🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 5 ـ1) شیوه‌ی تاریخنویسی و شرطهای تاریخنویس (تکه‌ی سه از سه)


یک رشته‌ی دیگری این گرفتاری را داشته‌اند که نیک و بد از هم بازنمی‌شناخته‌اند و روا و ناروا جدا نمی‌گرفته‌اند. از یکی که گفتگو می‌نموده‌اند از یکسو بدترین کارهایی از او می‌نگاشته‌اند و از سوی دیگری او را به نیکی یاد می‌کرده‌اند.

در این باره بهترین مثل از عماد کاتب اسپهانی سر زده که در تاریخ خود درباره‌ی سلجوقیان از یکسو ستمگریها و برادرکشیها و سیاهکاریهای آنان را یکایک می‌نگارد و از سوی دیگری ستایشها از دینداری و دادگری و پاکدامنی آنها می‌آورد.

داستانهایی که او از سَنجَر یاد نموده درخور آنست که هر کسی از وی و نام وی بیزاری جوید و او را همواره با نفرین یاد کند و با اینهمه ستایشهای فراوانی در همان کتاب از سنجر و بزرگی و نیکی او برشته کشیده است.

شرط دیگر در تاریخنگار آنکه پاکزبان باشد و کلمه‌های ناسزا بکار نبرد. نمی‌گویم : از بدان نکوهش ننویسد و از ستمگران بیزاری نشان ندهد و بر لغزشها خرده نگیرد. چنین چیزی درست نیاید و راه سخنرانی را بروی تاریخنگار بسته می‌دارد. ما در نوشتن تاریخ مشروطه می‌بینیم کسانی چشم دارند از بدیهای ایشان و خویشاوندانشان چشم‌پوشی شود و یا اگر یاد کرده می‌شود هیچ گونه عبارت نکوهش‌آمیزی بکار نرود. آن برکناری (بیطرفی) که درباره‌ی تاریخنگار شنیده‌اند این می‌شناسند. لیکن این بیجاست. تاریخنگار چون می‌خواهد ستمگری یا دغلبازی یا بدرفتاری یک کسی را بنگارد ناگزیر جمله‌های نکوهش‌آمیز بمیان می‌آید ، از آنسوی اگر تاریخنگار این راه را پیش نگیرد از تاریخ او سود چندانی بدست نیاید و آن نتیجه‌ها که از برای تاریخ خواندن شمرده‌ایم پیدا نشود.

چیزی که هست نباید هرگز جمله‌های ناشایست بکار برد و کلمه‌های ناسزا آورد. این کار را تاریخنگارانی در بیرون ایران کرده‌اند و ما کتابهای ایشان را در دست داریم و می‌بینیم که از خواندن آن تاریخها تا چه ‌اندازه دلگیر می‌شویم و نویسندگان آنها را مردان بیفرهنگ و فرومایه می‌شناسیم.

گاهی نیز تاریخنگاران زبان شماتت بکار برند و چون زبونی و شکست کسی را برشته‌ی نگارش کشند پشت سر آن زبان بسرکوب باز کنند و شادیها از خود نمایند. این خود بدترین نادانیست و جز از پستی برنخیزد. یک دسته که افتادند اگرهم بد بوده‌اند باید زبان از نکوهش آنان بازداشت.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 6 (تکه‌ی سه از چهار)


نادرشاه با پتر بزرگ امپراتور روس و با شارل دوازده پادشاه سوئد نزدیک بوده. کنون شما داستان آن دو پادشاه را بخوانید و از ارجشناسی‌ای که مردم روس و سوئد از ایشان نمودند آگاه شوید و آن را با داستان نادرشاه و ارج‌ناشناسی ایرانیان بسنجید تا بدانید مایه‌ی بدبختی این کشور چیست. تا بدانید اثر نیکخویی و بدخویی یک توده در پیشرفت و پسرفت تا کجاست.

پتر ، روسیان را که در راه زندگانی بسیار پس افتاده بودند پیش آورد و از روسستان که سرزمین پراکنده‌ی ناتوانی بود یک کشور نیرومند و توانا پدید آورد و بروسیان چیزهای بسیار آموخته آنان را از دُژآگاهی [=وحشیگری] بیرون آورد. روسیان نیز با همه‌ی رنجشی که از کارهای او پیدا می‌کردند چون نتیجه‌ی آنها را دیدند ارجشناسی کردند. اگر نادانان بدشمنی او برمی‌خاستند دانایان از پشتیبانی بازنایستادند ، و چون او مُرد خاندانش را نگه داشتند و آرزوهایی را که درباره‌ی بزرگی کشور می‌داشت همه بکار بستند و امپراتوری تا می‌بود در خاندان او می‌بود.

شارل دوازده مرد بسیار دلیر و جنگجو بود و غیرت و مردانگی او درخور ستایش بسیار است ، و چون از شانزده ‌سالگی بلشکرکشی برخاست و شهرگشایی کرد ، آواز او در سراسر اروپا پیچید و مردمان در همه جا او را بزرگ داشتند. بااینهمه شارل جز زیان سودی بکشور خود نرسانید. زیرا اگر چه پولند [لهستان] را بگشود و رشته‌ی آنجا را بدست گرفت و این خود کار بزرگی بود لیکن چون لشکر بخاک روس برد در جنگ خونین پالتاوا [Poltava] از پتر بزرگ شکست یافت و بیکبار همه‌ی نیروی خود را از دست هِشت.

این جنگ پالتاوا یکی از «کارزارهای برنده‌ی» (1) تاریخ بشمار است و شارل در این سفر هشتادهزار سپاه بر گرد سر و در پشت سر خود می‌داشت و بیشتر ایشان جنگجویان دلیر سوید بودند که همه‌ی اروپاییان دلیری و آزمودگی ایشان را می‌شناختند. شارل همه‌ی اینها را از دست داد و جز با چند صد تنی از خاک روس بیرون نرفت. سپس نیز چون به بندر عثمانی پناهنده شد پنج سال در آنجا بیهوده نشست و نتیجه‌ی این کارها آن شد که سوید بخش بزرگی از خاک خود را از دست هِشت و کشوری که تا آن زمان از نیرومندترین کشورها بشمار می‌رفت و سراسر اروپا از آن می‌ترسید در نتیجه‌ی این گزندها یکی از کشورهای ناتوان و کوچک گردید.

بااینهمه چون شارل پنج سال در خاک عثمانی نشست ، سویدیان چشم ازو نپوشیدند و با آن فشار و تنگی که می‌دیدند دیگری را بجای او برگزیدند و چون پس از پنج سال شارل ناگهان و تنها بخاک سوید رسید سویدیان شادیها نمودند و آنچه می‌توانستند نوازش و پشتیبانی دریغ نگفتند و دوباره لشکر و پول باو دادند و دوباره در زیر درفش او جنگ کردند و سپس چون شارل کشته شد خاندانش را نگه داشتند و خواهرش را بپادشاهی برداشتند.

شما اینها را با رفتاری که در ایران با نادر کردند بسنجید تا بدانید که باو چه ستمی کرده‌اند و چه بدنهادی درباره‌اش روا داشته‌اند. می‌گویند ‌: نادر چون چشمهای پسرش را کند دیوانه شد و بیباکانه بریختن خون مردم پرداخت. ولی نه چنانست.

پس از داستان رضاقلی‌خان ، نادر چند سال دیگر زنده می‌بود و کارهای بزرگی را انجام می‌داد ، و هیچ نابسامانی در گفتار و رفتار او دیده نمی‌شد.


پابرگی :
1ـ یک رشته جنگهایی روی داده که چون هر یکی نتیجه‌های بزرگی را پشت سر داشته و گردش تاریخ را از راه خود برگردانیده ، تاریخنگاران اروپایی نامی بآنها داده‌اند که می‌توان در فارسی «سنگهای سرپیچ تاریخ» ترجمه نمود. ولی چون در عربی آنها را «جنگهای بُرنده» نامیده‌اند ما نیز پیروی از نویسندگان عرب کردیم. آن جنگها را تا بیست می‌شمارند و جنگ پالتاوا یکی از آنهاست. ناپلئون هنگامی که در سنت‌هلن بوده و یادداشتهایی کرده یکی هم از این جنگ سخن رانده است.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 6 ـ1) برای آنکه تاریخ درستی بداریم (تکه‌ی یک از یک)


شاید خوانندگان مى‌دانند که ما بتاریخ ارج مى‌گزاریم و آن را سودمند مى‌شماریم. در اینجا فرصت آن نیست که ما از نیکى و سودمندى تاریخ گفتگو کنیم و نیازى هم بچنان گفتگویى نیست.

بتاریخْ همه‌ی توده‌هاى جهان ارج مى‌گزارند ما هم باید بگزاریم. در اینجا آنچه مى‌باید گفت اینست که ایران کشور ما هنوز تاریخ درستى نمى‌دارد. هنوز تاریخ درستى براى این کشور نوشته نشده و باین زودى هم نوشته نخواهد شد.

براى آنکه در ایران تاریخ درستى باشد باید در گذشته‌هاى چند هزار ساله‌ی این توده و کشور روزگار بروزگار جستجوها رود و بررسیها شود و نتیجه‌ی آنها بدست آید ، و نخست یک رشته کتابهاى این چنانى «کتابهایى که هر یکى درباره‌ی بخشى از تاریخ ماست» نوشته شود و بچاپ رسد و سپس از رویهم‌رفته‌ی آنها تاریخ درستی ـ در چند جلد ـ براى این کشور نوشته شود. اینست معنى آنچه می‌گویم : «تاریخ درستى براى این کشور نوشته نشده و باین زودى هم نوشته نخواهد شد».

شگفتتر آنست که دوره‌هاى باستانى تاریخ ایران ـ مثلاً زمانهاى هخامنشى و اشکانى و ساسانی ـ چون دانشمندان اروپا و آمریکا بآنها پرداخته‌اند روشنتر از زمانهاى دیرتر ـ دوره‌هاى پس از اسلام ـ مى‌باشد.

این دوره‌هاى پس از اسلام چندان تاریکست که سالها باید بررسیها و جستجوهاى دانشمندانه رود تا روشن گردد.

