🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 7ـ2) تاریخ هیجدهساله را چرا نوشتم؟ (تکهی پنج از پنج)
گذشته از اینها ، سود تاریخ در داوری آنست. تاریخ برای این سودمند است که نیک را از بد و درست را از نادرست جدا گرداند و بدینسان درسی بخوانندگان تاریخ دهد ، و این داوری از کسی بسزاست که نیک را از بد بشناسد و جدایی میانهی درستکار و نادرستکار گزارد. این کسان که ما میشناسیم آشکاره میبینیم بغیرت و گردنفرازی و جانفشانی و درستکاری ارج نمیگزارند و مردانی را که دارای این خویها باشند خوار میشمارند و پیداست که چه داوری در تاریخ توانند کرد. من اگر بخواهم اندازهی درماندگی اینان را در شناختن نیک و بد بازنمایم باید از زمینهی سخن خود بیرون روم ، اینست بآن نمیپردازم. درماندگانی که دوست از دشمن بازنمیشناسند و همیشه بترانهی دیگران میرقصند و مردان جانفشان و بزرگی را که در تاریخ خود میدارند کنار نهاده و یکمشت یاوهبافان زمان مغول را با ننگینکاریهایی که از هر یکی از آنان میشناسند بآسمان برمیدارند و تنها دستاویزشان گفتهی فلان شرقشناس و بهمان پروفسور میباشد ـ از چنین درماندگانی چه چشم توان داشت که تاریخ مشروطه را چنانکه سزاست بنویسند و داوری درمیان جانفشانان و فریبکاران کنند؟!.. چنین چیزی را چگونه توانند؟!..
من در تاریخ مشروطه نشان دادهام که چند تنی از درباریان از ناصرالملک و مستوفی و مشیرالدوله و مؤتمنالملک و فرمانفرما و دیگران در زمان خردهخودکامگی (استبداد صغیر) در باغشاه نزد محمدعلیمیرزا میزیستند و در کابینهی مشیرالسلطنه وزیر بودند ، که در کشتن مشروطهخواهان و فرستادن لشکر بر سر تبریز و در گفتگو با روسیان و بستن پیمان بزیان کشور همدستی داشتند ولی همینکه محمدعلیمیرزا برافتاد بمیان مشروطهخواهان آمدند و از راهی که ما میدانیم چه بوده (1) جا برای خود باز کردند و سالیان دراز رشتهی کارهای دولت مشروطه را بدست گرفتند. من میدیدم باین کار آنان کسی ایراد نمیگرفت و بارها دیدم که چون گفتگو بمیان آمد و من ایراد گرفتم درزمان پاسخ داده گفتند : «مگر آنان نمیخواستند نان بخورند؟!» کسانی که در سستی خرد تا باینجا رسیدهاند که جدایی میان نان خوردن و بکار توده پرداختن نمیگزارند چه توانستندی که در تاریخ داوری کنند و نیکان را از بدان جدا گردانند؟!..
یک کلمه توان گفت : تاریخ نوشتن اینان نه تنها سودی ندادی زیانهای بسیار با خود داشتی و راستیها را از میان بردی ، و این چیزی بود که من خرسندی نتوانستم داد.
بزرگترین کانون شورشِ آزادیخواهی تبریز بود و در آن روزها که جنگ و شورش در آن شهر برپا بود من جوان هفده و هجده ساله بودم و آن پیشامدها را از نزدیک تماشا میکردم و با چشم خود میدیدم که مردان غیرتمند و گردنفرازی با چه شوری میکوشیدند و جوانان دلیر و جنگجو با چه خونگرمی جانفشانی مینمودند. خود ایرانیان بمانند ، آن جانفشانیها و مردانگیها که از گرجیان و ارمنیان و قفقازیان دیدهام فراموششدنی نیست ، و این اندوهی در دل من شده بود که این کوششهای مردانه نوشته نشود و از میان رود و یا بیمایگانِ سودجویی بنام تاریخنویسی برخیزند و بیکبار پرده بروی این سرگذشتها و داستانها بکشند و یا اگر نکشند آنها را سبک و بیارج نشان دهند ، و بجای همه چیز بستایش از رویهکاران و میوهچینان پردازند. راستی را این اندوه بزرگی در دل من بود و این را بایای[وظیفه] خود میدانستم که بنوشتن آن داستانها برخیزم ، و چون پیش از آنْ تاریخ کوتاهی بعربی نوشته و در سوریا بچاپ رسانیده بودم ناگزیر شدم آن را بزرگ گردانم و بفارسی یک تاریخی را دنبال نمایم.
پابرگیها :
1ـ این گفتار در خرداد 1319 نوشته شده. کسروی تا سال 1323 که کتاب «دادگاه» را نوشت ، این «راهها» را بآشکار نیاورد ولی در آن کتاب و نیز سپس در کتاب «افسران ما» از برخی رازهای سیاسی پرده برداشت. در کشته شدن او علتهای چندی مؤثر بوده که کتاب «دادگاه» یکی از مؤثرترین آنهاست.
.
🔸 7ـ2) تاریخ هیجدهساله را چرا نوشتم؟ (تکهی پنج از پنج)
گذشته از اینها ، سود تاریخ در داوری آنست. تاریخ برای این سودمند است که نیک را از بد و درست را از نادرست جدا گرداند و بدینسان درسی بخوانندگان تاریخ دهد ، و این داوری از کسی بسزاست که نیک را از بد بشناسد و جدایی میانهی درستکار و نادرستکار گزارد. این کسان که ما میشناسیم آشکاره میبینیم بغیرت و گردنفرازی و جانفشانی و درستکاری ارج نمیگزارند و مردانی را که دارای این خویها باشند خوار میشمارند و پیداست که چه داوری در تاریخ توانند کرد. من اگر بخواهم اندازهی درماندگی اینان را در شناختن نیک و بد بازنمایم باید از زمینهی سخن خود بیرون روم ، اینست بآن نمیپردازم. درماندگانی که دوست از دشمن بازنمیشناسند و همیشه بترانهی دیگران میرقصند و مردان جانفشان و بزرگی را که در تاریخ خود میدارند کنار نهاده و یکمشت یاوهبافان زمان مغول را با ننگینکاریهایی که از هر یکی از آنان میشناسند بآسمان برمیدارند و تنها دستاویزشان گفتهی فلان شرقشناس و بهمان پروفسور میباشد ـ از چنین درماندگانی چه چشم توان داشت که تاریخ مشروطه را چنانکه سزاست بنویسند و داوری درمیان جانفشانان و فریبکاران کنند؟!.. چنین چیزی را چگونه توانند؟!..
