🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم
🔸 خویهای پاک ـ 2 (تکه‌ی یک از سه)
چون از شماره‌ی پیشتر بیاد کردن خویهای پاک پرداختیم و نخستین آنها «راستی‌پرستی» را شمردیم پارهای خوانندگان چشم داشتند درپی آن خویهای دیگری را یاد کنیم و یکایک بشماریم و به پایان رسانیم. ولی ما روا نمی‌داریم تنها بیاد کردن خویها بسنده نماییم. بشماریم و بپایان رسانیم ، بگوییم و بگذریم. چه ، این کاریست بسیار کسان کرده‌اند و می‌کنند. خود بدخویان زبانهاشان باین شمارش روانتر از دیگرانست.
ما در هیچ جا بگفتن بسنده نمی‌کنیم و همیشه می‌خواهیم بکوشیم و کاری انجام دهیم. نه اینکه بگوییم و درپی میوه‌ی آن نباشیم. در اینجا نیز آرزوی ما آنست که هر گفتاری که می‌رانیم و یک خیم را به نیکی می‌ستاییم یا به بدی یاد می‌کنیم بر روی آن چندان ایستادگی نماییم که نتیجه‌ی روشنی پدیدار گردد.
کسانی که به خیمهای ناستوده‌ای گرفتارند گرفتاری خود را درنمی‌یابند و اینست که بجای پرداختن بخویشتن بدیگران می‌پردازند و از اینجاست که از شمردن خویهای نیک و بد و بازنمودن آنها چندان سودی بدست نیاید و این خود یکی از کارهای دربایست است که در شمارشِ هر خویی از اندازه‌ی آلودگی مردم بآن نیز سخن رانیم و دلیل گرفتاریها را یاد کنیم. روشنتر بگویم ، ما می‌خواهیم پزشکی کنیم و بچاره‌ی دردها کوشیم نه اینکه دردها و درمانها را فهرست‌وار بشماریم.
وانگاه چنانکه گفتیم راستی‌پرستی از گُهریترین (اصلی‌ترین) خیمهای آدمی است و بسیار گرانمایه می‌باشد و افسوس که چنین ستودگیِ گرانبهایی بسیار اندک گردیده و کنون را بسیاری از مردمان (بویژه از دسته‌ی پیش‌افتادگان و برجستگان) از آن داده‌ی خدایی ، بی‌بهره شده‌اند.
باید دانست راستی‌پژوهی جز از راستی و جز از درستی می‌باشد و چنانکه گفتیم گهری‌تر از آنهاست. سخن را با مَثَل روشن می‌گردانیم : یک دزد از درستی بی‌بهره است ولی بسیار اینست که از راستی‌پژوهی بی‌بهره نباشد و هرگاه نزد وی سخن از زیانهای دزدی رود ، آن را پذیرد و هرگاه به مرد درستکاری برخورد ، خود را کوچکتر ازو گیرد. بسیاری از بدکرداران همین حال را دارند که از راستی‌پرستی بی‌بهره نیستند.
آنچه مردمان را از این خوی پاکیزه بی‌بهره گرداند ، درد خودنمایی و رشک و مانند اینهاست که بیشتر کسانِ پیش‌افتاده آلوده‌ی آن باشند و اینانند که ما بیماردلان می‌نامیم. درماندگان هر کدام اندک‌مایه آگاهیهایی که از کهنه و نو و از درست و نادرست فراگرفته ، بشومی آن از یک نیروی بسیار گرانمایه بی‌بهره گردیده.
یک کسی که بسخنان پایه‌داری برخاسته و برستگاری توده می‌کوشد یا در راه پیشرفت یک کار بزرگی جانفشانی می‌نماید ، آنان که روان درست دارند بسوی او گرایند و ازو پشتیبانی دریغ نگویند. چنانکه همه‌ی پیشرفتهای جهان از این راه بوده. لیکن بیماردلان نه تنها باو نگرایند و یاوری ننمایند ، از درون رنجیده هم می‌گردند و از بدگویی بازنایستند و دشمنی دریغ ندارند. هر یکی خواهد خود او راهی باز کند و چه‌بسا همان گفته‌ها را بنام خویش عنوان کند و مایه‌ی خودنمایی گیرد و هیچگاه این نمی‌شود که یکی که پیش افتاد و بکاری برخاست ، دیگری نیز همراهی کند و به پشتیبانی او برخیزد. از بس این بیماری همگانی (عمومی) شده ، زشتی آن از میان برخاسته و کمتر کسی درمی‌یابد که آن از بیماری روانست.
تاریخچه‌ی چهارساله‌ی پیمان پر از اینگونه رفتارهاست. بماند آنکه مردان عامی که از دانش و مایه تهیدست و تنها سرمایه‌شان نویسندگی و گویندگی است ، با ما به نبرد برخاستند و بماند آنکه صدها کسان که بگمان خود با ما هم‌اندیشه هستند ، بجای همدستی و یاوری ، گفته‌های ما را دستاویز پول‌اندوزی گرفتند. صدها کسانی آشکاره با ما دشمنی می‌نمایند که این راهنماییها را چرا می‌کنید. شاید خوانندگان پیمان فراموش نکرده‌اند که چون در سال یکم و دوم سخن از شرق و غرب می‌راندیم ، مردی گفتارهایی در یکی از روزنامه‌ها نوشت که بگمان خود پاسخ گفته‌های ما بود و یکی از عنوانهایی که پیش می‌کشید این بود که نگارنده‌ی گفتارهای پیمان خود را از همه بالاتر می‌گیرد و این را گناه بزرگی بر ما می‌شمرد. اگر کسی جستجو کند ، نگارنده‌ی پیمان تاکنون در هیچ جا یادی از خود بمیان نیاورده و هرگز نامی برای خود نگزارده ، خود را بالاتر از دیگران گرفتن او ، جز از این نیست که لغزشهای آنان را بازمی‌نماید و این کار را از روی دلیلهای بسیار روشن می‌کند و هیچگاه پیرامون گفتارهای بی‌پایه نمی‌گردد. سخنانی که ما درباره‌ی شرق و غرب چه در سال یکم و دوم پیمان و چه در دو بخش آیین نگاشته‌ایم ، چندان استوارست که خود غربیان آنها را براست می‌دارند. این بدبخت آشکاره می‌گوید : چرا آن سخنان را می‌نویسید؟!. آیا این از بیماری روان نیست؟!.
👇
🔸 خویهای پاک ـ 2 (تکه‌ی یک از سه)
چون از شماره‌ی پیشتر بیاد کردن خویهای پاک پرداختیم و نخستین آنها «راستی‌پرستی» را شمردیم پارهای خوانندگان چشم داشتند درپی آن خویهای دیگری را یاد کنیم و یکایک بشماریم و به پایان رسانیم. ولی ما روا نمی‌داریم تنها بیاد کردن خویها بسنده نماییم. بشماریم و بپایان رسانیم ، بگوییم و بگذریم. چه ، این کاریست بسیار کسان کرده‌اند و می‌کنند. خود بدخویان زبانهاشان باین شمارش روانتر از دیگرانست.
ما در هیچ جا بگفتن بسنده نمی‌کنیم و همیشه می‌خواهیم بکوشیم و کاری انجام دهیم. نه اینکه بگوییم و درپی میوه‌ی آن نباشیم. در اینجا نیز آرزوی ما آنست که هر گفتاری که می‌رانیم و یک خیم را به نیکی می‌ستاییم یا به بدی یاد می‌کنیم بر روی آن چندان ایستادگی نماییم که نتیجه‌ی روشنی پدیدار گردد.
کسانی که به خیمهای ناستوده‌ای گرفتارند گرفتاری خود را درنمی‌یابند و اینست که بجای پرداختن بخویشتن بدیگران می‌پردازند و از اینجاست که از شمردن خویهای نیک و بد و بازنمودن آنها چندان سودی بدست نیاید و این خود یکی از کارهای دربایست است که در شمارشِ هر خویی از اندازه‌ی آلودگی مردم بآن نیز سخن رانیم و دلیل گرفتاریها را یاد کنیم. روشنتر بگویم ، ما می‌خواهیم پزشکی کنیم و بچاره‌ی دردها کوشیم نه اینکه دردها و درمانها را فهرست‌وار بشماریم.
وانگاه چنانکه گفتیم راستی‌پرستی از گُهریترین (اصلی‌ترین) خیمهای آدمی است و بسیار گرانمایه می‌باشد و افسوس که چنین ستودگیِ گرانبهایی بسیار اندک گردیده و کنون را بسیاری از مردمان (بویژه از دسته‌ی پیش‌افتادگان و برجستگان) از آن داده‌ی خدایی ، بی‌بهره شده‌اند.
باید دانست راستی‌پژوهی جز از راستی و جز از درستی می‌باشد و چنانکه گفتیم گهری‌تر از آنهاست. سخن را با مَثَل روشن می‌گردانیم : یک دزد از درستی بی‌بهره است ولی بسیار اینست که از راستی‌پژوهی بی‌بهره نباشد و هرگاه نزد وی سخن از زیانهای دزدی رود ، آن را پذیرد و هرگاه به مرد درستکاری برخورد ، خود را کوچکتر ازو گیرد. بسیاری از بدکرداران همین حال را دارند که از راستی‌پرستی بی‌بهره نیستند.
آنچه مردمان را از این خوی پاکیزه بی‌بهره گرداند ، درد خودنمایی و رشک و مانند اینهاست که بیشتر کسانِ پیش‌افتاده آلوده‌ی آن باشند و اینانند که ما بیماردلان می‌نامیم. درماندگان هر کدام اندک‌مایه آگاهیهایی که از کهنه و نو و از درست و نادرست فراگرفته ، بشومی آن از یک نیروی بسیار گرانمایه بی‌بهره گردیده.
یک کسی که بسخنان پایه‌داری برخاسته و برستگاری توده می‌کوشد یا در راه پیشرفت یک کار بزرگی جانفشانی می‌نماید ، آنان که روان درست دارند بسوی او گرایند و ازو پشتیبانی دریغ نگویند. چنانکه همه‌ی پیشرفتهای جهان از این راه بوده. لیکن بیماردلان نه تنها باو نگرایند و یاوری ننمایند ، از درون رنجیده هم می‌گردند و از بدگویی بازنایستند و دشمنی دریغ ندارند. هر یکی خواهد خود او راهی باز کند و چه‌بسا همان گفته‌ها را بنام خویش عنوان کند و مایه‌ی خودنمایی گیرد و هیچگاه این نمی‌شود که یکی که پیش افتاد و بکاری برخاست ، دیگری نیز همراهی کند و به پشتیبانی او برخیزد. از بس این بیماری همگانی (عمومی) شده ، زشتی آن از میان برخاسته و کمتر کسی درمی‌یابد که آن از بیماری روانست.
تاریخچه‌ی چهارساله‌ی پیمان پر از اینگونه رفتارهاست. بماند آنکه مردان عامی که از دانش و مایه تهیدست و تنها سرمایه‌شان نویسندگی و گویندگی است ، با ما به نبرد برخاستند و بماند آنکه صدها کسان که بگمان خود با ما هم‌اندیشه هستند ، بجای همدستی و یاوری ، گفته‌های ما را دستاویز پول‌اندوزی گرفتند. صدها کسانی آشکاره با ما دشمنی می‌نمایند که این راهنماییها را چرا می‌کنید. شاید خوانندگان پیمان فراموش نکرده‌اند که چون در سال یکم و دوم سخن از شرق و غرب می‌راندیم ، مردی گفتارهایی در یکی از روزنامه‌ها نوشت که بگمان خود پاسخ گفته‌های ما بود و یکی از عنوانهایی که پیش می‌کشید این بود که نگارنده‌ی گفتارهای پیمان خود را از همه بالاتر می‌گیرد و این را گناه بزرگی بر ما می‌شمرد. اگر کسی جستجو کند ، نگارنده‌ی پیمان تاکنون در هیچ جا یادی از خود بمیان نیاورده و هرگز نامی برای خود نگزارده ، خود را بالاتر از دیگران گرفتن او ، جز از این نیست که لغزشهای آنان را بازمی‌نماید و این کار را از روی دلیلهای بسیار روشن می‌کند و هیچگاه پیرامون گفتارهای بی‌پایه نمی‌گردد. سخنانی که ما درباره‌ی شرق و غرب چه در سال یکم و دوم پیمان و چه در دو بخش آیین نگاشته‌ایم ، چندان استوارست که خود غربیان آنها را براست می‌دارند. این بدبخت آشکاره می‌گوید : چرا آن سخنان را می‌نویسید؟!. آیا این از بیماری روان نیست؟!.
👇
دیگری در همان روزها نامهای فرستاده چنین نوشت : «پیمان بسخنان بسیار بزرگ برخاسته!». هر کسی که بهره از خرد دارد و روانش رنجور نیست ، این بآسانی داند که بسخنان بزرگ برخاستن هنگامی نارواست که کسی مایه‌ی آن را نداشته باشد و سخنانی را که آغاز کند بپایان نتواند رسانید. لیکن اگر کسی بسخنان بزرگی برخاست و آن را بپایان رسانید ، نه تنها ناروا نیست ، خود مایه‌ی سرفرازی همگی است. خُنُک مردمی که چنین کسی از میان ایشان برخیزد! پیشرفت جهان همیشه در سایه‌ی سخنان بزرگ بوده! لیکن چه کند فرومایه‌ی بیماردل که حوصله‌اش آن را برنمی‌تابد!
آری آنچه ما درباره‌ی شرق و غرب نوشتیم سخنان بسیار بزرگی بود و پاکدلان آنها را پذیرفتند. لیکن این دردمند می‌گوید : «ما چون آنها را نمی‌دانستیم ، شما نیز نبایستی آنها را بازنمودن».
.
آری آنچه ما درباره‌ی شرق و غرب نوشتیم سخنان بسیار بزرگی بود و پاکدلان آنها را پذیرفتند. لیکن این دردمند می‌گوید : «ما چون آنها را نمی‌دانستیم ، شما نیز نبایستی آنها را بازنمودن».
.
🔶 گواهی پاکدلانه
🔸 تکه‌ی یک از یک
نوشته‌ی یک بانو
نزدیک سه سال است که نسخه‌های پیمان و روزنامه‌ی پرچم و سایر کتابهای شما در خانه‌ی ما دیده می‌شود. من از اول براه آن آشنا نبودم. گمان می‌کردم این هم دکانی هست که بالای همه‌ی دکانهای مفتخواری باز شده. همسرم آقای باغگلی برخلاف من هرچه بیشتر بخواندن کتابهای شما خود را مشغول می‌نمود و اصرار داشت من هم بخوانم. راستی از کتابها و از نوشته‌های شما بدم می‌آمد چرا که نوشته‌های شما را بدقت نخوانده جز بیدینی تشخیص نمی‌دادم. مثلاً شما دستگاه روضه‌خوانی و رفتن بزیارت و امثال آن را کار بیهوده می‌دانید در صورتی که کار روزانه‌ی اغلب ما زنهای ایرانی جز برپا داشتن اینگونه دستگاه‌ها نیست. بعلاوه شما تنها خدا را گرداننده‌ی دستگاه جهان می‌دانید ولی ما تاکنون معتقد بودیم که چهارده معصوم پیش از پیدایش جهان بوده‌اند خدا برای خاطر آنها این جهان را خلق نموده و بآنها هر گونه اختیار از دادن و گرفتن و آمرزیدن و شفا دادن و بجهنم بردن را داده است. بدیهی است با داشتن چنین عقیده‌ی پوچ نوشته‌های سراپا راستی شما را نمی‌توانستم پذیرفت. خلاصه در اثر پافشاری آقای باغگلی به خواندن کتابهای شما ، کم‌کم بحقایق پی بردم و دانستم که تاکنون در گمراهی بودم. حالا عقیده‌ام بکلی وارونه‌ی عقیده‌ی پیش است. امیدوارم وسیله فراهم شود که سایر خانمها نوشته‌های شما را بخوانند و بحقایق آن آشنا بشوند. موفقیت شما را خواهانم.
زهرا ـ باغگلی
(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی ششم ـ 2 اردی‌بهشت ماه 1323)
.
🔸 تکه‌ی یک از یک
نوشته‌ی یک بانو
نزدیک سه سال است که نسخه‌های پیمان و روزنامه‌ی پرچم و سایر کتابهای شما در خانه‌ی ما دیده می‌شود. من از اول براه آن آشنا نبودم. گمان می‌کردم این هم دکانی هست که بالای همه‌ی دکانهای مفتخواری باز شده. همسرم آقای باغگلی برخلاف من هرچه بیشتر بخواندن کتابهای شما خود را مشغول می‌نمود و اصرار داشت من هم بخوانم. راستی از کتابها و از نوشته‌های شما بدم می‌آمد چرا که نوشته‌های شما را بدقت نخوانده جز بیدینی تشخیص نمی‌دادم. مثلاً شما دستگاه روضه‌خوانی و رفتن بزیارت و امثال آن را کار بیهوده می‌دانید در صورتی که کار روزانه‌ی اغلب ما زنهای ایرانی جز برپا داشتن اینگونه دستگاه‌ها نیست. بعلاوه شما تنها خدا را گرداننده‌ی دستگاه جهان می‌دانید ولی ما تاکنون معتقد بودیم که چهارده معصوم پیش از پیدایش جهان بوده‌اند خدا برای خاطر آنها این جهان را خلق نموده و بآنها هر گونه اختیار از دادن و گرفتن و آمرزیدن و شفا دادن و بجهنم بردن را داده است. بدیهی است با داشتن چنین عقیده‌ی پوچ نوشته‌های سراپا راستی شما را نمی‌توانستم پذیرفت. خلاصه در اثر پافشاری آقای باغگلی به خواندن کتابهای شما ، کم‌کم بحقایق پی بردم و دانستم که تاکنون در گمراهی بودم. حالا عقیده‌ام بکلی وارونه‌ی عقیده‌ی پیش است. امیدوارم وسیله فراهم شود که سایر خانمها نوشته‌های شما را بخوانند و بحقایق آن آشنا بشوند. موفقیت شما را خواهانم.
