یافته هنری از خود نمایند و اینست که هر شعر یاوه یا هر سخن بی‌معنایی که بخوانی عنوانی بدست آورده بسخن‌بافی خواهند پرداخت. مثلاً این شعر :

منم معلول بیعلت که علت کشف پیوندم ازل فرزند من باشد ابد فرزند فرزندم.

از یاوه‌ترین سخنهاست و چه‌بسا که گوینده‌ی آن دیوانه‌ای بیش نبوده و یا آنکه فهمیده و دانسته آن را یاوه و بی‌معنی سروده ، با اینحال اگر شما آن را در پاره‌ای انجمنها بخوانید خواهید دید چه معنیهای دور و درازی درمی‌آورند. بارها روی داده که عبارتی بغلط خوانده شده و بی‌معنی درآمده ولی کسانی از اینان برای آن عبارت غلط معناها از خود بافته و پافشاری کرده‌اند که مقصود اینست. تا سپس پرده از روی کار برداشته شده و شکل درست عبارت بدست افتاده. نیز بارها روی داده که کسانی شعری یا جمله‌ای از پیش خود بافته و آن را بنام دیگری خوانده و ایراد گرفته‌اند و اینان به پاسخگویی برخاسته برای همان عبارت یاوه‌ی بیجا یک رشته معنیهای بالا بلندی سروده‌اند تا سپس چگونگی بیرون آمده و مایه‌ی شرمساریشان گردیده.

روزی در جوانی یاد دارم کسی چنین کاری کرد و شعر بسیار بی‌معنایی را که خودش بافته بود نزد یکی از آن بیمارمغزان خوانده ایراد گرفت. آقا خاموشی نتوانسته چنین گفت : «آقای فلان من شما را عاقل تصور می‌کردم بکلمات بزرگان و اساتید قیمت باید گزاشت این بیت من نمی‌دانم گوینده‌اش کیست ولی از خود کلام پیداست که از یکی از اساتید بزرگ صدور یافته. اگر من حالا معنای آن را برای شما شرح بدهم از عمل خود نادم خواهید بود؟...» آقا آنقدر یاوه‌بافی کرد که بیا و تماشا کن و ما ناگزیر شدیم راستی را بمیان نهاده آقا را شرمنده گردانیم.

بیهوده (1) نیست که می‌گوییم اینان بیمارمغزند. ما در این دو سال که نکوهش از زشتگوییهای شعرا در پیمان داریم و یا بر پاره‌ای مؤلفان ایراد می‌گیریم می‌بینیم هر عبارت زشتی را که از فلان گوینده یا نویسنده بگواهی می‌آوریم بیدرنگ پاسخ می‌دهند : «این شعر معنای دیگر دارد.» ، «از این جمله مقصود چیز دیگر است». (2) ای نادانان مگر ما ناگزیریم که از فهم و دانش و دریافت خود چشم پوشیده گفته‌های نازیبای دیگران را بزیبایی درآوریم. اگر این راست باشد که کسانی مِی نخورده دم از میخواری زده‌اند و نابکاری نکرده نام نابکاری روی خود گزارده‌اند این دیگر بدتر خواهد بود. کسی تا چه اندازه فرومایه و بی‌ارج باشد که دزد نباشد و نام خود را بدزدی در جهان شهره گرداند.

این داستان معروفست که یکی بر یزید نفرین می‌فرستاد. دیگری گفت : چرا نفرین بَرو می‌فرستی؟! از کجا که خدا برو نبخشیده باشد و شما در پیش خدا گناهکار نشوید؟! آن کس گفت : در جایی که خدا گناه آن خونخواریها را بر یزید ببخشد گناه این نفرین کردن را هم بر من خواهد بخشید.

در اینجا ما نیز می‌گوییم : در جایی که شما درباره‌ی باده‌خواریها و نابکاریهای آن کسان بگزارش می‌پردازید پس چرا در زمینه‌ی بدگوییهای ما گزارش را دریغ می‌گویید؟! در جایی که مقصود آنان از باده «باده‌ی محبت» و از میکده «میکده‌ی حقیقت» بوده مقصود ما نیز از گدا «گدای در حقیقت» و از پست و بدنهاد «فروتن و خاکسار» می‌تواند بود. پس چرا بیعدالتی بکنید و گزارش از ما دریغ گویید؟! به هر حال خدا مانندگان شما را از میان ایرانیان کم گرداند که ننگ جهان می‌باشید!

مقصود در اینجا بدگویی از شعرا و مؤلفان نیست و نمی‌خواهیم بآن زمینه درآییم. منظور نکوهش «گزارشگران» است. کسی تا بپاره‌ای انجمنها نرود و با دسته‌هایی بگفتار و پیکار برنخیزد نخواهد دانست این بیماری چگونه توده‌های شرقی را گرفتار نموده و خردها را پست گردانیده.

👇

امروز با همه‌ی تکانهایی که ایران خورده باز هزارها و ده‌هزارها کسان را می‌توان پیدا کرد که این کار را پیشه‌ی خود ساخته‌اند و آن را هنری می‌پندارند. مردک به کوچکترین کاری شایستگی ندارد و از سرپرستی خاندان خود نیز سر بازمی‌زند و همواره درپی آنست که انجمنی باشد و چند تنی گوش فرادارند و آقا عبارتی یا شعری را عنوان نماید و داد یاوه‌بافی دهد.

این بدتر که آن را هنری می‌پندارند. یکی با من چنین می‌گفت : شما هر عبارتی را بدست من بدهید ده جور معنی از آن بیرون می‌آورم. ...