در این دوره‌ها تاریخ‌نویسان بسیار بوده‌اند و ما کتابهاى بسیار بعربى و فارسى در دست مى‌داریم. ولى همه مى‌دانیم که آن تاریخ‌نویسان همه چیز را ننوشته‌اند و آنچه نوشته‌اند پیراسته از آلودگیها نبوده است. در آن زمانها تاریخ را سرگذشت پادشاهان و فرمانروایان و زورورزان و جنگها و کشاکشهاى آنها مى‌شناختند و تنها این زمینه را دنبال مى‌کردند و بیشتر تاریخ‌نویسان تاریخ را بنام یک پادشاه و یا یک وزیر نوشته بیش از همه بستایش و چاپلوسى مى‌کوشیدند و درپى راستیها نمى‌بودند. کوتاه‌سخن : در آن زمانها این شیوه‌ی دانشمندانه‌ی امروزى که ما از اروپاییها یاد گرفته‌ایم درمیان نبوده. اینست کتابهایى که از زمانهاى گذشته بازمانده «تاریخ» شمرده نمى‌شوند ، آنها در دست ما «مدرک» است که در جستجوهاى خود از آنها نیز سود جوییم.

به هر حال یکى از کارهایی که در این زمینه باید بود اینست که هر گونه کتابها و یادداشتها که در زمینه‌ی تاریخست بچاپ رسد و پراکنده گردد که از این راه کمکى بکسانی که در این ‌باره بجستجو خواهند پرداخت کرده شود.

به هر حال از آنجا که اینگونه کتابها [دُرّه‌ی نادری] که با این زبان آلوده نوشته شده از سندهای تاریخی ایرانست و آنها را نتوان نادیده انگاشت و بدور انداخت ، یکی از کارهایی که باید بود (1) آنست که کسانی آنها را بگیرند و نیک بخوانند و معنیهایی را که در آنهاست و تاریخ است با زبان ساده بنویسند و یا جمله‌های معنی‌دار آنها را از جمله‌های بیمعنی جدا گردانند. یک جمله بگویم : آنها را از آلودگی پاک سازند که بدینسان بهره‌مندی انجام گرفته و هم آنها با آن بدیها در گردش نباشد.

... از اینگونه کتابها بسیار داریم و برخی چنانست که اگر پیراسته گردد شاید یک ده‌یکی بازنماند چنانکه تاریخ وصاف اینگونه است و بیگمان یک ده‌یک بیشتر تاریخ ندارد. از کتابهایی که شایسته‌ی پیراستن است تاریخ جهانگشای نادریست که میرزا مهدیخان استرآبادی نوشته. این کتاب بسیار سودمند و در تاریخ نادرشاه یگانه‌کتاب درست است و چون درست سنجیده شود با همه‌ی شکوه بیمانند نادرشاه میرزا مهدیخان بچاپلوسی هم نگراییده و تاریخ را جز با زبان راستین ننوشته و با آن کوچکی تنه کتاب آگاهیهای انبوهی را دربر دارد و رویهم‌رفته یکی از ارجمندترین کتابهای فارسی است و تنها آهویش (2) پاره‌ای عبارتهای بیجاست که بنام زمینه‌چینی یا بگفته‌ی فن بدیع «براعت استهلال» در آغاز هر گفتاری می‌آورد و در جاهای دیگر نیز بجناس و تشبیه و مانند آن پابستگی دارد. همین یک آلودگی باعث شده خواندن این کتاب دشوار می‌نماید و کسان بسیاری از پرداختن بآن خودداری می‌نمایند. با آنکه تاریخ نادرشاه درخور آنست که هر کسی بارها آن را بخواند. اینست باید کتاب میرزا مهدیخان را از این آلودگی بیرون آورد و اگر کسی بتواند آن را از سر گرفته بعبارتهای ساده و فارسی امروزی بیاورد کار بسیار سودمندی را انجام داده است.

پابرگیها :
1ـ باید بود (bud) = باید بودن
2ـ آهو = عیب ، چون این نام یک جانوری نیز هست نویسنده سپس «آک» را به همان معنی جایگزین گردانیده.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 6 (تکه‌ی چهار از چهار)


دوباره می‌گویم : آنچه نادر را از جا دربُرد و بآن حال انداخت ارج‌ناشناسی ایرانیان و پستنهادی کسانی بود که بآن مرد بزرگ رشک می‌بردند و با او کارشکنی می‌نمودند ، و یا فرصت یافته از در گردنکشی درمی‌آمدند. نادر هند و بخارا و خوارزم را گشاده و بزرگی ایران را بگردن آن مردمان گزارده ، این زمان می‌خواست لشکر به عثمانی کشد و در نامه‌ی خود بسلطان عثمانی می‌نوشت : «در استانبول آماده‌ی پذیرایی باشید» در چنین هنگامی از درون ایران از چند جا شورش برخاست. زیرا محمدتقی‌خان که نادر او را به والیگری فارس و عمان برگمارده بود در فارس بگردنکشی پرداخت و یکی از خویشان نادر را کشت و محمدحسن‌خان قاجار که پدرش فتحعلی‌خان آن ناتوانی و درماندگی را در پیرامون شاه‌تهماسب نشان داده و در برابر افغانان و عثمانیان هیچ کاری نیارَسته بود با همدستی ترکمانان در استرآباد شورش پدید آورد ، و شیروانیان فرمانروای خود را کشته و سام‌میرزا نامی را دستاویز ساخته هیاهو برانگیختند.

این بدنهادیها در چنان هنگامی بر نادر ناگوار افتاد و رشته‌ی خونسردی و خویشتنداری را از دست او گرفت. اگر کسی کتاب حزین را خوانَد پیداست که انبوهی از ایرانیان بر نادر رشک می‌برده‌اند و از کارهای بسیار گرانبهای او بجای خشنودی رنجیدگی می‌نموده‌اند. می‌گوید : نادر خوابگاهی برای خویش در مشهد ساخت و یکی بر دیوار آن شعری نوشت : «عالَم پر از تو و خالیست جای تو» ببینید با مرد چنان بزرگی چه پستیها می‌نموده‌اند و چگونه این بیفرهنگیها زبان بزبان می‌گردیده که بگوش حزین رسیده و آن را در کتاب خویش آورده است.

از کسانی که بر نادر رشک می‌برده یکی خود حزین بوده که از سخنانش پیداست و او کارهایی را که نادر انجام داده بنام شاه‌تهماسب نگاشته و ستایشها از شاه‌تهماسب کرده.

یک مرد بیکاره‌ی هرزه‌گردی که در آن هنگام شوریدگی ایران جز گردیدن از شهری بشهری و شعر سرودن و معما ساختن کاری نمی‌توانسته خود را مرد دانایی می‌شمارَد و از نادر گله می‌کند ، ازو نکوهش می‌نویسد. این یکی از هزاران کسانیست که بوده‌اند و همگی این رفتار را داشته‌اند.

از سخن خود نتیجه بگیریم : این بهترین نمونه است که یک مردمی از بدخویی و آلودگی چه زیانهایی بینند : مرد بزرگی همچون نادر را با دلی پردرد زیر خاک کنند و آن شکوه و نیروی بیمانند را از دست داده خوار و زبون زندگی کنند.

کسانی که می‌خواهند اندازه‌ی بزرگی نادر و ارج کارهای او را بشناسند تاریخ عثمانی را بخوانند که پس از چهل و اند سال هنگامی که آغامحمدخان بنیاد قاجاریان را می‌گزارد و باینسو و آنسو لشکر می‌کشید عثمانیان ازو ناخشنود بودند ولی چون زمان نادر و جنگهای او را فراموش نکرده بودند جنگ با ایران را بسود خود نمی‌شماردند و با آغامحمدخان از در نرمی و بردباری درمی‌آمدند ، و این چیزیست که خود تاریخنگاران ایشان خَستُوان[=معترف] شده‌اند.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 7ـ1) تاریخهای ما (تکه‌ی یک از دو)


حبیب‌السیر

آقای نیری از سمنان می‌نویسند : کسانی کتاب حبیب‌السیر را یکی از بهترین کتابهای تاریخی می‌شمارند بلکه چندان درباره‌ی آن توصیف قایل شده‌اند که می‌گویند تاریخ مذکور در ایران مانند و همالی ندارد آیا عقیده‌ی شما چیست؟..

می‌گوییم : اگر حبیب‌السیر را با روضة‌الصفا و ناسخ‌التواریخ و تاریخ‌ گزیده و مطلع‌السعدین و مانند اینها بسنجید حبیب‌السیر از همه بهتر است. زیرا در شمردن خاندانهای پادشاهی بر همه‌ی آنها بیشی دارد وانگاه داستان شاه‌اسماعیل را که همزمان بوده نیک نوشته است. ولی اگر بخواهند بگویند از دیده‌ی تاریخنگاری و شرطهای آن نیز کتاب بسیار نیکی است چنین گفته‌ای درخور پذیرفتن نخواهد بود. زیرا معنایی که ما برای تاریخنگاری نگاشتیم و شرطهایی که شمردیم در این رشته تاریخهای فارسی نابود است. این تاریخنگاران بیش از همه بستایشگری و چاپلوسی می‌پرداخته‌اند و کسانی که درپی نیک و بد و درست و نادرست باشند نبوده‌اند. دشمنان ایران را از نگهداران آن جدا نگرفته‌اند. ستم را از دادگری بازنشناخته‌اند. تیمور و هلاکو و آباقاخان را با اسماعیل سامانی و یعقوب لیث و محمود غزنوی به یک رشته کشیده‌اند. دوست و دشمن و خودی و بیگانه همه را به یک دیده دیده‌اند. از اینگونه ایرادها چندانست که بآسانی شمرده نشود.

از کارهایی که باید انجام داد پیراستن این رشته از کتابهای تاریخی است. از یکسو آنها سند تاریخی بشمار است و ما نیاز بآنها داریم و از یکسو شیوه‌ی نگارش آنها و آلودگیهایی که مؤلفان از خود نشان داده‌اند چنانست که نمی‌توان در برابر آنها خاموش ماند و بشکیبایی گرایید. اگر کسی ظفرنامه‌ی شرف‌الدین یزدی و مطلع‌السعدین سمرقندی و جهانگشای جُوِینی را خوانده و نیک در آنها اندیشه بکار برده می‌داند که مؤلفان زبونی و پستی را تا بکجا رسانده‌اند و چه ننگین‌کاریها از خود نشان داده‌اند. در جایی که گفتگو از کشتار بیگناهان و ویرانی شهرها و تاراج آبادیها بمیان آورده‌اند در برابر چنان ستمگریهای چنگیز و هُلاکو و تیمور نه تنها دلسوزی از خود نشان نداده و افسوس نخورده‌اند چنگیز و هلاکو و تیمور را در آن کارها دادگر و نیکوکار نشان داده و آیه‌هایی از قرآن و عبارتهایی از حدیث و شعر بسخن خود افزوده‌اند. این زشتترین فرومایگیست که درندگان خونخواری بکشوری تازند و در آنجا خون بیگناهان را ریزند و آتش بخانه‌ها زنند و کسانی از مردم آن کشور بشستن گناههای ایشان و پاک کردن دامنهایشان کوشند. چنین سیاهکاریها درخور بخشایش نیست. خدا آنان را نخواهد آمرزید و ما نیز نباید بیامرزیم. باید هرچه زود[تر] اینگونه نگارشها را از میان برداریم. بدینسان که از هر یک آنچه تاریخ و داستانست جدا کرده بازمانده را نابود گردانیم. باید این را درباره‌ی‌ بسیاری از کتابها بکار بست.