من در تاریخ مشروطه نشان دادهام که چند تنی از درباریان از ناصرالملک و مستوفی و مشیرالدوله و مؤتمنالملک و فرمانفرما و دیگران در زمان خردهخودکامگی (استبداد صغیر) در باغشاه نزد محمدعلیمیرزا میزیستند و در کابینهی مشیرالسلطنه وزیر بودند ، که در کشتن مشروطهخواهان و فرستادن لشکر بر سر تبریز و در گفتگو با روسیان و بستن پیمان بزیان کشور همدستی داشتند ولی همینکه محمدعلیمیرزا برافتاد بمیان مشروطهخواهان آمدند و از راهی که ما میدانیم چه بوده (1) جا برای خود باز کردند و سالیان دراز رشتهی کارهای دولت مشروطه را بدست گرفتند. من میدیدم باین کار آنان کسی ایراد نمیگرفت و بارها دیدم که چون گفتگو بمیان آمد و من ایراد گرفتم درزمان پاسخ داده گفتند : «مگر آنان نمیخواستند نان بخورند؟!» کسانی که در سستی خرد تا باینجا رسیدهاند که جدایی میان نان خوردن و بکار توده پرداختن نمیگزارند چه توانستندی که در تاریخ داوری کنند و نیکان را از بدان جدا گردانند؟!..
یک کلمه توان گفت : تاریخ نوشتن اینان نه تنها سودی ندادی زیانهای بسیار با خود داشتی و راستیها را از میان بردی ، و این چیزی بود که من خرسندی نتوانستم داد.
بزرگترین کانون شورشِ آزادیخواهی تبریز بود و در آن روزها که جنگ و شورش در آن شهر برپا بود من جوان هفده و هجده ساله بودم و آن پیشامدها را از نزدیک تماشا میکردم و با چشم خود میدیدم که مردان غیرتمند و گردنفرازی با چه شوری میکوشیدند و جوانان دلیر و جنگجو با چه خونگرمی جانفشانی مینمودند. خود ایرانیان بمانند ، آن جانفشانیها و مردانگیها که از گرجیان و ارمنیان و قفقازیان دیدهام فراموششدنی نیست ، و این اندوهی در دل من شده بود که این کوششهای مردانه نوشته نشود و از میان رود و یا بیمایگانِ سودجویی بنام تاریخنویسی برخیزند و بیکبار پرده بروی این سرگذشتها و داستانها بکشند و یا اگر نکشند آنها را سبک و بیارج نشان دهند ، و بجای همه چیز بستایش از رویهکاران و میوهچینان پردازند. راستی را این اندوه بزرگی در دل من بود و این را بایای[وظیفه] خود میدانستم که بنوشتن آن داستانها برخیزم ، و چون پیش از آنْ تاریخ کوتاهی بعربی نوشته و در سوریا بچاپ رسانیده بودم ناگزیر شدم آن را بزرگ گردانم و بفارسی یک تاریخی را دنبال نمایم.
پابرگیها :
1ـ این گفتار در خرداد 1319 نوشته شده. کسروی تا سال 1323 که کتاب «دادگاه» را نوشت ، این «راهها» را بآشکار نیاورد ولی در آن کتاب و نیز سپس در کتاب «افسران ما» از برخی رازهای سیاسی پرده برداشت. در کشته شدن او علتهای چندی مؤثر بوده که کتاب «دادگاه» یکی از مؤثرترین آنهاست.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش ششم
🔸 خودسری (تکهی دو از یازده)
بدینسان در اندکزمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی میبودند و با همهی رمیدگی از دین ، رفتار و کردارشان دیندارانه میبود و رشتهی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمیهِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطهطلبی برای آنان راهی میبود و از پراکندگیشان بازمیداشت ، اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشتهایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست بااینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایهی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده (1) و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته بجوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجههای پایین را بیرون داد :
نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجهی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی میباید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازهی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند (2) و در اینجا از زمینهی گفتار بیرون نمیافتیم.
دوم چون از دین رمیده و سپس نیز بچیز دیگری دل نبسته بودند ، روشنتر گویم راهی برای پیمودن نمیداشتند ناگزیر هر یکی رو بسوی دیگری نهادند و هر کدام از اندیشهی کوتاه خود چیزهای دیگری بیرون آوردند و پراکنده و سرگردان بزندگی پرداختند. هم کسانی که پس از ایشان پا بزندگی نهادند همان شیوه را پیش گرفتند و آن را یک فزونی برای خود شماردند. کمکم کار بجایی رسید که پنداشتند به دینی یا براهی در زندگی هیچ نیازی نیست و پیروی از یک راهی یا آیینی نشان کمخردی یک کسی میباشد. و چون در آن میان فلسفهی مادی در اروپا رواج بسیار یافته و هیاهوی آن بشرق نیز رسیده بود و این فلسفه ، زندگی را جز نبرد زندگان نمیشناسد و جهان را سراسر ماده و نمایشهای آن پنداشته و به یک راه خرسندی و رستگاری در پشت سر این کشاکشها باور نمیدارد ، یک کلمه بگویم : با دین و آیین زندگی دشمنی مینماید ، این خود مایهی دلیری ایشان گردیده و بهانه بدستشان سپرد.
سخن کوتاه میکنم : اینان دستهی بزرگی میباشند و امروز همهی جوانان بدینسان بار میآیند و چنان شده که هیچ گمانی بگمراهی خود نمیبرند و سرفراز و پیشانیباز زندگی بسر میدهند. ما تاکنون سخن از کیشها و زیانهای آن میراندیم و کنون میباید زیان اینها را بازنماییم. اگرچه این گمراهی نیز از کیشها برخاسته و این بیپایی و بیارجی آنهاست که بهانه بدست اینان داده و راه خودخواهی و خودفروشی را بروی اینان باز گردانیده. هرچه هست اینان در دوری از راستیها و گرفتاری بنادانیها همپای پیروان کیشها میباشند ، و در بدکرداری و زیانکاری بیشتر از آنانند ، و به هر حال ما میباید گمراهیها و زیانکاریهای اینان را روشن گردانیم.
پابرگی :
1ـ نویسنده دو نمونه از نیرنگهای بیگانگان را برای از نیرو انداختن شور آزادیخواهی در دیگر نوشتههایش بازمینماید : یکی بمیان انداختن دفتر «سیاستالحسینیه» (نک. «ما چه میخواهیم؟» و «داوری») و دیگری براه انداختن شور «ادبیات» و بمیان آوردن کتابهای دورهی مغول (نک. «در پیرامون ادبیات»). بیگمان دور نمودن میهندوستان از پهنهی سیاست ، برپا کردن سازمانهای نهانی هوادار خود ، برکشیدن جیرهخواران و میدان دادن بچاپلوسان و بیدردان توده از دیگر کارهای عادی ایشان بوده. ـ و
2ـ نویسنده در کتابهای «دادگاه» ، «افسران ما» و «در پیرامون ادبیات» از این جستار سخن رانده است. ـ و
.
🔸 خودسری (تکهی دو از یازده)
بدینسان در اندکزمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی میبودند و با همهی رمیدگی از دین ، رفتار و کردارشان دیندارانه میبود و رشتهی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمیهِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطهطلبی برای آنان راهی میبود و از پراکندگیشان بازمیداشت ، اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشتهایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست بااینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایهی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده (1) و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته بجوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجههای پایین را بیرون داد :
نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجهی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی میباید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازهی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند (2) و در اینجا از زمینهی گفتار بیرون نمیافتیم.