پابرگیها :

1ـ همانا در سالهای نخست پیمان ، نویسنده واژه‌ی بیهوده را بمعنی «بیعلت» نیز بکار می‌برده. بکار بردن واژه‌های فارسی در معنیهای درست خود و بکار بستن قاعده‌ی : «برای هر معنی یک واژه و برای هر واژه یک معنی» در نوشته‌های او در مدت چندین سال و بآرامی انجام گرفت. (کتاب «نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی» دیده شود). اینست سپس واژه‌های زیر رفته‌رفته جای خود را یافت و در معنیهای پایدار خود بکار رفت :
بیهوده = بی‌نتیجه / هوده = نتیجه / انگیزه = علت (محرک) / شُوند (همچون بلند) = علت (باعث) / بیشوند = بیعلت / . هر جا از واژه‌ی بیهوده معنی بیعلت خواسته شده آن را با حروف خوابیده آورده‌ایم. ـ و

2ـ امروز هم این نادانیها بجای خود بازمی‌ماند. از این گونه سخنان کم نمی‌شنویم : «اینها معانی عرفانی دارد» ، «آن چنان نیست که من و تو بآسانی بفهمیم!» ، «مقصود از می ، شراب و الکل نیست. مقصود از شاهد و معشوق آنچه من و تو می‌پنداریم نیست ، ساقی و باده و خرابات معانی دیگری دارند». بدینسان شاعران بدآموز «تطهیر» می‌گردند تا دکان پرسود اینان بسته نگردد!.. روی فریبکار سیاه و دهانش شکسته بادا ! ـ و


.

🔶 ملایان شوشتر بخوانند

🔸 تکه‌ی سه از چهار


2) شما داستان کتابسوزان را دستاویزی گرفته و از اینکه ما کتابهایی را سوزانده‌ایم سخت خشمگین شده‌اید. براستی جای بسی افسوس است که شما خود را علما (دانشمندان) می‌نامید و در سن چهل سالگی و پنجاه سالگی هنوز معنی کتاب را ندانسته‌اید!

برای اینکه به این نادانی خود پی برید نخست به شناسانیدن کتاب می‌پردازم : کتاب چندین برگ کاغذ یا پوست یا آجر است (مانند کتابهای کتابخانه‌ی آشور بانیپال که در ویرانه‌ی شهر اور پیدا شده) که بر آنها اندیشه‌هایی نوشته شده باشد. ارج کتاب از آنجاست که بوسیله‌ی آن می‌توان بی‌آنکه نیازی به بودن صاحب آن افکار باشد افکار نوشته شده در کتاب را به هر جا و هر کس و نسلهای آینده رسانید. پس کتاب مانند دیگر وسائل وسیله‌ایست که اگر در جای نیک بکار برده شود سودمند است و اگر در جای بد بکار رود زیانمند می‌باشد. پس کتاب بخودی خود یا بگفته‌ی شما «فی نفس الامر» ارجی ندارد و اگر در آن اندیشه‌های سودمندی نوشته شده باشد ، اندیشه‌هایی که بزندگی آدمیانه‌ی توده‌ها سود دهد ارجدار خواهد بود. برعکس اگر در کتاب افکار پست و اندیشه‌های شومی نوشته شده چون وسیله‌ی بازماندن و پراکنده شدن اندیشه‌های زشت و زیان‌آور خواهد شد بسیار پست و بی‌ارج است. اکنون اگر چنین کتابهای سراسر زیانی از دوره‌های تاریکی بازمانده و فریبکاران و بدخواهانی آنها را در راه نابودی این توده بکار می‌برند ، آیا باید برای جلوگیری از زیان آنها به نابود کردن اینگونه کتابها پرداخت یا نه؟!

اگر بگویید : آنچه در کتابی نوشته شده نیک است و باید نگاه داشت براستی وای بر نادانی شما ! وای بر نادانیتان که از نادانی لرهای کوه‌نشین ، که هر چند برگ کاغذ را در جلدی دیدند قرآن پنداشته و بر آن سوگند می‌خورند ، کمتر نیست. اگر این دلیل را بپذیرید آنگاه آیا ما حق نداریم بگوییم : بدگویی شما نشانه‌ی فریبکاری و پستنهادی است؟ آیا نشانه‌ی این نیست که شما آقایان روحانی به بلندی نام آفریدگار ارزش نمی‌دهید؟ نشانه‌ی این نیست که شما بهیچ اندیشه‌ای پابندی ندارید و تنها در اندیشه‌ی گرمی دکانهای خویش هستید؟

آقایان روحانی! من از شما می‌پرسم اسلام از شاعری نکوهش کرده. شما براستی اگر معنی دین را می‌دانید و غم توده را می‌خورید ، چرا از شاعران بیهوده‌گو نکوهش نکردید؟ چرا توده را از پرداختن باین کار بازنداشتید؟ این با بودن هزاران مانندگان شما است که صدها هزار شعر در دروغ ، تملق ، هزل ، میخوارگی ، جبریگری و حتا بیفرهنگی نسبت بآفریدگار سروده شده و چاپ گردیده ، و حتا شعرهای بیشرمانه‌ی خیام و قاآنی و ایرج‌میرزا در خانه‌های خود شما راه یافته.

آقایان دیندار ! بچه‌بازی گذشته از اینکه در نزد خرد بسیار پست و نکوهیده است ، کیفر آن در دین ، همان دینی که شما بنام آن نان می‌خورید ، از کوه پرت کردن مرتکب می‌باشد. از آنسوی این با بودن شما است که باب پنجم گلستان که شرح این بی‌ناموسی پست است در مدرسه‌ها به پسران و دختران این توده درس داده می‌شود و شما گذشته از اینکه بجلوگیری برنخاستید پسران و دختران خودتان را از خواندن آن بازنداشتید! (1)

آقایان ، دروغ‌سازی بسیار کار زشتی است و در قرآن حتا افسانه‌های باستانی (اساطیر الاولین) به نکوهیدگی یاد شده ، شما چگونه از اینهمه رمانهای شرم و عفت بر- باد- ده بجلوگیری نکوشیدید و باری توده را از خواندن آنها منع نکردید؟ آقایان روحانی! شما از رواج این زشتیها و مانندهای آنها هیچ جلوگیری نکردید بلکه برای آنکه دکانهایتان از گرمی نیفتد در برابر آنها روی خوش نشان دادید ، و اکنون که ما بجلوگیری از آسیب این پستیها برخاسته و بکندن ریشه‌ی آنها کمر بسته‌ایم از در همدستی با ما پیش نیامدید بجای خود ، از این کوششهای خداپسندانه نکوهش می‌کنید! براستی آفرین بر روحانیت شما آفرین بر خداپرستی شما !.

(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


👇

پابرگی : (از ویراینده)

1ـ پیش از جنبش مشروطه دهها سال بلکه بیشتر گلستان کتاب درسی بود. پس از آن در مدرسه‌های تازه که جای مکتبخانه‌ها را گرفت ، بخشهایی از آن را درس می‌گفتند. سپس که کتابهای درسی نوشته شد ، باز تکه‌هایی از آن را بکتابهای نوآموزان وارد کردند.