حبیب‌السیر و روضةالصفا باندازه‌ی ظفرنامه و مطلع‌السعدین و جهانگشای جوینی و تاریخ وصاف و مانند اینها آلوده نیست لیکن بیکبار پاک هم نیست.

ما هر زمان که فرصت می‌یابیم اینها را یادآوری می‌کنیم تا کسانی خود را آماده‌ی پیراستن اینها سازند. [1]

صدها جوانان هوش و جُربُزه‌ی خود را در کارهای بیهوده هدر می‌سازند. آنان را چه بهتر که در این کارهای بسیار سودمند بکوشند. برخی از این کتابها چنانست که اگر پیراسته شود هم خواندنش آسان می‌شود و هم از بزرگیش می‌کاهد و با دررفت[=خرج] کمی بچاپ می‌رسد.

اگر تاریخ وصاف را بپیرایند یک هشتم آن بازنمی‌ماند و کتاب کوچک و ساده و آسانی پدید آید که هر تاریخ‌خوانی خریدار و خواستار آن باشد.

حبیب‌السیر و روضةالصفا و مانند آنها چون آغاز تاریخ را از آدم و حوا گرفته‌اند یک بخش بزرگ آنها ارج تاریخی ندارد که باید بیکبار کنار نهاد. اینست اگر آنها را بپیرایند بسیار کوچک درآید. ارج هر تاریخی بیشتر از رهگذر پیشامدهای زمان خود مؤلف و آن نزدیکیها می‌باشد. آنچه از کتابهای دیگر برداشته‌اند چندان ارجی ندارد.

اینست در پیراستن اینها باید آن بخشهای بیهوده را بیکبار کنار نهاد و از بخشهای دیگر نیز تنها بداستان [2] و تاریخ بسنده کرده از چیزهای دیگر بیکبار چشم پوشید.

ما اگر بخواهیم خود را از آلودگیهای زمان مغول و ترک دور نگهداریم باید باینگونه کارها پردازیم.


پابرگیها :
1ـ نتیجه‌ی این یادآوری و درخواستها بود که شادروانان نقوی پاکباز و محمدی ملایری ، یکی دُرّه‌ی نادری و دیگری سفرنامه‌ی حزین را چنانکه درخور تاریخ توده‌ی ارجداری همچون ایران است ، پیراستند و بزبان ساده درآوردند. کسروی نیز دیباچه‌ای بر آنها افزود و کتاب نادرشاه را در 1324 پدید آورد که تاکنون چند بار چاپ شده است.
2ـ داستان یک رشته پیشامدهای راست را گویند. آنکه راست نیست و زاییده‌ی پندار است نامش افسانه می‌باشد.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 7 (تکه‌ی یک از سه)


در شماره‌های گذشته سخن را تا اینجا پیش آمدیم که برای نیکی خویها باید روانها را نیرومند گردانید ، و برای نیرومندی روانها چیزهایی باید که یکی از آنها معنی جهان و زندگی را شناختن و دیگری سود و زیان خویهای نیک و بد را چنانکه هست دانستن است و دنباله‌ی سخن را در این شماره می‌آوریم.


3ـ تکیه‌گاهی داشتن : کسانی نخواهند دانست از «تکیه‌گاه» در اینجا چه می‌خواهیم و چگونه برای نیکی خویها تکیه‌گاهی دربایست می‌شماریم. می‌باید آن را نیک روشن گردانیم :

چنانکه گفتیم خویهای بد ـ از خشم و کینه و ستم و آز و رشک و دغلکاری و دروغگویی و مانند اینها در نهاد آدمی نهاده و از درخواستهای سرشت تنی می‌باشد. اگرچه روان از آنها بیزار است و همیشه آدمی را به دوری از آنها خوانَد ، لیکن درباره‌ی انبوه مردم تنها پندآموزی روان و خرد بس نباشد ، و برای دوری از بدخوییها به یاور دیگری نیاز دارند.

شما می‌بینید نیکخویی در پاره‌ای زمانها رواج یابد و انبوه مردم ستوده‌خو گردند ، و در پاره‌ای زمانها از رواج افتد و انبوه مردم آلوده و بدخو باشند ـ بگویید که انگیزه‌ی آن چیست؟.. آیا سرشت مردم به هر زمانی دیگر گردد و یا چه انگیزه‌ی دیگری پیدا شود؟..

اگر نیک اندیشید خواهید دید گاهی نیکوکاری پشتیبانی دارد و از اینرو برواج افزاید و گاهی بی‌پشتیبان باشد و رواج خود را از دست دهد.

ببینید : در چهل سال پیش ایران در آتش نابسامانی و ناایمنی می‌سوخت و کشور از هر باره در حال بسیار بدی بود. بااینهمه خویهای ستوده میان ایرانیان رواج فراوان می‌داشت. کمتر کسی به دغل گراییدی و یا دروغ گفتی و یا دست بدارایی دیگری یازیدی.

دزدی را هر کسی ننگ دانستی. توانگران دست بینوایان گرفتندی و بداد مستمندان رسیدندی ، همیشه میهمانیها دادندی ، و پل و کاروانسرا و آب‌انبار بنیاد نهادندی. با اینکه داوری درستی درمیان نمی‌بود ، و نوشته و دفتر نگاه داشتن میان بازرگانان رواج چندانی نمی‌داشت ، با اینحال کمتر یکی از ایشان به پول یا خواسته‌ی دیگری چشم دوختی ، و یا از پرداختن وام خویش بازایستادی.

هزاران کسان با تنگدستی و نداری ساختندی و رشته‌ی پرهیزکاری و پاکدامنی را از دست ندادندی.
اینها از چه بودی؟.. از آن بودی که انبوه مردم دین می‌داشتند و بخدا و جهان دیگر باور کرده بودند. وآنگاه مردم بپاکدامنی ارج می‌گزاردند و دزدی و دغلکاری را ننگ می‌شماردند. کسی را که در سایه‌ی پرهیزکاری نادار می‌شد خوار نمی‌گرفتند و دغلکاران و ستمگران را از بهر رختهای گرانبها که می‌پوشیدند گرامی نمی‌دانستند.

این کار بس سختی است که یکی پاکدامن زید و بفشار زندگانی تاب آورد ، ولی همچشمان او از دغلکاری شکوه و دارایی اندوزند. چنین پاکدامنی بسیار تلخ باشد. لیکن مردم آن را می‌پذیرفتند و به تلخیش شکیبایی نشان می‌دادند ، زیرا هر زمان که فشار زندگانی رو می‌آورد با یاد خدا دل استوار می‌داشتند. نیز چون مردم به پاکدامنان ارج می‌گزاردند و گرامیشان می‌گرفتند و سادگی و کهنگی رخت از جایگاه کسی نمی‌کاست ، و دزدان و دغلکاران اگرهم توانگر می‌بودند مردم آنان را خوار می‌داشتند اینها خود مایه‌ی دلداری دیگری از بهر پاکدامنان می‌بود. (1)

اینست آنچه ما تکیه‌گاهِ ستوده‌خویی می‌نامیم. لیکن در جایی که مردم دین ندارند ، و به نیک و بد ارج نگزارند ، و بیخردانه جهان را جز نبردگاهی نشناسند ، و در زندگانی همه‌ی ارج را برختهای گرانبها گزارند و یکی را که در سایه‌ی پاکدامنی دارایی نیندوخته خوار گیرند و یکی را که با ناپاکیها شکوه اندوخته گرامی دارند ، و دو تن چون باهم نشستند سخنشان این باشد «درستکاری چیست؟.. آدمی باید زیرک باشد و پول پیدا کند» ، آنان که با زبان خویهای نیک و بد را می‌شمارند و بمردم پند می‌آموزند در دل کوچکترین بهایی بآنها ندهند و خودشان از آلوده‌ترین کسان باشند ـ در چنین جاییست که نیکخویی بی‌تکیه‌گاه است و هرگز رواجی پیدا نخواهد یافت. (2)


پابرگی :
1ـ نیز باید هر توده‌ای امیدی بآینده داشته باشد و از زندگانی توده‌ای خود نتیجه‌ای را دنبال کند ، وگرنه امید هیچ پیشرفتی باو نتوان بست و چون این خود زمینه‌ی بس ارجدار بزرگیست و ما در پیمان تاکنون سخن از این باره نرانده‌ایم اینست در اینجا نیز بیاد آن نپرداختیم. [این جستار سپس در گفتارهای سالهای بازپسین و نیز روزنامه‌ی پرچم باز و روشن شده.]
2ـ نویسنده تو گویی حال کنونی ایران را دیده این سخنان را مناسب حال می‌راند. ـ و


.

✴️ ایدئولوژی ، خوبست یا بد!

آقای دکتر جلالی مقدم در کانال خود ، بنام «بینش» ، به معنی واژه‌ی «ایدئولوژی» پرداخته و از اینکه امروز آن لفظ را بی‌آنکه معنی درستش بدانند بکار می‌برند گله‌ کرده ایراد گرفته‌اند.

ما سخنان ایشان را بجا و سودمند دانسته و خوانندگان را به خواندن آن گفتار دعوت می‌کنیم. جای افسوس بسیارست که سخنان یک دسته از درسخواندگان بلکه دانشگاه‌رفتگان ما آکنده از الفاظ تهی از معنیست. اینگونه بکار گرفتن الفاظ ، ناپسند بوده و آسیبهایی دربر دارد.

زیرا نخست ، همه خو می‌گیرند واژه‌ها را بی‌آنکه معنی روشنی از آن به دل دارند بگویند و بشنوند. این خود آسیبی به خرد است. پرورش خرد و بلندی گرفتن آن با معنیهای روشن شدنیست. با یک رشته معنیهای ناروشن خرد رفته رفته سست و بیکاره می‌گردد.

دوم ، معنیهای ناروشن افزارِ دست فریبکارانست. با آنها مردم ناآگاه را فریب می‌دهند و بر آنها چیره می‌گردند.