زهرا ـ باغگلی
(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی ششم ـ 2 اردی‌بهشت ماه 1323)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم
🔸 خویهای پاک ـ 2 (تکه‌ی دو از سه)
مرد دیگری نگارشهای ما را درباره‌ی فلسفه عنوان نموده ، با زبان تندی چنین می‌نویسد : «چه شده که چندین هزار فیلسوف نفهمیده‌اند؟!..» می‌گویم : ما را چه کار با آنکه چه شد چندین هزار فیلسوف نفهمیده‌اند؟!.. شما نوشته‌های ما را بخوانید. اگر درست نیست پاسخ بنگارید. اگر درست است بسیار خرسند باشید که یک رشته نادانیهای چندین هزارساله از میان برخاسته و از اینکه ما لغزشهای چندین هزار فیلسوف را بازنموده‌ایم استواری کار ما را نیک بشناسید و دلگرمی بیشتر نمایید و بر پشتیبانی و یاوری برخیزید. اگر درپی راستی هستید ، اگر روانتان بیمار نیست ، راهِ کار اینست. این جز از درد رشکمندی و خودخواهی نتواند بود که بر ما توپید و فزونی شماره‌ی فیلسوفان را به رخ ما کشید. در جایی که ما لغزشهایی بآن روشنی از فیلسوفان پیدا کرده‌ایم آیا از آنکه شماره‌ی آنان فزون می‌باشد ، زبان بسته ، پرده بروی آن لغزشها بکشیم؟!.. آیا از آنهمه آسیبهایی که از رهگذر فلسفه به خردها رسیده چشم پوشیم؟!..
اینها بماند ، گفتاری که امسال درباره‌ی گونه‌های هشتگانه‌ی گذشته (ماضی) آوردیم ، آن نیز مایه‌ی آزردگی کسانی شد. یک رشته معنیهای ارجدار که در زبان فارسی بوده و سپس در نتیجه‌ی آشفتگیِ آن ، از میان رفته و ما امروز آنها را یادآوری می‌کنیم ، بجای آنکه سپاس گزارند و خشنودی نمایند ، تنها از اینکه ببازار خودفروشی یکمشت نادان شکست می‌آورد ، زبان بدگویی باز می‌کنند. اینان آن شوریده‌مغزانی‌اند که به هرگونه زبونی و بازماندگی خرسندی دارند و به هنرنمایی کسی خرسندی ندارند.
ما می‌خواهیم این زمینه را درست بشکافیم. این گرفتاری پرزیانتر از آنست که در نگاه نخست پدیدار می‌گردد. باید دید گفتگو از آفرینش و آفریدگار و جستجو از راه زندگانی و سخنرانی از خویهای نیکو و بد و راهنمایی بتوده و همه‌ی اینگونه زمینه‌ها که همیشه یک دسته باینها پردازند و کتاب نویسند و سخن سرایند ، آیا این کوششها از بهر چیست و چه نتیجه‌ای از آن خواسته می‌شود؟!. آیا اینها از بهر آنست که معنی جهان و زندگانی شناخته گردد و مردمان ستوده‌کردار گردند یا از راه خودنماییست؟ اگر آن یکیست ، در آنحال کسی می‌باید که معنی زندگی را بهتر شناسد و راه ستوده‌کرداری را روشنتر نشان دهد و چون چنان کسی را پیدا کردند ، گفته‌های او را بخشنودی پذیرند. باید بیش از همه دربند نتیجه باشند و بگفتارهایی که هیچ‌گونه نتیجه را دربر ندارد نپردازند. اینکه هر کسی از یک گوشه‌ای گرفته سخنبافی می‌کند ، اینکه اگر چهار تن در نشستی بهم رسیدند هر یکی از زمینه‌ی دیگری پیش می‌آید ، اینکه هر کس از خُرد و بزرگ از شنیدن راستی دلتنگ می‌شود ، اینها دلیل است که این جوش‌ها و جنبش‌ها جز از بهر خودنمایی نیست و این همان بیماری‌ایست که ما گفتیم.
یکی از هواداران پیمان می‌گوید : «در انجمنی مردی از آنان که دانشمند شمرده می‌شوند ، ناله از بدخوییهای مردم داشت و چنین می‌گفت : می‌خواهم کتابی درباره‌ی «اخلاق» بنویسم و چاپ کنم. من گفتم : این راه را پیمان آغاز کرده و چنانکه باید می‌کوشد ، بهتر است شما نیز باو یاری کنید و بجای کتاب نوشتن و چاپ کردن ، مردم را بخواندن آن وادارید که هم اثرش بیشتر می‌شود و هم رنجش کمتر. می‌گوید : سخت رنجیده و باآنکه از کسانیست که پیمان را به نیکی می‌شناسد و چون بهانه‌ی دیگری نداشت چنین پاسخ داد : پیمان مهنامه است ، من می‌خواهم کتاب بنویسم.
این از خامیهای ایشان است که می‌پندارند راه پیراستن خویها اینست که یکی بردارد و کتابی بنویسد و گفته‌های کهن این و آن را بقالب زند و چاپ کند. یکی نمی‌گوید آنهمه کتابها چه کرده است که این یکی کند؟. این نمی‌دانند که پیراستن خوی مردم با کتابنویسی نیست و با کوشش پاکدلانه است که چند تنی باهم بکار برند. این نمی‌دانند که هر زمان بیماریهای دیگری مردم را فراگیرد که باید آنها را شناخت و از راهش بچاره کوشید. پس از همه‌ی اینها باید راستی درمیان باشد و کسانی که باین راه برخاسته‌اند ، بیکبار خود و سود خود را فراموش کنند. پاسخی که آن هوادار پیمان به مرد خودخواه داده بسیار بجاست. اگر کسی را براستی دل بحال توده می‌سوزد و در آرزوی رستگاری ایشانست و می‌خواهد به یک رشته راهنماییهایی برخیزد چنین کسی هرگاه بیند دیگری پیش ازو بآن راهنماییها برخاست ، باید خشنود گردد و کاری که می‌کند این باشد که به یاری آن کس شتابد و مردمان را به پیروی از دستورهای او برانگیزد و هرگاه نارساییهایی در کار می‌بیند جبران کند و به هر حال از همراهی او بازنایستد که هم پیشرفت کار بیش باشد و هم به رنج کم نیاز افتد.
👇
🔸 خویهای پاک ـ 2 (تکه‌ی دو از سه)
مرد دیگری نگارشهای ما را درباره‌ی فلسفه عنوان نموده ، با زبان تندی چنین می‌نویسد : «چه شده که چندین هزار فیلسوف نفهمیده‌اند؟!..» می‌گویم : ما را چه کار با آنکه چه شد چندین هزار فیلسوف نفهمیده‌اند؟!.. شما نوشته‌های ما را بخوانید. اگر درست نیست پاسخ بنگارید. اگر درست است بسیار خرسند باشید که یک رشته نادانیهای چندین هزارساله از میان برخاسته و از اینکه ما لغزشهای چندین هزار فیلسوف را بازنموده‌ایم استواری کار ما را نیک بشناسید و دلگرمی بیشتر نمایید و بر پشتیبانی و یاوری برخیزید. اگر درپی راستی هستید ، اگر روانتان بیمار نیست ، راهِ کار اینست. این جز از درد رشکمندی و خودخواهی نتواند بود که بر ما توپید و فزونی شماره‌ی فیلسوفان را به رخ ما کشید. در جایی که ما لغزشهایی بآن روشنی از فیلسوفان پیدا کرده‌ایم آیا از آنکه شماره‌ی آنان فزون می‌باشد ، زبان بسته ، پرده بروی آن لغزشها بکشیم؟!.. آیا از آنهمه آسیبهایی که از رهگذر فلسفه به خردها رسیده چشم پوشیم؟!..
اینها بماند ، گفتاری که امسال درباره‌ی گونه‌های هشتگانه‌ی گذشته (ماضی) آوردیم ، آن نیز مایه‌ی آزردگی کسانی شد. یک رشته معنیهای ارجدار که در زبان فارسی بوده و سپس در نتیجه‌ی آشفتگیِ آن ، از میان رفته و ما امروز آنها را یادآوری می‌کنیم ، بجای آنکه سپاس گزارند و خشنودی نمایند ، تنها از اینکه ببازار خودفروشی یکمشت نادان شکست می‌آورد ، زبان بدگویی باز می‌کنند. اینان آن شوریده‌مغزانی‌اند که به هرگونه زبونی و بازماندگی خرسندی دارند و به هنرنمایی کسی خرسندی ندارند.
ما می‌خواهیم این زمینه را درست بشکافیم. این گرفتاری پرزیانتر از آنست که در نگاه نخست پدیدار می‌گردد. باید دید گفتگو از آفرینش و آفریدگار و جستجو از راه زندگانی و سخنرانی از خویهای نیکو و بد و راهنمایی بتوده و همه‌ی اینگونه زمینه‌ها که همیشه یک دسته باینها پردازند و کتاب نویسند و سخن سرایند ، آیا این کوششها از بهر چیست و چه نتیجه‌ای از آن خواسته می‌شود؟!. آیا اینها از بهر آنست که معنی جهان و زندگانی شناخته گردد و مردمان ستوده‌کردار گردند یا از راه خودنماییست؟ اگر آن یکیست ، در آنحال کسی می‌باید که معنی زندگی را بهتر شناسد و راه ستوده‌کرداری را روشنتر نشان دهد و چون چنان کسی را پیدا کردند ، گفته‌های او را بخشنودی پذیرند. باید بیش از همه دربند نتیجه باشند و بگفتارهایی که هیچ‌گونه نتیجه را دربر ندارد نپردازند. اینکه هر کسی از یک گوشه‌ای گرفته سخنبافی می‌کند ، اینکه اگر چهار تن در نشستی بهم رسیدند هر یکی از زمینه‌ی دیگری پیش می‌آید ، اینکه هر کس از خُرد و بزرگ از شنیدن راستی دلتنگ می‌شود ، اینها دلیل است که این جوش‌ها و جنبش‌ها جز از بهر خودنمایی نیست و این همان بیماری‌ایست که ما گفتیم.
یکی از هواداران پیمان می‌گوید : «در انجمنی مردی از آنان که دانشمند شمرده می‌شوند ، ناله از بدخوییهای مردم داشت و چنین می‌گفت : می‌خواهم کتابی درباره‌ی «اخلاق» بنویسم و چاپ کنم. من گفتم : این راه را پیمان آغاز کرده و چنانکه باید می‌کوشد ، بهتر است شما نیز باو یاری کنید و بجای کتاب نوشتن و چاپ کردن ، مردم را بخواندن آن وادارید که هم اثرش بیشتر می‌شود و هم رنجش کمتر. می‌گوید : سخت رنجیده و باآنکه از کسانیست که پیمان را به نیکی می‌شناسد و چون بهانه‌ی دیگری نداشت چنین پاسخ داد : پیمان مهنامه است ، من می‌خواهم کتاب بنویسم.
این از خامیهای ایشان است که می‌پندارند راه پیراستن خویها اینست که یکی بردارد و کتابی بنویسد و گفته‌های کهن این و آن را بقالب زند و چاپ کند. یکی نمی‌گوید آنهمه کتابها چه کرده است که این یکی کند؟. این نمی‌دانند که پیراستن خوی مردم با کتابنویسی نیست و با کوشش پاکدلانه است که چند تنی باهم بکار برند. این نمی‌دانند که هر زمان بیماریهای دیگری مردم را فراگیرد که باید آنها را شناخت و از راهش بچاره کوشید. پس از همه‌ی اینها باید راستی درمیان باشد و کسانی که باین راه برخاسته‌اند ، بیکبار خود و سود خود را فراموش کنند. پاسخی که آن هوادار پیمان به مرد خودخواه داده بسیار بجاست. اگر کسی را براستی دل بحال توده می‌سوزد و در آرزوی رستگاری ایشانست و می‌خواهد به یک رشته راهنماییهایی برخیزد چنین کسی هرگاه بیند دیگری پیش ازو بآن راهنماییها برخاست ، باید خشنود گردد و کاری که می‌کند این باشد که به یاری آن کس شتابد و مردمان را به پیروی از دستورهای او برانگیزد و هرگاه نارساییهایی در کار می‌بیند جبران کند و به هر حال از همراهی او بازنایستد که هم پیشرفت کار بیش باشد و هم به رنج کم نیاز افتد.
👇
لیکن اگر این کس پیش افتادن آن دیگری را برنتافت و بجای همدستی با وی ، خویشتن جداگانه بکار برخاست و یک رشته سخنان دیگری سرود ، بیگمان باید گفت دیو خودخواهی در درون وی جا دارد و این خود اوست که بیش از همه نیاز بدرمان دارد.
شما اگر گذرتان به دیهی [دیه dih = ده] افتد و روستاییان را بینید که شیوه‌ی کشاورزی را نیک نمی‌دانند و برآن شوید که بنام مردمی دیرزمانی در آنجا نشیمن گرفته ، کشاورزی بآنان یاد دهید ولی در این میان دیگری در آن کار بر شما پیشی جوید و شما که دوباره به دیه بازگردید ببینید آن مرد دست اندر کار شده ، آیا نه اینست که خرسندی می‌کنید و روستاییان را به پیروی از آن مرد وامی‌دارید و هرگاه تخم یا ابزارهایی همراه برده‌اید آنها را نیز بآن مرد می‌سپارید و سپاسمند و خرسند بشهر بازمی‌گردید؟!.. آیا تواند بود که شما از آن مرد آزردگی نمایید و همچشمانه شما نیز به یک رشته کوششهای دیگری درمیان روستاییان برخیزید که هم خود را به رنج انداخته و هم کوششهای او را بی‌نتیجه گردانید؟!.. اگر چنین کاری از یکی سر زد نه اینست که نشان آشفتگی مغز او خواهد بود؟!..
درباره‌ی راهنمایی بمردمان نیز همینست. آن کسان که بگفتگو از خدا و جهان و آیین زندگانی می‌پردازند و اندرزگویی می‌نمایند ، همگی بدرد خودفروشی گرفتارند و باین کار جز بهوس خودنمایی برنمی‌خیزند و اینست هر یکی بر سر آنست که خویشتن سخنانی گوید و نویسد و هیچ یکی درپی آن نیست که از دیگری هواداری نماید و هر یکی از آنکه دیگری در آن راه بکوشش برخاسته خشمناک است. بویژه اگر آن دیگری بسخنان بزرگ و برجسته‌ای برخیزد که هرچه بیشتر مایه‌ی خشم خواهد بود.
.
شما اگر گذرتان به دیهی [دیه dih = ده] افتد و روستاییان را بینید که شیوه‌ی کشاورزی را نیک نمی‌دانند و برآن شوید که بنام مردمی دیرزمانی در آنجا نشیمن گرفته ، کشاورزی بآنان یاد دهید ولی در این میان دیگری در آن کار بر شما پیشی جوید و شما که دوباره به دیه بازگردید ببینید آن مرد دست اندر کار شده ، آیا نه اینست که خرسندی می‌کنید و روستاییان را به پیروی از آن مرد وامی‌دارید و هرگاه تخم یا ابزارهایی همراه برده‌اید آنها را نیز بآن مرد می‌سپارید و سپاسمند و خرسند بشهر بازمی‌گردید؟!.. آیا تواند بود که شما از آن مرد آزردگی نمایید و همچشمانه شما نیز به یک رشته کوششهای دیگری درمیان روستاییان برخیزید که هم خود را به رنج انداخته و هم کوششهای او را بی‌نتیجه گردانید؟!.. اگر چنین کاری از یکی سر زد نه اینست که نشان آشفتگی مغز او خواهد بود؟!..
درباره‌ی راهنمایی بمردمان نیز همینست. آن کسان که بگفتگو از خدا و جهان و آیین زندگانی می‌پردازند و اندرزگویی می‌نمایند ، همگی بدرد خودفروشی گرفتارند و باین کار جز بهوس خودنمایی برنمی‌خیزند و اینست هر یکی بر سر آنست که خویشتن سخنانی گوید و نویسد و هیچ یکی درپی آن نیست که از دیگری هواداری نماید و هر یکی از آنکه دیگری در آن راه بکوشش برخاسته خشمناک است. بویژه اگر آن دیگری بسخنان بزرگ و برجسته‌ای برخیزد که هرچه بیشتر مایه‌ی خشم خواهد بود.
.
🔶 گواهی پاکدلانه
🔸 تکه‌ی یک از یک
(1) (از مسجد سلیمان)
اکنون کم و بیش دو سال و نیم است که به راهنمایی برادر بزرگترم براه رستگاری آشنا شده و معنی راست دین را دانسته و آن را پذیرفته‌ام. سپاس خدای بزرگ را که چنین راهی را بروی ما گشوده. باشد که اگر این ورجاوند- راه نبودی من نیز همچون سدهزاران و هزارهزاران جوانان دیگر این کشور افسار گسیخته بار آمده و پابندی بهیچ دینی نداشتمی و چه‌بسا گزندها که از آن زندگی بیراهه دیدمی ـ زیرا این پندارها که بنام کیشهای گوناگون درمیان می‌بودی نتوانستی مرا از بیراهه و پرتگاه برهاند.
کنون را که باین راه ورجاوند در آمده‌ام ـ مانند نابینایی که در اثر کوششهای پزشک آزموده بینا شده باشد جهان را با دیده‌ی روشنتر و بینایی فزونتری می‌بینم.
اینکه می‌گویم نیروی بینایی (یا فهمیدنم) فزونتر شده باین دلیل است که با نخستین برخورد با هر کتاب و یا نوشته‌ای ـ چون ریشه‌ی گمراهیها را (از جبریگری ، مادّیگری ، اروپاییگری ، خراباتیگری و دیگر) نیک شناخته‌ام با اندک‌اندیشه‌ای زیانمندی یا سودمندی آن را خواهم دریافت و از این راه از زیانمندی آن برکنار و یا از سودمندی این بهره خواهم برد.
از هنگامی که پاکدینی را با داوری خرد پذیرفته‌ام در راه پیشرفت آن و پراکندن آمیغها کوشیده و اکنون نیز آفریدگار جهان را گواه می‌گیرم که در آینده نیز در این راه هرچه استوارتر بوده و در راه پیشرفت آن باندازه‌ی توانایی خود بکوشم.
جلال امام جمعه
(2) (تلگرافی از شیراز)
پرچم ، من نصرالله حکمی در شیراز بوسیله‌ی آقای شفایی با راه پاکدینی آشنا و آمیغها را دریافتم. در این راه تا حد توانایی خواهم کوشید خدا را باین پیمان گواه می‌گیرم.
حکمی
(3) (تلگرافی از شیراز)
پرچم ـ با راه پاکدینی آشنا آمیغ‌های آن را دریافته‌ام با جان و داراک بایای ورجاوند خود را انجام خواهم داد خدا را باین پیمان گواه می‌گیرم.
متوسلان
(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی هفتم ـ 5 اردی‌بهشت ماه 1323)
.