بیخردی و پستی سران «وزارت جلیله‌ی معارف» (آموزش و پرورش کنونی) از آنجا دانسته می‌گردد که گلستان را با همان باب پنجمش بعنوان جایزه به نوجوانان می‌دادند و کسی باک از زشتی این کار نمی‌کرد.

لیکن سپس که کسروی بخرده‌گیری از آن پرداخت ، برای آنکه از زشتی گلستان بکاهند ، باب پنجم آن را «سانسور» کردند و با این کار بزبان حال فهماندند : ما بداوری خرد گردن نخواهیم گزارد ، تنها آنگاه که ناچار شویم یک سنگر پس خواهیم نشست.

اکنون دهها سال است گلستان را با باب پنجم سانسور شده چاپ می‌کنند ولی آیا ایراد بگلستان تنها به باب پنجمش بوده؟!.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نادانیها ـ 5 : بیماری گزارش (تکه‌ی سه از چهار)


یک دسته‌ی دیگر این نادانیها را با عبارتهای عربی دارند. یک عبارتی راست یا دروغ پیدا نموده چندان سخنان یاوه در پیرامون آن از خود بیرون می‌ریزند که بیا و ببین. در این زمینه چندان نادانیها شده که اگر گفته شود خود آن یک کتاب جداگانه خواهد خواست. آن یکی عبارت «انا مدینة العلم و علی بابها» را گرفته و شهری با چندین هزار محله و دروازه در آسمان پدید آورده و برای یک محله پاسبان یا خداوندی با نام و نشان یاد نموده. (1) این یکی بر خود می‌بالد که درباره‌ی‌ «باء بسم‌الله» چندین جلد کتاب نوشته و هنوز معنیهای این یک حرف را بپایان نرسانیده. سومی جمله‌ی : «حب الوطن من الایمان» را در چهار جلد تفسیر نموده. چهارمی عبارت دروغ «کنت کنزا مخفیا ...» (2) عنوان یک مثنوی درازی گرفته! دریغا از نادانی! فسوسا از دیوانگی!

اینان می‌پندارند یک عبارتی را هرچه بیشتر گزارش نموده و هرچه بیشتر سخنان بیسر و ته پدید آورند دانش و هنر خود را فزونتر نشان داده‌اند ولی بی‌پرده باید گفت بیخردی و دیوانگی خود را نشان داده‌اند.

کسانی خواهند گفت : عیب این کار چیست؟.. می‌گوییم عیب آن کجی فهمها و پستی خردها و رواج ننگین‌کاریها و از میان رفتن تفاوت نیک و بد. آیا درماندگی و بیکارگی‌ای که از قرنها شرق را فراگرفته جز نتیجه‌ی اینگونه نادانیهاست؟! آیا در هزار سال پیش شرقیان این حال را داشتند؟! آیا اینهمه کج‌فهمی و تباه‌اندیشی از نخست بهره‌ی شرقیان بوده؟!

یک نادانی چون رواج گرفت نادانیهای دیگر از آن پدید می‌آید و کم‌کم بر خردها کارگر افتاده آنها را از رونق می‌اندازد و کار بجایی می‌رسد که با چشم دیدیم و هنوز فراموش نکرده‌ایم.

آنهمه کارهای بیخردانه و عادتهای نکوهیده در ایران و دیگر شهرهای شرق که تا چندی پیش رواج داشت چرا مردم بدی آنها را درنمی‌یافتند؟! چرا زیر بار آن ننگین‌کاریها می‌رفتند؟! آیا نه اینست که خردها از کار افتاده بوده؟! آیا همیشه حال شرق آنچنان بوده؟!

کسانی در شگفت هستند که از ایران مردی بدعوای امامت یا پیغمبری برخاست و با آنکه یک جمله‌ی درست و بامعنایی نمی‌سرود هزاران مردم باو بگرویدند. راستی را این یک ننگ تاریخی بر ایرانست! ولی آیا این کار بیجهت بود؟..

در بازاری که تفاوتی میانه‌ی مس و زر نگزارند و صدها کسان در آن بازار مس را بجای زر خریدار باشند بلکه مس را بهتر بپذیرند تا زر و نقره را ، در چنین بازاری چه شگفت که مس رواج گیرد و بازاریان بهترین کالای خود را در برابر آن از دست دهند؟!


پابرگیها :

1ـ اشاره‌ایست به بافندگیهای سیدکاظم رشتی. برای آگاهی بیشتر کتاب «بهائیگری» دیده شود. ـ و

2ـ پیداست آن را یک فارسی‌زبان ساخته و اینست که غلط ساخته. ماده‌ی خفی یخفی لازم است و از فعل لازم اسم مفعول آورده نمی‌شود. اینست در عربی «خفی» گفته می‌شود نه «مخفی» ولی در فارسی چون چندان دربند نحو و صرف عربی نبودند کلمه‌ی مخفی را بکار می‌بردند و تاکنون بکار برده می‌شود از اینجا آشکار است که عبارت ساختگی است و آن را فارسی‌زبانی ساخته ، گذشته از آنکه مضمون آن سراپا نادرست است و هرگز این نشده که خدا با یکی درد دل کند و تاریخچه برای خود بازگوید. ایکاش آنان که آنهمه یاوه‌بافیها در پیرامون این عبارت کرده‌اند غلط آن را هم درمی‌یافتند.

3ـ اشاره به سیدعلی‌محمد باب است. ـ و


.

🔶 ملایان شوشتر بخوانند

🔸 تکه‌ی چهار از چهار


3) در یک ماه [و] نیم پیش آخوندی که عمر خود را با بیکاری و مفتخواری گذرانیده بود مرد. شما نزدیک یک ماه مردم عامی زبان‌بسته را در این روزگار سخت از کار و پیشه بازداشته به سینه‌زنی و روضه‌خوانی واداشته و در کوچه‌های پرخاک و کثافت شوشتر بجست و خیزهایی مانند جست و خیزهای وحشیان آفریقا ، بنوای دهل و سرنا ، برانگیختید!