دوم چون از دین رمیده و سپس نیز بچیز دیگری دل نبسته بودند ، روشنتر گویم راهی برای پیمودن نمیداشتند ناگزیر هر یکی رو بسوی دیگری نهادند و هر کدام از اندیشهی کوتاه خود چیزهای دیگری بیرون آوردند و پراکنده و سرگردان بزندگی پرداختند. هم کسانی که پس از ایشان پا بزندگی نهادند همان شیوه را پیش گرفتند و آن را یک فزونی برای خود شماردند. کمکم کار بجایی رسید که پنداشتند به دینی یا براهی در زندگی هیچ نیازی نیست و پیروی از یک راهی یا آیینی نشان کمخردی یک کسی میباشد. و چون در آن میان فلسفهی مادی در اروپا رواج بسیار یافته و هیاهوی آن بشرق نیز رسیده بود و این فلسفه ، زندگی را جز نبرد زندگان نمیشناسد و جهان را سراسر ماده و نمایشهای آن پنداشته و به یک راه خرسندی و رستگاری در پشت سر این کشاکشها باور نمیدارد ، یک کلمه بگویم : با دین و آیین زندگی دشمنی مینماید ، این خود مایهی دلیری ایشان گردیده و بهانه بدستشان سپرد.
سخن کوتاه میکنم : اینان دستهی بزرگی میباشند و امروز همهی جوانان بدینسان بار میآیند و چنان شده که هیچ گمانی بگمراهی خود نمیبرند و سرفراز و پیشانیباز زندگی بسر میدهند. ما تاکنون سخن از کیشها و زیانهای آن میراندیم و کنون میباید زیان اینها را بازنماییم. اگرچه این گمراهی نیز از کیشها برخاسته و این بیپایی و بیارجی آنهاست که بهانه بدست اینان داده و راه خودخواهی و خودفروشی را بروی اینان باز گردانیده. هرچه هست اینان در دوری از راستیها و گرفتاری بنادانیها همپای پیروان کیشها میباشند ، و در بدکرداری و زیانکاری بیشتر از آنانند ، و به هر حال ما میباید گمراهیها و زیانکاریهای اینان را روشن گردانیم.
پابرگی :
1ـ نویسنده دو نمونه از نیرنگهای بیگانگان را برای از نیرو انداختن شور آزادیخواهی در دیگر نوشتههایش بازمینماید : یکی بمیان انداختن دفتر «سیاستالحسینیه» (نک. «ما چه میخواهیم؟» و «داوری») و دیگری براه انداختن شور «ادبیات» و بمیان آوردن کتابهای دورهی مغول (نک. «در پیرامون ادبیات»). بیگمان دور نمودن میهندوستان از پهنهی سیاست ، برپا کردن سازمانهای نهانی هوادار خود ، برکشیدن جیرهخواران و میدان دادن بچاپلوسان و بیدردان توده از دیگر کارهای عادی ایشان بوده. ـ و
2ـ نویسنده در کتابهای «دادگاه» ، «افسران ما» و «در پیرامون ادبیات» از این جستار سخن رانده است. ـ و
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 8ـ2) علما و مشروطه (تکهی یک از دو)
در آغاز ارتباط با اروپا ، چون کسانی ترقی اروپاییان و انحطاط شرقیان را میدیدند علت آن را استبداد پادشاهان و قصور آنان در کارهای کشوری میشماردند. اینبود آرزو میکردند در ایران هم مانند اروپا قانون و مجلس شورا باشد که جلو استبداد دربار گرفته شود ، و از زمان ناصرالدینشاه کسانی در این راه میکوشیدند تا در آخرهای مظفرالدینشاه شادروا[نا]ن طباطبایی و بهبهانی آن را اجرا کردند.
در ایران مشروطه یا حکومت دمکراسی برپا گردید و قانون اساسی نوشته شد. لیکن از همان گام نخست ضدیت میانهی آن با مذهب شیعه پیدا شد. زیرا در این مذهب حکومت ازآنِ علماست.
علمای شیعه تاج نمیگزاردند و بتخت نمینشستند. ولی در حقیقت فرمان میراندند. زیرا مردم میبایست در هر کاری پیروی از گفتههای ایشان نمایند و مالیات خود را بنام زکات یا خمس یا رد مظالم بآنان پردازند.
حکایت میرزا محمدحسن شیرازی و مقاومت او را با ناصرالدینشاه در قضیهی رِژی شنیدهاید. همان میرزا در حدود خود کمتر از ناصرالدینشاه عایدات نداشته است.
در حقیقت اینان حکومت میکردند. تنها تاج و تخت را با زحمت کشورداری و مسئولیت آن بپادشاه واگزارده ، خود بیآنکه مسئولیتی بگردن گیرند و زحمتی کشند بمردم فرمان میراندند.
اینبود با مشروطه یا دمکراسی ـ که حکومت یا سررشتهداری را بدست خود توده و نمایندگان ایشان میداد سازش نتوانستند و بدشمنیهای سختی برخاستند. یک دسته از ایشان ، که آخوند خراسانی و حاجی شیخ مازندرانی و دو سید و مانند اینان بودند بقای کشور و آبادی آن را بحکمرانی خود ترجیح داده غیرتمندانه و پاکدلانه بمشروطه پشتیبانی مینمودند. لیکن دیگران باین گذشت خرسندی نداده بایستادگی پرداختند.
گذشته از این مخالفت اساسی ، در وظایف افراد نیز ، میانهی مشروطه با مذهب ناسازگاری پدید آمد. چه در مذهب شیعه هر کسی میبایست جز بکارهای مذهبی ـ از زیارت رفتن و روضهخوانیها برپا کردن و مانند این ـ نپردازد و مقصد و آرزویش در زندگانی جز اینها نباشد. در حالی که مشروطه یک رشته تکالیفی ـ از میهنپرستی و کوشش بآبادی کشور و علاقهمندی به نیرومندی دولت و مانند اینها ـ بگردن هر کسی میگزاشت. مشروطهخواهان زبان باز کرده بمردم میگفتند : پولهایی را که در راه روضهخوانی و رفتن بزیارت خرج میکنید ، در مدرسه باز کردن و راهها شوسه کردن و مانند اینها بمصرف رسانید ، و همین گفتهها مایهی رنجش پیروان مذهب میگردید.
از هر باره ناسازگاری پیدا بود و نتیجه آن شد که درمیانه جنگها و خونریزیها رخ داد ، و چون هیچ طرف آن دیگری را از میان بردن نتوانست ناگزیر کار بدو دستگی انجامید.
مدتهای متمادی دو دستهی مشروطهخواه و استبدادخواه دشمن جان هم بودند ، و کنون نیز اگر دشمن نیستند از هم جدایند.
یکی از چیزهایی که ما را بچاپ تاریخ هجدهسالهی آذربایجان واداشت اینکه دیدیم در ایران مشروطه را علما بنیاد نهادند و کسانی از آنان نیکیهایی را بر ایران انجام دادند که همیشه باید در تاریخ یاد کرده شود. از آنسوی چون دستهای از ایشان مقهور سیاست دولت گردیده بدشمنی مشروطه برخاستند و درمیانه خونهای ناحقی ریخته گردید و این کار آنان باعث شد که علما از کشاکش مشروطه بدنام درآمدند و این بدنامی آنان زیان بس سترگی را باسلام رسانیده بهانهی دیگری بدست هواداران اروپاییگری داد. بعبارت دیگر کشاکش و دشمنی یک رشته حقایق را از میان برده این نتیجه را داد که مردم علما را دشمن مشروطه بلکه دشمن هر گونه پیشرفت در کشور ایران بشناسند.