🔸 تکه‌ی یک از یک
(1) (از مسجد سلیمان)
اکنون کم و بیش دو سال و نیم است که به راهنمایی برادر بزرگترم براه رستگاری آشنا شده و معنی راست دین را دانسته و آن را پذیرفته‌ام. سپاس خدای بزرگ را که چنین راهی را بروی ما گشوده. باشد که اگر این ورجاوند- راه نبودی من نیز همچون سدهزاران و هزارهزاران جوانان دیگر این کشور افسار گسیخته بار آمده و پابندی بهیچ دینی نداشتمی و چه‌بسا گزندها که از آن زندگی بیراهه دیدمی ـ زیرا این پندارها که بنام کیشهای گوناگون درمیان می‌بودی نتوانستی مرا از بیراهه و پرتگاه برهاند.
کنون را که باین راه ورجاوند در آمده‌ام ـ مانند نابینایی که در اثر کوششهای پزشک آزموده بینا شده باشد جهان را با دیده‌ی روشنتر و بینایی فزونتری می‌بینم.
اینکه می‌گویم نیروی بینایی (یا فهمیدنم) فزونتر شده باین دلیل است که با نخستین برخورد با هر کتاب و یا نوشته‌ای ـ چون ریشه‌ی گمراهیها را (از جبریگری ، مادّیگری ، اروپاییگری ، خراباتیگری و دیگر) نیک شناخته‌ام با اندک‌اندیشه‌ای زیانمندی یا سودمندی آن را خواهم دریافت و از این راه از زیانمندی آن برکنار و یا از سودمندی این بهره خواهم برد.
از هنگامی که پاکدینی را با داوری خرد پذیرفته‌ام در راه پیشرفت آن و پراکندن آمیغها کوشیده و اکنون نیز آفریدگار جهان را گواه می‌گیرم که در آینده نیز در این راه هرچه استوارتر بوده و در راه پیشرفت آن باندازه‌ی توانایی خود بکوشم.
جلال امام جمعه
(2) (تلگرافی از شیراز)
پرچم ، من نصرالله حکمی در شیراز بوسیله‌ی آقای شفایی با راه پاکدینی آشنا و آمیغها را دریافتم. در این راه تا حد توانایی خواهم کوشید خدا را باین پیمان گواه می‌گیرم.
حکمی
(3) (تلگرافی از شیراز)
پرچم ـ با راه پاکدینی آشنا آمیغ‌های آن را دریافته‌ام با جان و داراک بایای ورجاوند خود را انجام خواهم داد خدا را باین پیمان گواه می‌گیرم.
متوسلان
(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی هفتم ـ 5 اردی‌بهشت ماه 1323)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم
🔸 خویهای پاک ـ 2 (تکه‌ی سه از سه)
این خود کار بس شگفتیست که یک دسته کسانی که ارجدارترین خیم آدمیگری را که راستی‌پرستی باشد ، از دست داده و به یک رشته از بدترین بیماریهای روانی از خودخواهی و رشک آلوده گردیده‌اند ، براهنمایی توده و پیراستن خویها برخیزند! داستان اینان داستان آن دیوانه است که بزور دیوانگی بآرزوی پزشکی افتد و به هر کسی که رسد ، یک رشته سخنان پزشکانه بر زبان راند.
اگرچه گفتگوی ما از زمینه‌ی دیگری بود ولی چون از پیمان و بدخواهان آن مثل آوردیم می‌دانم کسانی خواهند گفت : «چرا دیگران پیروی از پیمان کنند؟! چرا پیمان از آنان پیروی ننماید؟!..» اگر خواستاران هم نگویند ، دیگران خواهند گفت. چنانکه همیشه از اینگونه خرده‌ها می‌گیرند. اینست پاسخ آن را در اینجا می‌نگارم :
نخست می‌پرسم : پیمان پیرویِ که را نماید و چه را نماید؟!. کدام کس یا چیزی در برابر است تا جای این گفتگو باشد؟!.. بارها گفته‌ایم برخاستن برهنماییِ توده شرطهایی دارد و بیش از همه باید راه روشنی درمیان باشد وانگاه باید رهنما بر روی گفته‌های خود بایستد و هر زمان بهوس سخن دیگری نراند و به امید این و از ترس آن ، گفتار خود را دیگر نسازد ، جز رستگاری جهانیان را نخواهد و جز خدا پروای کسی را ننماید. پیمان چنین کاری را پیش گرفته است و این چیزیست که هر کس آن را می‌داند. آیا در برابر او دیگری نیز هست تا گفته شود پیمان از آن پیروی کند؟!.
ما در این چند سال هرگز ندیدیم یکی یا چند تنی با ما بخردانه برابری کنند. جز یکمشت هوسهای نادانی که هر زمان برنگ دیگری درآید نشنیدیم و جز یک رشته اندیشه‌های پراکنده‌ی گمراه ندیدیم. کدام کسیست که یک راهی را می‌نماید و بر سر آن ایستادگی دارد؟! یک دسته نادانانِ درمانده که خودشان نیز نمی‌دانند چه می‌خواهند اینانند که همیشه خود را با ما برابر می‌سازند!
بارها گفته‌ایم : ما از پیش خود سخنی نداریم و هرگز نمی‌خواهیم بر سر گفتاری بخیره[=بی‌جهت] ایستادگی نماییم. ما می‌گوییم : بیایید خرد را داور سازیم و سود و زیان و نیک و بد ، همه را از هم جدا گردانیم. می‌گوییم : بیایید باین پراکنده‌اندیشیها که جهان را فراگرفته چاره نماییم. خودمان نیز هیچ گامی را بی‌همراهی خرد برنمی‌داریم و هرگز بهوس نمی‌گراییم. پس کسانی که پیمان را پیروی نمایند خرد خود را پیروی کرده‌اند ، بر ارج آدمیگری خود افزوده‌اند.
بارها کسانی نزد ما آمده از پارهای نگارشهای پیمان ناخرسندی می‌نمایند و ما یگانه پاسخی که بایشان داریم همینست که : بروید و درست بیندیشید و خرد را داور سازید تا از ناخرسندی بیرون آیید و همیشه آزموده‌ایم که رفته‌اند و برنگشته‌اند.
چندی پیش مردی آمده چنین گفت : من با نگارشهای پیمان صدی نود هم‌اندیشه‌ام و همیشه در انجمنها گفته‌های او را رواج می‌دهم. ولی ایرادهایی هم دارم. گفتم ایرادهایت را بنویس و بفرست. آن صدی ده که با ما هم‌اندیشه نیستی بازنمای ، اگر پایه‌ای از خرد و دانش دارد شاید ما با شما هم‌اندیشه گردیم. این نیز رفت و دیگر نیامد.
سخن گو بدرازی انجامد ، این زمینه بسخن درازی نیاز دارد تا روشن گردد. یک بیماری‌ای که انبوه کسان گرفتار آن هستند ولی درنمی‌یابند ، باید آن را هرچه روشنتر بازنمود تا دریابند. شما اگر در بیابان به تشنه‌ای که در طلب آبست برخورید و یک کاسه آب پاکیزه بجلوش گیرید و آن مرد بجای آنکه سپاسمندانه آب را گیرد و آتش تشنگی را فرونشاند ، ابروها درهم کشد و با شما از در پیکار درآید که : «چه شد شما آب پیدا کردید و من نکردم؟!...» آیا چنان کسی دیوانه و بیمارخرد شمرده نخواهد شد؟!..
ما آشکاره می‌بینیم این کسان از شنیدن راستیها از زبان دیگری خشم می‌گیرند و این خود دلیل بسیار روشن بر بیماری ایشان است.
یک دسته اگر بیماردل نباشند ، باری باید از کار خود نتیجه بخواهند. یک مرد درست‌خرد هیچ کاری را جز برای نتیجه نمی‌کند. آیا اینان از این کوششهای خود که می‌نویسند و می‌گویند ، چه سودی را چشم دارند؟!. اگر بیازمایید و بسنجید خواهید دید هیچ سودی را چشم ندارند. اگر درپی نتیجه‌ای بودند این بآسانی می‌دانستند که باید همدستی نمایند. شما اگر بانجمنی از مردم ساده‌ی روستایی برخورید و چنان خواهید بآنان اندرزهایی سرایید و چیزهایی یاد دهید و یکی از شماها که سخنی راند ، دیگران بنوبت خود آن را دوباره گویند و براستی آن گواهی دهند ، بیگمان شنوندگان آن را درست یاد گیرند و در دلهای خود جا دهند ولی هرگاه سخنی که یکی از شماها راند ، دیگران هر یکی آن را ناشنیده گیرد و هر یکی بنوبت خود بسخن دیگری پردازد ، بیگمان شنوندگان بهیچ کدام ارج نگزارند و جز پریشانیِ اندیشه بهره نگیرند. وانگاه از رفتارتان چنین فهمند که سخنرانی جز برای خودنمایی نیست و آنان نیز هر کدام همان راه را پیش گیرند.
👇
🔸 خویهای پاک ـ 2 (تکه‌ی سه از سه)
این خود کار بس شگفتیست که یک دسته کسانی که ارجدارترین خیم آدمیگری را که راستی‌پرستی باشد ، از دست داده و به یک رشته از بدترین بیماریهای روانی از خودخواهی و رشک آلوده گردیده‌اند ، براهنمایی توده و پیراستن خویها برخیزند! داستان اینان داستان آن دیوانه است که بزور دیوانگی بآرزوی پزشکی افتد و به هر کسی که رسد ، یک رشته سخنان پزشکانه بر زبان راند.
اگرچه گفتگوی ما از زمینه‌ی دیگری بود ولی چون از پیمان و بدخواهان آن مثل آوردیم می‌دانم کسانی خواهند گفت : «چرا دیگران پیروی از پیمان کنند؟! چرا پیمان از آنان پیروی ننماید؟!..» اگر خواستاران هم نگویند ، دیگران خواهند گفت. چنانکه همیشه از اینگونه خرده‌ها می‌گیرند. اینست پاسخ آن را در اینجا می‌نگارم :
نخست می‌پرسم : پیمان پیرویِ که را نماید و چه را نماید؟!. کدام کس یا چیزی در برابر است تا جای این گفتگو باشد؟!.. بارها گفته‌ایم برخاستن برهنماییِ توده شرطهایی دارد و بیش از همه باید راه روشنی درمیان باشد وانگاه باید رهنما بر روی گفته‌های خود بایستد و هر زمان بهوس سخن دیگری نراند و به امید این و از ترس آن ، گفتار خود را دیگر نسازد ، جز رستگاری جهانیان را نخواهد و جز خدا پروای کسی را ننماید. پیمان چنین کاری را پیش گرفته است و این چیزیست که هر کس آن را می‌داند. آیا در برابر او دیگری نیز هست تا گفته شود پیمان از آن پیروی کند؟!.
ما در این چند سال هرگز ندیدیم یکی یا چند تنی با ما بخردانه برابری کنند. جز یکمشت هوسهای نادانی که هر زمان برنگ دیگری درآید نشنیدیم و جز یک رشته اندیشه‌های پراکنده‌ی گمراه ندیدیم. کدام کسیست که یک راهی را می‌نماید و بر سر آن ایستادگی دارد؟! یک دسته نادانانِ درمانده که خودشان نیز نمی‌دانند چه می‌خواهند اینانند که همیشه خود را با ما برابر می‌سازند!
بارها گفته‌ایم : ما از پیش خود سخنی نداریم و هرگز نمی‌خواهیم بر سر گفتاری بخیره[=بی‌جهت] ایستادگی نماییم. ما می‌گوییم : بیایید خرد را داور سازیم و سود و زیان و نیک و بد ، همه را از هم جدا گردانیم. می‌گوییم : بیایید باین پراکنده‌اندیشیها که جهان را فراگرفته چاره نماییم. خودمان نیز هیچ گامی را بی‌همراهی خرد برنمی‌داریم و هرگز بهوس نمی‌گراییم. پس کسانی که پیمان را پیروی نمایند خرد خود را پیروی کرده‌اند ، بر ارج آدمیگری خود افزوده‌اند.
بارها کسانی نزد ما آمده از پارهای نگارشهای پیمان ناخرسندی می‌نمایند و ما یگانه پاسخی که بایشان داریم همینست که : بروید و درست بیندیشید و خرد را داور سازید تا از ناخرسندی بیرون آیید و همیشه آزموده‌ایم که رفته‌اند و برنگشته‌اند.
چندی پیش مردی آمده چنین گفت : من با نگارشهای پیمان صدی نود هم‌اندیشه‌ام و همیشه در انجمنها گفته‌های او را رواج می‌دهم. ولی ایرادهایی هم دارم. گفتم ایرادهایت را بنویس و بفرست. آن صدی ده که با ما هم‌اندیشه نیستی بازنمای ، اگر پایه‌ای از خرد و دانش دارد شاید ما با شما هم‌اندیشه گردیم. این نیز رفت و دیگر نیامد.
سخن گو بدرازی انجامد ، این زمینه بسخن درازی نیاز دارد تا روشن گردد. یک بیماری‌ای که انبوه کسان گرفتار آن هستند ولی درنمی‌یابند ، باید آن را هرچه روشنتر بازنمود تا دریابند. شما اگر در بیابان به تشنه‌ای که در طلب آبست برخورید و یک کاسه آب پاکیزه بجلوش گیرید و آن مرد بجای آنکه سپاسمندانه آب را گیرد و آتش تشنگی را فرونشاند ، ابروها درهم کشد و با شما از در پیکار درآید که : «چه شد شما آب پیدا کردید و من نکردم؟!...» آیا چنان کسی دیوانه و بیمارخرد شمرده نخواهد شد؟!..
ما آشکاره می‌بینیم این کسان از شنیدن راستیها از زبان دیگری خشم می‌گیرند و این خود دلیل بسیار روشن بر بیماری ایشان است.
یک دسته اگر بیماردل نباشند ، باری باید از کار خود نتیجه بخواهند. یک مرد درست‌خرد هیچ کاری را جز برای نتیجه نمی‌کند. آیا اینان از این کوششهای خود که می‌نویسند و می‌گویند ، چه سودی را چشم دارند؟!. اگر بیازمایید و بسنجید خواهید دید هیچ سودی را چشم ندارند. اگر درپی نتیجه‌ای بودند این بآسانی می‌دانستند که باید همدستی نمایند. شما اگر بانجمنی از مردم ساده‌ی روستایی برخورید و چنان خواهید بآنان اندرزهایی سرایید و چیزهایی یاد دهید و یکی از شماها که سخنی راند ، دیگران بنوبت خود آن را دوباره گویند و براستی آن گواهی دهند ، بیگمان شنوندگان آن را درست یاد گیرند و در دلهای خود جا دهند ولی هرگاه سخنی که یکی از شماها راند ، دیگران هر یکی آن را ناشنیده گیرد و هر یکی بنوبت خود بسخن دیگری پردازد ، بیگمان شنوندگان بهیچ کدام ارج نگزارند و جز پریشانیِ اندیشه بهره نگیرند. وانگاه از رفتارتان چنین فهمند که سخنرانی جز برای خودنمایی نیست و آنان نیز هر کدام همان راه را پیش گیرند.
👇
این آزمایش بسیار روشنی است که هر کسی که اندک بهره از خرد دارد آن را دریابد و اینست هر چند تنی که خواستند به یک کاری برخیزند باید پیش از همه پایه‌ی همدستی و همکاری را استوار گردانند ولی بآن کسان اگر شما پیشنهاد همدستی کنید بیگمان از شما می‌رنجند و آنچه هرگز بآن نگرایند همکاریست که این خود آشکاره می‌رساند درپی نتیجه نمی‌باشند.
از اینگونه دلیلها چندانست که بشمار نیاید. این بآسانی توان دریافت که این دسته که بنام راهنمایی توده بگفتن و نوشتن برخاسته‌اند و هر یکی از راه دیگری می‌کوشد نه در جستجوی راستیها می‌باشند و نه رستگاری توده را می‌خواهند و این کارهای ایشان جز برای خودنمایی نیست و اینانند که خیم راستی‌پرستی را از دست هِشته‌اند. اما زیانهای این بیماری ، باید آن را در گفتار دیگری بازنماییم. ...
.
🔶 رازهایی خدایی پدیدار خواهد گردید
🔸 تکه‌ی یک از یک
نوشته‌ی یک بانو
چندی پیش دو سه نفر از اقوام ما بزیارت کربلا می‌رفتند من یکی دو دفعه ایراد کرده بودم که در این سال بهتر بود مخارج کربلا را همینجا بکارهای سودمندی خرج می‌کردید. آنها هم در اینجا گفته بودند که بهائیست و چون به عراق رفته‌اند به برادر من که در آنجاست شکایت کرده‌اند که خواهرت از خواندن نوشتجات آقای کسروی از دین برگشته. برادر من از شنیدن این حرف به صدد برآمده که از نوشتجات شما بدست آورد و بخواند. خوشبختانه خود او تکان سختی می‌خورد. جمله‌ای را که در نامه‌ی خود برای من نوشته می‌نویسم :
«این شخص واقعاً یک مغز فوق‌العاده یک آدم فکور یک انقلابی واقعیست. بعضی از کتابهایش را خواندم و لذت بردم دلم می‌خواست اگر بتوانی تمام کتب او را برای من تهیه کرده بفرستی که خیلی ممنون می‌شوم. می‌گویند تو همه‌ی کتابهای او را داری. کسروی را هنوز ندیده نمی‌شناسم ولی کاملاً با حرفها و مطالبش موافقم مرد بزرگیست».
خیلی خوشحال شدم که اگر حرفهای من بآنها اثری نکرد بتوسط آنها بکسی که خودم تصور نمی‌کردم این کتابها را بخواند و بپذیرد اثر خودش را بخشیده است. من تمام کتابهای شما را خریده‌ام. ولی چون در اینجا می‌دهم بخوانند و پس نمی‌گردانند خواستارم همه‌ی کتابهاتان بنام ایشان به عراق بفرستید و برای بها هزار ریال با این کاغذ می‌فرستم.
بزرگوارا چیزی را که باید بگویم اینست که من با همه‌ی دوری از پاکدینان بسیار نزدیکم. در هر موقع حاضرم زندگانی را فدا کنم. گرچه بواسطه‌ی دوری و تنهایی در اینجا تا بحال کاری نتوانسته‌ام. اما بدانید اگر روزی بفداکاری یک زنی نیاز افتاد آن من خواهم بود. زیرا من باین زندگی با این آلودگیها قیمتی نمی‌گزارم و تاکنون درمیان خانواده به ناترسی شناخته بوده‌ام.
پرچم : شادباش ای بانوی پاک. شما نخست کسی از بانوانید که راستیها را چنانکه می‌شایید دریافته‌اید. نخست کسی از بانوانید که آتش ورجاوند در دلتان فروزان گردیده. خدا را سپاس که این آتش روز بروز به فروزش افزوده. خدا را سپاس که همگامی در این راه از خانواده‌تان پیدا شده.