من می‌پرسم : این جست و خیزهای وحشیانه چه دلیل خردپذیری می‌دارد و جز در نزد وحشیان جنگلی کجا نشانه‌ی چیزی تواند بود؟! اگر گویید نشانه‌ی سوگواری است ما می‌گوییم کی و در کجا چنین رسم زشتی در اسلام بوده است؟!. وانگهی پایگاه این آخوند از پایگاه خود پیغمبر یا امام علی که بالاتر نبوده پس چرا یارانشان در مرگ آنان بچنین نمایشهایی برنخاستند ، و در کوچه‌ها و بازارها گل بسرمالان دسته نبستند و براه نیافتادند؟!. اگر این کارها که عامیان را بآنها وامی‌دارید ثواب دارد ، چرا از خودتان حتا یک تن هم لخت نشدید و گل بسر نمالیدید و سینه نزدید و جست و خیز نکردید؟!. شما که روحانی هستید و به پندارتان در ثوابکاری پیشوایید و با این نام برتری می‌فروشید چرا از این ثوابکاری بازایستادید؟! مرگ خوبست اما برای همسایه؟!

آقایان : گفتنی بسیار است و اگر من تاکنون چیزی ننوشته‌ام از آنست که نمی‌خواهم وقتمان باین کشاکشهای بیهوده تلف شود. زیرا در شما نه آن راستی‌پژوهی است که بدلیل گردن گزارید و نه آن دلسوزی که غم بیچارگی مردم خورید.

آقایان ! این گفتگو را در اینجا به پایان می‌رسانم و چشم براه می‌مانم تا ببینم در برابر این ایرادها چه خواهید گفت و چه خواهید کرد.

اهواز ـ محمدعلی امام


پرچم : آقایان ملایان بدانند که این پرسشهایی که امروز از آنان می‌شود و پاسخ نمی‌توانند داد ، (و زیرکانه خود را به ناشنیدن می‌زنند) یک روزی خواهد رسید که ناچار باشند باین پرسشها پاسخ دهند. آری یک روز داوری بزرگی با این مردمفریبان در پیشست و خدای آفریدگار بیش از این مهلت بسیاهکاران نخواهد داد.



(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)




.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نادانیها ـ 5 : بیماری گزارش (تکه‌ی چهار از چهار)


این رسم هزار ساله‌ی ایرانست که سخنان پیچیده و بی‌معنی را بهتر پذیرفته کسانی از پیش خود برای آن معناهای دور و دراز می‌تراشند و آنها را نقل هر انجمن می‌سازند و اگر کسی سخنان ساده و روانی سرود چندان باو نمی‌پردازند. در چنین کشوری چه شگفتی داشت که مردم فریب یاوه‌بافیهای نادرستِ مردی را بخورند و باو بگروند؟! شنیدنیست که چون در تبریز آن مرد را در مجلس ناصرالدین‌میرزا ولیعهدِ محمدشاه بآزمایش کشیدند با آنکه سرشناس‌ترین ملایان را در آنجا گرد آورده بودند بیمعنی‌ترین پرسشها را از او کرده‌اند. از جمله عبارت پیچیده و زشتی که از شیخ بهایی مشهور است و بجای لغز بکار می‌رود آن را پرسیده‌اند. کسی نگفته آیا از این پرسشها چه گرهی از کار گشاده می‌گردد؟! گیرم که او پاسخ این پرسشها را می‌داد آیا مردم بایستی او را بامامت یا پیغمبری بپذیرند؟!

این خود نمونه است که چگونه نادانی چیره بوده و کسانی که رشته‌ی فهم و هوش توده را در دست داشتند جز بسخن‌بازی و اینگونه بیهوده‌کاریها نمی‌پرداختند. با اینحال پیداست که توده تا چه اندازه گرفتار نادانی می‌شد.

ما بیهوده نمی‌گوییم : آن زمانها دوره‌ی زبونی و تیره‌روزی ایران بوده و یادگارهایی که از آن زمان بازمانده باید امروز همه را نابود ساخت وگرنه از زیان آنها نخواهیم رست.

ببینید : عبارت «حب الوطن من الایمان» ، این عبارت برای توده‌ی انبوه سروده شده. اگر بایستی معنای آن را کسی نفهمد تا پس از هزار و سیصد سال ملایی چهار کتاب درباره‌ی معنای آن بنویسد آیا چه سودی از آن منظور می‌شد؟! اینان از کج‌فهمی می‌پندارند مگر پیغمبران «لغزبافی» می‌نمودند و بایستی دیگران پیدا شوند و لغزهای آنان را شرح دهند! ای نادانان اگر مقصود پیغمبر از آن عبارت جز معنای ساده و آشکارش بود آیا خودش نمی‌توانست بگوید؟! مگر مردم را دست انداخته بود که سخنی بگوید و معنای نهانی دیگری از آن منظور دارد؟! آیا «باء بسم‌الله» با دیگر باءها چه تفاوتی دارد که چندین جلد معنی را دربر داشته باشد؟! مگر قرآن جز بزبان مردم سروده شده؟!

آیا این بهتر است که مردم بمعنای ساده‌ی قرآن بسنده کنند و دستورهای آن را بکار بسته مردان درستکار و گردنفراز و پاکدامن و غیرتمند باشند و از عبارت : «حب الوطن من الایمان» معنای آشکار آن را گرفته بآبادی کشور و میهن خود بکوشند چنانکه در قرنهای نخستین اسلام می‌کردند یا آنکه برای باء بسم الله چندین جلد کتاب معنی تراشیده و از بهر حب الوطن چهار جلد گزارش نویسند ولی نه گامی در راه میهن‌دوستی بردارند و نه دستوری از قرآن را بکار بندند؟! نمی‌دانم اینان از سادگی و راست‌فهمی چه زیان دیده‌اند که اینهمه در کج‌فهمی و نادانی پافشاری دارند؟!

از گفتار خود نتیجه می‌گیریم : هر گفته‌ای را جز بمعنای ساده‌ی آن نباید گرفت و هر سخنی را جز برای معنای ساده‌ی آن نباید گفت. گزارشِ سخنی جز نشان نادانی نمی‌تواند بود. اگر سخنی معنای روشن ندارد باید آن را کنار نهاد یا دور انداخت.


.

🔶 راه ایراد را هم نمی‌شناسند

🔸 تکه‌ی یک از یک


آقای کسروی

بعضی از دشمنان شما که با استادان ادبیات آشنایی دارند می‌گویند که آقای ... که یکی از استادان دانشگاهست گفته چون آقای کسروی خودش شعر نمی‌گوید از این جهت با شعر و شعرا مخالف است و اگر می‌توانست شعر بگوید همانا با شعر مخالفت نمی‌کرد. پاسخ اینها را چه باید داد؟!.