ما میخواستیم حقایق را در این باره تا آن اندازه که در دسترس میباشد منتشر سازیم و تا بتوانیم از بدنامی علما بکاهیم تا در آینده کسانی که تاریخ مشروطه را خواهند نوشت فریب نگارشهای پارهای روزنامههای تندرو را نخورند و از حقیقت بیگانه نیفتند.
ما با این نیت ، باز میبینیم کسانی گله از ما دارند. اینان آن نمیدانند که محاکمهی مشروطه و استبداد بپایان رسیده و استبداد محکوم و روسیاه درآمده و امروز ما جز این نمیتوانیم که حقایق را نگاشته کسانی که در جانب استبداد بودند اگر عذری داشتند آن عذر را بازنموده از اندازهی بدنامیشان بکاهیم و اگر نه او را بحال خودش واگزاریم.
اگر اینان چشم دارند که ما از علمای هوادار استبداد ستایش کنیم و بر آنان نسبت بدرفتاری یا فریب خوردن هم ندهیم باید دانست که چنین ستایشی پیش نخواهد رفت و بیش از آن نتیجه نخواهد داد که کسانی بپاسخ برخاسته دوباره یک رشته نکوهشها و بدگوییها بمیان آورده شود.
👇
🔸 8ـ2) علما و مشروطه (تکهی یک از دو)
در آغاز ارتباط با اروپا ، چون کسانی ترقی اروپاییان و انحطاط شرقیان را میدیدند علت آن را استبداد پادشاهان و قصور آنان در کارهای کشوری میشماردند. اینبود آرزو میکردند در ایران هم مانند اروپا قانون و مجلس شورا باشد که جلو استبداد دربار گرفته شود ، و از زمان ناصرالدینشاه کسانی در این راه میکوشیدند تا در آخرهای مظفرالدینشاه شادروا[نا]ن طباطبایی و بهبهانی آن را اجرا کردند.
در ایران مشروطه یا حکومت دمکراسی برپا گردید و قانون اساسی نوشته شد. لیکن از همان گام نخست ضدیت میانهی آن با مذهب شیعه پیدا شد. زیرا در این مذهب حکومت ازآنِ علماست.
علمای شیعه تاج نمیگزاردند و بتخت نمینشستند. ولی در حقیقت فرمان میراندند. زیرا مردم میبایست در هر کاری پیروی از گفتههای ایشان نمایند و مالیات خود را بنام زکات یا خمس یا رد مظالم بآنان پردازند.
حکایت میرزا محمدحسن شیرازی و مقاومت او را با ناصرالدینشاه در قضیهی رِژی شنیدهاید. همان میرزا در حدود خود کمتر از ناصرالدینشاه عایدات نداشته است.
در حقیقت اینان حکومت میکردند. تنها تاج و تخت را با زحمت کشورداری و مسئولیت آن بپادشاه واگزارده ، خود بیآنکه مسئولیتی بگردن گیرند و زحمتی کشند بمردم فرمان میراندند.
اینبود با مشروطه یا دمکراسی ـ که حکومت یا سررشتهداری را بدست خود توده و نمایندگان ایشان میداد سازش نتوانستند و بدشمنیهای سختی برخاستند. یک دسته از ایشان ، که آخوند خراسانی و حاجی شیخ مازندرانی و دو سید و مانند اینان بودند بقای کشور و آبادی آن را بحکمرانی خود ترجیح داده غیرتمندانه و پاکدلانه بمشروطه پشتیبانی مینمودند. لیکن دیگران باین گذشت خرسندی نداده بایستادگی پرداختند.
گذشته از این مخالفت اساسی ، در وظایف افراد نیز ، میانهی مشروطه با مذهب ناسازگاری پدید آمد. چه در مذهب شیعه هر کسی میبایست جز بکارهای مذهبی ـ از زیارت رفتن و روضهخوانیها برپا کردن و مانند این ـ نپردازد و مقصد و آرزویش در زندگانی جز اینها نباشد. در حالی که مشروطه یک رشته تکالیفی ـ از میهنپرستی و کوشش بآبادی کشور و علاقهمندی به نیرومندی دولت و مانند اینها ـ بگردن هر کسی میگزاشت. مشروطهخواهان زبان باز کرده بمردم میگفتند : پولهایی را که در راه روضهخوانی و رفتن بزیارت خرج میکنید ، در مدرسه باز کردن و راهها شوسه کردن و مانند اینها بمصرف رسانید ، و همین گفتهها مایهی رنجش پیروان مذهب میگردید.
از هر باره ناسازگاری پیدا بود و نتیجه آن شد که درمیانه جنگها و خونریزیها رخ داد ، و چون هیچ طرف آن دیگری را از میان بردن نتوانست ناگزیر کار بدو دستگی انجامید.
مدتهای متمادی دو دستهی مشروطهخواه و استبدادخواه دشمن جان هم بودند ، و کنون نیز اگر دشمن نیستند از هم جدایند.
یکی از چیزهایی که ما را بچاپ تاریخ هجدهسالهی آذربایجان واداشت اینکه دیدیم در ایران مشروطه را علما بنیاد نهادند و کسانی از آنان نیکیهایی را بر ایران انجام دادند که همیشه باید در تاریخ یاد کرده شود. از آنسوی چون دستهای از ایشان مقهور سیاست دولت گردیده بدشمنی مشروطه برخاستند و درمیانه خونهای ناحقی ریخته گردید و این کار آنان باعث شد که علما از کشاکش مشروطه بدنام درآمدند و این بدنامی آنان زیان بس سترگی را باسلام رسانیده بهانهی دیگری بدست هواداران اروپاییگری داد. بعبارت دیگر کشاکش و دشمنی یک رشته حقایق را از میان برده این نتیجه را داد که مردم علما را دشمن مشروطه بلکه دشمن هر گونه پیشرفت در کشور ایران بشناسند.
ما میخواستیم حقایق را در این باره تا آن اندازه که در دسترس میباشد منتشر سازیم و تا بتوانیم از بدنامی علما بکاهیم تا در آینده کسانی که تاریخ مشروطه را خواهند نوشت فریب نگارشهای پارهای روزنامههای تندرو را نخورند و از حقیقت بیگانه نیفتند.
ما با این نیت ، باز میبینیم کسانی گله از ما دارند. اینان آن نمیدانند که محاکمهی مشروطه و استبداد بپایان رسیده و استبداد محکوم و روسیاه درآمده و امروز ما جز این نمیتوانیم که حقایق را نگاشته کسانی که در جانب استبداد بودند اگر عذری داشتند آن عذر را بازنموده از اندازهی بدنامیشان بکاهیم و اگر نه او را بحال خودش واگزاریم.
اگر اینان چشم دارند که ما از علمای هوادار استبداد ستایش کنیم و بر آنان نسبت بدرفتاری یا فریب خوردن هم ندهیم باید دانست که چنین ستایشی پیش نخواهد رفت و بیش از آن نتیجه نخواهد داد که کسانی بپاسخ برخاسته دوباره یک رشته نکوهشها و بدگوییها بمیان آورده شود.