کسروی ، راهنمای آزادگان ، از این آسیب نیک آگاه بوده و از اینرو خود معنی درست واژه‌هایی را که در نوشته‌ها بفراوانی بکار می‌رود از جمله اخلاق ، دین ، تربیت ، ادبیات ، شعر ، تمدن ، سیاست ، خِرد ، روان ، «بزرگ» و «بزرگی» ، فرهنگ ، حزب ، یکایک بازنموده و جای تاریکی بازنگزارده. او در مهنامه‌ی پیمان می‌نویسد :

«اگر می‌خواهيد بدست فريبكاران نيفتيد هيچ سخنی را نافهميده نپذيريد. اين مايه‌ی فريبكارانست كه كلمه‌های نافهميده‌ای پيدا كرده و آنها را با آب و تاب بر زبان می‌رانند و به همين نيرنگ شنونده را گيج ساخته برو چيره درمی‌آيند. شما بر سر آن كلمه‌ها ايستادگی نموده تا معنايش را درنيابيد از آن نگذريد و از هياهويی كه برمی‌انگيزند ترس بخود راه ندهيد.
امروز از اين كلمه‌هاست «تمدن» ، «ترقی» ، «تربيت» ، «سعادت» ، «ادبيات» ، «عرفان» ، «فلسفه».[1] با كسانی كه گفتگو می‌نماييد نخست معنای اينها را بپرسيد سود و نتيجه‌ی هر يكی را بشناسيد سپس گفتگو را بپايان رسانيد.
بسياري از بيراهيها از اينجاست كه معنای اين كلمه‌ها فهميده نشده است.» (پیمان سال سوم ، شماره‌ی ششم ، ص345)

[1] : در هر زمانی کلمه‌های نافهمیده‌ی دیگری مایه‌ی بدفهمی یا فریب می‌باشد. امروز نیز معنی کلمه‌های بسیاری از جمله «ایسم»ها (برای مثال سکولاریسم) که بر سر زبانهاست فهمیده نشده یا روشن نیست و در بسیار جاها مایه‌ی بدفهمی یا فریب می‌باشد. نیز کلمه‌هایی همچون «انرژی مثبت یا منفی» و «قانون بازتاب» مایه‌ی فریب است.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 7ـ1) تاریخهای ما (تکه‌ی دو از دو)


ناسخ‌التواریخ

[آقای محمدحسن شیشه‌گر از اهواز پرسیده :] «درباره‌ی ناسخ‌التواریخ چه می‌فرمایید؟».

پاسخ : اگر مقصود ارج تاریخی ناسخ‌التواریخ است باید گفت جلدهای یکم و دوم آن درخور هیچ ارجی نیست. آن راه تاریخ که آن زمان می‌پیمودند امروز کسی آن را نمی‌پیماید راستی‌را هم نمی‌توان دل بآن گفتارهای بیپایه‌ی گزافه‌آمیز بست. اگرچه در راه کنونی که برای تاریخ باز کرده‌اند نیز گاهی پای گزافه بمیان می‌آید با اینهمه بسیار بهتر و بپذیرفتن بسیار نزدیکتر است.

داستانهایی که سپهر در این دو جلد نوشته سخنانیست که در توریت و انجیل و شاهنامه و اینگونه کتابها بوده و پیش از آن کسان بسیاری آنها را نوشته بوده‌اند.

جلدهایی که از پیشامدهای آغاز اسلام سخن می‌راند بد نیست ولی همه‌ی گفته‌هایش را نتوان پذیرفت. بویژه در موضوعهایی که بکشاکش شیعی و سنی ارتباط دارد و تاریخ راه خود را گم می‌سازد.

جلدهایی که پسر سپهر نگاشته بسیار کم‌ارج می‌باشد.

جلد قاجاری که خود سپهر پرداخته سودمندترین بخش ناسخ می‌باشد. چنین پیداست آن را از روی نوشته‌هایی که از آغاز پادشاهی قاجاریان در دربار گرد آمده بوده پدید آورده است. به هر حال از بهترین تاریخهای زمان قاجاریست و اگر از چاپلوسیها و گزافه‌ستاییها که نموده شده چشم‌پوشی کنیم درخور اعتماد نیز می‌باشد.

سپهر یکی از بهترین نویسندگان زمان قاجاریست و در این کتابهای خود شیوه‌ای را برای نگارش دنبال نموده که پسندیده و نیکوست. در آن زمان کسی باین سادگی و روانی نمی‌نوشته. ولی چاپلوسیهایی که بکار برده از ارج کتاب بسیار می‌کاهد. کسانی این پستیها را گناه نمی‌شمارند بویژه از سپهر که شاعر نیز بوده و شاعران چاپلوسی را ابزار کار خود دارند. ولی باید دانست چاپلوسی از زشتترین گناهان است و چون در تاریخ آن را بکار برند هرچه زشتتر می‌گردد. بر هیچ تاریخنگاری این گناه را نباید بخشود.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 7 (تکه‌ی دو از سه)


ما این را بارها نوشته‌ایم که مردمان به سه گروهند : گروهی آنان که بدی را در نهاد خود دارند و هیچگاه نیک نگردند ، و گروهی آنان که نیکی را در نهاد خود دارند و هرگز بد نگردند. این دو گروه بسیار کم باشند. همیشه انبوه مردمان کسانیند که اگر راهی برویشان باز باشد نیک گردند ، وگرنه بد باشند.

در اینجا هم سخنمان از این گروه انبوه می‌باشد. درباره‌ی اینان می‌گوییم که نیکخویی تکیه‌گاه خواهد. وگرنه هستند نیکانی که همیشه نیکند و بدانی که همواره بدند.

برای آنکه معنی تکیه‌گاه و اثر آن نیک شناخته شود یک مثال کوچکی یاد می‌کنیم :

چنین انگارید دیهی بر سر راهی نهاده و گروهی از مردم آنجا به راهزنی می‌پردازند و از سالها آن را پیشه‌ی خود می‌دارند ، و یک مرد دانا و غیرتمندی بآن دیه درآمده و نشیمن می‌گیرد ، و چون از بدکاری آن گروه آگاه می‌شود مردانه بالا افراشته بجلوگیری برمی‌خیزد ، و زبان باز کرده راهزنی را می‌نکوهد و راستی و درستی را می‌ستاید ، و ترس بخود راه نداده و پروای این و آن نکرده آشکاره پستی و زشتی دزدان و راهزنان را به رخشان می‌کشد ، و اینکار را از روی راستی می‌کند و خود مرد پاکدلی می‌باشد ـ بیگمان این کوششهای پاکدلانه و مردانه‌ی او کارگر افتد و نیکمردان با او هم‌آواز گردند و راهزنان از زشتکاریهای خود شرمنده گردیده دست بردارند و پی برزگری و یا پیشه‌ی دیگری روند. اگر برخی از ایشان خیره‌رویی کنند و دست از دزدی برندارند باری پرده بروی کار خود کشند و دیگر نتوانند آشکاره بآن برخیزند. سپس اگر چنین انگاریم آن مرد پاکدل از دیه بیرون رود و رخت بجای دیگری کشد و پس ازو کسی بنکوهش دزدان نپردازد بیگمان بیشتر دزدان دوباره به زشتکاری برگردند و باز براهزنی پردازند ، چرا که درستکاری تکیه‌گاه خود را از دست داده ، چرا که دیگر کسی پشتیبانی از نیکخویی نمی‌نماید.

چنانکه گفتیم این یک مثال کوچکیست. ولی بارها چنین داستانی رخ داده است. بارها رخ داده که یک مرد بخرد استواری مایه‌ی رستگاری هزاران کسان گردیده.

سخن کوتاه می‌کنم : آدمی خویهای بد را که خودخواهی و خشم و کینه و آز و رشک و دزدی و دغلکاری و نیرنگ و دروغگویی و دورویی و جز اینها باشد از سرشت تنی[جانی] خود دارد. اینها خویهاییست که جانوران دارند و آدمی با آنها اَنباز باشد. چیزی که هست آدمی ، دارای سرشت دیگری نیز هست که روان و خرد باشد و اینها از آن خویها بیزار است و خود خواهان راستی و نیکی و غمخواری است ، و از اینرو همیشه آدمی در کشاکش این دو باشد ، و برای آراستگی خویها یگانه راه این است که روانها نیرومند گردند و از بهر نیرومندی روانها نیز سه چیز باید که یکی معنی جهان و زندگی را دانستن ، و دو دیگر سود و زیان خویها را چنانکه هست شناختن ، و سه دیگر تکیه‌گاهی داشتن است.

می‌توان باین زمینه از راه دیگری هم درآمد. و آن اینکه داستان نیکخویی و بدخویی چیز جداگانه‌ای نیست ، بلکه با دین و آیین بهم پیوسته است که تا آنها درست نشود و یک بنیاد استواری برای زندگانی توده درمیان نباشد از یکایک مردم چشم نیکخویی نتوان داشتن و هرچه کوشش در این باره شود بیهوده خواهد بود.

مرا شگفت می‌افتد که می‌بینم کسانی در این انجمن و آن انجمن سخن از درستکاری و راستگویی و نیکوکاری می‌رانند ، و یا خامه بدست گرفته گفتار در پیرامون آنها می‌نویسند. اگرچه بیشتر اینها به هوس خودنمایی است و نتیجه‌ی دیگری از آنها خواسته نمی‌شود ، لیکن برخی نیز از هوس بدورند و براستی خواهان نیکی مردم می‌باشند ، در جایی که از این کوششها کوچکترین سودی در دست نتواند بود و زیانها نیز خواهد برخاست. زیرا گذشته از آنکه گفتگو از خویهای نیک و بد باین آسانی نیست و کار هر کسی نمی‌باشد ، این نکته هم در کار است که در یک توده تا راهی برای زندگانی باز نباشد و مردم امیدی را دنبال نکنند هرگونه کوشش درباره‌ی نیکی مردم هدر باشد.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 8ـ1) شاعران ، نویسندگان و تاریخ (تکه‌ی یک از یک)


در تاریخ ایران پیشامدهایی هست که هر یکی به تنهایی مایه‌ی سرفرازی ایرانیان می‌باشد و اینگونه پیشامدها درخور آنست که نویسندگان شیواقلم آنها را با زبان ساده و شیرینی بنویسند یا سخنوران شیرین‌زبان برشته‌ی نظم بکشند و درمیان توده پراکنده گردانند.