اهواز ـ بهبهانی


پرچم : آری این سخن را آن استاد دانشگاه و دیگران بارها گفته‌اند و همین سخن نمونه‌ی نیکی از پوچ‌مغزی ایشان می‌باشد. استاد دانشگاه را تماشا کن که راه ایراد گرفتن را نیز نمی‌شناسد. بارها دیده بودم که در دادگاه فلان متهم چون بیسواد و عامیست نمی‌داند چگونه پاسخ دهد و یا دلیل بیاورد ، و اکنون همان حال را از استاد دانشگاه می‌بینیم. اما پاسخ :

نخست ، مگر آدمی هر چیزی را خود نداشت یا نتوانست با آن دشمنی می‌کند؟!. همین من موزیک زدن و آواز خواندن نمی‌توانم ، از خشنویسی نیز بی‌بهره‌ام ، بسیاری از دانشهای نوین را از فیزیک و شیمی و ریاضیات عالی و پزشکی و مانند اینها نمی‌دانم. آیا با آنها دشمنی نموده‌ام؟!. من نه تنها با اینها که نمی‌دانم دشمنی نکرده‌ام خود همیشه هوادار آنها بوده‌ام و خواهم بود. از آنسوی من منطق و اصول خوانده‌ام و سالها در شناختن ریشه‌ی نامها بکوشش پرداخته‌ام. با اینحال گفته‌ام و می‌گویم : اینها رشته‌های بیهوده‌ایست. استاد روسیاه چون خودش در پنجاه و شصت سال زندگانی جز هوسبازی و سودجویی نشناخته می‌پندارد همگی مردم از تیپ او می‌باشند.

دوم ، من اگر شعر نگفته‌ام و نمی‌گویم نه آنست که نتوانسته‌ام و نمی‌توانم. شعر گفتن نه چیزیست که یکی همچون من نتواند. من اگر آن بودمی که پی هوس را گیرم ، من نیز بشعر پرداختمی و همچون دیگران قصیده‌ها و غزلهایی (نیک یا بد) بیرون ریختمی. من اگر شعر نگفته‌ام از نتوانستن نبوده. خدا مرا نگه داشته است.

سوم ، گرفتم که سخن شما راستست ولی ما در ایرادهای خود بشاعران دلیلهایی نیز یاد می‌کنیم. آیا شما بآن دلیلها چه می‌گویید؟!. از همان حافظ و سعدی و خیام که شما بدانسان بلندشان می‌گردانید صدها بدآموزیهای زهرناک ، که نشان نافهمی و تیره‌درونی ایشانست گرد آورده به رخ شما کشیدیم. شما بآنها چه پاسخ می‌دهید؟!.



(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)



.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نکوخوییها ، بدخوییها : چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید کرد؟.. (تکه‌ی یک از چهار)


کسانی می‌پرسند : برای چه در پیمان گفتگو از نکوخوییها و بدخوییها نمی‌داریم؟.. پاره‌ای نیز گفتارها در این زمینه می‌نگارند و از ما چاپ آنها را خواستار می‌گردند. اینان مقصود ما را درنیافته‌اند و چنین می‌پندارند ما بسرِ خود راهی را می‌پیماییم و آزادانه به هر سویی می‌توانیم پیچید.

پیمان برای آن نیست هر سخنی را خوش داشتیم بنگاریم و یا درپی خشنودی این و آن باشیم. ما «بنام خدا» این راه را پیش گرفتیم و در هر کاری تا به نتیجه‌ی روشنی امیدوار نباشیم و خرسندی خدا را درنیابیم آن گام را برنمی‌داریم و هر گامی را که برداشتیم هرگز بازپس نمی‌گردیم.

در این زمینه هم : نکوخویی بنیاد می‌خواهد. کسانی که بمردم یاد نکوخویی می‌دهند نخست باید دین روشنی بایشان بیاموزند و از پندارها سبکبارشان گردانند. دوم آیین خردمندانه‌ای از بَهرِ زندگی برپا کنند. سوم دلها را از زنگ بدآموزیها و پراکنده‌گوییها پاک سازند. پس از اینهاست که گفتگو از نکوخویی و زشتخویی نمایند و سودی از آن امیدوار باشند.

در ایران مکرر گفتگو از این زمینه‌ها نشده؟.. چه فراوان سخن که در این زمینه رانده گردیده. هزارها کتاب تألیف یافته. همیشه هزاران واعظ گوشها را پر می‌کرده. کنون نیز آنهمه نگارشها می‌شود. هر شاگرد دبیرستانی دم از پیشوایی می‌زند. هر پینه‌دوزی صد جمله‌ی حکمت‌آمیز ازبر می‌داند. پس از چیست که باز توده‌ی انبوه گرفتار پستیها می‌باشند؟!.

آیا نه از آنست که چون دین و آیین درستی درمیان نبوده و دلها همه زنگ بدآموزیها و پراکنده‌گوییها داشته از گفتن سودی بدست نیامده؟! کنون هم ما هرچه بگوییم پهلوی گفته‌های دیگران خواهد خوابید؟!

بدتر از همه پراکنده‌گوییهاست. من گزند آن را با مثالی روشن گردانم :

اگر سه تن بر سر چهارراهی ایستاده باشند و در این میان دسته‌ای از روستاییان از راهی رسیده براه دیگری روانه شوند و آن سه تن یکی دست راست را نشان داده آواز دهد : «ای راهروان راه اینست.» دیگری دست چپ را نشان داده داد زند : «ای برادران راه اینست.» سومی فریاد برآورد : «ای روستاییان شما راه را در پشت سر گزارده‌اید بازگردید.» آیا آن روستاییان چه حالی را پیدا می‌کنند؟.. نه اینست که گیج شده درمی‌مانند و چه‌بسا که پراکنده شوند و هر چند تنی راه دیگری را گیرند و هر کدام در راهی که می‌رود دلگرمی نداشته پس از پیمودن مقداری دوباره بازگردد.