شما در خاندان خود آسوده زیید. این فداکاری شماست که در چنان شهر تیره‌ای از بیفرهنگیها و بدزبانیها نمی‌ترسید و از گفتن راستیها بازنمی‌ایستید. با همین کوشش و فداکاریهاست که اکنون تکان سختی در همه جا پدید آمده و زود خواهد بود که خواست خدا جای خود را گیرد و آنچه بایستی بود انجام یابد. در این جنبش و تکانست که رازهایی خدایی پدیدار خواهد گردید.
(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی هفتم ـ 5 اردی‌بهشت ماه 1323)
.
🔸 تکه‌ی یک از یک
نوشته‌ی یک بانو
چندی پیش دو سه نفر از اقوام ما بزیارت کربلا می‌رفتند من یکی دو دفعه ایراد کرده بودم که در این سال بهتر بود مخارج کربلا را همینجا بکارهای سودمندی خرج می‌کردید. آنها هم در اینجا گفته بودند که بهائیست و چون به عراق رفته‌اند به برادر من که در آنجاست شکایت کرده‌اند که خواهرت از خواندن نوشتجات آقای کسروی از دین برگشته. برادر من از شنیدن این حرف به صدد برآمده که از نوشتجات شما بدست آورد و بخواند. خوشبختانه خود او تکان سختی می‌خورد. جمله‌ای را که در نامه‌ی خود برای من نوشته می‌نویسم :
«این شخص واقعاً یک مغز فوق‌العاده یک آدم فکور یک انقلابی واقعیست. بعضی از کتابهایش را خواندم و لذت بردم دلم می‌خواست اگر بتوانی تمام کتب او را برای من تهیه کرده بفرستی که خیلی ممنون می‌شوم. می‌گویند تو همه‌ی کتابهای او را داری. کسروی را هنوز ندیده نمی‌شناسم ولی کاملاً با حرفها و مطالبش موافقم مرد بزرگیست».
خیلی خوشحال شدم که اگر حرفهای من بآنها اثری نکرد بتوسط آنها بکسی که خودم تصور نمی‌کردم این کتابها را بخواند و بپذیرد اثر خودش را بخشیده است. من تمام کتابهای شما را خریده‌ام. ولی چون در اینجا می‌دهم بخوانند و پس نمی‌گردانند خواستارم همه‌ی کتابهاتان بنام ایشان به عراق بفرستید و برای بها هزار ریال با این کاغذ می‌فرستم.
بزرگوارا چیزی را که باید بگویم اینست که من با همه‌ی دوری از پاکدینان بسیار نزدیکم. در هر موقع حاضرم زندگانی را فدا کنم. گرچه بواسطه‌ی دوری و تنهایی در اینجا تا بحال کاری نتوانسته‌ام. اما بدانید اگر روزی بفداکاری یک زنی نیاز افتاد آن من خواهم بود. زیرا من باین زندگی با این آلودگیها قیمتی نمی‌گزارم و تاکنون درمیان خانواده به ناترسی شناخته بوده‌ام.
پرچم : شادباش ای بانوی پاک. شما نخست کسی از بانوانید که راستیها را چنانکه می‌شایید دریافته‌اید. نخست کسی از بانوانید که آتش ورجاوند در دلتان فروزان گردیده. خدا را سپاس که این آتش روز بروز به فروزش افزوده. خدا را سپاس که همگامی در این راه از خانواده‌تان پیدا شده.
شما در خاندان خود آسوده زیید. این فداکاری شماست که در چنان شهر تیره‌ای از بیفرهنگیها و بدزبانیها نمی‌ترسید و از گفتن راستیها بازنمی‌ایستید. با همین کوشش و فداکاریهاست که اکنون تکان سختی در همه جا پدید آمده و زود خواهد بود که خواست خدا جای خود را گیرد و آنچه بایستی بود انجام یابد. در این جنبش و تکانست که رازهایی خدایی پدیدار خواهد گردید.
(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی هفتم ـ 5 اردی‌بهشت ماه 1323)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم
🔸 خویهای پاک ـ 3 (تکه‌ی یک از دو)
آنچه تا اینجا نوشتیم در چند جمله می‌توان کوتاه نمود :
1) گُهریترین و گرانمایه‌ترین خوی آدمیان راستی‌پرستی ایشانست. یک آدمی که روانش بیمار نیست همیشه درپی راستیها (حقایق) باشد و چون به یک راستی برخورد ، خشنود گردد و آن را پذیرد و بهواداریش کوشد.
2) در جهان همه‌ی پیشرفتها نتیجه‌ی این خوی پاک است.
3) بیشتر مردمان ـ بویژه کسان چیزخوان ـ از این خوی پاک بی‌بهره شده‌اند. هر کسی چیزهایی را از کهنه و نو فراگرفته و آن سنگ راهش گردیده و بسیاری نیز آلوده‌ی خودخواهی‌اند.
4) آلوده‌تر از همه آن کسانیند که دعوی پیشوایی و راهنمایی دارند و بگفتن و نوشتن می‌پردازند.
5) دلیل این سخن آنکه اینان از گفته‌ها و نوشته‌های خود نتیجه نمی‌خواهند و از همدستی و همزبانی با یکدیگر سخت گریزانند و کاری را که انجام دادن می‌خواهند اگر دیگری پیش افتاد و انجام داد بجای آنکه خشنود گردند و سپاس گزارند و به پشتیبانی و یاوری برخیزند ، می‌رنجند و زبان ببدگویی باز می‌کنند.
در این باره در گفتارهای پیش دلیلها آوردیم و مثالها زدیم. در اینجا نیز یک دلیل روشن دیگر یاد می‌کنیم : اگر دیده باشید در بیشتر انجمنها همینکه چهار و پنج تن فراهم نشستند و سخن آغاز شد بیدرنگ گفتگو از بدی رفتار و کردار مردم بمیان آید. هر کس داستانی یا سرگذشتی بازگفته از بدخویی آشنایان و دوستان و خویشان خود بگله پردازد کم‌کم بسخن دامنه داده بگفتگو از نیک و بد توده درآیند و دلسوزیها کنند و نومیدیها نمایند و سرانجام بآنجا رسد که گویند : «ما نمی‌شویم».
این چیزیست که در بیشتر نشستها پیش آید. امروز پررواجترین کارها گله از بدخویی مردم می‌باشد. خرد و کلان و دانا و کانا و نیک و بد این عادت را دارند و آن را یک گونه دلسوزی بحال جهان می‌شناسند.
کنون در یکی از آن نشستها شما بآزمایشی پردازید : آن گله‌ها که می‌کنند و دلسوزیها که می‌نمایند شما پیشنهاد کنید بیایید دست بهم داده بچاره کوشیم. بگویید : «هیچ دردی بی‌درمان نیست. آلودگی مردم نیز چاره دارد. باید نخست نیک و بد از هم شناخته گردد و دستورهای روشن برای رفتار و کردار در دست باشد. سپس نیز چند کسی سخن یکی کنند و آن دستورها را رواج دهند. بیایید آن چند کس ما باشیم و از همینجا سخن یکی کرده و یک رشته دستورهایی را بدست آورده خودمان آنها را بکار بندیم و دیگران را هم بکار بستن آنها واداریم». چنین پیشنهادی را کنید تا ببینید چه پاسخی خواهید شنید. بیگمان چند تنی از این سخن شما سخت رنجیده و پرخاش خواهند نمود. از دیگران نیز یکی خواهد گفت : «ای بابا ! مگر می‌شود این مردم را به نیکی آورد؟» دومی خواهد سرود : «پیغمبران نتوانستند این مردم را درست گردانند آیا ما خواهیم توانست؟» .. سومی خواهد گفت : «من بیست سالست در این راه می‌کوشم و دیگر بستوه آمده‌ام ...» در همان هنگام که این پاسخها را می‌دهند و نومیدیها می‌کنند باز هر یکی بهانه بدست آورده دوباره دنباله‌ی نکوهش و گله از رفتار و کردار مردم را گرفته بار دیگر هنگامه را گرم خواهند ساخت. باز هر کدام داستانی خواهند گفت و شعری و حدیثی بگواهی خواهد آورد. یکی خاموش نشده آن یکی سر بلند نموده رشته‌ی سخن را دنبال خواهد کرد. شاید از همان پیشنهاد شما میدان گرفته و این زمان بفلسفه‌ی بدبینان (آنان که مردمان را نیکی‌پذیر نمی‌شناسند) خواهند درآمد و سخن این فیلسوف و نوشته‌ی آن پرفسور را بگواهی خواهند آورد.
بدتر از همه زمانیست که پیشنهاد شما را پذیرفته بخواهند راستی را کاری انجام دهند و بشمردن خویهای نیک و بد برخیزند. آن هنگامست که دانسته خواهد شد بیچارگان هیچی در دست ندارند. بیگمان کسانی کتابهای دیرین کهن را پیش خواهند کشید. کسانی روی نیاز بترجمه‌ی نگارشهای بیگانگان خواهند آورد. اگر یکی چیزهایی را از اندیشه‌ی خویش پیشنهاد نمود ، دیگران بکشاکش خواهند پرداخت. بدینسان کوچکترین نتیجه بدست نخواهد آمد.
اینها را از روی انگار نمی‌نویسیم ، چیزهاییست که بارها آزموده شده و یک بار دیگر شما بیازمایید. دوباره می‌نویسیم : اینان بیمارانند. یک دسته بدرد خودنمایی گرفتارند و تنها آن را می‌خواهند که سخنانی بگویند و از بهر چند دقیقه هم باشد بر دیگران برتری فروشند. خودنمایی گونه گونه است : یکی رختهای بسیار زیبا پوشد و بانجمنها درآید. دیگری بر اسب پربهایی یا بر اتومبیل آراسته‌ای نشیند و در خیابانها گردش کند. سومی باغ قشنگی سازد و میهمانیها در آن دهد ... اینها خودنماییهای بی‌زیان است. کسانی نیز عنوان راهنمایی و پندآموزی را بخویش بندند و بدنهادانه از این راه بخودنمایی برخیزند و مایه‌ی گمراهی مردم شوند.
👇
🔸 خویهای پاک ـ 3 (تکه‌ی یک از دو)
آنچه تا اینجا نوشتیم در چند جمله می‌توان کوتاه نمود :
1) گُهریترین و گرانمایه‌ترین خوی آدمیان راستی‌پرستی ایشانست. یک آدمی که روانش بیمار نیست همیشه درپی راستیها (حقایق) باشد و چون به یک راستی برخورد ، خشنود گردد و آن را پذیرد و بهواداریش کوشد.
2) در جهان همه‌ی پیشرفتها نتیجه‌ی این خوی پاک است.
3) بیشتر مردمان ـ بویژه کسان چیزخوان ـ از این خوی پاک بی‌بهره شده‌اند. هر کسی چیزهایی را از کهنه و نو فراگرفته و آن سنگ راهش گردیده و بسیاری نیز آلوده‌ی خودخواهی‌اند.
4) آلوده‌تر از همه آن کسانیند که دعوی پیشوایی و راهنمایی دارند و بگفتن و نوشتن می‌پردازند.
5) دلیل این سخن آنکه اینان از گفته‌ها و نوشته‌های خود نتیجه نمی‌خواهند و از همدستی و همزبانی با یکدیگر سخت گریزانند و کاری را که انجام دادن می‌خواهند اگر دیگری پیش افتاد و انجام داد بجای آنکه خشنود گردند و سپاس گزارند و به پشتیبانی و یاوری برخیزند ، می‌رنجند و زبان ببدگویی باز می‌کنند.
در این باره در گفتارهای پیش دلیلها آوردیم و مثالها زدیم. در اینجا نیز یک دلیل روشن دیگر یاد می‌کنیم : اگر دیده باشید در بیشتر انجمنها همینکه چهار و پنج تن فراهم نشستند و سخن آغاز شد بیدرنگ گفتگو از بدی رفتار و کردار مردم بمیان آید. هر کس داستانی یا سرگذشتی بازگفته از بدخویی آشنایان و دوستان و خویشان خود بگله پردازد کم‌کم بسخن دامنه داده بگفتگو از نیک و بد توده درآیند و دلسوزیها کنند و نومیدیها نمایند و سرانجام بآنجا رسد که گویند : «ما نمی‌شویم».
این چیزیست که در بیشتر نشستها پیش آید. امروز پررواجترین کارها گله از بدخویی مردم می‌باشد. خرد و کلان و دانا و کانا و نیک و بد این عادت را دارند و آن را یک گونه دلسوزی بحال جهان می‌شناسند.
کنون در یکی از آن نشستها شما بآزمایشی پردازید : آن گله‌ها که می‌کنند و دلسوزیها که می‌نمایند شما پیشنهاد کنید بیایید دست بهم داده بچاره کوشیم. بگویید : «هیچ دردی بی‌درمان نیست. آلودگی مردم نیز چاره دارد. باید نخست نیک و بد از هم شناخته گردد و دستورهای روشن برای رفتار و کردار در دست باشد. سپس نیز چند کسی سخن یکی کنند و آن دستورها را رواج دهند. بیایید آن چند کس ما باشیم و از همینجا سخن یکی کرده و یک رشته دستورهایی را بدست آورده خودمان آنها را بکار بندیم و دیگران را هم بکار بستن آنها واداریم». چنین پیشنهادی را کنید تا ببینید چه پاسخی خواهید شنید. بیگمان چند تنی از این سخن شما سخت رنجیده و پرخاش خواهند نمود. از دیگران نیز یکی خواهد گفت : «ای بابا ! مگر می‌شود این مردم را به نیکی آورد؟» دومی خواهد سرود : «پیغمبران نتوانستند این مردم را درست گردانند آیا ما خواهیم توانست؟» .. سومی خواهد گفت : «من بیست سالست در این راه می‌کوشم و دیگر بستوه آمده‌ام ...» در همان هنگام که این پاسخها را می‌دهند و نومیدیها می‌کنند باز هر یکی بهانه بدست آورده دوباره دنباله‌ی نکوهش و گله از رفتار و کردار مردم را گرفته بار دیگر هنگامه را گرم خواهند ساخت. باز هر کدام داستانی خواهند گفت و شعری و حدیثی بگواهی خواهد آورد. یکی خاموش نشده آن یکی سر بلند نموده رشته‌ی سخن را دنبال خواهد کرد. شاید از همان پیشنهاد شما میدان گرفته و این زمان بفلسفه‌ی بدبینان (آنان که مردمان را نیکی‌پذیر نمی‌شناسند) خواهند درآمد و سخن این فیلسوف و نوشته‌ی آن پرفسور را بگواهی خواهند آورد.
بدتر از همه زمانیست که پیشنهاد شما را پذیرفته بخواهند راستی را کاری انجام دهند و بشمردن خویهای نیک و بد برخیزند. آن هنگامست که دانسته خواهد شد بیچارگان هیچی در دست ندارند. بیگمان کسانی کتابهای دیرین کهن را پیش خواهند کشید. کسانی روی نیاز بترجمه‌ی نگارشهای بیگانگان خواهند آورد. اگر یکی چیزهایی را از اندیشه‌ی خویش پیشنهاد نمود ، دیگران بکشاکش خواهند پرداخت. بدینسان کوچکترین نتیجه بدست نخواهد آمد.
اینها را از روی انگار نمی‌نویسیم ، چیزهاییست که بارها آزموده شده و یک بار دیگر شما بیازمایید. دوباره می‌نویسیم : اینان بیمارانند. یک دسته بدرد خودنمایی گرفتارند و تنها آن را می‌خواهند که سخنانی بگویند و از بهر چند دقیقه هم باشد بر دیگران برتری فروشند. خودنمایی گونه گونه است : یکی رختهای بسیار زیبا پوشد و بانجمنها درآید. دیگری بر اسب پربهایی یا بر اتومبیل آراسته‌ای نشیند و در خیابانها گردش کند. سومی باغ قشنگی سازد و میهمانیها در آن دهد ... اینها خودنماییهای بی‌زیان است. کسانی نیز عنوان راهنمایی و پندآموزی را بخویش بندند و بدنهادانه از این راه بخودنمایی برخیزند و مایه‌ی گمراهی مردم شوند.
👇
دسته‌ی دیگری اگرچه دعوای راهنمایی ندارند اینان نیز بدرد بدگویی گرفتارند و همین اندازه می‌خواهند که چهار تن باهم نشینند و پیاپی بدیهای دیگران را شمارند و گله گزارند. بدانسان که پیش از این بازنمودیم. این هم راه دیگری از خودنمایی و برتری‌فروشی است. اگر باریک‌بین شوید پارهای از اینان همینکه بانجمنی یا به بزمی درآیند همچون تشنه‌ای که بآب برسد بی‌تابانه بسخن پردازند و تا دل خود را تهی نسازند خاموش نگردند ولی همینکه گفتند و دل خود را تهی ساختند تو گویی همه چیز درست شد دیگر از جوش افتند.
.
.
🔶 بهانه‌های بچگانه
🔸 تکه‌ی یک از یک
اگر پدر و مادری ندانند فرزند خود را تربیت کنند آن بچه بی‌ادبانه پیشنهادات پدر و مادر را رد کرده هر زمان بهانه‌ی تازه‌ای می‌سازد و اگر پدر و مادر خریدار نازش باشند پیداست گستاخی را فزونتر می‌کند و چون راه بهانه را بلد نیست مایه‌ی دردسر ایشان می‌شود. پاسخ‌دهندگان آقای کسروی بالاتر از اینگونه بچه‌ها نیستند. همانا آنان به خود فشار می‌آورند که پاسخی جویند چون نمی‌یابند و نیز نمی‌خواهند گواهی پاکدلانه دهند خود را نشنیده می‌نمایند و از گفتگو و بهانه‌های بچگانه و ایرادهای بیجا خودداری نمی‌کنند از جمله مردی هست که بتازگی به آبادان آمده و در دلها جایگاهی پیدا کرده. این مرد شبی در پیرامون گوشتخواری ایراد گرفته همانا در اندیشه‌ی خود نقطه ضعف را پیدا کرده. اینک ایرادش را در این نامه می‌نویسم :
در پاسخ اینکه بشر نباید بیرحمانه جانداران را کشد و برای خود خوراک تهیه کند. می‌گوید : «گیاهان نیز جاندارند و اگر بخواهیم جانداران را بحال خود گزاریم نخست باید جانوران را از خوردن گیاهان بازداریم» این مرد اگر پاکدل بود و می‌خواست از روی پاکدلی بایراد برخیزد می‌توانست بروزنامه نویسد و پاسخ خواهد نه اینکه هر جا میدان را فراخ بیند داد دانشمندی زند. و بنام اینکه پاسخ گفته مردم را فریب دهد. دیگر آنکه این واعظ پیداست از تاریخ طبیعی و اینکه گیاهان تنفس و تغذیه می‌کنند سود جسته و این ایراد را گفته است و این نمی‌داند که گیاهان اگر تنفس می‌کنند ولی همچون جانوران جان ندارند. آن می‌داند که شاخ بریده‌ی درخت با تغذیه و تنفس درختی بزرگ شود و نیز می‌داند که از پای بریده‌ی جانداری جاندار دیگری بوجود نیاید ولی با اینهمه نفهمیده که میان جاندار و گیاه چه جدایی هست. دیگری برای آنکه بهانه گرفته باشد می‌گوید : «با این هوش و ذکاوتی که آقای کسروی دارد بهتر آن بود که اختراعی می‌کرد خود و ایران را سربلند می‌گردانید». بیچاره از شهریگری و زندگی تنها صنعت و اختراع را می‌شناسد. این نفهمیده کسی که بتواند توده را بآیین خدایی راه نماید از هزاران مخترع بالاتر است. این نمی‌داند که اختراع اگر از راه آیین و قانون نباشد زیانش بیش از سودش خواهد بود. راستی را این کسان تاکنون راهها و خویهای پستی داشته و چون اراده‌ی آن را ندارند که براه ورجاوند گروند و خود را پاک گردانند این بهانه‌ها را پیش می‌آورند. بیشتر ایشان پیشه نداشته و از دسترنج دیگران نان می‌خورده‌اند اکنون اگر بخواهند این گفته‌ها را در ظاهر بپذیرند ناچار باید همچون دیگران کار کنند و البته تنبلی مانع خواهد بود پس در این صورت باید بکوشند و هرچه بر زبان آید بگویند تا جایگاه خود را نگه دارند غافل از آنکه تیرشان بسنگ خواهد خورد و هرچه در این زمینه‌ها سخن گویند و بهانه گیرند خود را خوارتر کرده و راه آمیغها را بازتر گردانیده‌اند.