👇
خود علمایی که در شاهعبدالعظیم تحصن جسته و پنج ماه بیشتر بر ضد مشروطه کوششها مینمودند پس از بیرون آمدن از آنجا شرحی در ستایش مشروطه نوشته و امضا کردهاند که نسخهی چاپ شدهی آن در دست ماست و در جای خود آن را یاد خواهیم کرد. بلکه کسانی از ایشان توبهنامه بمجلس فرستادهاند. با اینحال چگونه ما بگوییم حق بجانب ایشان بوده و از نسبت بدرفتاری یا فریب خوردن هم خودداری نماییم؟!
کسانی اگر از این اندازه حقگویی ما دلتنگی دارند ما آنان را حواله بروزنامههای تندرو تهران و ملانصرالدین بادکوبه داده دنبالهی کار خود را میگیریم.
.
کسانی اگر از این اندازه حقگویی ما دلتنگی دارند ما آنان را حواله بروزنامههای تندرو تهران و ملانصرالدین بادکوبه داده دنبالهی کار خود را میگیریم.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش ششم
🔸 خودسری (تکهی سه از یازده)
نخست : اینان خودسرند و زیان آن را نمیدانند و خودسری و جدا اندیشیدن را فزونی خود میشمارند. اینان آن نمیدانند یک مردمی که در یکجا میزیند باید یکدل و یکزبان باشند تا نیک همدست گردند و نیروهای خود را یکی گردانیده تودهای پدید آورند ، و اگر خودسر باشند و هر کسی چیزهای دیگری اندیشد و بدلخواه شیوهی زندگانی دیگری پیش گیرد زندگی نابسامان گردد و هرگز یکدلی و یکزبانی روی ندهد. نادانی نگرید : اگر ده تن همراه شوند و چنان خواهند بسفری روند ناگزیر باشند که دستوری برای سفر گزارند و همگی پیروی از آن کنند و هرگز روا نشمارند که هر یکی خودسر باشد و بدلخواه خویش رفتار کند. اینان میخواهند در زندگانی که بیستملیون و سیملیون در آن همبازند راهی درمیان نباشد و خودسر و خودخواه زیست کنند. (1)
اینان خودسر میزیند و گردن بهیچ راهی نمیگزارند و با اینحال اگر زیانی از کسی بینند ناله میآغازند و گله کم نمیکنند. یکی نمیگوید : ای گمراهان اگر آدمی خودسر باید بود و خودسری نیکست چه جای گله و ناله میباشد؟!.. بارها دیده شده فلان مرد میآید و مینشیند و هرچه سخن از نیک و بد توده و آلودگیهای مردم میرود میشنود و بیپروایی مینماید و باشد که از درون فیلسوفانه باین سخنان میخندد. ولی یک روز میبینی شتابزده میآید و مینشیند و بیآنکه کسی بپرسد از پولدوستی و نادرستی فلان پزشک و بَهمان دوافروش بگله و ناله میپردازد و در پرگویی اندازه نمیشناسد (2) ، و میگوید : «چرا نیک نمیشوند؟!. مگر آدم نیستند؟!.» بیچاره میپندارد نیک شدن آسانست و یکی همین که آدمی بود باید نیک باشد. بیچاره نمیداند آدمی دارای خوی آز است و چون خودسر بود و راهی و راهنمایی نبود آنگونه خویها بسرکشی برخیزد و نتیجه این باشد که نه تنها پزشک و داروفروش ، بلکه بیشتر مردم پروای نیک و بد نکرده و از هر راهی که بود بگرد آوردن پول پردازند. نمیداند همان خوی پست خودخواهی که در تُست و نمیگزاردت گردن براستیها گزاری خوی پست دیگری بنام آز در پزشک و داروفروش است که نمیگزاردشان دربند سود و زیان همگان باشند.
اینان میخواهند آزاد باشند و اگر دلشان خواست ، بهوس و تنها برای خودنمایی بدآموزیهای اروپا را بنویسند و پراکنده کنند ـ زندگی را سراسر نبرد خوانند ، و نیک و بدی در جهان نشناسند ، و به خرد پشت پا زنند ، و هر چیزی را که مایهی نیکی مردم تواند بود براندازند ـ این نادانیها را بنمایند و بااینهمه چشم دارند که مردم چون بایشان میرسند نیک باشند و بشیوهی مردمی رفتار کنند. داستان اینان داستان آن خاندان نادانیست که کشتزاری که دارند دربند آبیاری آن نباشند و هرگاه که خواستند بر روی کشتها ببازی برخیزند و آنها را لگدمال کنند و بااینهمه چشم دارند که بار از آن کشتزار بردارند.
پابرگیها :
1ـ یکی از نشانههای جوجهخودسران امروزی بهانههاییست که میآورند : «افتخار من به اینست که از پیروی ، پیروی نمیکنم!» یا «باور ندارم که زندگی به ایدئولوژی نیاز دارد» و مانندهای اینها. ـ ویراینده
2ـ این داستان مردیست که از آشنایان بوده و برای مثال در اینجا آورده شده.
.
🔸 خودسری (تکهی سه از یازده)
نخست : اینان خودسرند و زیان آن را نمیدانند و خودسری و جدا اندیشیدن را فزونی خود میشمارند. اینان آن نمیدانند یک مردمی که در یکجا میزیند باید یکدل و یکزبان باشند تا نیک همدست گردند و نیروهای خود را یکی گردانیده تودهای پدید آورند ، و اگر خودسر باشند و هر کسی چیزهای دیگری اندیشد و بدلخواه شیوهی زندگانی دیگری پیش گیرد زندگی نابسامان گردد و هرگز یکدلی و یکزبانی روی ندهد. نادانی نگرید : اگر ده تن همراه شوند و چنان خواهند بسفری روند ناگزیر باشند که دستوری برای سفر گزارند و همگی پیروی از آن کنند و هرگز روا نشمارند که هر یکی خودسر باشد و بدلخواه خویش رفتار کند. اینان میخواهند در زندگانی که بیستملیون و سیملیون در آن همبازند راهی درمیان نباشد و خودسر و خودخواه زیست کنند. (1)
اینان خودسر میزیند و گردن بهیچ راهی نمیگزارند و با اینحال اگر زیانی از کسی بینند ناله میآغازند و گله کم نمیکنند. یکی نمیگوید : ای گمراهان اگر آدمی خودسر باید بود و خودسری نیکست چه جای گله و ناله میباشد؟!.. بارها دیده شده فلان مرد میآید و مینشیند و هرچه سخن از نیک و بد توده و آلودگیهای مردم میرود میشنود و بیپروایی مینماید و باشد که از درون فیلسوفانه باین سخنان میخندد. ولی یک روز میبینی شتابزده میآید و مینشیند و بیآنکه کسی بپرسد از پولدوستی و نادرستی فلان پزشک و بَهمان دوافروش بگله و ناله میپردازد و در پرگویی اندازه نمیشناسد (2) ، و میگوید : «چرا نیک نمیشوند؟!. مگر آدم نیستند؟!.» بیچاره میپندارد نیک شدن آسانست و یکی همین که آدمی بود باید نیک باشد. بیچاره نمیداند آدمی دارای خوی آز است و چون خودسر بود و راهی و راهنمایی نبود آنگونه خویها بسرکشی برخیزد و نتیجه این باشد که نه تنها پزشک و داروفروش ، بلکه بیشتر مردم پروای نیک و بد نکرده و از هر راهی که بود بگرد آوردن پول پردازند. نمیداند همان خوی پست خودخواهی که در تُست و نمیگزاردت گردن براستیها گزاری خوی پست دیگری بنام آز در پزشک و داروفروش است که نمیگزاردشان دربند سود و زیان همگان باشند.