اینست نتیجه‌ی پراکنده‌گویی! کودکی اگر پدرش دستورهایی دهد و مادرش وارونه‌ی آنها را بگوید بیگمان هیچ یک را فرانخواهد گرفت و بچه‌ای کج و خیره‌سر بار خواهد آمد و یا آنچه را که با دلخواه خود سازگار است یاد گرفته بر پستیها و زشتکاریها هرچه دلیرتر خواهد گردید.

پس چه می‌خواهید از توده‌ای که ده گونه کیشی در آن رواج گرفته و از قرنها هر زبان‌آوری که برخاسته سخنانی بنام پند و دستور زندگانی بهم بافته میانه‌ی مردم رواج داده؟! از چنین توده‌ای چه نیکوخویی را امید توان داشت؟!

کسانی از خوشبختی ایران می‌شمارند که هزاران گوینده و نویسنده از این کشور برخاسته. چه دانند که مایه‌ی بدبختی ایرانیان همانان بوده‌اند. چه بدبختی بالاتر از این که در سایه‌ی پراکنده‌گوییها مردم را گیج و آواره گردانیده‌اند؟! چه بدبختی بالاتر از این که راه پیشرفت و فیروزی را بروی این توده‌ی گرانمایه بسته ساخته‌اند؟!


.

🔶 چه بهانه‌هایی می‌آورند

🔸 تکه‌ی یک از یک


چند روز پیش در جمعیتی بودم. یک نفر از آنها چنین می‌گفت : ایرانیان هر چند بکوشند نمی‌توانند دولت شاهنشاهی پیشین خود را بنیاد گزارند. هر مردمی یک زمانی بزرگ و نیرومند خواهند بود و چون آن دوره به پایان رسید دیگر بزرگ نخواهد شد. بعضیها علتش را پرسیدند گفت : بدانسان که دیدیم ایتالیا خواست دوباره امپراتوری پیشین خود را بدست آورد و آخرالامر شکست خورد و نتوانست پیروزمند گردد. امروز دیگر امپراتوری ازآن دیگرانست. شگفت در اینست که اینان خود می‌گویند اسلام نیز بزرگی خود را کرده است و در ضمن امیدوارند که بار دیگر اسلام جهانگیر گردد و بار دیگر امپراتوری پیشین خود را بنیاد نهند.

ببینید که چه دستهایی که در این کشور کار می‌کند و چه افکار زهرآلودی را در خون این مردم تزریق می‌کنند. این فکر و امثال اینگونه افکار از یک ملیون سرباز برای دیگران بهتر است. اینگونه افکار ، ناامیدی را در مردم بیشتر خواهد کرد.

(از یک نامه‌ی آقای بهبهانی از اهواز)


پرچم ـ این هم از سخنانیست که شنیده و در آن لجنزار مغز خود جا داده‌اند و اکنون در برابر ما بیرون می‌ریزند. بدبختان برای آنکه نیک نشوند صد بهانه می‌آورند. نادانان جدایی میانه‌ی توده و یکه (فرد) نگزارده می‌پندارند توده نیز همچون یکه پیر شود که دیگر چاره نپذیرد ، ما در این باره گفتاری نیز خواهم نوشت.



(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نکوخوییها ، بدخوییها : چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید کرد؟.. (تکه‌ی دو از چهار)


ایران دینش اسلام بوده. این دین می‌گوید : باید کار کرد و روزی دریافت ، از گوشه‌گیری و بیکاری دوری گزید ، زیر بار ستم نرفت ، با دشمنان جنگ کرد و بر آنان چیرگی یافت ، همیشه دهنده بود نه گیرنده. در برابر اینها کسانی برخاسته چنین دستور داده‌اند : نباید در اندیشه‌ی زندگی بود و پی کاری رفت ، یک لقمه از هر راهی بدست آمد بآن خرسند بوده در گوشه‌ی خانقاه یا در کنج خرابات بیاسود ، فروتنی و ستمکشی را شیوه‌ی خود ساخت ، گدایی را عار ندانست ، بجای جنگ با دشمن با خویشتن جنگ نمود ، همیشه گیرنده بود نه دهنده.

هنوز اینها چیزهای خُردی می‌باشد. بدآموزیهایی است که باید آنها را «زهر کشنده» نام دهیم. پیشرفت هر توده‌ای بسته بر کوشش و کاردانی آنان می‌باشد. ولی در ایران صدها بدنهادان پیدا شده‌اند که بمردم درس جبریگری می‌آموخته‌اند و این پندار را چنان در مغزها جا داده‌اند که امروز هم مردم بهنگام هر پیشامد دشواری دست بدان پندار زده خود را از کوشش و چاره‌جویی آسوده می‌گردانند.

ایرانیان از هوشیارترین و شایسته‌ترین توده‌های شرقی می‌باشند ولی من بارها آزمودم که بسیاری از ایشان در چهل‌سالگی و پس از آن گیج‌سر می‌گردند و خرد خود را می‌بازند و باعث آن را جز آلودگی بکیشها و دستورهای پراکنده نمی‌شناسم. دلیل این سخن آنکه بیسوادان یا آنان که درپی کار و پیشه بوده کمتر کتاب می‌خوانند ، از این گیج‌سری و درماندگی آسوده‌اند و در آنان خویهای ستوده را بیشتر می‌توان یافت.

گزارش سی سال اخیر ایران در پیش چشم ماست. تا دوازده و سیزده سال پیش که جنبشهای مشروطه‌خواهی و آزادی در کار بود چون نیک بسنجیم بیشتر نیکیها و سرفرازیها ازآنِ بازرگانان و بازاریان و برزگران می‌باشد که بآیین مسلمانی بار آمده کمتر سر و کار با کتابها دارند. از آنسوی بیشتر پستیها و ننگین‌کاریها ازآنِ دانشوران و ادیبان است که شاید هر یکی صد کتاب بیشتر خوانده‌اند.

در سال 1287 که محمدعلی‌میرزا نقشه‌ی برانداختن مجلس را می‌کشید در آن هنگام همه‌ی «ادبا و فضلا» از هر سوی در تهران گرد آمده در مجلس نمایندگی داشتند و یا به روزنامه‌نویسی و کارهای دیگری می‌پرداختند. از دو سال پیش همه‌ی اینان لاف جانسپاری در راه مشروطه می‌زدند ولی چون روز آزمایش رسید بجز چند تن که مردانگی نمودند دیگران جز مایه‌ی رسوایی نبودند. از آنسوی توده‌ی کم‌سواد چه در تهران و چه در تبریز جانبازی و مردانگی دریغ نساختند.