آبادان ـ کاظم افشین
(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی هفتم ـ 5 اردی‌بهشت ماه 1323)
.
🔸 تکه‌ی یک از یک
اگر پدر و مادری ندانند فرزند خود را تربیت کنند آن بچه بی‌ادبانه پیشنهادات پدر و مادر را رد کرده هر زمان بهانه‌ی تازه‌ای می‌سازد و اگر پدر و مادر خریدار نازش باشند پیداست گستاخی را فزونتر می‌کند و چون راه بهانه را بلد نیست مایه‌ی دردسر ایشان می‌شود. پاسخ‌دهندگان آقای کسروی بالاتر از اینگونه بچه‌ها نیستند. همانا آنان به خود فشار می‌آورند که پاسخی جویند چون نمی‌یابند و نیز نمی‌خواهند گواهی پاکدلانه دهند خود را نشنیده می‌نمایند و از گفتگو و بهانه‌های بچگانه و ایرادهای بیجا خودداری نمی‌کنند از جمله مردی هست که بتازگی به آبادان آمده و در دلها جایگاهی پیدا کرده. این مرد شبی در پیرامون گوشتخواری ایراد گرفته همانا در اندیشه‌ی خود نقطه ضعف را پیدا کرده. اینک ایرادش را در این نامه می‌نویسم :
در پاسخ اینکه بشر نباید بیرحمانه جانداران را کشد و برای خود خوراک تهیه کند. می‌گوید : «گیاهان نیز جاندارند و اگر بخواهیم جانداران را بحال خود گزاریم نخست باید جانوران را از خوردن گیاهان بازداریم» این مرد اگر پاکدل بود و می‌خواست از روی پاکدلی بایراد برخیزد می‌توانست بروزنامه نویسد و پاسخ خواهد نه اینکه هر جا میدان را فراخ بیند داد دانشمندی زند. و بنام اینکه پاسخ گفته مردم را فریب دهد. دیگر آنکه این واعظ پیداست از تاریخ طبیعی و اینکه گیاهان تنفس و تغذیه می‌کنند سود جسته و این ایراد را گفته است و این نمی‌داند که گیاهان اگر تنفس می‌کنند ولی همچون جانوران جان ندارند. آن می‌داند که شاخ بریده‌ی درخت با تغذیه و تنفس درختی بزرگ شود و نیز می‌داند که از پای بریده‌ی جانداری جاندار دیگری بوجود نیاید ولی با اینهمه نفهمیده که میان جاندار و گیاه چه جدایی هست. دیگری برای آنکه بهانه گرفته باشد می‌گوید : «با این هوش و ذکاوتی که آقای کسروی دارد بهتر آن بود که اختراعی می‌کرد خود و ایران را سربلند می‌گردانید». بیچاره از شهریگری و زندگی تنها صنعت و اختراع را می‌شناسد. این نفهمیده کسی که بتواند توده را بآیین خدایی راه نماید از هزاران مخترع بالاتر است. این نمی‌داند که اختراع اگر از راه آیین و قانون نباشد زیانش بیش از سودش خواهد بود. راستی را این کسان تاکنون راهها و خویهای پستی داشته و چون اراده‌ی آن را ندارند که براه ورجاوند گروند و خود را پاک گردانند این بهانه‌ها را پیش می‌آورند. بیشتر ایشان پیشه نداشته و از دسترنج دیگران نان می‌خورده‌اند اکنون اگر بخواهند این گفته‌ها را در ظاهر بپذیرند ناچار باید همچون دیگران کار کنند و البته تنبلی مانع خواهد بود پس در این صورت باید بکوشند و هرچه بر زبان آید بگویند تا جایگاه خود را نگه دارند غافل از آنکه تیرشان بسنگ خواهد خورد و هرچه در این زمینه‌ها سخن گویند و بهانه گیرند خود را خوارتر کرده و راه آمیغها را بازتر گردانیده‌اند.
آبادان ـ کاظم افشین
(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی هفتم ـ 5 اردی‌بهشت ماه 1323)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم
🔸 خویهای پاک ـ 3 (تکه‌ی دو از دو)
درد وارونه‌گویی
یک نکته‌ی دیگری که باید در اینجا نوشت درد «وارونه‌گویی» است که بیشتر این کسان گرفتارند. اگر نیک پایید خواهید دید اینان پایه‌ای برای گفتار خود ندارند و هر زمان رنگ دیگری بسخن خود می‌دهند. پارهای از ایشان در یک نشست وارونه‌گوییها کنند و زشتی آن را درنیابند.
چهار تن که باهم نشسته و سرگرم گفتگو شوند ایشان هوشیار حال خویش نباشند. لیکن اگر کسی از کنار هوشیار ایشان باشد و گفته‌های آنان را یکایک بیاد دارد و باهم بسنجد نیک دریابد که چگونه هر زمان بزمینه‌ی دیگری درآیند و سخنان وارونه‌ی هم بر زبان رانند. مردان چهل‌ساله و پنجاه‌ساله که هر یک خود را دانای بیهمال می‌شمارد در یک ساعت چندین زمینه را بهم درآمیزد و در هر یک سخنانی براند و خودنماییها کند و ناسازگاری آنها را باهم درنیابد.
پارهای برآنند که هرچه شنیدند از در ایستادگی درآیند و خرده‌گیری نمایند اگرچه کار بوارونه‌گویی انجامد. این با بودن آقایان سلطان‌زاده و ملک‌نژاد و مدرسی و فتحی رخ داده که مردی که از نگارشهای پیمان سخن رانده بگمان خود خرده‌گیریها می‌کرد ، در آغازِ گفتار ، هستی خدا را نمی‌پذیرفت و آن را درخور باور کردن نمی‌شناخت ، پس از اندکی آن را فراموش ساخته شگفت‌کاریهایی را که از پارهای پیشوایان نوشته‌اند (از زنده گردانیدن مردگان و پیشینگویی و مانند این) راست می‌شمرد و بر کسانی که آنها را باور نمی‌دارند سخت ایراد می‌گرفت. چون گفتیم این سخن با آنچه در آغاز گفتار درباره‌ی آفرینش و آفریدگار می‌گفتی درست نیاید شرمنده گردیده سر بپایین انداخت.
بیشتر اینان سخنی را که عنوان کنند آغاز آن با انجامش آخشیج هم می‌باشد و ما روزی نمی‌گذرد که به یک چنین پراکنده‌گویی دچار نشویم. این سه چهار روز پیش روداده که یکی از آن مردانِ سر بهوا که خود را دانا می‌شمارند پیش من آمده چنین عنوان کرد : «این نکوهشهایی که بر فلسفه می‌کنید شایسته نیست. فیلسوفان مردان بزرگی بودند و ما اگر فلسفه را نداشته باشیم هیچی نداریم ...» من ناگزیر شدم ایرادهایی را که بر فلسفه دارم و در گفتارهایی پیاپی در پیمان نوشته‌ام از بهر ایشان بازگویم. این زمان چنین گفت : «فلسفه آن بزرگی را ندارد که شما این اندازه بآن ارج گزارید و اینهمه ایراد بگیرید ...» از این نادانیش بی‌اندازه رنجیدم و دیگر روا نشماردم با او بسخن پردازم.
اینها نمونه‌ای از وارونه‌گوییهای این کسانست. این از یکسو دلیل بهم خوردن زمینه‌ها و بی‌تکیه‌گاه گردیدن اندیشه‌هاست. در هر رشته‌ای از بس پراکنده‌گوییها شده و سخنان گوناگون بمیان آمده نیک و بد و راست و کج بهم درآمیخته. کسی در مغز خود در هر باره چندین رنگ اندیشه دارد و هر زمان رنگ دیگری را بیرون دهد. از سوی دیگر این دلیل سستی خردها و بیماری روانهاست. یک کسی اگر روانش بیمار نیست خود این دریابد این سخن که می‌رانم با آن که یک ساعت پیش گفتم ناسازگار است و پیش خود شرمنده گردیده لب بندد.
* * *
نیک گفته‌اند : یک ساعت اندیشه بهتر از یک سال کوشش است. این کسان دمی در حال خود بیندیشند و درد خود را شناخته بچاره کوشند! این چیست که هر کس بتنهایی جوش زند و چند سخن نارسایی بر زبان راند؟! این چیست که هر کسی بکوشد و درپی نتیجه نباشد؟! این چیست که هر کس از درد بنالد و هیچگاه در آرزوی چاره نباشد؟!.. اینها همه گرفتاریست. همه بیماریست.
داستان اینان داستان آن گروهیست که راه را گم کرده و به بیابان بیمناکی افتاده‌اند و هر یکی از ایشان رأیی می‌زند و بگمان خود چاره‌ای نشان میدهد. ولی هیچ یکی بسخن دیگری گوش نمی‌دهد. همه می‌گویند و هیچ کدام نمی‌شنوند. در همان هنگام بی‌اختیار و توده‌وار گام برمی‌دارند و به یک سوی ناشناس روان هستند.
.
🔸 خویهای پاک ـ 3 (تکه‌ی دو از دو)
درد وارونه‌گویی
یک نکته‌ی دیگری که باید در اینجا نوشت درد «وارونه‌گویی» است که بیشتر این کسان گرفتارند. اگر نیک پایید خواهید دید اینان پایه‌ای برای گفتار خود ندارند و هر زمان رنگ دیگری بسخن خود می‌دهند. پارهای از ایشان در یک نشست وارونه‌گوییها کنند و زشتی آن را درنیابند.
چهار تن که باهم نشسته و سرگرم گفتگو شوند ایشان هوشیار حال خویش نباشند. لیکن اگر کسی از کنار هوشیار ایشان باشد و گفته‌های آنان را یکایک بیاد دارد و باهم بسنجد نیک دریابد که چگونه هر زمان بزمینه‌ی دیگری درآیند و سخنان وارونه‌ی هم بر زبان رانند. مردان چهل‌ساله و پنجاه‌ساله که هر یک خود را دانای بیهمال می‌شمارد در یک ساعت چندین زمینه را بهم درآمیزد و در هر یک سخنانی براند و خودنماییها کند و ناسازگاری آنها را باهم درنیابد.
پارهای برآنند که هرچه شنیدند از در ایستادگی درآیند و خرده‌گیری نمایند اگرچه کار بوارونه‌گویی انجامد. این با بودن آقایان سلطان‌زاده و ملک‌نژاد و مدرسی و فتحی رخ داده که مردی که از نگارشهای پیمان سخن رانده بگمان خود خرده‌گیریها می‌کرد ، در آغازِ گفتار ، هستی خدا را نمی‌پذیرفت و آن را درخور باور کردن نمی‌شناخت ، پس از اندکی آن را فراموش ساخته شگفت‌کاریهایی را که از پارهای پیشوایان نوشته‌اند (از زنده گردانیدن مردگان و پیشینگویی و مانند این) راست می‌شمرد و بر کسانی که آنها را باور نمی‌دارند سخت ایراد می‌گرفت. چون گفتیم این سخن با آنچه در آغاز گفتار درباره‌ی آفرینش و آفریدگار می‌گفتی درست نیاید شرمنده گردیده سر بپایین انداخت.
بیشتر اینان سخنی را که عنوان کنند آغاز آن با انجامش آخشیج هم می‌باشد و ما روزی نمی‌گذرد که به یک چنین پراکنده‌گویی دچار نشویم. این سه چهار روز پیش روداده که یکی از آن مردانِ سر بهوا که خود را دانا می‌شمارند پیش من آمده چنین عنوان کرد : «این نکوهشهایی که بر فلسفه می‌کنید شایسته نیست. فیلسوفان مردان بزرگی بودند و ما اگر فلسفه را نداشته باشیم هیچی نداریم ...» من ناگزیر شدم ایرادهایی را که بر فلسفه دارم و در گفتارهایی پیاپی در پیمان نوشته‌ام از بهر ایشان بازگویم. این زمان چنین گفت : «فلسفه آن بزرگی را ندارد که شما این اندازه بآن ارج گزارید و اینهمه ایراد بگیرید ...» از این نادانیش بی‌اندازه رنجیدم و دیگر روا نشماردم با او بسخن پردازم.
اینها نمونه‌ای از وارونه‌گوییهای این کسانست. این از یکسو دلیل بهم خوردن زمینه‌ها و بی‌تکیه‌گاه گردیدن اندیشه‌هاست. در هر رشته‌ای از بس پراکنده‌گوییها شده و سخنان گوناگون بمیان آمده نیک و بد و راست و کج بهم درآمیخته. کسی در مغز خود در هر باره چندین رنگ اندیشه دارد و هر زمان رنگ دیگری را بیرون دهد. از سوی دیگر این دلیل سستی خردها و بیماری روانهاست. یک کسی اگر روانش بیمار نیست خود این دریابد این سخن که می‌رانم با آن که یک ساعت پیش گفتم ناسازگار است و پیش خود شرمنده گردیده لب بندد.
* * *
نیک گفته‌اند : یک ساعت اندیشه بهتر از یک سال کوشش است. این کسان دمی در حال خود بیندیشند و درد خود را شناخته بچاره کوشند! این چیست که هر کس بتنهایی جوش زند و چند سخن نارسایی بر زبان راند؟! این چیست که هر کسی بکوشد و درپی نتیجه نباشد؟! این چیست که هر کس از درد بنالد و هیچگاه در آرزوی چاره نباشد؟!.. اینها همه گرفتاریست. همه بیماریست.
داستان اینان داستان آن گروهیست که راه را گم کرده و به بیابان بیمناکی افتاده‌اند و هر یکی از ایشان رأیی می‌زند و بگمان خود چاره‌ای نشان میدهد. ولی هیچ یکی بسخن دیگری گوش نمی‌دهد. همه می‌گویند و هیچ کدام نمی‌شنوند. در همان هنگام بی‌اختیار و توده‌وار گام برمی‌دارند و به یک سوی ناشناس روان هستند.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی
🔸 یادداشت گردآورنده (تکه‌ی یک از یک)
نام کسروی بگوشها آشناست ـ بویژه در زمینه‌ی تاریخ. در این زمینه او را با کتاب تاریخ مشروطه‌اش می‌شناسند. در هفتاد و اند سالی که از نخستین نشر آن می‌گذرد هر سال پرآوازه‌تر می‌گردد. کتابی که بیگانگان خود بزبانهای عربی و انگلیسی برگردانیده‌اند.
کسروی بتاریخ دلبستگی ویژه‌ای داشت. پژوهشهایی در این زمینه کرده و به یافته‌هایی رسیده که همه ویژه و کمیاب می‌باشد ـ چنانکه در این کتاب خواهید دید.
او استاد تاریخ در دانشکده بود. ده سال در دادگستری در بالاترین جایگاهها بعنوان قاضی و دادستان کار کرد. زمانهای بیکاری را بپژوهش و نوشتن نوشتارهایی در زمینه‌های تاریخ ، زبانشناسی و جغرافیای تاریخی پرداخت. شیوه‌ی بررسیها و داوریهای او در تاریخ ، کوشش بازجویان و قاضیان را در یافتن انگیزه‌های یک پیشامد و داوری در آن باره بیاد می‌آورد.
آوازه‌ی او از گفتارها و کتابهایی برخاست که میان سالهای 1301 تا 1309 نوشت. بویژه دفترهایی همچون زبان آذری ، تواریخ طبرستان و یادداشتهای ما ، نامهای شهرها و دیه‌های ایران و شهریاران گمنام او را بآکادمیهای آمریکا ، انگلیس و شوروی شناسانید چنانکه او نخست کس از ایرانیان بود که باندامی چنین انجمنهایی درآمد.
سپس از پژوهشهای دانشی دوری جست و بیشتر بکوششهای اجتماعی پرداخت. در سال 1311 کتاب آیین را انتشار داد که سر و صدای بسیاری در پایتخت کشور براه انداخت. سال دیگر مهنامه‌ی پیمان را بنیاد گزارد و از شماره‌ی یکم آن تاریخ پانصدساله‌ی خوزستان را برویه‌ی (1) کتاب همراه آن مهنامه بخش به بخش بیرون داد. سال دیگر نیز در همان مهنامه تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایگان را آغاز کرد.
آن مهنامه را هفت سال بیرون داد که بیشتر گفتارهایش را خودش می‌نوشت. از سال 1320 روزنامه‌ی پرچم را بنیاد گزارد و تا سال 1324 که سال کشته شدن اوست نزدیک به شصت جلد کتاب از خامه‌اش پدید آمد. این کتابها بیش از همه در زمینه‌های اجتماعی : گرفتاریها و بدبختیهای ایرانیان و شرقیان و راه رهایی از آنها ، می‌باشد.
از هر جُستاری (2) که سخن می‌راند از تاریخچه‌اش آغاز می‌کند. سرگذشتهای خود و دیگران و همچنین داستانهای تاریخی را چاشنی سخنانش می‌سازد. این شیوه‌ی پرداختِ سخن آن را گیرا و آسان‌فهم می‌گرداند. استدلال نیرومند او که در سراسر نوشته‌هایش چشمگیرست ، بخشی در سایه‌ی دلیلهاییست که از تاریخ می‌آورد.