داستان رستم که فردوسی آن را سروده اگر پاره‌ای گزافه‌های ناطبیعی آن را کنار بگزاریم در تاریخ پس از اسلام پیشامدهایی داریم که پای کم از آن داستان ندارد و بایستی تاکنون بیش از داستان رستم شهرت یافته باشد. از جمله در همان پیشامد دلگداز مغول که نام ایرانیان بزبونی دررفت ، جوینی شیردلیهایی از تیمور ملک نامی می‌نگارد که هر کس از خواندن آنها در شگفت بماند. همچنین دلیریهای که جلال‌الدین خوارزمشاه در برابر مغول نموده خود درخور آنست که زبانزد هر خودی و بیگانه بوده باشد. همان حال را دارد مردانگی بیمانند شاه‌منصور در برابر تیمور لنگ و گردنفرازیهای لطفعلی‌خان زند در پیشاپیش آقامحمدخان قاجار. ما بارها این یادآوریها را کرده‌ایم و اینک در اینجا بتکرار می‌پردازیم و مقصود از این یادآوریها آنکه آقایان شعرا باین داستانها نیز بپردازند و هر کس که از اینگونه داستانها بسراید ما در پیمان چاپ می‌کنیم و اگر درخور چاپ جداگانه باشد می‌توانیم عهده‌دار خرج آن باشیم. برای یک مردمی بهترین سرفرازی در تاریخ خود نگاهداری این دلاوریها و شیردلیهاست. دریغا که ایرانیان پشت پا باین سرفرازیها می‌زنند و از چنان نیکنامیها چشم می‌پوشند!

در همان داستان تیمور یگانه شیرمردی که روی ایرانیان را سفید گردانید شاه‌منصور بود که با سه‌هزار شمشیرزن در برابر دویست‌هزار سپاه انبوه تیمور ایستادگی کرده دلاوریها نمود که تا پنجاه سال دیگر همیشه در دربار تیموریان یاد آن را کرده و شگفتی می‌نمودند.

شعرای ایران بایستی نام این شیر دلیر را از زبان نینداخته و صد قصیده و قطعه درباره‌اش بسرایند و داستانش را موضوع مثنویها گردانند. فسوسا که هرگز نامش را نبردند و هیچگاه یادی از او ننمودند! من عارم می‌آید بگویم شعرای ایران باندازه‌ی مجنون تازی باین شیرمرد ایرانی ارج ننهادند!

پارسال یادآوری کردیم که در آخرهای پادشاهی صفوی که افغانان به ایران تاختند و آشوب در سراسر ایران پدید آمد و از جمله لشکرهای عثمانی غرب ایران را فراگرفتند در آن هنگام دلیریهایی از مردم غرب بویژه از همدانیان و تبریزیان سر زده و جانبازیهایی کرده‌اند که شاید در تاریخ کمتر مانند آنها پیدا شود. ولی این جانبازیها که خود سند سرفرازی یک مردمی می‌توان شمرد از تاریخ ایران بیرون افتاده که کسی آنها را برشته‌ی نگارش نکشیده و تنها در سفرنامه‌ی شیخ محمدعلی حزین است که یادی از آن حوادث کرده شده. ما نگارشهای حزین را درباره‌ی همدان در شماره‌های پارسال یاد کردیم. آیا درخور افسوس نیست که با همه‌ی شعرایی که همدان دارد کسی باندیشه‌ی نظم کردن آن داستان نمی‌افتد؟!

دلیریهایی که در هنگام جنگ بزرگ اروپا در جنوب ایران از تنگستانیان پدید آمد من آن زمان در قفقاز بودم و خود یاد دارم که روزنامه‌های روسی خبرهای آنها را می‌نگاشتند و زبانزد هر دور و نزدیک گردیده بود ولی از زمانی که به ایران بازگشته‌ام هرچه خواسته‌ام داستان آن حوادث سرفرازانه را از زبان کسی بشنوم یا در نگارشها و روزنامه‌ها بخوانم افسوس که بچنین آرزویی دست نیافته‌ام در حالی که فارس جایگاه نویسندگان و شعراست.

اینها همه از آن برخاسته که در ایران شعر یا نویسندگی راه خود را از دست داده و بزمینه‌هایی افتاده که جز زیان نتیجه‌ی دیگری ندارد و دوباره می‌گویم که ما امیدواریم شعرای پاکدلی که در این باره با ما همراهند بجبران این زیانها خواهند برخاست.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 7 (تکه‌ی سه از سه)


روزی یکی با من گفتگو می‌کرد. چون گله‌ها از آلودگیهای مردم کرد و سخنان بیجای درازی راند آن زمان چنین گفت : «می‌باید کتابی در اخلاق نوشت و چاپ کرد». چون از آشنایان بود و از من پاسخ می‌خواست گفتم : «آن کتاب را نوشته و چاپ شده گیر ، آیا چه سودی خواهد داشت؟!. اینهمه کتابها نوشته‌اند یکی هم آن خواهد بود». چون خواست مرا درنیافت ناگزیر شدم بسخن گشاده‌تری پردازم. گفتم امروز انبوهی از مردم ، جهان را یک دستگاه بیهوده می‌شمارند و بسامان و دانشی در آن باور نمی‌دارند و میانه‌ی آدمیان با چهارپایان و ددان جدایی نگزارده بزندگی جز نبرد و کشاکش زندگان معنای دیگری نمی‌دهند. آیا از چنین کسانی می‌توانیم چشم نیکوکاری داشت؟!. بیگمان نمی‌توانیم. اگر برخی از آنان با زبان دم از نیکی زنند ، درونشان از آن آگاهی نخواهد داشت. درمیان چنین مردمی اگر چند تنی دربند نیکوکاری و راستگویی باشند آنان نیز بسختی افتند.

یک توده نخست باید دین دارد. دین را بآن معنایی که شما می‌فهمید نمی‌گویم : باید مردم معنی جهان و زندگی را شناخته بدانند که اینجهان دستگاه بیهوده‌ای نیست و از روی سامان و دانشی پدید آمده و می‌گردد. نیز معنی آدمیگری را شناخته بدانند که آدمی برگزیده‌ی آفریدگار است و هرگز نباید خود را بپای چهارپایان و ددان برد و معنی روان و خرد را دانسته هوادار آنها باشد. نیز راز زندگی را شناخته این بداند که یک توده که در جایی زندگی می‌کند باید یکایک آنان دربند آسایش همگان باشد و هیچگاه بهره‌مندی خود را جلوتر از بهره‌مندی توده نگیرد.

باید قانونها و آیین زندگانی نیز بر روی اینها باشد و درستکاری و راستگویی و نیکوکاری نزد انبوه توده ارج دارد و هرگاه کسی از راه پرهیزکاری به نداری افتاد باری پیش مردم خوار نباشد. پس از اینهاست که می‌توان بمردم یاد نیکخویی داد. شما که از اینها هیچ آگاهی نمی‌دارید تنها بآن می‌کوشید که سخنانی بهم بافته بیرون ریزید.

امروز در ایران چندین چیز بهم درآمیخته : شیعیگری که کیش دیرین مردم می‌باشد ، صوفیگری که صدها کتاب از آن در دستهاست و اینهمه برواج آن کوشیده می‌شود ، خراباتیگری که چندین کتاب از آن در دست است و اینهمه هیاهو درباره‌ی آنها راه انداخته‌اند. فلسفه‌ی مادّی اروپا که روزانه گفتارها در پیرامون آن پراکنده می‌کنند. هر یکی از اینها آدمی را برویه‌ی دیگری می‌خواهد و دستورهای دیگری برای خویها می‌دهد. شیعیگیری پیشتر از همه این را می‌خواهد که هر کسی مهر چند تن را در دل خود جا دهد و هر زمان پول پیدا کرد بدیدن بارگاه آنان رود. صوفیگری آن را می‌خواهد که یک کس گفته‌هایی را از شبلی و بایزید و مولوی و مانند آن بسینه سپارد و جز بآنها نپردازد و یکی را هم به پیری شناخته نان او را دهد. خراباتیگری آن می‌خواهد که هر کس از گذشته و آینده چشم پوشد و هرگز درپی هیچ چیزی نباشد و دم را غنیمت دانسته روز با میگساری بسر برد. فلسفه‌ی مادّی اروپا جهان را پوچ و هیچ شناخته جز این نمی‌آموزد که هر کسی زندگانی را یک میدان نبردی شناخته و تا بتواند همه را زیر پا گزارده خویشتن جلو رود.

اکنون تو که می‌خواهی کتاب درباره‌ی نیکخویی نویسی بگو ببینم کدام یکی را پیروی خواهی کرد؟!..

آن بیچاره که اینها را نمی‌دانست تا بتواند پاسخی دهد و شاید آنچه گفتم نفهمید. همین اندازه پرسید : پس دیگران که کتاب می‌نویسند چه می‌کنند؟!.. گفتم : آنان نیز نادانسته گامهایی برمی‌دارند و چند سخنی از اینجا و از آنجا برداشته بهم می‌بافند. مگر این کارها از روی فهم است که شما راه آن را پرسید؟!. کسانی که خود کور و درمانده‌اند بدیگران راه می‌نمایند!


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 9ـ1) تاریخ : آینه‌ی پیشرفت جهان (تکه‌ی یک از یک)


این پیشرفت و فیروزی که در قرنهای آخر در زمینه‌ی تاریخ رو داده و گذشته را تا ده‌هزارها سال برای ما ـ بیش یا کم ـ روشن گردانیده و توده‌های نابود شده‌ی بسیاری را که نمی‌شناختیم بما شناسانیده و پندارها و افسانه‌های بسیاری را که درمیان بوده بکنار برده ، اگر تنها این را بدیده گیریم خود پیشرفت و فیروزی ارجداریست.

همین تاریخ یک آگاهی بسیار سودمندی را بما می‌دهد ، و آن اینکه آدمیان این راه پیشرفت (یا بگفته‌ی اروپاییان تمدن) را که می‌پیمایند از لختی و تهیدستی و نادانی آغاز کرده‌اند. روزی بوده که آدمیان رختشان جز برگهای درختان و پوستهای جانوران نمی‌بوده ، و از صدها کاچال[=اثاث] و افزار زندگانی که ‌امروز در دست می‌دارند یکی را نمی‌شناخته و نمی‌دانسته‌اند ، و از دانشها هیچی را نمی‌شناخته‌اند ولی سپس کم‌کم رو به پیشرفت نهاده و تا باینجا که ‌امروز هست رسیده‌اند.