فلان نماینده یا بَهمان روزنامه‌نویس پس از دو سال خودستایی و لاف‌زنی چون غرش توپ برخاست در کنجی نهان گردیده و شبانه خود را بسفارتی رسانیده و پس از چند روزی از محمدعلی‌میرزا خرج راه گرفته بهمراهی غلامِ سفارت از ایران بیرون رفت و تا در ایران کشاکش برپا بود او در استانبول و دیگر شهرها سورچرانی کرد. ولی یارمحمدخان کرمانشاهی که یک ایرانی گمنام بیسوادی بیش نبود و چنانکه می‌گویند سالها سبزه‌فروشی (1) می‌کرده در این هنگام چون فریادهای مجلس را شنید خونش بجوش آمده همراه برادر خویش آهنگ تهران نمودند و چون در قم داستان بمباردمان و ویرانی مجلس را دانستند اسب و ابزار خود را فروخته از راه نهانی خود را بتبریز رسانیده در همه‌ی آن جانبازیها و مردانگیها با تبریزیان همدست و همگام شدند.

آیا این تفاوت از کجا برخاسته؟! اگر این از پراکنده‌گوییهای کتابها نیست پس از چیست؟!..


پابرگی :
1ـ سبزه = کشمش سبز ، کشمش سایه‌خشک ـ و


.

🔶 بسا گمشدگان که با راهنمایی پرچم به آمیغها [=حقایق] راه یافته‌اند

🔸 تکه‌ی یک از یک


من یکی از دهاتیهای بخش ارونق تبریز (دیزج خلیلی) و از یک خانواده‌ی ملایی می‌باشم ولی شغل کنونی‌مان کشاورزی می‌باشد. از زمان دانش‌آموزی یکی از خوانندگان کتابهای رمان و شعر بودم. آنان که با کشاورزی سر و کار دارند می‌دانند که این کار با افزارهایی که امروزه ما دهاتی‌ها در دسترس داریم چه دشواریها و چه زحمات توانفرسایی دارد. با وجود اینهمه زحمات شبها را هم بجای آسایش بخواندن رمان و و و می‌گذراندم.

این کتابها باندازه‌ای در من اثر کرده بود که میان آمیغها و پندارها گیج و سرگردان مانده بودم و هرچه درباره‌ی گرفتاریهای امروزی‌مان فکر می‌کردم چاره‌ای به نظرم نمی‌رسید باین جهت ریشه‌ی امیدم بریده و فروغ آمیغ از دلم رخت بربسته بجهان و جهانیان بدبین شده بودم.

سپاس خدای را پس از آنکه با پرچم آشنا شده و چند شماره از آن را با اندیشه خواندم مانند تشنه‌ای که بسرچشمه برسد من نیز بآمیغها رسیدم و معنی دین و دانش و زندگانی در جهان را دانستم. اکنون با یک دلی شاد و خاطر آسوده همان کتابهای خانمان‌برانداز را به یک گوشه‌ی تاریکی انداخته و در انتظار روز فرخنده‌ی جشن کتابسوزان می‌باشم و در خود یک نیرویی حس می‌کنم که به نبرد کردن با خرافات وادارم می‌کند. با اینکه درمیان یک توده‌ی مردمان بیسواد واقع شده‌ام و بانگیزه‌ی همین بیسوادی موانع بزرگی پیش پایمان است.

ولی به یاری آفریدگار و به یاری نیرویی که بهمگان ارزانی داشته (خرد) و این نیرو با راهنمایی پیشوای آزادگان (آقای کسروی) بیش از همه در آزادگان بتکان آمده و روز بروز بر شماره‌ی پاکدلان و پاکدرونان افزوده می‌شود جای شگفت نیست هرچه زودتر این موانع را از میان برداشته و بر مشکلات بزرگتر از این چیره گردیم.

اینست می‌گویم کسانی که از پرچم آگاهی ندارند و یا بگفته‌ی یکمشت خائنان فرومایه و پست‌درون گوش داده‌اند ، هزاران فرسنگ از آمیغها دورند و راهی پیدا نتوانند جز پرچم. اینک بسپاس نیکیهایی که دارنده‌ی پرچم به عالم بشریت بویژه به ایران و ایرانیان نموده‌اند بایای هر ایرانی میهن‌پرست است که با کوشش و همراهی از زحمات ایشان قدردانی و سپاسگزاری نموده گامی فراتر نهد من نیز به نوبه‌ی خود باین کوشش و همراهی برخاسته‌ام و از خدای پاک فیروزی خواستارم.

شبستر ـ دیزج خلیلی. محمدباقر حسین‌پور


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نکوخوییها ، بدخوییها : چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید کرد؟.. (تکه‌ی سه از چهار)


کسانی آزادی اندیشه را میانه‌ی اروپاییان یکی از نیکیها می‌شمارند. اینان نمی‌دانند که آن آزادی همیشه در ایران بوده و این سستی و پراکندگی میانه‌ی ایرانیان همانا نتیجه‌ی آن می‌باشد.

چرا می‌گویید : آزادی اندیشه؟.. بگویید : دیوانه‌بازی ، نابسامانی ، پراکندگی ، بدبختی! این چه کاریست که ما میدان دهیم هر میخواره‌ی پوچ‌مغزی و هر بلهوس کج‌اندیشی سخنان زهرآلودی بهم بافته درمیانه‌ی توده پراکنده سازند و مایه‌ی گمراهی و تباهی مردم گردند؟! (1)

شما چون فوج سپاهی را روانه‌ی میدان می‌کنید با آنکه یقین دارید یکایک ایشان بنگهداری خویش و دیگران خواهد کوشید و سستی بخود راه نخواهد داد باز آزادی بآنان نمی‌دهید که هر یکی که خواست ، دستورهایی دهد و یا تنها تنها در جنبش و کوشش سرخود باشند. بلکه ناگزیرشان می‌سازید که با یک فرمان پیش روند و با یک فرمان پس نشینند و همه یکباره آتش افروزند و همه یکباره خاموشی گزینند. چرا که رهاییشان بهم بسته و هرگاه یکی خطایی کرد دیگران را هم در خطر خواهد انداخت.