یک دسته از نوشته‌های او یک تاریخ یا تاریخچه‌ی درست (کامل) است مانند تاریخ پانصدساله‌ی خوزستان ، شهریاران گمنام ، شیخ صفی و تبارش و مانندهای آن. یک دسته‌ی دیگر گفتارهایی است که یک یا چند نادانسته‌ای را از تاریخ دانسته می‌گرداند. برای مثال گفتار «ارزش دینار و تومان در قرون مختلفه» و «خاندان پادشاهی جَستانیان». همچنین دسته‌ی دیگر گفتارهایی است که از داستانهای تاریخی نتیجه‌گیریهای اجتماعی می‌کند. در اینها گرانیگاهِ نوشته نه تاریخ بلکه جستارهای اجتماعی است ، «حقایق» ارزشمند زندگانیست. برای مثال در کتاب پندارها برای نشان دادن زیانهای «پیشگویی» داستانهایی از تاریخ می‌آورد که هم شیرین است و هم در آن میان بیپا بودن پیشگویی را آشکار می‌گرداند.
در این میان یک گونه نیز آنهایی است که به بنیادهای توده می‌پردازد. چندان که از آنها «حقایق زندگانی» یا «قانونهای اجتماعی» آفتابی می‌گردد. این ارجدارترین سود تاریخ و آن نوشته‌ها پرارجترین گفتارهای او در این زمینه‌ها می‌باشد. برای مثال درمیان آنها گفتارهایی هست که نشان میدهد چه ویژگیهایی در توده‌ها بخواری و کدامها بسرفرازیشان می‌انجامد.
خواست از این کتاب گردآوری همه‌ی نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی تاریخ نبوده. از اینرو نیمی از آنها در این کتاب نیامده. ما در این کتاب از آن نوشته‌ها سه دسته را گرد آورده‌ایم :
یکم ، دسته‌ای که از دانش تاریخ و شرطهای تاریخنویس سخن می‌راند. دوم ، آن دسته که تاریخچه‌ی دگرگونی اندیشه‌ی ایرانیان را بازمی‌نماید. سوم ، آنهایی که حقایقی را از آیین زندگی توده‌ها بازمی‌نماید و از آنها می‌توان درسهای زندگانی و پندهای بسیار آموخت.
این کتاب آگاهیهای فراوان و پرارجی دارد و به دهها پرسش پاسخ میدهد که برخی از آنها را در زیر آورده‌ایم :
ـ کارهایی که آدمی می‌کند سرچشمه‌اش چیست؟ ، راهبر آدمی کیست؟
ـ چه خصلتی از آدمی عامل اصلی پیشرفت او بوده؟
ـ پیشرفت و سرفرازی یک توده به چه ویژگیهای اخلاقی بستگی دارد؟
👇
🔸 یادداشت گردآورنده (تکه‌ی یک از یک)
نام کسروی بگوشها آشناست ـ بویژه در زمینه‌ی تاریخ. در این زمینه او را با کتاب تاریخ مشروطه‌اش می‌شناسند. در هفتاد و اند سالی که از نخستین نشر آن می‌گذرد هر سال پرآوازه‌تر می‌گردد. کتابی که بیگانگان خود بزبانهای عربی و انگلیسی برگردانیده‌اند.
کسروی بتاریخ دلبستگی ویژه‌ای داشت. پژوهشهایی در این زمینه کرده و به یافته‌هایی رسیده که همه ویژه و کمیاب می‌باشد ـ چنانکه در این کتاب خواهید دید.
او استاد تاریخ در دانشکده بود. ده سال در دادگستری در بالاترین جایگاهها بعنوان قاضی و دادستان کار کرد. زمانهای بیکاری را بپژوهش و نوشتن نوشتارهایی در زمینه‌های تاریخ ، زبانشناسی و جغرافیای تاریخی پرداخت. شیوه‌ی بررسیها و داوریهای او در تاریخ ، کوشش بازجویان و قاضیان را در یافتن انگیزه‌های یک پیشامد و داوری در آن باره بیاد می‌آورد.
آوازه‌ی او از گفتارها و کتابهایی برخاست که میان سالهای 1301 تا 1309 نوشت. بویژه دفترهایی همچون زبان آذری ، تواریخ طبرستان و یادداشتهای ما ، نامهای شهرها و دیه‌های ایران و شهریاران گمنام او را بآکادمیهای آمریکا ، انگلیس و شوروی شناسانید چنانکه او نخست کس از ایرانیان بود که باندامی چنین انجمنهایی درآمد.
سپس از پژوهشهای دانشی دوری جست و بیشتر بکوششهای اجتماعی پرداخت. در سال 1311 کتاب آیین را انتشار داد که سر و صدای بسیاری در پایتخت کشور براه انداخت. سال دیگر مهنامه‌ی پیمان را بنیاد گزارد و از شماره‌ی یکم آن تاریخ پانصدساله‌ی خوزستان را برویه‌ی (1) کتاب همراه آن مهنامه بخش به بخش بیرون داد. سال دیگر نیز در همان مهنامه تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایگان را آغاز کرد.
آن مهنامه را هفت سال بیرون داد که بیشتر گفتارهایش را خودش می‌نوشت. از سال 1320 روزنامه‌ی پرچم را بنیاد گزارد و تا سال 1324 که سال کشته شدن اوست نزدیک به شصت جلد کتاب از خامه‌اش پدید آمد. این کتابها بیش از همه در زمینه‌های اجتماعی : گرفتاریها و بدبختیهای ایرانیان و شرقیان و راه رهایی از آنها ، می‌باشد.
از هر جُستاری (2) که سخن می‌راند از تاریخچه‌اش آغاز می‌کند. سرگذشتهای خود و دیگران و همچنین داستانهای تاریخی را چاشنی سخنانش می‌سازد. این شیوه‌ی پرداختِ سخن آن را گیرا و آسان‌فهم می‌گرداند. استدلال نیرومند او که در سراسر نوشته‌هایش چشمگیرست ، بخشی در سایه‌ی دلیلهاییست که از تاریخ می‌آورد.
یک دسته از نوشته‌های او یک تاریخ یا تاریخچه‌ی درست (کامل) است مانند تاریخ پانصدساله‌ی خوزستان ، شهریاران گمنام ، شیخ صفی و تبارش و مانندهای آن. یک دسته‌ی دیگر گفتارهایی است که یک یا چند نادانسته‌ای را از تاریخ دانسته می‌گرداند. برای مثال گفتار «ارزش دینار و تومان در قرون مختلفه» و «خاندان پادشاهی جَستانیان». همچنین دسته‌ی دیگر گفتارهایی است که از داستانهای تاریخی نتیجه‌گیریهای اجتماعی می‌کند. در اینها گرانیگاهِ نوشته نه تاریخ بلکه جستارهای اجتماعی است ، «حقایق» ارزشمند زندگانیست. برای مثال در کتاب پندارها برای نشان دادن زیانهای «پیشگویی» داستانهایی از تاریخ می‌آورد که هم شیرین است و هم در آن میان بیپا بودن پیشگویی را آشکار می‌گرداند.
در این میان یک گونه نیز آنهایی است که به بنیادهای توده می‌پردازد. چندان که از آنها «حقایق زندگانی» یا «قانونهای اجتماعی» آفتابی می‌گردد. این ارجدارترین سود تاریخ و آن نوشته‌ها پرارجترین گفتارهای او در این زمینه‌ها می‌باشد. برای مثال درمیان آنها گفتارهایی هست که نشان میدهد چه ویژگیهایی در توده‌ها بخواری و کدامها بسرفرازیشان می‌انجامد.
خواست از این کتاب گردآوری همه‌ی نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی تاریخ نبوده. از اینرو نیمی از آنها در این کتاب نیامده. ما در این کتاب از آن نوشته‌ها سه دسته را گرد آورده‌ایم :
یکم ، دسته‌ای که از دانش تاریخ و شرطهای تاریخنویس سخن می‌راند. دوم ، آن دسته که تاریخچه‌ی دگرگونی اندیشه‌ی ایرانیان را بازمی‌نماید. سوم ، آنهایی که حقایقی را از آیین زندگی توده‌ها بازمی‌نماید و از آنها می‌توان درسهای زندگانی و پندهای بسیار آموخت.
این کتاب آگاهیهای فراوان و پرارجی دارد و به دهها پرسش پاسخ میدهد که برخی از آنها را در زیر آورده‌ایم :
ـ کارهایی که آدمی می‌کند سرچشمه‌اش چیست؟ ، راهبر آدمی کیست؟
ـ چه خصلتی از آدمی عامل اصلی پیشرفت او بوده؟
ـ پیشرفت و سرفرازی یک توده به چه ویژگیهای اخلاقی بستگی دارد؟
👇
ـ چه شد که یونانِ سرفراز ، یونانی که با همه‌ی کوچکی در برابر ایرانِ نیرومند ایستادگی می‌کرد اسیر مقدونیان گردید؟
ـ پادکار (عکس‌العمل) ایرانیان به یورش عربها چه بود؟
ـ دوره‌هایی از تاریخ ایران که خردها نیرومند بوده کدامست؟
ـ زبونی مسلمانان در برابر مغولان از چه رو بود؟
ـ مغولان چه سیاستی برای سرگرم کردن مردم و جلوگیری از شورش ایشان بکار می‌بستند؟
ـ چرا کیشها پناهگاه بدکاران است؟
ـ خونریزی و ستمهای آخر نادرشاه از چه بود؟
ـ چرا بدآموزيهاي زمان مغول را رواج مي‌دهند؟
ـ چرا شریعت با مشروطه دشمنی کرد؟
ـ یک توده‌ای از چه راهی باید برهایی از درماندگیها کوشد؟
و دهها پرسش و آگاهیهای پرارج دیگر!
پرسشهای بیشتری را در پایان کتاب آورده‌ایم. خوانندگانی که بخواهند دریافت خود را از نوشته‌های کتاب بیازمایند می‌توانند پاسخ خود را به هر پرسش ، با متن کتاب بسنجش کشند.
نهال این گردآوری از شادروان حسین یزدانیان است. او در سال 1346 یک رشته نوشتارهایی را در زمینه‌های تاریخی از مهنامه‌ی پیمان و دیباچه‌ی برخی کتابهای کسروی گرد آورد ولی اجازه‌ی چاپ نیافت تا اینکه در سایه‌ی آزادیِ اندکی که پیش آمده بود توانست آن را در آغاز سال 1357 برویه‌ی کتاب بیرون دهد. نوشتارها در آن کتاب از روی زمان رویدادها درچیده شده بود. در حالی که در این کتاب از روی این فرمول درچیده گردیده : «شناخت گرفتاریهای ایرانیان» + «آشکار گردیدن حقایق زندگی» + «استواری بنیادهای توده». نوشتارهایی نیز افزوده گردیده که در آن نبوده.
کوشاد تلگرام
اردی‌بهشت 1399
پابرگیها :
1ـ رویه (همچون پونه) = شکل ، صورت ، ظاهر
2ـ جُستار (همچون گفتار) = مبحث
.
ـ پادکار (عکس‌العمل) ایرانیان به یورش عربها چه بود؟
ـ دوره‌هایی از تاریخ ایران که خردها نیرومند بوده کدامست؟
ـ زبونی مسلمانان در برابر مغولان از چه رو بود؟
ـ مغولان چه سیاستی برای سرگرم کردن مردم و جلوگیری از شورش ایشان بکار می‌بستند؟
ـ چرا کیشها پناهگاه بدکاران است؟
ـ خونریزی و ستمهای آخر نادرشاه از چه بود؟
ـ چرا بدآموزيهاي زمان مغول را رواج مي‌دهند؟
ـ چرا شریعت با مشروطه دشمنی کرد؟
ـ یک توده‌ای از چه راهی باید برهایی از درماندگیها کوشد؟
و دهها پرسش و آگاهیهای پرارج دیگر!
پرسشهای بیشتری را در پایان کتاب آورده‌ایم. خوانندگانی که بخواهند دریافت خود را از نوشته‌های کتاب بیازمایند می‌توانند پاسخ خود را به هر پرسش ، با متن کتاب بسنجش کشند.
نهال این گردآوری از شادروان حسین یزدانیان است. او در سال 1346 یک رشته نوشتارهایی را در زمینه‌های تاریخی از مهنامه‌ی پیمان و دیباچه‌ی برخی کتابهای کسروی گرد آورد ولی اجازه‌ی چاپ نیافت تا اینکه در سایه‌ی آزادیِ اندکی که پیش آمده بود توانست آن را در آغاز سال 1357 برویه‌ی کتاب بیرون دهد. نوشتارها در آن کتاب از روی زمان رویدادها درچیده شده بود. در حالی که در این کتاب از روی این فرمول درچیده گردیده : «شناخت گرفتاریهای ایرانیان» + «آشکار گردیدن حقایق زندگی» + «استواری بنیادهای توده». نوشتارهایی نیز افزوده گردیده که در آن نبوده.
کوشاد تلگرام
اردی‌بهشت 1399
پابرگیها :
1ـ رویه (همچون پونه) = شکل ، صورت ، ظاهر
2ـ جُستار (همچون گفتار) = مبحث
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم
🔸 خویهای پاک ـ 4 (تکه‌ی یک از سه)
از چیزهایی که ما پارسال دنبال می‌کردیم یکی زمینه‌ی خویها بود که در شماره‌های سال چهارم در پیرامون آن گفتارهایی نوشته ولی بخود زمینه چندان نپرداختیم. در این سال هم آن را دنبال خواهیم کرد و اینک بگفتگو از آن می‌آغازیم.
در هر چیزی باید گوهر آن را بدست آورد. در اینباره نیز نخست می‌باید دید خویهای نیک و بد از کجا برخاسته؟.. از چیست آدمی دو رشته را باهم دارد؟.. از چیست نتواند همه نیک باشد و خویهای ناستوده را ندارد؟..
خویهای نیک و بد از کجا برخاسته؟..
برای این می‌باید معنی آدمی را دانست ، یا بهتر گویم : می‌باید خود را شناخت. آری : می‌باید خود را شناخت.
کسانی که پیمان را از سالهای پیش می‌خوانند می‌دانند که ما «جان» و «روان» را دو چیز جداگانه ، و آدمی را دارای هر دوی آنها می‌شناسیم و در اینباره گفتارهایی نگاشته‌ایم. در اینجا دوباره بآن نمی‌پردازیم. لیکن بخوانندگان می‌سپاریم آن گفتارها را بخوانند. (1) روشنترین و ساده‌ترین آگاهی درباره‌ی روان همان می‌باشد و بسیاری از دانشهاست که از آن راه بدست می‌آید و بسیاری از تاریکیهاست که از آن راه روشن می‌گردد. ما بسیاری از گفتارهای خود را بر روی آن بنیاد می‌گزاریم ، و در این زمینه‌ی خویهای نیک و بد نیز می‌باید از آن راه پیش آییم.
چنانکه گفته‌ایم آدمی دارای دو سرشت است : سرشت جانی و سرشت روانی. این دو سرشت بهم پیوسته ، بلکه بهم درآمیخته ، چنانکه یکی شمرده می‌شود. ولی هر یکی را خویها و دریافتها و دربایستهای جداگانه می‌باشد.
سرشت جانی ، تن و جانست که جانوران دارند و آدمی از اینرو با آنها یکسانست و بیشتری از خویهای آنها را ـ از خودخواهی و آزمندی و خشم و رشک و خودنمایی و برتری‌فروشی و چیرگی و ستمگری و مانند اینها ـ دارا می‌باشد.
سرشت روانی دستگاه دیگری و تنها آدمی آن را داراست و خرد و فهم و شرم و مانند این از بستگان آن می‌باشد.
سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشهای سرشت جانی «خودخواهی» است که هر کس تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را از بهر خود می‌خواهد. ولی روان همیشه خواهان نیکی و راستی است و هرگز دربند «خودخواهی» نمی‌باشد.
ببینید : شما می‌شنوید فلان توانگر در هند دست بینوایان را می‌گیرد و از این آگاهی شادمان می‌شوید. می‌شنوید بَهمان مرد مصری راستگوست و از دروغ سخت می‌پرهیزد و او را دوست می‌دارید. بگویید : انگیزه‌ی اینها چیست؟.. از رادمردی آن توانگر هندی و یا از راستگویی این نیکمرد مصری شما را چه سود است؟!..
می‌شنوید دو تن باهم اَنباز [=شریک] بوده‌اند و یکی بر دیگری چیرگی نموده و ستم روا داشته ، و آن ستمگر را دشمن می‌دارید و بر ستمدیده دلسوزی می‌نمایید. بگویید ، این برای چیست؟!..
می‌شنوید فلان کشور بسیار آباد و ایمن است و مردمان در آن آسوده می‌زیند و شادمان گردیده آرزو می‌کنید همه‌ی کشورها چنان باشد. آیا این از چه راه است؟!..
می‌شنوید در نهاوند سیل آمده و مردم را بی‌خانمان ساخته و دلتان سوخته و خود را در تنگی گزارده پول بدستگیری بی‌خانمانان آنجا می‌پردازید و با زیان خود سود آنان را می‌خواهید. این با عنوان خودخواهی چه سازش دارد؟!..
چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم یکی از خویهای آدمی راستی‌پرستی اوست که چون سخن راستی را شنید بآن گرود و پروای سود و زیان خود نکند. هرگاه یکی را دید که به نیکی جهان می‌کوشد به یاری او برخیزد و در آن راه جانفشانیها نماید. آیا اینها ز چه روست؟!..
اینها همه از روانست و ما از اینجا می‌گوییم : روان خواهان نیکی و راستی است. آدمی با همه‌ی خویهای جانوری که داراست این نیرو را هم دارد ، و از اینرو ما او را دارای دو سرشت می‌خوانیم.
پابرگی :
1ـ خوانندگان می‌توانند کتاب «در پیرامون روان» را بدست آورده بخوانند.
.
🔸 خویهای پاک ـ 4 (تکه‌ی یک از سه)
از چیزهایی که ما پارسال دنبال می‌کردیم یکی زمینه‌ی خویها بود که در شماره‌های سال چهارم در پیرامون آن گفتارهایی نوشته ولی بخود زمینه چندان نپرداختیم. در این سال هم آن را دنبال خواهیم کرد و اینک بگفتگو از آن می‌آغازیم.
در هر چیزی باید گوهر آن را بدست آورد. در اینباره نیز نخست می‌باید دید خویهای نیک و بد از کجا برخاسته؟.. از چیست آدمی دو رشته را باهم دارد؟.. از چیست نتواند همه نیک باشد و خویهای ناستوده را ندارد؟..