اینان میخواهند آزاد باشند و اگر دلشان خواست ، بهوس و تنها برای خودنمایی بدآموزیهای اروپا را بنویسند و پراکنده کنند ـ زندگی را سراسر نبرد خوانند ، و نیک و بدی در جهان نشناسند ، و به خرد پشت پا زنند ، و هر چیزی را که مایهی نیکی مردم تواند بود براندازند ـ این نادانیها را بنمایند و بااینهمه چشم دارند که مردم چون بایشان میرسند نیک باشند و بشیوهی مردمی رفتار کنند. داستان اینان داستان آن خاندان نادانیست که کشتزاری که دارند دربند آبیاری آن نباشند و هرگاه که خواستند بر روی کشتها ببازی برخیزند و آنها را لگدمال کنند و بااینهمه چشم دارند که بار از آن کشتزار بردارند.
پابرگیها :
1ـ یکی از نشانههای جوجهخودسران امروزی بهانههاییست که میآورند : «افتخار من به اینست که از پیروی ، پیروی نمیکنم!» یا «باور ندارم که زندگی به ایدئولوژی نیاز دارد» و مانندهای اینها. ـ ویراینده
2ـ این داستان مردیست که از آشنایان بوده و برای مثال در اینجا آورده شده.
.
زمینلرزه در خوی
زمینلرزهای به شدت 5.9 ریشتر دیشب شنبه هشتم بهمن 1401 شهرستان خوی در آذربایجان غربی را لرزاند و باعث ویرانی 20 تا 50 درصدی خانههای مردم شد.
خبرگزاریها این خبر را با جزئیات گزارش دادهاند. آنچه ما میتوانیم بیفزاییم اینست که سازمانهای دولتی مانند هلال احمر کمکهای نارسایی به مردم زلزله زده کردهاند ـ چنانکه اعتراضاتی به همراه داشته است. در گذشته نیز دیده شده ، سازمان مدیریت بحران کشور (بنیاد یافته در سال 1386) خود دچار بحران بوده و اینست نمیتوان تنها به چنان سازمانهای پرغوغا ولی کم سودی امید بست. این وظیفهی ملی ماست که در این سرما که مردم خوی بیرون خانههاشان بی داشتن گرمایش و سرپناهی بسر می برند به یاری ایشان بشتابیم.
👇
زمینلرزهای به شدت 5.9 ریشتر دیشب شنبه هشتم بهمن 1401 شهرستان خوی در آذربایجان غربی را لرزاند و باعث ویرانی 20 تا 50 درصدی خانههای مردم شد.
خبرگزاریها این خبر را با جزئیات گزارش دادهاند. آنچه ما میتوانیم بیفزاییم اینست که سازمانهای دولتی مانند هلال احمر کمکهای نارسایی به مردم زلزله زده کردهاند ـ چنانکه اعتراضاتی به همراه داشته است. در گذشته نیز دیده شده ، سازمان مدیریت بحران کشور (بنیاد یافته در سال 1386) خود دچار بحران بوده و اینست نمیتوان تنها به چنان سازمانهای پرغوغا ولی کم سودی امید بست. این وظیفهی ملی ماست که در این سرما که مردم خوی بیرون خانههاشان بی داشتن گرمایش و سرپناهی بسر می برند به یاری ایشان بشتابیم.
👇
چنانکه بارها در اینجا سخنش رفته است ، در دمکراسی ادارهی کشور بدست خود مردمست. مردمِ خواهان دمکراسی در خود این شایستگی را میبینند که گردن به یوغ خودکامگی نگزارند و خود کشور را راه برند. همینست برداشت مردم کشورهای دمکرات از دمکراسی. از اینرو جهانیان با چشمان باز تماشا میکنند ببینند مردمی که در برابر خودکامگی حکومت برخاسته و خواهان آزادی و دمکراسی است در چنین هنگامهایی چگونه رفتار میکند و به هممیهنان خود چگونه یاوری میدهد.
.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 8ـ2) علما و مشروطه (تکهی دو از دو)
دیگری ایراد میکند که چگونه ما «دیهداری» را خرده بر علما گرفتهایم؟.. میگوییم : علما بایستی پیروی از مولای خود نمایند که میفرماید : «ألا وَ إنَّ إمَامَکمْ قَدِ اکتَفَی مِنْ دُنْیاهُ بِطِمْرَیهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیهِ ...» معنی آنکه : «مردم پیشوای شما از گیتی بدو کهنهپاره خرسند گردیده و از خوراک بدو گِرده نان بسنده میکند» میفرماید : «فوالله ماکنزت من دنیاکم تبرا ولا ادخرت من غنائمها وفرا و لا اعددت لبالی ثوبی طمرا ..» معنی آنکه : «سوگند بخدا من از گیتی شما زری گنجینه نکردم و از آنچه بدست آوردم مالی نیندوختم و رخت جز یکی برای خود نگاه نداشتم».
توانگری مایهی دشمنی است. از اینجا کسی که به پیشوایی مردم برمیخیزد باید از دارایی چشم بپوشد و اگر توانگری از پیش دارد آن را به بیچیزان بخش کند تا بدینسان جلو رشک و کینهی مردم را بگیرد. از اینجاست که ما میگوییم : پیشوای اسلام چرا دیهداری کند؟.. ما انکار نداریم که کسی باغی یا کشتزاری داشته و از رهگذر آن زندگانی کند. ولی دیهداری جز از باغ یا کشتزار داشتن است.
آنهمه دشمنیها که با مجتهد و امامجمعه در تبریز کرده شد بخش بیشتر آن از رهگذر کینهای بود که مردم از جهت توانگری آنان داشتند باین دلیل که با دیگران آن دشمنیها را ننمودند.
هم این کس مینگارد : علما که مشروطه را برانگیختند سپس چون دیدند کار باروپاییگری میکشد از این جهت بجلوگیری از آن برخاستند.
این سخن تا اندازهای راست است. ولی باید دانست که راه جلوگیری از اروپاییگری دشمنی با مشروطه نبود. زیرا دشمنی با مشروطه پیش نمیرفت و آن ایستادگی و مغلوبی ، هرچه بیشتر راه اروپاییگری باز میکرد بدانسان که باز کرد. (1)
روزنامههای آن زمان در دست ماست و آشکار میبینیم که کسانی تشنهی اروپاییگری بوده و بگفتهی تبریزیان برای این کار لگام میجویدند ولی هرگز یارای گفتار یا کردار آشکاری نداشتند تا هنگامی که آقاشیخ فضلالله و دیگران با مشروطه بدشمنی برمیخیزند و از همین هنگام است که هواداران اروپا بهانه پیدا کرده بدستاویز حمایت از مشروطه هر روز بدگویی دیگری از علما کرده و هر زمان بدآموزی دیگری را از اروپاییان پراکنده میسازند و بدینسان کمکم رشته از دست رفته بیکبار راه بروی اروپاییان باز میشود.