این آگاهی را تاریخ بما می‌دهد و ما از آن پی برده و می‌دانیم آفریدگار چنین خواسته جهان همیشه پیش رود و این راه را گام بگام پیماید ، و از همینجا می‌دانیم که آینده‌ی جهان بهتر و باشکوهتر از گذشته‌اش خواهد بود. می‌دانیم که ‌این تکان و جنبش که در راه دانشها و افزارسازیها در قرنهای آخر پیدا شده بخواست آفریدگار بوده و به همان دلیل باید یک تکان و جنبشی نیز در زمینه‌ی «آیین زندگی» روی دهد تا جهانیان راه بهره‌مندی از آن افزارها و اختراعها را بشناسند و آن همینست که ما آغاز کرده‌ایم.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 آریستیدیس و هانیبال (تکه‌ی یک از سه)


چون در گفتگو از خویهای پاک «راستی‌پرستی» را گرانمایه‌ترین خوی آدمی ستوده و گفتیم : «این خوی ازآنِ امام‌علی‌ابن‌ابیطالب و پسر قُحافه (1) و زاده‌ی خطّابست (2) ... ازآنِ آریستیدیس (3) است ...» کسانی می‌پرسند آریستیدیس که بوده؟..

می‌گوییم : آریستیدیس یکی از مردان یونان باستان بوده که در زمان داریوش پادشاه هخامنشی و جانشین او خشایارشا می‌زیسته.

بارها گفته‌ایم : گاهی در جهان خردها بالا گرفته و خویهای ستوده رواج یافته. یکی از آنها درمیان یونانیان در همان زمانها بوده. دیگری درمیان رومیان در زمان جمهوریگری روی داده. سومی درمیان مسلمانان در قرنهای نخست اسلامی پیش آمده. چهارمی در اروپا در قرنهای هفدهم و هجدهم انجام گرفته. از اینجاست ما در نگارشهای خود از اینها یاد می‌کنیم و همیشه گواهیها می‌آوریم. کسانی اگر تاریخ این چهار دوره را بخوانند خواهند دید چه مردان بخرد و پاکنهادی درمیان بوده و معنی پیشرفت و برتری جهان را خواهند فهمید.

سرگذشت آریستیدیس دراز و کارهای پاکدلانه‌اش بسیار است و ما اینجا تنها به یک کار او بسنده می‌نماییم : نام جنگ ماراثون (4) را بسیاری از خوانندگان شنیده و داستان آن را دانسته‌اند. در کتابهای اروپایی یک رشته از جنگها را فهرست کرده آنها را «سنگهای سرپیچ تاریخ» (5) می‌نامند. زیرا هر یکی چندان نتیجه‌هایی درپی داشته که تاریخ را از راه خود برگردانیده و آن را براه دیگری انداخته. یکی از آنها این جنگ ماراثون را می‌شمارند. زیرا فیروزی‌ای که در این جنگ بهره‌ی یونانیان شد آنان را بایستادگی در برابر پادشاهان نیرومند هخامنشی دلیر گردانید و مایه‌ی فیروزیهای دیگر گردید.

داستان جنگ را در جای دیگری بخوانید. ما آنچه می‌خواهیم گفتن اینست که آتنیان هر ساله ده تن را بسرداری برمی‌گزیدند. در آن سال هم ده تن را برگزیدند که یکی از ایشان ملتیادیس (6) و دیگری آریستیدیس و سومی ثمیستوکلیس (7) بود. ده تن بنوبت رشته‌ی سرداری و فرماندهی را بدست می‌گرفتند. ولی میان ایشان ملتیادیس از همه کاردانتر و دلیرتر بشمار می‌رفت. آتنیان از روی قانون ناگزیر بودند ده تن را برگزینند. ولی سود آتن در این بود که جنگ با دست توانای ملتیادیس انجام گیرد. اینبود روزی که نوبت به آریستیدیس رسید پاکدلانه نوبت خود را به ملتیادیس واگزاشت و خویشتن در زیر دست او بسپاهیگری ایستاد. این راستی‌پژوهی او باعث شد که دیگران نیز همگی نوبت خود را به ملتیادیس واگزاردند. پلوتارخ (8) می‌نویسد : آریستیدیس با این کار خود بهمگی فهمانید که کهتری نمودن در برابر مردان بزرگ و کاردان نه تنها از ارج کسی نکاهد بلکه خردمندی و پاکدلی او را نشان داده بر ارجش افزاید. می‌نویسد : آریستیدیس با این رفتار خود همچشمی را از میان سرداران آتن برداشته همه را واداشت که رشته‌ی اختیار را بدست ملتیادیس سپارند و او را به هر کاری دست و بال گشاده گردانند.

اینست نمونه‌ی راستی‌پرستی یکی از مردان تاریخی یونان. کسانی که پیشرفت شگفت‌انگیز یونانیان باستان را در کتابها خوانده‌اند و در جستجوی راز آن می‌باشند اینگونه ستوده‌خوییهای مردان یونانی را فراموش نسازند. با این خویها بود که یک توده‌ی کوچک آن کارهای بزرگ تاریخی را انجام دادند.


پابرگیها :
1ـ ابوبکر خلیفه‌ی یکم
2ـ عمر خلیفه‌ی دوم
3ـ Aristides یا Aristeides
4ـ Marathon
5ـ اروپاییان اینگونه جنگها را «جنگهای قطعی» (Decisive Battles of the World) نامیده‌اند. «سنگهای سرپیچ تاریخ» برگردانیده‌ی «Milestone» باشد.
6ـ Meltiades یا Miltiades
7ـ Themistocles
8ـ Plutarch


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 10ـ1) نقش شهریاران در تاریخ (تکه‌ی یک از دو)


بر دانایان و آشنایان فن تاریخ پوشیده نیست که تازیکان که در صدر اسلام ایران را بگشادند استواری و نیرومندی ایشان در این سرزمین تا اوایل قرن سیم هجری بود. پس از آن فرمانروایانی از خود ایرانیان در این گوشه و آن گوشه برخاسته کم‌کم بساط تازیکان را از ایران برچیدند و هنوز قرن چهارم به نیمه نرسیده بود که سراسر ایران باستقلال خود برگشته دیگر نه کسی از بغداد بحکمرانی اینجا می‌آمد و نه دیناری باج از اینجا بخزانه‌ی بغداد فرستاده می¬شد. بلکه ایرانیان بر بغداد عراق نیز حکم می‌راندند و از خلیفه جز نامی درمیان نبود.

لیکن به هر حال ایران از گزندی که از تازیکان دید نرست و آن شکوه و بزرگی را که پیش از اسلام داشت بار دیگر ندید. ... سلجوقیان و مغولان و امیر تیمور نیز با آنکه هر کدام بنوبت خود ایران را از این سر تا آن سر بگشاده حکمرانی نیرومندی بنیاد گزاردند ریشه‌ی ملوک‌الطوایفی را از این خاک کندن نتوانستند. تا در زمان صفویان پادشاهان توانای آن خاندان از شاه‌اسماعیل و شاه‌عباس بزرگ برای یک پادشاهی ساختن سراسر ایران بسیار کوشیده بیشتری از خاندانهای فرمانروایی را که بازماندگان ملوک‌الطوایفی بودند برانداختند. چنانکه در اواخر پادشاهی ایشان کمتر نشانی از آن ترتیب بازمانده بود. سپس هم اگرچه آشوبهای بسیار در ایران برخاسته بارها بساط ملوک‌الطوایفی گسترده شد لیکن در هر بار این بساط دیر نپاییده زود برچیده شد.

شاید بسیاری باور ننمایند که از سال سی‌ام هجری که سال مرگ یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی است تا سال ۱۳۴۴ [ﻫ . ق] که تاریخ برافتادن قاجاریان می‌باشد در درون حدود طبیعی ایران بیش از یکصد و پنجاه خاندان باستقلال یا نیمه‌استقلال پادشاهی کرده‌اند و از میان ایشان تنها چهار خاندان سلجوقیان و مغولان و صفویان و نادرشاه را می‌توان گفت که بر سراسر ایران حکمروا بودند. از دیگران طاهریان ، سامانیان ، صفاریان ، غزنویان ، بویهیان ، خوارزمشاهیان ، قره‌قویونلویان ، آق‌قویونلویان ، زندیان ، قاجاریان ؛ اگرچه پادشاهان بزرگ و بنام بودند هیچ کدام سراسر ایران را زیر فرمان نداشتند. آن دیگران هم جز خاندانهای کوچکی نبودند که هر کدام بر یک یا دو ولایت فرمانروا بودند.

چه‌بسا بوده که در یک زمان بیش از ده پادشاه مستقل در ایران حکمروا بوده‌‌اند. برای گواه ، پادشاهان سال ۴۲۰ هجری را در اینجا نام می‌بریم. در آغاز این سال سلطان‌محمود غزنوی در غزنه ، قدرخان در بخارا ، منوچهر پسر قابوس در گرگان ، باحرب زرین‌کمر در رستمدار ، مجدالدوله‌ی دیلمی در ری ، علاء‌الدوله‌ی کاکویه در سپاهان ، ابراهیم پسر مرزبان کنکری در تارَم ، وهسودان روادی در تبریز ، فضلون شدادی در گنجه ، شروانشاه در شروان ، ابوکالیجار دیلمی در شیراز ، ابوالفوارس دیلمی در کرمان ، جلال‌الدوله‌ی دیلمی در بغداد تا نواحی کرمانشاهان ؛ پادشاهان رسمی و مستقل بودند.

... چون این پادشاهان یا شهرخدایان فراوان باهم نساخته پیوسته به زدوخورد و کشاکش برمی‌خاستند و سراسر کشور پیوسته گرفتار فتنه و غوغا بود از اینرو می‌توان گفت که یکی از علتهای ویرانی ایران این ترتیب ملوک‌الطوایفی بوده است.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 آریستیدیس و هانیبال (تکه‌ی دو از سه)


یک گواهی نیز از تاریخ کارتاژ یاد کنیم. اینجا سود ستوده‌خویی را نشان دادیم آنجا زیان بدخویی را بازنماییم. شاید بیشتر خوانندگان نام هانیبال سردار کارتاژی را شنیده‌اند. شاید از جنگهای تاریخی روم و کارتاژ آگاهی دارند.

دو دولت نیرومند یکی در شمال دریای سفید در ایتالیا (دولت روم) و دیگری در جنوب آن در کناره‌ی افریقا (دولت کارتاژ) باهم درافتادند و بیست‌وسه سال (1) در خشکی و دریا رزمهای بس سختی باهم کردند. چندین بار روم شکست یافت و گزند بس سختی دید. چندین بار کارتاژ زبون گشت و زیانهای بزرگی یافت. می‌گویند پانصد کشتی از کارتاژ و هفتصد کشتی از روم در جنگها نابود گردید. از سپاهیان چندان کشته شد که شمار نداشت. بیست‌و‌سه سال بدینسان جنگ پیش می‌رفت. و سرانجام کارتاژیان از پا افتادند و ناگزیر شده آشتی خواستند و پیمان نهادند سیسیلیا و دیگر جزیره‌هایی که در دست داشتند به روم بازگزارند و تاوان جنگ را نیز پردازند. اینها را انجام دادند و چنان ناتوان افتادند که دیگر امید برخاستن نداشتند.