خویهای نیک و بد از کجا برخاسته؟..
برای این می‌باید معنی آدمی را دانست ، یا بهتر گویم : می‌باید خود را شناخت. آری : می‌باید خود را شناخت.
کسانی که پیمان را از سالهای پیش می‌خوانند می‌دانند که ما «جان» و «روان» را دو چیز جداگانه ، و آدمی را دارای هر دوی آنها می‌شناسیم و در اینباره گفتارهایی نگاشته‌ایم. در اینجا دوباره بآن نمی‌پردازیم. لیکن بخوانندگان می‌سپاریم آن گفتارها را بخوانند. (1) روشنترین و ساده‌ترین آگاهی درباره‌ی روان همان می‌باشد و بسیاری از دانشهاست که از آن راه بدست می‌آید و بسیاری از تاریکیهاست که از آن راه روشن می‌گردد. ما بسیاری از گفتارهای خود را بر روی آن بنیاد می‌گزاریم ، و در این زمینه‌ی خویهای نیک و بد نیز می‌باید از آن راه پیش آییم.
چنانکه گفته‌ایم آدمی دارای دو سرشت است : سرشت جانی و سرشت روانی. این دو سرشت بهم پیوسته ، بلکه بهم درآمیخته ، چنانکه یکی شمرده می‌شود. ولی هر یکی را خویها و دریافتها و دربایستهای جداگانه می‌باشد.
سرشت جانی ، تن و جانست که جانوران دارند و آدمی از اینرو با آنها یکسانست و بیشتری از خویهای آنها را ـ از خودخواهی و آزمندی و خشم و رشک و خودنمایی و برتری‌فروشی و چیرگی و ستمگری و مانند اینها ـ دارا می‌باشد.
سرشت روانی دستگاه دیگری و تنها آدمی آن را داراست و خرد و فهم و شرم و مانند این از بستگان آن می‌باشد.
سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشهای سرشت جانی «خودخواهی» است که هر کس تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را از بهر خود می‌خواهد. ولی روان همیشه خواهان نیکی و راستی است و هرگز دربند «خودخواهی» نمی‌باشد.
ببینید : شما می‌شنوید فلان توانگر در هند دست بینوایان را می‌گیرد و از این آگاهی شادمان می‌شوید. می‌شنوید بَهمان مرد مصری راستگوست و از دروغ سخت می‌پرهیزد و او را دوست می‌دارید. بگویید : انگیزه‌ی اینها چیست؟.. از رادمردی آن توانگر هندی و یا از راستگویی این نیکمرد مصری شما را چه سود است؟!..
می‌شنوید دو تن باهم اَنباز [=شریک] بوده‌اند و یکی بر دیگری چیرگی نموده و ستم روا داشته ، و آن ستمگر را دشمن می‌دارید و بر ستمدیده دلسوزی می‌نمایید. بگویید ، این برای چیست؟!..
می‌شنوید فلان کشور بسیار آباد و ایمن است و مردمان در آن آسوده می‌زیند و شادمان گردیده آرزو می‌کنید همه‌ی کشورها چنان باشد. آیا این از چه راه است؟!..
می‌شنوید در نهاوند سیل آمده و مردم را بی‌خانمان ساخته و دلتان سوخته و خود را در تنگی گزارده پول بدستگیری بی‌خانمانان آنجا می‌پردازید و با زیان خود سود آنان را می‌خواهید. این با عنوان خودخواهی چه سازش دارد؟!..
چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم یکی از خویهای آدمی راستی‌پرستی اوست که چون سخن راستی را شنید بآن گرود و پروای سود و زیان خود نکند. هرگاه یکی را دید که به نیکی جهان می‌کوشد به یاری او برخیزد و در آن راه جانفشانیها نماید. آیا اینها ز چه روست؟!..
اینها همه از روانست و ما از اینجا می‌گوییم : روان خواهان نیکی و راستی است. آدمی با همه‌ی خویهای جانوری که داراست این نیرو را هم دارد ، و از اینرو ما او را دارای دو سرشت می‌خوانیم.
پابرگی :
1ـ خوانندگان می‌توانند کتاب «در پیرامون روان» را بدست آورده بخوانند.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)
🔸 دیباچه (تکه‌ی یک از یک)
یکى از باستانى‌ترین علوم تاریخ را باید شمرد. «داستانها و سرگذشتهاى گذشتگان را نگه داشتن» که ما آن را تاریخ مى‌نامیم رسمیست که آدمیان از باستان‌ترین زمانها داشته‌اند. لیکن تا قرنهاى بسیاری یگانه راهِ این کار بیاد سپردن و زبان بزبان بازگفتن بوده که هر حادثه‌ی شگفتى که روى مى‌داده قرنها آن را سینه بسینه نگه داشته زبان بزبان بازمی‌گفته‌اند. شاید هم کسانی آن را پیشه‌ی خود ساخته از این راه روزى درمى‌یافته‌اند چنانکه نمونه‌هاى آن تا زمان ما بازمانده. (1) تاریخهایى که در دست ما هست در بسیارى از آنها گفتگو از زمانهایی می‌شود که خط درمیان نبوده و کسى تاریخ را نمى‌نوشته و ناگزیر است که کسانى آن داستانها را گرد آورده و نگاه مى‌داشته‌اند تا بزمانهاى دیرتر رسانیده‌اند و این خود دلیل آنست که ما گفتیم.
ولى این کار (سینه بسینه نگاه داشتن داستانها و زبان بزبان گفتن آنها) خود راهى براى پیدایش افسانه‌ها بوده و از این راه همه‌ی داستانهاى تاریخى مبدل بافسانه مى‌شده. چه این در سرشت آدمى است که در بازگفتن هر چیزى بى‌اختیار تغییرهایى در آن مى‌دهد و شاخ و برگهایى بر آن مى‌بندد و چه فراوان کسانى که از دروغبافى نیز بازنمى‌ایستند و خبرهاى درازى از خود پدید مى‌آورند. از اینجا تاریخ در آن قرنها حال زشتى داشته است.
شاید کسانى وسیله‌ی دیگرى بکار برده صورت برخى پیشامدهاى مهم را بر سنگى یا چوبى یا فلزى یا پوستى نقش کرده به نگه داشتن آن مى‌کوشیده‌اند. بویژه پادشاهان و فرمانروایان که این وسیله را بیشتر بکار مى‌برده‌اند. ولى باید دانست که زبانِ نقش گنگ است و چندان سودى از آن برنمى‌خیزد و آنگاه چنان کارى در دسترس همه‌ی مردم نبوده ، نیز هر حادثه‌اى درخور نقش کردن نیست.
امروز در کاوشهایى که در ایران و دیگر جاها مى‌شود کوشکها و ساختمانهاى چند هزارساله بیرون مى‌آید و صدها پیکره (2) (صورت) و صدها تندیس (مجسمه) و هزارها و صدهزارها سفال و ابزار و ظرفهاى مسین و سیمین و زرین و مانندهاى اینها در دسترس ماست. ولى چنانکه گفتیم چون زبان آنها گنگ است و جز اندک‌سودى بتاریخ نمى‌رساند و اگرچه کاوشگران و دانشمندان اروپایى از این یادگارهاى قرنهاى باستان مطالب دور و درازی درمی‌یابند و از کیش و آیین مردمان گذشته‌ی باستان گرفته تا رسم عروسیها و سوگواریهاى آنان در زمینه‌ی هر کدام آگاهیهایى مى‌دهند و کتابها در این زمینه‌ها پرداخته‌اند ، لیکن انصاف را بیشتر این آگاهیها جز پندار و انگار نیست که نمى‌توان بآنها اعتماد نمود. مگر در جایى که نوشته‌هایى نیز بدست بیاید و راه بخواندن و فهمیدن آنها یافته شود که در آن حال مطالب روشن و استوارى فهمیده خواهد شد.
کوتاه‌سخن : پیشرفت فن تاریخ را از زمانى باید گرفت که خط اختراع یافته و چیزنویسى رواج گرفته است و نوشتن را باید یگانه‌وسیله‌ی فهم تاریخ‌نویسى دانست. از اینجاست که هر مردمى که رواج خط درمیان آنان زودتر بوده تاریخ ایشان به همان اندازه کهن‌تر خواهد بود. مگر آنکه پیشامدهایى کتابهاى تاریخى آن مردم را از میان برده باشد.
چنانکه این حال ما ایرانیان است که با آنکه از زمانهاى بسیار باستان خط در این سرزمین ما رواج داشته که سنگهاى بیستون و تخت‌جمشید بر این گفته‌ی ما گواه است و آنگاه همه مى‌دانیم که آن پادشاهى پهناور مادان و هخامنشیان و روابطى که این فرمانروایان با پادشاهیهاى دیگر داشته‌اند و همیشه نامه‌نویسیها مى‌کرده‌اند خود رواج خط را در این کشور دربایست داشته است. با اینحال از دوره‌هاى پیش از اسلام ایران هرگز کتابى که ارزش تاریخى داشته باشد بدست ما نرسیده و این خود از شگفتترین داستانهاست که از آنهمه قرنها هرگز خبر درستى نزد خود ایرانیان پیدا نمى‌شده. نه اینکه کسى در ایران تاریخ ننوشته بوده ، بلکه ما آگاهى درستى داریم که ایرانیان کتابهاى بسیارى در تاریخ داشته‌اند ولى در نتیجه‌ی حوادثى که در اینجا مجال یاد آنها را نداریم از میان رفته است.
اینست که ما امروز ناگزیریم دست نیاز بسوى مردمان باستان دیگرى که با ایران همسایه بوده یا رابطه‌هاى دیگرى داشته‌اند دراز نماییم. از قبیل یونانیان باستان و رومیان غربى و بوزانتیان و ارمنیان و تازیان و هندیان و آسوریان و دیگران.
👇
🔸 دیباچه (تکه‌ی یک از یک)
یکى از باستانى‌ترین علوم تاریخ را باید شمرد. «داستانها و سرگذشتهاى گذشتگان را نگه داشتن» که ما آن را تاریخ مى‌نامیم رسمیست که آدمیان از باستان‌ترین زمانها داشته‌اند. لیکن تا قرنهاى بسیاری یگانه راهِ این کار بیاد سپردن و زبان بزبان بازگفتن بوده که هر حادثه‌ی شگفتى که روى مى‌داده قرنها آن را سینه بسینه نگه داشته زبان بزبان بازمی‌گفته‌اند. شاید هم کسانی آن را پیشه‌ی خود ساخته از این راه روزى درمى‌یافته‌اند چنانکه نمونه‌هاى آن تا زمان ما بازمانده. (1) تاریخهایى که در دست ما هست در بسیارى از آنها گفتگو از زمانهایی می‌شود که خط درمیان نبوده و کسى تاریخ را نمى‌نوشته و ناگزیر است که کسانى آن داستانها را گرد آورده و نگاه مى‌داشته‌اند تا بزمانهاى دیرتر رسانیده‌اند و این خود دلیل آنست که ما گفتیم.
ولى این کار (سینه بسینه نگاه داشتن داستانها و زبان بزبان گفتن آنها) خود راهى براى پیدایش افسانه‌ها بوده و از این راه همه‌ی داستانهاى تاریخى مبدل بافسانه مى‌شده. چه این در سرشت آدمى است که در بازگفتن هر چیزى بى‌اختیار تغییرهایى در آن مى‌دهد و شاخ و برگهایى بر آن مى‌بندد و چه فراوان کسانى که از دروغبافى نیز بازنمى‌ایستند و خبرهاى درازى از خود پدید مى‌آورند. از اینجا تاریخ در آن قرنها حال زشتى داشته است.
شاید کسانى وسیله‌ی دیگرى بکار برده صورت برخى پیشامدهاى مهم را بر سنگى یا چوبى یا فلزى یا پوستى نقش کرده به نگه داشتن آن مى‌کوشیده‌اند. بویژه پادشاهان و فرمانروایان که این وسیله را بیشتر بکار مى‌برده‌اند. ولى باید دانست که زبانِ نقش گنگ است و چندان سودى از آن برنمى‌خیزد و آنگاه چنان کارى در دسترس همه‌ی مردم نبوده ، نیز هر حادثه‌اى درخور نقش کردن نیست.
امروز در کاوشهایى که در ایران و دیگر جاها مى‌شود کوشکها و ساختمانهاى چند هزارساله بیرون مى‌آید و صدها پیکره (2) (صورت) و صدها تندیس (مجسمه) و هزارها و صدهزارها سفال و ابزار و ظرفهاى مسین و سیمین و زرین و مانندهاى اینها در دسترس ماست. ولى چنانکه گفتیم چون زبان آنها گنگ است و جز اندک‌سودى بتاریخ نمى‌رساند و اگرچه کاوشگران و دانشمندان اروپایى از این یادگارهاى قرنهاى باستان مطالب دور و درازی درمی‌یابند و از کیش و آیین مردمان گذشته‌ی باستان گرفته تا رسم عروسیها و سوگواریهاى آنان در زمینه‌ی هر کدام آگاهیهایى مى‌دهند و کتابها در این زمینه‌ها پرداخته‌اند ، لیکن انصاف را بیشتر این آگاهیها جز پندار و انگار نیست که نمى‌توان بآنها اعتماد نمود. مگر در جایى که نوشته‌هایى نیز بدست بیاید و راه بخواندن و فهمیدن آنها یافته شود که در آن حال مطالب روشن و استوارى فهمیده خواهد شد.
کوتاه‌سخن : پیشرفت فن تاریخ را از زمانى باید گرفت که خط اختراع یافته و چیزنویسى رواج گرفته است و نوشتن را باید یگانه‌وسیله‌ی فهم تاریخ‌نویسى دانست. از اینجاست که هر مردمى که رواج خط درمیان آنان زودتر بوده تاریخ ایشان به همان اندازه کهن‌تر خواهد بود. مگر آنکه پیشامدهایى کتابهاى تاریخى آن مردم را از میان برده باشد.
چنانکه این حال ما ایرانیان است که با آنکه از زمانهاى بسیار باستان خط در این سرزمین ما رواج داشته که سنگهاى بیستون و تخت‌جمشید بر این گفته‌ی ما گواه است و آنگاه همه مى‌دانیم که آن پادشاهى پهناور مادان و هخامنشیان و روابطى که این فرمانروایان با پادشاهیهاى دیگر داشته‌اند و همیشه نامه‌نویسیها مى‌کرده‌اند خود رواج خط را در این کشور دربایست داشته است. با اینحال از دوره‌هاى پیش از اسلام ایران هرگز کتابى که ارزش تاریخى داشته باشد بدست ما نرسیده و این خود از شگفتترین داستانهاست که از آنهمه قرنها هرگز خبر درستى نزد خود ایرانیان پیدا نمى‌شده. نه اینکه کسى در ایران تاریخ ننوشته بوده ، بلکه ما آگاهى درستى داریم که ایرانیان کتابهاى بسیارى در تاریخ داشته‌اند ولى در نتیجه‌ی حوادثى که در اینجا مجال یاد آنها را نداریم از میان رفته است.
اینست که ما امروز ناگزیریم دست نیاز بسوى مردمان باستان دیگرى که با ایران همسایه بوده یا رابطه‌هاى دیگرى داشته‌اند دراز نماییم. از قبیل یونانیان باستان و رومیان غربى و بوزانتیان و ارمنیان و تازیان و هندیان و آسوریان و دیگران.
👇
پابرگیها :
1ـ در آذربایجان این رسم معروف است که هر حادثه‌ی شگفتی که روی میدهد مثلاً جوانی دل بزنی باخته راز او از پرده بیرون می‌افتد و جانفشانیها ازو دیده می‌شود یا کسی در جنگ یا در هر پیشامد دیگری دلیری از خود می‌نماید کسانی بیدرنگ آن حادثه را بشیوه‌ی عامیانه‌ی خود بشعر درآورده در بزمها و قهوه‌خانه‌ها با آواز و سرنا می‌خوانند. این کسان را در تبریز «عاشق» می‌خوانند و تا بیست و سی سال پیش دسته‌ی معروفی بودند ولی رفته‌رفته کمتر شده‌اند.
باید دانست که اصل این رسم در ارمنستان بوده و از آنجا بآذربایجان رسیده. زیرا در ارمنستان این کار بسیار معروفتر بوده و رواج بسیاری داشته که صدها کس از این راه روزی می‌خورده‌اند و راه و رسمی برای خود داشته‌اند. برخی داستانها از اینگونه شهرت بسیار دارد که چاپ یافته. از جمله داستان کور اغلی و عاشق غریب و اصلی و کرم که هم در ارمنی و هم در ترکی چاپ شده است. پیداست که این رسم یادگار و نمونه‌ی کار آن کسان بسیاری است که در زمانهای باستان پیشه‌ی تاریخسرایی داشته‌اند. (کسروی)
2ـ نویسنده چندی پس از این پیکره را بمعنی عکس و رویه (ruye) را بمعنی صورت یا شکل بکار برد.
.
1ـ در آذربایجان این رسم معروف است که هر حادثه‌ی شگفتی که روی میدهد مثلاً جوانی دل بزنی باخته راز او از پرده بیرون می‌افتد و جانفشانیها ازو دیده می‌شود یا کسی در جنگ یا در هر پیشامد دیگری دلیری از خود می‌نماید کسانی بیدرنگ آن حادثه را بشیوه‌ی عامیانه‌ی خود بشعر درآورده در بزمها و قهوه‌خانه‌ها با آواز و سرنا می‌خوانند. این کسان را در تبریز «عاشق» می‌خوانند و تا بیست و سی سال پیش دسته‌ی معروفی بودند ولی رفته‌رفته کمتر شده‌اند.
باید دانست که اصل این رسم در ارمنستان بوده و از آنجا بآذربایجان رسیده. زیرا در ارمنستان این کار بسیار معروفتر بوده و رواج بسیاری داشته که صدها کس از این راه روزی می‌خورده‌اند و راه و رسمی برای خود داشته‌اند. برخی داستانها از اینگونه شهرت بسیار دارد که چاپ یافته. از جمله داستان کور اغلی و عاشق غریب و اصلی و کرم که هم در ارمنی و هم در ترکی چاپ شده است. پیداست که این رسم یادگار و نمونه‌ی کار آن کسان بسیاری است که در زمانهای باستان پیشه‌ی تاریخسرایی داشته‌اند. (کسروی)
2ـ نویسنده چندی پس از این پیکره را بمعنی عکس و رویه (ruye) را بمعنی صورت یا شکل بکار برد.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم
🔸 خویهای پاک ـ 4 (تکه‌ی دو از سه)
باید دانست بیشتر مردم آنچه را که همیشه دیده‌اند و با آن آشنایند از انگیزه‌اش جستجو نکنند و چنین پندارند که همچنان بایستی بود ، و اگر کسی از انگیزه‌ی آن پرسید در شگفت شوند و بَرو خرده گیرند. شما اگر از یک عامی بپرسید : «از چیست در هر بیست‌وچهار ساعت گاهی شب می‌شود و گاهی روز؟..» از این پرسش در شگفت شود و پاسخ دهد : «این هم پرسیدن دارد؟!. پس می‌خواهی چه بشود؟!.». ولی اگر گویید : «بر روی زمین جایی هست که شش ماه یکسره روز است» ، سخت در شگفت شده از انگیزه‌ی آن پرسشها کند.