امروز هم راه جلوگیری از اروپاییگری یا از بیدینی اروپاییان آن نیست که ما خود را کنار کشیده بیکبار دشمنی با هر چیز نوین بنماییم. بلکه ناگزیریم که بتوده درآمده دست بهم داده آنچه را که نیک و بیزیان است پذیرفته و آنچه را که زشت و زیانآور است نپذیریم. وگرنه از سختگیری جز پاره شدن رشته نتیجهی دیگری در دست نخواهد بود.
پابرگی :
1ـ این داوری پاسخ بُرندهایست بهواداران مشروعه و آنهایی که امروز بنام دلبستگی به «ولایت فقیه» گزارشهای شگفتی از تاریخ میدارند. در یکی از کتابهای دبیرستان (تاریخ ایران و جهان 2) نویسنده چشمش را بر ننگینکاریها و آدمکشیهای دشمنان مشروطه یا همان مشروعهخواهانِ پافشار بسته و کوشیده چنین وانماید که شور مشروطهخواهی از آموزاکهای (تعلیمات) اسلام بوده. در سات (صفحهی) 174 مینویسد : «بذل جان و مال و مجاهدت در راه آزادی و مشروطه انگیزههای دینی داشت». نتیجه اینست که کسی را درد میهن نمیبود! دانسته نیست اندیشهی نویسنده دربارهی باسکِرویل ، مجاهدان گرجی ، ارمنی و اندامان حزب اجتماعیون عامیون چه میباشد؟. بجای آنکه ماهیت جنبش مشروطه را که نبرد میان آزادی و بردگی بود بازنماید تا انگیزهی آزادیخواهان ایرانیِ گریزان از دین و یا نامسلمانِ بیگانه از هواداری بآن روشن گردد بچنین گزارش یکسویانهای میپردازد. همچنین چند سات جلوتر بر شیخ فضلالله نوری اندوهسرایی میکند که چرا محمدعلیمیرزا را (بیآنکه پناهیدنش بسفارت روس را بنویسد) «بدون محاکمه آزاد گزاشتند تا بروسیه برود» ولی شیخ را بدار کشیدند.
شیخ فضلالله همان پرچمدار مشروعهخواهی و دشمنی با مشروطهخواهان است که در راه رسیدن بخواستهای خود با محمدعلیمیرزا همدست گردید و خونهای بسیاری که او ریخت این همبازش بود. این نویسنده دربارهی سیاهکاریهای شیخ بخاموشی گراییده و تنها چون او مشروطه را مشروعه میخواسته بکشته شدنش دلسوزی مینماید. از اینگونه کسان که راستی را هوادار مشروعهاند ولی از ترس بدنامی ، دشمنی خود را با مشروطه آشکار نمیکنند باید پرسید : اگر سرچشمهی همهی نیکیها اسلام و شریعت بوده و با آنها هر کاری پیش میرفت دیگر چه نیازی بآنهمه جانبازی و گرفتن مشروطه و قانونها از اروپا بود؟!.
.
🔸 8ـ2) علما و مشروطه (تکهی دو از دو)
دیگری ایراد میکند که چگونه ما «دیهداری» را خرده بر علما گرفتهایم؟.. میگوییم : علما بایستی پیروی از مولای خود نمایند که میفرماید : «ألا وَ إنَّ إمَامَکمْ قَدِ اکتَفَی مِنْ دُنْیاهُ بِطِمْرَیهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیهِ ...» معنی آنکه : «مردم پیشوای شما از گیتی بدو کهنهپاره خرسند گردیده و از خوراک بدو گِرده نان بسنده میکند» میفرماید : «فوالله ماکنزت من دنیاکم تبرا ولا ادخرت من غنائمها وفرا و لا اعددت لبالی ثوبی طمرا ..» معنی آنکه : «سوگند بخدا من از گیتی شما زری گنجینه نکردم و از آنچه بدست آوردم مالی نیندوختم و رخت جز یکی برای خود نگاه نداشتم».
توانگری مایهی دشمنی است. از اینجا کسی که به پیشوایی مردم برمیخیزد باید از دارایی چشم بپوشد و اگر توانگری از پیش دارد آن را به بیچیزان بخش کند تا بدینسان جلو رشک و کینهی مردم را بگیرد. از اینجاست که ما میگوییم : پیشوای اسلام چرا دیهداری کند؟.. ما انکار نداریم که کسی باغی یا کشتزاری داشته و از رهگذر آن زندگانی کند. ولی دیهداری جز از باغ یا کشتزار داشتن است.
آنهمه دشمنیها که با مجتهد و امامجمعه در تبریز کرده شد بخش بیشتر آن از رهگذر کینهای بود که مردم از جهت توانگری آنان داشتند باین دلیل که با دیگران آن دشمنیها را ننمودند.
هم این کس مینگارد : علما که مشروطه را برانگیختند سپس چون دیدند کار باروپاییگری میکشد از این جهت بجلوگیری از آن برخاستند.
این سخن تا اندازهای راست است. ولی باید دانست که راه جلوگیری از اروپاییگری دشمنی با مشروطه نبود. زیرا دشمنی با مشروطه پیش نمیرفت و آن ایستادگی و مغلوبی ، هرچه بیشتر راه اروپاییگری باز میکرد بدانسان که باز کرد. (1)
روزنامههای آن زمان در دست ماست و آشکار میبینیم که کسانی تشنهی اروپاییگری بوده و بگفتهی تبریزیان برای این کار لگام میجویدند ولی هرگز یارای گفتار یا کردار آشکاری نداشتند تا هنگامی که آقاشیخ فضلالله و دیگران با مشروطه بدشمنی برمیخیزند و از همین هنگام است که هواداران اروپا بهانه پیدا کرده بدستاویز حمایت از مشروطه هر روز بدگویی دیگری از علما کرده و هر زمان بدآموزی دیگری را از اروپاییان پراکنده میسازند و بدینسان کمکم رشته از دست رفته بیکبار راه بروی اروپاییان باز میشود.
امروز هم راه جلوگیری از اروپاییگری یا از بیدینی اروپاییان آن نیست که ما خود را کنار کشیده بیکبار دشمنی با هر چیز نوین بنماییم. بلکه ناگزیریم که بتوده درآمده دست بهم داده آنچه را که نیک و بیزیان است پذیرفته و آنچه را که زشت و زیانآور است نپذیریم. وگرنه از سختگیری جز پاره شدن رشته نتیجهی دیگری در دست نخواهد بود.