سردار غیرتمندی بنام هاملکار (2) این زبونی را بر خود هموار نساخت و چون می‌دانست دیگر کارتاژ را کشتیها ساختن و با روم در دریا جنگ کردن و کینه‌ی گذشته را از روم بازخواستن در دسترس نخواهد بود ، دور اندیشانه راه دیگری پیش گرفت.

در آن زمان خاک اسپانیا و فرانسه در دست مردمان کنونی نبود. مردمانی که در آن زمان در آنجا نشیمن داشتند دلیر و جنگجو ولی پراکنده و دُژآگاه (3) بودند. هاملقار از دریا گذشته به اسپانیا دست یافت و برآن شد که از مردان آنجا سپاه پدید آورد و کم‌کم نیرو اندوزد و بآبادی شهرها کوشد. نه سال در این راه می‌کوشید. و چون درگذشت داماد او هاسْدروبال (4) رشته را دنبال و هشت سال نیز او کوشید. و چون درگذشت رشته بدست هانیبال (پسر هاملقار) افتاد. تا این زمان پیشرفت بسیار در کار اسپانیا رخ داده شهرها آبادتر و سپاهیان جنگ‌آزموده‌تر شده بودند. هانیبال خواست آرزوی دیرین پدر خویش را بکار بندد و از روم کینه خواهد و برآن شد از راه خشکی از شمال اسپانیا به ایتالیا تازد. چنین کاری تا آن روز باندیشه‌ی کسی نیامده بود. آنانکه می‌دانند از اسپانیا تا ایتالیا از راه خشکی دو رشته کوهستان بسی سخت و بلند (پیرینه و آلپ) درمیان است و اینها در آن زمان نشیمن مردمان جنگجویی بوده دشواری کار هانیبال را می‌شناسند.

ولی هانیبال بسختیها ننگریست و در سال 218 پیش از میلاد با نودهزار پیاده و دوازده‌هزار سواره و سی‌وهفت فیل از اسپانیا روانه گردید ولی چند ماه کشید تا خود را بشمال ایتالیا رسانید و در این هنگام بیش از بیست‌هزار پیاده و شش‌هزار سواره و هفت فیل نمانده و همگی از گزند راه و جنگ با کوه‌نشینان و دیگران نابود شده بود. بااینهمه هانیبال خود را نباخت و از آهنگ خود بازنگشت و از مردمان گال (5) که در دامنه‌ی کوه‌های آلپ نشیمن داشتند و از دولت روم آزرده بودند سپاهیان تازه بسیج کرد. رومیان لشکر بجلو او فرستادند. هانیبال سه بار پیاپی رومیان را در میدان جنگ شکست و هر بار انبوهی را از ایشان کشت.

👇

رومیان چنین روزی را ندیده بودند. کسی بدینسان روم را زبون نساخته بود. پس از آن چیرگیها هانیبال بر سراسر شمال ایتالیا دست یافت و راه پایتخت بروی سپاه او باز گردید. رومیان چشم براه بودند که او را بیرون دروازه‌ی پایتخت دیدار کنند. لیکن هانیبال بر سر آن شهر نرفت و روانه‌ی جنوب ایتالیا گردید باین آهنگ که شهرهای جنوبی را بر روم بشوراند. رومیان ناگزیر شدند بکوششهای سخت‌تری برخیزند و بدانسان که در زمانهای گرفتاری و دشواری کردندی. فابیوس (6) نامی را از بزرگان بدیکتاتوری گماردند و اختیار را بدست او دادند. فابیوس جنگ روبرو را با هانیبال روا نشمرد و آن را کار بیمناکی دانست و یک سال که رشته را در دست داشت از دور و کنار با هانیبال آورد کرد. رومیان این رفتار او را نپسندیدند و رشته را بدست دو قونسول دیگر سپردند و اینان در سال 216[پیش از میلاد] با هشتادهزار سپاه در دشت «کان» (7) با هانیبال روبرو شدند. هانیبال از چند تن سرداران بنام تاریخ است که در سایه‌ی شیوه‌ی رزمی‌ای که بکار می‌بردند همیشه با دسته‌ی اندکی بر دسته‌های انبوهی چیره درمی‌آمدند و اینست در تاریخ سپاهیگری همیشه نامهای ایشان برده می‌شود. یکی از هنرنماییهای هانیبال این جنگ کان بود. زیرا در جایی که شماره‌ی سپاه او کمتر از آنِ رومیان بود چون سردار رومی از درازای صفها کاسته بر ژرفای آن افزوده هانیبال از خطای او استفاده کرده با یک جنبش استادانه که به سپاه خود داد رومیان را از چپ و راست گرد فروگرفت و بدینسان بر آنان چیره درآمد و چنانکه می‌نویسند در اندک‌زمانی هفتادهزار تن از ایشان را بخاک انداخت با اینکه از لشکر خود او بیش از هزار تن کشته نشد. در این شکست هفتاد تن از نمایندگان سناتوس و گروهی از بزرگان روم و یکی از دو قونسول نیز کشته گردید.

شاید کسانی این داستان را گزافه‌آمیز پندارند و آن را بآسانی باور ندارند. ولی تاریخ روم در این زمان که ما گفتگو می‌داریم بسیار روشن است و جنگهای هانیبال و هنرنماییهای او را خود تاریخنگاران رومی نوشته‌اند و همگی درباره‌ی این داستان همزبانند. چنانکه گفتیم هانیبال در جنگها هر زمان شاهکار دیگری نشان می‌داد و در سایه‌ی آن استادیها بود که بدینسان دشمن را از پا می‌انداخت بی‌آنکه سپاه خود او گزند بسیاری بیند. (چنانکه همین رفتار را در جنگ زاما سردار رومی در برابر هانیبال کرد و برو چیره درآمد و ما آن را یاد خواهیم کرد).


پابرگیها :
1ـ جنگهای«First Punic War» ـ 264 تا 241 پیش از میلاد
2ـ Hamilcar Barca
3ـ کسی که آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگ نادیده و ناتراشیده باشد ، وحشی
4ـ Hasdrubal
5ـ Gaul
6ـ Fabius
7ـ (اصل : گان) ، Cannae یا Canne
8ـ از این سرداران است ناپلئون یکم امپراتور فرانسه و نادرشاه افشار


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 10ـ1) نقش شهریاران در تاریخ (تکه‌ی دو از دو)


ایرانیان باستان گویا تاریخ را تنها سرگذشت و داستان پادشاهان و فرمانروایان می‌‌پنداشتند و از اینجاست که کتابهای تاریخی را «خداینامه» (1) یا «شاهنامه» می‌نامیدند. افسانه‌ها و داستانها هم که از خود یادگار گزارده‌‌اند همگی درباره‌ی پادشاهان است. بیشتری از مورخان دوره‌ی اسلام نیز از روی همین عقیده جز بسرودن سرگذشت فرمانروایان و پادشاهان و داستان جنگها و کارهای ایشان نپرداخته‌‌اند.

از گفتن بی‌نیاز است که این عقیده و سلیقه درخور خرده‌‌گیری و نکوهش می‌باشد و میدان تاریخ بسیار پهناورتر از آن است که اینان پنداشته‌‌اند. لیکن به هر حال نتوان انکار نمود که سرگذشت پادشاهان و فرمانروایان و داستان کارها و جنگهای ایشان بخش عمده و بزرگی از تاریخ است. بویژه در سرزمین شرق که همواره سررشته‌ی کارها در دست پادشاهان و شهریاران بوده ، توده‌ی مردم چنانکه «رعیت» یا «چرنده» نامیده می‌شوند همچون گوسفندان رام و زیر دست چوپانان مهربان یا نامهربان خود زیسته کمتر اختیاری در دست داشته‌اند.

اگر تاریخ را تنه یا پیکره‌ای پنداریم باید گفت سرگذشت پادشاهان استخوان‌بندی آن پیکره می‌باشد. گذشته از کارهای دیگر حال عمومی کشور و چگونگی آن ـ از حیث استقلال و آزادی یا بستگی و بندگی ، آسایش و ایمنی یا شورش و آشوب ، آشتی و دوستی با همسایگان یا جنگ و دشمنی ـ که خود پایه و بنیاد تاریخ است دانسته نمی‌شود جز از راه سرگذشت و داستان پادشاهان.

مثلاً اگر بخواهیم بدانیم که ایرانیان در صدر اسلام کی و چگونه گردن خود را از یوغ حکمرانی تازیکان آزاد ساختند راهی جز این نداریم که تاریخ و داستان فرمانروایان بومی را که در قرنهای سوم و چهارم هجرت در این گوشه و آن گوشه‌ی ایران برخاسته‌‌اند تحقیق نماییم.

یا اگر بخواهیم حال ایمنی و آرامش کشور را در نیمه‌ی قرن یازدهم مثلاً بدانیم ناچاریم تحقیق نماییم که شاه‌صفی پادشاه آن زمان تا چه اندازه توانا بوده؟ آیا کسی بنافرمانی او برخاسته بود یا نه؟ با ترکان یا دیگر همسایگان جنگ داشته یا نه؟

باری بیگفتگوست که روشنی تاریخ پس از اسلام ایران بسته به تحقیق تاریخ و داستان همه‌ی خاندانهاست که در این مدت در این سرزمین حکمرانی و فرمانروایی داشته‌اند و در این باره هرچه بیشتر تحقیق نماییم بر روشنی تاریخ ما خواهد افزود. ولی افسوس که بیشتری از این خاندانها معروف نیستند و در تاریخهایی که امروز در دست هست ـ از تازی و پارسی ، از خطی و چاپی ـ هرگز نام برده نشده‌اند.

حمدالله مستوفی و میرخواند و خواندمیر و حافظ ابرو و سید یحیای سیفی قزوینی و دیگران که بگمان خود تاریخ عمومی نگاشته‌اند و از آدم و حوا آغاز سخن می‌نمایند از فرمانروایان پس از اسلام ایران جز بیست‌ و اند خاندان معروف و بنام را یاد نمی‌کنند. تاریخهای خصوصی هم که در دست است بیشتر درباره‌ی همین خاندانهاست. دیگران که صد خاندان بیشترند از قلم این مورخان افتاده و از یاد خوانندگان فراموش شده‌اند.