درباره‌ی این سخنها نیز چون بیشتر مردم بخویها و کارهای خود از نیک و بد خو گرفته‌اند و همیشه با آنها آشنایند انگیزه‌ی آنها را نیندیشند و چنین پندارند که جز اینها نبایستی بود. و ما می‌بینیم گاهی کسانی پاسخهای عامیانه بنگارشهای ما می‌دهند.
هنگامی که ما می‌نویسیم : «از چیست آدمیان با یکدیگر همدردی دارند و به یکی چون گزندی رسید دیگران را دل بدرد آید. لیکن جانوران این همدردی را ندارند؟...» آنان پاسخ داده می‌گویند : «آدمی چنین باشد. پس شما جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نمی‌گزارید؟!..» چنین سخن عامیانه را به رخ ما می‌کشند.
امروز یکی از گرفتاریهاست که بسیاری از مردمان با همه‌ی بیمایگی و ندانی خود را دانا می‌شمارند و اینان به هر گفتاری می‌رسند نه درپی آنند که بخوانند و بیندیشند و بفهمند ، بلکه درپی آنند که نافهمیده ، بلکه تا بپایان نخوانده خرده گیرند ، و بر نویسنده‌ی آن ، هر کسی که بود ، برتری فروشند ، و از روی این هوس نادانیست که بدانسان بایرادهای عامیانه برمی‌خیزند.
چیزیست بسیار روشن : هر کاری انگیزه‌ای دارد. این کارهای آدمی نیز بی‌انگیزه نتواند بود ، و ما از این جستجوی خود به یک نتیجه‌ی بس بزرگی می‌رسیم. زیرا یکی از پایه‌های فلسفه‌ی مادّی عنوان «خودخواهی» است. می‌گویند : سرچشمه‌ی همه‌ی کارها در جهان خودخواهی است. هر جنبنده‌ای در جهان تنها خویش را خواهد و همه چیز را از بهر خویش خواهد. پیروان آن فلسفه از روی این عنوان جهان را جز نبردگاهی نمی‌شناسند و زندگی را جز نبرد زندگان نمی‌دانند ، و اینست امید نیکی بجهان نبسته هر کوششی را در راه نیکی آن بیهوده می‌انگارند. نیز جدایی میانه‌ی آدمی و جانوران ننهاده ارجی به خرد نمی‌گزارند ، بلکه هستی خرد را باور نمی‌دارند. جدایی میانه‌ی خویهای نیک و بد نمی‌بینند. بلکه همیشه می‌خواهند خویهای ناستوده را فزونتر گردانند.
.
🔸 خویهای پاک ـ 4 (تکه‌ی دو از سه)
باید دانست بیشتر مردم آنچه را که همیشه دیده‌اند و با آن آشنایند از انگیزه‌اش جستجو نکنند و چنین پندارند که همچنان بایستی بود ، و اگر کسی از انگیزه‌ی آن پرسید در شگفت شوند و بَرو خرده گیرند. شما اگر از یک عامی بپرسید : «از چیست در هر بیست‌وچهار ساعت گاهی شب می‌شود و گاهی روز؟..» از این پرسش در شگفت شود و پاسخ دهد : «این هم پرسیدن دارد؟!. پس می‌خواهی چه بشود؟!.». ولی اگر گویید : «بر روی زمین جایی هست که شش ماه یکسره روز است» ، سخت در شگفت شده از انگیزه‌ی آن پرسشها کند.
درباره‌ی این سخنها نیز چون بیشتر مردم بخویها و کارهای خود از نیک و بد خو گرفته‌اند و همیشه با آنها آشنایند انگیزه‌ی آنها را نیندیشند و چنین پندارند که جز اینها نبایستی بود. و ما می‌بینیم گاهی کسانی پاسخهای عامیانه بنگارشهای ما می‌دهند.
هنگامی که ما می‌نویسیم : «از چیست آدمیان با یکدیگر همدردی دارند و به یکی چون گزندی رسید دیگران را دل بدرد آید. لیکن جانوران این همدردی را ندارند؟...» آنان پاسخ داده می‌گویند : «آدمی چنین باشد. پس شما جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نمی‌گزارید؟!..» چنین سخن عامیانه را به رخ ما می‌کشند.
امروز یکی از گرفتاریهاست که بسیاری از مردمان با همه‌ی بیمایگی و ندانی خود را دانا می‌شمارند و اینان به هر گفتاری می‌رسند نه درپی آنند که بخوانند و بیندیشند و بفهمند ، بلکه درپی آنند که نافهمیده ، بلکه تا بپایان نخوانده خرده گیرند ، و بر نویسنده‌ی آن ، هر کسی که بود ، برتری فروشند ، و از روی این هوس نادانیست که بدانسان بایرادهای عامیانه برمی‌خیزند.
چیزیست بسیار روشن : هر کاری انگیزه‌ای دارد. این کارهای آدمی نیز بی‌انگیزه نتواند بود ، و ما از این جستجوی خود به یک نتیجه‌ی بس بزرگی می‌رسیم. زیرا یکی از پایه‌های فلسفه‌ی مادّی عنوان «خودخواهی» است. می‌گویند : سرچشمه‌ی همه‌ی کارها در جهان خودخواهی است. هر جنبنده‌ای در جهان تنها خویش را خواهد و همه چیز را از بهر خویش خواهد. پیروان آن فلسفه از روی این عنوان جهان را جز نبردگاهی نمی‌شناسند و زندگی را جز نبرد زندگان نمی‌دانند ، و اینست امید نیکی بجهان نبسته هر کوششی را در راه نیکی آن بیهوده می‌انگارند. نیز جدایی میانه‌ی آدمی و جانوران ننهاده ارجی به خرد نمی‌گزارند ، بلکه هستی خرد را باور نمی‌دارند. جدایی میانه‌ی خویهای نیک و بد نمی‌بینند. بلکه همیشه می‌خواهند خویهای ناستوده را فزونتر گردانند.
.
✴️ با دکانهای بدآموزی و تخدیر چه باید کرد؟!
🖌 کوشاد تلگرام
(بخش 1 از 5)
تاکنون درباره‌ی بدآموزیها دهها گفتار در این کانال آورده نشان داده‌ایم که علت درماندگی و پس‌ماندگی ایرانیان بیش از همه از آنهاست و بسیاری از شما خوانده و می‌دانید. از شرقشناسانی که با زنده گردانیدن کتابهای شوم زمان مغول ، نگزاشته‌اند آن بدآموزیها فراموش شده از یادها رود نیز بارها یاد کرده‌ایم. همچنین از نقشه‌ی دسته‌ی بدخواهان در ایران که کتابهای زمان مغول را پیاپی چاپ کرده و می‌کنند و برای آنکه آنها از رواج نیفتد نیرنگها می‌سازند بارها سخن بمیان آورده‌ایم.
ما با همه‌ی آن گمراهیهایی که در ایران هست از صوفیگری و شیعیگری و بهاییگری و دیگر کیشها و همچنین خراباتیگری و «ادبیات» ویرانگر زمان مغول و مادیگری با همه می‌نبردیم.
چرا با اینها می‌نبردیم؟!.. زیرا اینها نابود کننده‌ی توده است. اینها سه زیان بزرگ درپی دارند :
نخست ، اینها بدآموزیهاییست که با زندگانی و پیشرفت جهان ناسازگار است و «تا اینها باشد ایرانیان نه از دانشهای اروپا و نه از جنبشهای دیگری که پیش آمده و یا پیش خواهد آمد بهره‌یاب نتوانند بود (چنانکه تاکنون نتوانسته‌اند بهره‌یاب باشند)».
یک صوفی این جهان را هیچ و پوچ و بی‌ارج می‌داند. کتابهای صوفیان پر است از نکوهش جهان که آن را مردار (جیفه) نامیده‌اند. به باور آنان یک صوفی در این جهان باید دامن از زندگانی درچیند.
به باور یک شیعی از ستم و بیدادگری نمی‌توان کاست. ستم هر روز بیشتر شده سراسر جهان را فراخواهد گرفت تا آنکه زمینه‌ی پیدایش و برخاستن امام زمان آماده شود و اوست که جهان را پر از داد و دادگری خواهد گردانید.
یک خراباتی به این باورست که نباید از گذشته یاد کرد ، نباید اندوه فردا را خورد (از دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن/ فردا که نیامده است فریاد مکن) به باور او زندگانی جز لذت بردن از «دم» نیست ـ دمی که در آنیم. و اگر چنین لذتی فراهم نباشد باید با می بدست آورد (می خور که ندانی زکجا آمده‌ای / خوش باش چو ندانی به کجا خواهی رفت).
صوفی و شیعی و خراباتی به چیزی که ارج نمی‌نهند بهبود زندگانی است. آنچه در نزد آنان پوچ و بیهوده است کوشش به پیراستن توده و کشور از بدیها و ناپاکیهاست.
همچنانست یک بهایی. زیرا به او گفته شده نباید در سیاست دخالت کند. همچنین میهن‌پرستی در نزد او نکوهیده است (لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم)[1] . آیا از پیروان چنین کیشی می‌توان چشم داشت که به نیکی کشور بکوشند؟!.
دیگر کیشهای چهاردهگانه‌ی ایران نیز به همین سان است. در آنها نیز زندگانی جز یک رشته مراسم و آیینهای زیانمند نیست. آیینهایی که همه را باید بت‌پرستی شمارد. اینست که می‌گوییم این کیشها با زندگانی ناسازگارند.
همچنین کشورهای اسلامی از دیرباز همه به گمراهیهای چندی همچون فلسفه‌ی کهن یونان و باطنیگری و جبریگری دچار بوده‌اند. اینها نیز از آلودگیهاییست که در ایران بوده و قرنها سرچشمه‌ی آشفتگی مغزها و مایه‌ی غیرت‌کشی بوده‌اند. بویژه چون در ایران شعر و شاعری رواج یافته ، شاعران که درپی مضمون هستند ، گمراهیها و بدآموزیهایی که یاد شد در شعرها آورده به رواج آنها دو چندان افزوده‌اند. اینست در میان دیوان شاعران کمتر یکی را توان یافت که از چنان آلودگیهایی پاک باشد.
زیان دوم آنکه اینها مایه‌ی چندتیرگی مردمست و یک توده را از هم پراکنده ، و دشمنی بمیان آنها انداخته است ـ دشمنی شیعی با سنی ، شیعی با صوفی و بهائی ، دشمنی خراباتی با صوفی ، همچنان دیگر دوتیرگیها. دوتیرگی و چندتیرگی دشمن همدستی است. با بودن چنین دوتیرگیهایی در ایران همدستی مردم با یکدیگر دشوار می‌باشد.
سوم ، «اینها چون درمیان خود باهم ناسازگار است ، هر کسی که چند رشته از آنها را فرامی‌گیرد و در مغز خود جا میدهد (مثلاً شیعیگری را با صوفیگری باهم می‌گیرد) ، این مایه‌ی سرگیجی او گردیده فهم و خرد او را از کار می‌اندازد».
از اینجاست که دیوانهای شاعران ایران از زیانمندترین کتابهاست. چه آنها چند رشته از این بدآموزیها را یکجا در خود می‌دارد و هر کسی به آنها بپردازد چند رشته بدآموزی را یکجا در مغز خود جا خواهد داد. مثلاً در دیوان حافظ بدآموزیهای زیر بقالب شعر ریخته شده :
فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، جبریگری ، منجّمی ، افسانه‌هایی که پیش از اسلام در میان ایرانیان بوده (از داستان خضر و اسکندر و جام جم و مانند اینها).
این گمراهیها سد راه رستگاری ایرانیانست. باید این سد را شکست تا بتوان پیش رفت. اینها هر کدام دکانیست و دکانداران و پیشوایانی برای خود دارد. مردم چون از کم‌سالی چشم باز کرده اینها را دیده‌اند ، به آنها خو گرفته کمتر یکی زیانش را دانسته‌اند.
[1] : معنی : این نه میهن‌دوستی بلکه جهان‌دوستی است که مایه‌ی سرفرازی می‌باشد.
🖌 کوشاد تلگرام
(بخش 1 از 5)
تاکنون درباره‌ی بدآموزیها دهها گفتار در این کانال آورده نشان داده‌ایم که علت درماندگی و پس‌ماندگی ایرانیان بیش از همه از آنهاست و بسیاری از شما خوانده و می‌دانید. از شرقشناسانی که با زنده گردانیدن کتابهای شوم زمان مغول ، نگزاشته‌اند آن بدآموزیها فراموش شده از یادها رود نیز بارها یاد کرده‌ایم. همچنین از نقشه‌ی دسته‌ی بدخواهان در ایران که کتابهای زمان مغول را پیاپی چاپ کرده و می‌کنند و برای آنکه آنها از رواج نیفتد نیرنگها می‌سازند بارها سخن بمیان آورده‌ایم.
ما با همه‌ی آن گمراهیهایی که در ایران هست از صوفیگری و شیعیگری و بهاییگری و دیگر کیشها و همچنین خراباتیگری و «ادبیات» ویرانگر زمان مغول و مادیگری با همه می‌نبردیم.
چرا با اینها می‌نبردیم؟!.. زیرا اینها نابود کننده‌ی توده است. اینها سه زیان بزرگ درپی دارند :
نخست ، اینها بدآموزیهاییست که با زندگانی و پیشرفت جهان ناسازگار است و «تا اینها باشد ایرانیان نه از دانشهای اروپا و نه از جنبشهای دیگری که پیش آمده و یا پیش خواهد آمد بهره‌یاب نتوانند بود (چنانکه تاکنون نتوانسته‌اند بهره‌یاب باشند)».
یک صوفی این جهان را هیچ و پوچ و بی‌ارج می‌داند. کتابهای صوفیان پر است از نکوهش جهان که آن را مردار (جیفه) نامیده‌اند. به باور آنان یک صوفی در این جهان باید دامن از زندگانی درچیند.
به باور یک شیعی از ستم و بیدادگری نمی‌توان کاست. ستم هر روز بیشتر شده سراسر جهان را فراخواهد گرفت تا آنکه زمینه‌ی پیدایش و برخاستن امام زمان آماده شود و اوست که جهان را پر از داد و دادگری خواهد گردانید.
یک خراباتی به این باورست که نباید از گذشته یاد کرد ، نباید اندوه فردا را خورد (از دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن/ فردا که نیامده است فریاد مکن) به باور او زندگانی جز لذت بردن از «دم» نیست ـ دمی که در آنیم. و اگر چنین لذتی فراهم نباشد باید با می بدست آورد (می خور که ندانی زکجا آمده‌ای / خوش باش چو ندانی به کجا خواهی رفت).
صوفی و شیعی و خراباتی به چیزی که ارج نمی‌نهند بهبود زندگانی است. آنچه در نزد آنان پوچ و بیهوده است کوشش به پیراستن توده و کشور از بدیها و ناپاکیهاست.
همچنانست یک بهایی. زیرا به او گفته شده نباید در سیاست دخالت کند. همچنین میهن‌پرستی در نزد او نکوهیده است (لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم)[1] . آیا از پیروان چنین کیشی می‌توان چشم داشت که به نیکی کشور بکوشند؟!.
دیگر کیشهای چهاردهگانه‌ی ایران نیز به همین سان است. در آنها نیز زندگانی جز یک رشته مراسم و آیینهای زیانمند نیست. آیینهایی که همه را باید بت‌پرستی شمارد. اینست که می‌گوییم این کیشها با زندگانی ناسازگارند.
همچنین کشورهای اسلامی از دیرباز همه به گمراهیهای چندی همچون فلسفه‌ی کهن یونان و باطنیگری و جبریگری دچار بوده‌اند. اینها نیز از آلودگیهاییست که در ایران بوده و قرنها سرچشمه‌ی آشفتگی مغزها و مایه‌ی غیرت‌کشی بوده‌اند. بویژه چون در ایران شعر و شاعری رواج یافته ، شاعران که درپی مضمون هستند ، گمراهیها و بدآموزیهایی که یاد شد در شعرها آورده به رواج آنها دو چندان افزوده‌اند. اینست در میان دیوان شاعران کمتر یکی را توان یافت که از چنان آلودگیهایی پاک باشد.
زیان دوم آنکه اینها مایه‌ی چندتیرگی مردمست و یک توده را از هم پراکنده ، و دشمنی بمیان آنها انداخته است ـ دشمنی شیعی با سنی ، شیعی با صوفی و بهائی ، دشمنی خراباتی با صوفی ، همچنان دیگر دوتیرگیها. دوتیرگی و چندتیرگی دشمن همدستی است. با بودن چنین دوتیرگیهایی در ایران همدستی مردم با یکدیگر دشوار می‌باشد.
سوم ، «اینها چون درمیان خود باهم ناسازگار است ، هر کسی که چند رشته از آنها را فرامی‌گیرد و در مغز خود جا میدهد (مثلاً شیعیگری را با صوفیگری باهم می‌گیرد) ، این مایه‌ی سرگیجی او گردیده فهم و خرد او را از کار می‌اندازد».
از اینجاست که دیوانهای شاعران ایران از زیانمندترین کتابهاست. چه آنها چند رشته از این بدآموزیها را یکجا در خود می‌دارد و هر کسی به آنها بپردازد چند رشته بدآموزی را یکجا در مغز خود جا خواهد داد. مثلاً در دیوان حافظ بدآموزیهای زیر بقالب شعر ریخته شده :
فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، جبریگری ، منجّمی ، افسانه‌هایی که پیش از اسلام در میان ایرانیان بوده (از داستان خضر و اسکندر و جام جم و مانند اینها).
این گمراهیها سد راه رستگاری ایرانیانست. باید این سد را شکست تا بتوان پیش رفت. اینها هر کدام دکانیست و دکانداران و پیشوایانی برای خود دارد. مردم چون از کم‌سالی چشم باز کرده اینها را دیده‌اند ، به آنها خو گرفته کمتر یکی زیانش را دانسته‌اند.
[1] : معنی : این نه میهن‌دوستی بلکه جهان‌دوستی است که مایه‌ی سرفرازی می‌باشد.