آیا زندگانی یک توده بی‌ارجتر از آن می‌باشد؟! پس چگونه آزادی می‌توان داد که هر که هرچه خواست بگوید و هر اندیشه‌ی ناروایی که از دلش برخاست بر زبان براند؟!...

ما در نگهداری تن خود این نمی‌کنیم که به هر کسی راه دهیم دستور خوراک و رفتار دهد. این کار را خاص پزشکان می‌شماریم و آنان نیز نه از روی اندیشه و پندار خود بلکه از روی علم پزشکی دستورهایی می‌دهند. آیا آسایش و رستگاری یک توده تا باین اندازه ارج ندارد؟!

در توده‌ای که اندیشه آزاد بود و هر کسی آنچه اندیشید توانست بگوش مردم برساند بلهوسان و فریبکاران از هر سو برخاسته سخنان زهرآلود ـ سخنانی که شنوندگان را خوش آید ولی مایه‌ی تباهی و تیره‌روزی آنان باشد ـ میانه‌ی مردم پراکنده می‌سازند. در هر زمان صدها بدنهادان هستند که بر آسایش و رستگاری مردم رشک می‌برند و اینست بگمراه کردن آنان می‌کوشند. صدها آزمندان هستند که تن بکار و کوشش نداده همیشه خواستارند ساده‌دلان را فریفته نان از دست آنان بربایند. صدها تیره‌درونان هستند که از کشاکش و دوتیرگی میانه‌ی توده لذت می‌یابند ....

در توده‌ای که آزادی اندیشه باشد اینان بکار برخاسته مایه‌ی پریشانی و پراکندگی مردم می‌گردند و با وارونه‌گوییهای خود توده را گیج‌سر می‌سازند. کم‌کم نوبت بیرگان و بی‌آزرمان می‌رسد که برای زشت‌ترین خویها فلسفه می‌بافند و بر روی زشتی آنها پرده کشیده بزور شیرین‌زبانی میانه‌ی توده رواج می‌دهند. چنانکه در شرق کرده‌اند و چنانکه در اروپا می‌کنند.

در شرق کار بآنجا کشیده که برای بیکاری و مفتخواری عذرهایی تراشیده‌اند و گدایی را که از بدترین گناهانست بنام «عبادت و ریاضت» رواج داده‌اند. بیغیرتی و ناپروایی را که مایه‌ی هرگونه پستی است «دم را غنیمت شمردن» نام نهاده فلسفه‌بافیها کرده‌اند. گریه و زاری را در برابر دشواریها و اندوه‌ها که خود درماندگی و نادانیست بنیکی ستوده مردم را بر آن واداشته‌اند. از اینگونه پستی چندانست که بشمار نیاید و از یاد برخی از آنها ما را شرم می‌آید.

در غرب نیز چنانکه می‌بینیم برای دزدی و نابکاری و ستمگری و آزمندی و دروغبافی و دورویی و پیمانشکنی و هرگونه زشتکاری فلسفه‌ها می‌تراشند و کار را بجایی می‌رسانند که سرحدی میانه‌ی نیک و بد نگزارند. (2) و چون مقصود گفتگو از غرب نمی‌باشد بهمین اشاره بسنده نموده بر سر سخن خود می‌رویم.

ما مردی را می‌بینیم که در داستان دلگداز مغولان بهنگامی که دشمن بعراق (3) نزدیک می‌شده شبانه با درویشانِ لخت و پا برهنه که پیروان او بودند از شهر گریخته و زنان و کودکان خود را بی‌پناه بشمشیر خونخواران واگزارده. با آنکه اگر می‌ماند و مردانگی از خود می‌نمود چون عنوان پیشوایی داشت شاید شهر را نگه می‌داشت و صدها هزار مردان و زنان را از نابودی رها می‌ساخت ، به هر حال می‌توانست که چون می‌گریخت زنان و فرزندان خود را نیز همراه سازد و باری اینان را آزاد گرداند. ولی از پستنهادی و بیرگی این را هم ننموده و تنها با یکمشت پیروان بیکاره بدررفته. آن بدتر که خویشتن این داستان را با آب و تاب بسیاری یاد می‌کند که تو گویی کار بسیار پرارجی را انجام داده که این خود گواه دیگر بر پستی و فرومایگی او می‌باشد.

کنون ببینید که چنین کسی یکی از پیشوایان بوده و صد سخن بهم بافته بنام پند و دستور زندگانی میانه‌ی مردم رواج می‌داده. پندها و دستورهایی که درخورِ پستی و بی‌ارجی خود بوده و مردم را نیز همرنگ خویش می‌خواسته! آیا این جز در سایه‌ی آزادی اندیشه بوده؟!


👇

پابرگیها :
1ـ امروز «آزادی گفتار» بیشتر در برابر «خفقان» بکار می‌رود و خواست از آن جلوگیری از «آزادی» بی‌مرز و اندازه (یا بهتر بگویم : لگام‌گسیختگی) خودکامگان است! حال آنکه در اینجا معنی هرج و مرج و پراکنده‌گویی و از آن بدتر بدآموزیش خواسته شده و نکوهش رفته. آزادی گفتار و مطبوعات بیگمان نمی‌تواند بی‌مرز باشد. اگر می‌توانست ، چه جای تبصره‌ها و «اما و ‌اگرها» در قانون مطبوعات کشورهای جهان بود؟! این یکی از نمونه‌های بدفهمی درمیان ما ایرانیان است که کوششی برای دست یافتن به آزادی و دمکراسی یا باری ، دانستن معناشان نمی‌کنیم ولی چون سخن از آنها بمیان آید می‌بینی چنان بی‌مرز و اندازه‌شان نشان می‌دهیم که معنایی جز هرج و مرج از آن درنمی‌آید. ـ و
2ـ مثالهایی از این فلسفه‌بافیها درمیان غربیان : God is green! (کنایه از دلار است که برنگ سبز می‌باشد ، همسنگِ جمله‌ایست که درمیان ایرانیان رواج یافته : با پول هر کاری می‌توان کرد.) یا Bussines is bussiness! یعنی بازرگانی جدا از کارهای دیگر است و از نیکیها پیروی نمی‌کند : در آن دروغ ، نیرنگ ، دورویی ، پیمانشکنی و ... رواست! ـ و
3ـ خواست «عراق عجم» است که ری و اسپهان و همدان و کرمانشاه از شهرهای بزرگ آن بشمار بوده. ـ و
.