تا آنجا که ما می‌دانیم از مورخان ایرانی تنها کسی که بتاریخ خاندانهای ناشناس پرداخته و سرگذشت و داستان ایشان را تا آنجا که می‌‌دانسته در کتاب خود گرد آورده خلیفه عیدی‌بیک از مؤلفان دوره‌ی صفویان است در کتاب خود «تکلمة‌الاخبار». از مورخان اسلامی هم منجم‌باشی در کتاب خود بنام «صحائف‌الاخبار» بگرد آوردن خاندانهای فرمانروایی اسلامی (که از جمله‌ی آنها خاندانهای فرمانروایی ایران است) بسیار کوشیده.

... به هر حال کتابهای این دو مؤلف قیمت دیگری در عالم تاریخ اسلام و ایران دارد.

... کتاب منجم‌‌باشی بزرگترین و جامع‌ترین کتابی است در این باره. با اینهمه در آن کتاب بیش از چهل و اند خاندان ایرانی یاد نشده. در این مقدار هم مؤلف مذکور گاهی چندان باجمال و کوتاهی گراییده که گویی مقصود فهرست نامهای پادشاهان بوده نه سرودن تاریخ و داستان ایشان. ...

از اینجا می‌توان دانست که وسیله برای تحقیق حال خاندانهای ناشناس چه اندازه کم داریم و برخلاف عقیده‌ی بسیاری که می‌گویند تاریخ پس از اسلام ایران روشن و معلوم است چه تاریکیها و ابهامها در همین دوره‌ی تاریخ خودمان داریم.


پابرگی :
1ـ معنی اصلی «خدا» پادشاه است.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 آریستیدیس و هانیبال (تکه‌ی سه از سه)


از اینگونه شاهکاریها از سرداران در تاریخ فراوان رخ داده و در تاریخ ایران نیز از آنگونه پیشامدها بسیار است. ماننده‌ی همین جنگ هانیبال در کان و هنرنمایی او در تاریخ ایران جنگ نادرشاه افشار با عبدالله‌پاشا سرعسکر عثمانی در بیرون ایروان می‌باشد که میرزامهدیخان در جهانگشا داستان آن را بسیار روشن نوشته است. در این جنگ سرعسکر هفتادهزار سواره و پنجاه‌هزار پیاده با توپخانه‌ی بزرگی همراه داشت. این شمارش را میرزامهدیخان از روی دفتر محمدآقای ذخیره‌چی آورده است که جای هیچ‌گونه گمان نیست. گذشته از دسته‌های سپاه ترک که در ایروان جای داشتند و روز جنگ بآهنگ یاری با سرعسکر از آنجا بیرون آمدند.

نادرشاه شبانه سخت بیمناک بود و بنوشته‌ی میرزا مهدیخان خواب بیم‌انگیزی نیز دید و چون بامداد دمید سران لشکر را خواسته انبوهی شماره‌ی دشمن و نیرومندی آنان را بازنمود و سفارش کرد که در کوشش سستی ننمایند. اینها نیز دلیل بر فزونی شماره‌ی ترکان و نیرومندی آنان می‌باشد. نادر بیهوده بیم نکردی و بیهوده سرکردگان را پیش خود نخواندی و سفارش نکردی.

بااینهمه نادرشاه همگی سپاه خود را بکار وانداشته تنها پانزده‌هزار سوار دلیر ورزیده را از ایشان برگزیده و خویشتن در جلو آنان به نبرد پرداخت و در سایه‌ی شیوه‌ی رزمی‌ای که بکار برد با این دسته‌ی اندک توپخانه‌ی دشمن را بدست آورده و آن سپاه انبوه را درهم شکست. خود سرعسکر با انبوهی از سپاهیان کشته گردیدند. پیداست که این نه در سایه‌ی دلیری و فزونی کوشش بلکه در نتیجه‌ی بکار بردن یک شاهکار رزمی بوده است. نادر همه‌ی پشتگرمیش باین هنرهای خود بود و اگر یک جنگ او را با عثمان‌پاشا که بشکست نادر انجامید کنار بگزاریم همیشه از آن هنر خود بهره‌ها بردی.

بسخن خود بازگردیم. هانیبال در چهار جنگ پیاپی لگیونهای جنگ‌آزموده و جانباز روم را شکست و پس از فیروزی آخری در جنگ کان سراسر جنوب ایتالیا بدست او افتاد که به هر سو رو آوردی کسی بجلوگیری نپرداختی. پاره‌ای از شهرها با او از در همدستی درآمدند و به روم نافرمانی نمودند. از جمله شهر کاپوا [‍Capua] این رفتار را کرد.

روم چنین گزندی را هرگز ندیده بود و هرگاه مردم دیگری بودی بیکبار از پا افتادی و نومیدانه درهای پایتخت را بر روی دشمن فیروزمند بگشادی. لیکن رومیان سختی را هرچه بزرگتر دیدند پافشاری و مردانگی بیشتر کردند. یکی از بزرگترین پیشامدهای دولت روم این پیشامد است. هانیبال و رومیان هر یکی شایستگیهای خود را بجهان نشان داده‌اند.

هانیبال همچنان در خاک روم روز می‌گزاشت و هر زمان گزند دیگری به رومیان می‌رسانید. کارتاژ دوباره پا گرفته با دشمن دیرین خود برابر می‌ایستاد و امید بسیاری می‌رفت که کین کهن را بازجوید. لیکن هانیبال در خاک دشمن دربایست‌ها [مایحتاج] داشت و نیازمند بود که کارتاژ بپشتیبانی او برخیزد و با سپاه و پول و خواربار و افزار جنگ باو یاری کند. بارها این خواهش را از سنای کارتاژ کرد و باورنکردنی بود که کارتاژ پشتیبانی و یاوری از چنان سردار غیرتمندی دریغ گوید ـ سردار گردنفرازی که با جانفشانیهای مردانه‌ی خود کارتاژ [را] از مرگ رها می‌ساخت.

ولی در کارتاژ خویها ناپاک بود. انبوهی از سررشته‌داران روانهاشان بیمار و همه بدرد خودخواهی و رشک گرفتار بودند. یک دسته پستنهادانی که از دست خودشان کاری برنمی‌خاستی و جز گمنامی بهره از زندگانی نمی‌داشتندی دلیریهای هانیبال و نامداری او را برنمی‌تافتندی و شب و روز در آتش رشک می‌سوختندی. اینان بخواهشهای هانیبال ارج نگزارده دستگیری ازو دریغ می‌گفتند و هر زمان ببهانه‌ی دیگری دست می‌یازیدند.

چنین توده‌ای بایستی نابود شود. چنین مردمی در برابر رومیان غیرتمند و پاکدامن سزاوار آزادی نبودند. بایستی یوغ بندگی آنان را بگردن گیرند. هاملقار و هاسدروبال و هانیبال بیهوده می‌کوشیدند.

👇

باری هانیبال چون از یاوری همشهریان خود نومید شد باز شکست بخود راه نداده دربایست‌های سپاه را از یونانیان و خود ایتالیا بسیج کرد. برادرش هاسدروبال (1) را از اسپانیا به یاری خود خواند و با آنکه چنان برادر جوان و دلیری را در جنگها از دست داد باز از پای ننشست و از خاک روم بیرون نرفت تا کار بآنجا کشید که رومیان نیز بخاک کارتاژ تاختند و جنگ را به افریقا انداختند. در این هنگام بود که کارتاژ بیاد هانیبال افتاد و او را به یاری خود خواند. هانیبال پس از آنکه ده و اند سال در ایتالیا بسر کرده بود از آنجا بیرون رفت. در آفریقا نیز یک جنگ بزرگ دیگری میانه‌ی او و اسکپیو [Scipio] سردار رومی در دشت زاما [Zama] روی داد و در این جنگ برای نخستین بار هانیبال شکست یافت و بیست‌هزار تن از سپاه او کشته گردید. این جنگ نیز یکی از پیشامدهای بزرگ تاریخ بشمار است و استادی‌ای که اسکپیو در این رزم نمود و بر همچون هانیبالی چیره درآمد ، در تاریخهای سپاهیگری یاد کرده می‌شود.

کارتاژیان با همین شکست ناچار شدند از رم آشتی خواهند و این بار سراسر آزادی خود را از دست داده بگردن گرفتند که از همه‌ی خاکی که در بیرون افریقا داشتند چشم پوشند و آن را با فیلهای جنگی و کشتیهای خود به روم واگزارند و از آن پس بی‌دستور از روم با دشمنی بجنگ برنخیزند و به تاوان جنگهای گذشته تا پنجاه سال دیگر سالانه پول گزافی پردازند. بدینسان کارتاژ خود را دست بسته بدشمن سپرد. و چون در سنا درباره‌ی بسیج کردن بخش نخست تاوان گفتگو می‌رفت پاره‌ای نمایندگان می‌گریستند و اشکها از دیدگان می‌باریدند. هانیبال که هم در آنجا بود ناگهان خنده‌ی بلندی کرد. کارتاژیان در شگفت شدند و کسانی زبان بنکوهش باز نمودند.

هانیبال پاسخ داد : «این اندوه اندکی از بسیار است. در آینده از این سختتر و بدتر خواهیم دید. من آن روزی که در خاک ایتالیا بودم این بدبختی را با دیده می‌دیدم و بارها از دیده اشک باریدم. ولی شما گفته‌های مرا باور کردن نخواستید و من چون آن روز بسیار گریسته‌ام اینک امروز می‌خندم ...»

پیداست که مرد غیرتمند روی سخن با بدرفتاریهایی که با وی کرده بودند داشت و آن پستیها و نادانیهای آن مشتی بیماردلان را یادآوری می‌نمود و خود کار بسیار بجایی می‌کرد.

توده‌ای که در آن پستنهادان فراوان گردند و خودشان که کاری نمی‌توانند بدیگران نیز میدان ندهند و با مردان جانفشان و کاردان بجای ارجشناسی و یاوری سختگیریها کنند رسد روزی که میوه‌ی تلخ آن ناپاکخوییها را چشند و خود را گرفتار کیفر یابند.

آنان که معنی ستوده‌خویی و نتیجه‌ی آن را درنمی‌یابند اینگونه داستانهای تاریخی را بخوانند و نیک بیندیشند. یک توده را جز ستوده‌خویی یکان یکان آن نگه نمی‌دارد. در روزهای خوشی چندان پدیدار نباشد ولی در روز سختی است که بی‌ارجی و پستی یک توده‌ی آلوده‌ی بدخوی شناخته گردد.

از اینگونه داستانها در تاریخ فراوانست. در تاریخ ایران چندین داستان بزرگ از اینگونه پدیدار است.


پابرگیها :
1ـ یکی از برادران هانیبال همنام دامادشان بود.


.

دردها و درمانها

(همبسته با گفتار بالا)
.