پابرگی :
1ـ این داوری پاسخ بُرندهایست بهواداران مشروعه و آنهایی که امروز بنام دلبستگی به «ولایت فقیه» گزارشهای شگفتی از تاریخ میدارند. در یکی از کتابهای دبیرستان (تاریخ ایران و جهان 2) نویسنده چشمش را بر ننگینکاریها و آدمکشیهای دشمنان مشروطه یا همان مشروعهخواهانِ پافشار بسته و کوشیده چنین وانماید که شور مشروطهخواهی از آموزاکهای (تعلیمات) اسلام بوده. در سات (صفحهی) 174 مینویسد : «بذل جان و مال و مجاهدت در راه آزادی و مشروطه انگیزههای دینی داشت». نتیجه اینست که کسی را درد میهن نمیبود! دانسته نیست اندیشهی نویسنده دربارهی باسکِرویل ، مجاهدان گرجی ، ارمنی و اندامان حزب اجتماعیون عامیون چه میباشد؟. بجای آنکه ماهیت جنبش مشروطه را که نبرد میان آزادی و بردگی بود بازنماید تا انگیزهی آزادیخواهان ایرانیِ گریزان از دین و یا نامسلمانِ بیگانه از هواداری بآن روشن گردد بچنین گزارش یکسویانهای میپردازد. همچنین چند سات جلوتر بر شیخ فضلالله نوری اندوهسرایی میکند که چرا محمدعلیمیرزا را (بیآنکه پناهیدنش بسفارت روس را بنویسد) «بدون محاکمه آزاد گزاشتند تا بروسیه برود» ولی شیخ را بدار کشیدند.
شیخ فضلالله همان پرچمدار مشروعهخواهی و دشمنی با مشروطهخواهان است که در راه رسیدن بخواستهای خود با محمدعلیمیرزا همدست گردید و خونهای بسیاری که او ریخت این همبازش بود. این نویسنده دربارهی سیاهکاریهای شیخ بخاموشی گراییده و تنها چون او مشروطه را مشروعه میخواسته بکشته شدنش دلسوزی مینماید. از اینگونه کسان که راستی را هوادار مشروعهاند ولی از ترس بدنامی ، دشمنی خود را با مشروطه آشکار نمیکنند باید پرسید : اگر سرچشمهی همهی نیکیها اسلام و شریعت بوده و با آنها هر کاری پیش میرفت دیگر چه نیازی بآنهمه جانبازی و گرفتن مشروطه و قانونها از اروپا بود؟!.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش ششم
🔸 خودسری (تکهی چهار از یازده)
دوم : دانشهایی که از کهنه و نو ، و سودمند و بیسود ، بدرس خواندن و یا از اینجا و از آنجا فراگرفتهاند بآنها مینازند و به پشتگرمی آنهاست که خود را دانا میشمارند و از پیروی بکسی و پذیرفتن سخنی بینیاز میدانند. بلکه بسیاری درپی پند دادن و راه نمودن بدیگران میباشند. کار بجایی رسیده که کسی که هنرش چامهبافیست و چند چامهای بافته ، و یا کسی که تاریخچهی زندگانی یک چامهبافی را نوشته ، یا جوانی که یک رمانی پرداخته ، یا مردی که کتابچهای در کفبینی چاپ کرده ، بهمین مایه خود را دانا میشمارد و گردن بهیچی نمیگزارد. جوانان که از دبیرستانها بیرون میآیند کمی در خود سراغ نمیدارند و نیازی به فراگرفتن دانش دیگری برای زندگانی نمیشناسند. بویژه آنان که باروپا رفته و بازگشتهاند که خود را برتر از دیگران میپندارند و چنان میدانند که همه چیز را یاد گرفته و بازآمدهاند.
در جایی که این دانشها یا فراگرفتهها را با راه زندگانی پیوستگی نیست و اینها نه چیزیست که کسی را در زندگی رستگار گرداند. نمیگویم آن دانشها همه بیهوده است. چنین سخنی چه رواست؟! ما خود هواخواه دانشها میباشیم و همیشه گفتهایم و در اینجا هم میگوییم : دانشهای طبیعی و ریاضیات و پزشکی و اینگونه چیزها بسیار ارجمند است و ما در زندگی نیازمند آنها هستیم. چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، بلکه میباید گفت : از این دانشها هنگامی سود توان برداشت که توده بشاهراه زندگی افتد و رو بسوی پیشرفت روانه گردد. در یک تودهی سرگردان و بیراه از دانشها جز زیان سودی برنخیزد.
شما ببینید : یک سپاه انبوهی که توپچیان و بمباندازان و دیگر هنرمندان (1) میان خود میدارند هنگامی توانند از هنرهای ایشان بهره بردارند که سپاه بسامان [=منظم] و در زیر دست یک سرداری باشد و یکدل و یکزبان بکار درآید ، و آنگاه دوست از دشمن شناخته با دشمنان به یک جنگ سودمندی برخیزد. یک سپاه نابسامان و پراکندهدل از هنرهای سپاهیان خود جز زیان چه سودی تواند برداشت؟!..
اینان نمیدانند که پشت سر این دانشها که فراگرفتهاند دانش دیگری هست که معنی جهان و زندگی را میآموزد و راه آسایش و خرسندی را یاد میدهد و آن دانش از همه گرانمایهتر میباشد و پیداست که باین آسانی آن را نخواهند پذیرفت ، و بلکه چنانکه دیدهایم بسیاری بیفرهنگانه از در ریشخند خواهند درآمد ، و ما ناگزیریم درماندگیها و لغزشهای ایشان را که در این چند سال دیدهایم یادشان آوریم.
پابرگی :
1ـ هنر معنی فن و «تخصص» هم دارد. کسروی باین معنی بسیار بکار برده. ـ و
.
🔸 خودسری (تکهی چهار از یازده)
دوم : دانشهایی که از کهنه و نو ، و سودمند و بیسود ، بدرس خواندن و یا از اینجا و از آنجا فراگرفتهاند بآنها مینازند و به پشتگرمی آنهاست که خود را دانا میشمارند و از پیروی بکسی و پذیرفتن سخنی بینیاز میدانند. بلکه بسیاری درپی پند دادن و راه نمودن بدیگران میباشند. کار بجایی رسیده که کسی که هنرش چامهبافیست و چند چامهای بافته ، و یا کسی که تاریخچهی زندگانی یک چامهبافی را نوشته ، یا جوانی که یک رمانی پرداخته ، یا مردی که کتابچهای در کفبینی چاپ کرده ، بهمین مایه خود را دانا میشمارد و گردن بهیچی نمیگزارد. جوانان که از دبیرستانها بیرون میآیند کمی در خود سراغ نمیدارند و نیازی به فراگرفتن دانش دیگری برای زندگانی نمیشناسند. بویژه آنان که باروپا رفته و بازگشتهاند که خود را برتر از دیگران میپندارند و چنان میدانند که همه چیز را یاد گرفته و بازآمدهاند.
در جایی که این دانشها یا فراگرفتهها را با راه زندگانی پیوستگی نیست و اینها نه چیزیست که کسی را در زندگی رستگار گرداند. نمیگویم آن دانشها همه بیهوده است. چنین سخنی چه رواست؟! ما خود هواخواه دانشها میباشیم و همیشه گفتهایم و در اینجا هم میگوییم : دانشهای طبیعی و ریاضیات و پزشکی و اینگونه چیزها بسیار ارجمند است و ما در زندگی نیازمند آنها هستیم. چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، بلکه میباید گفت : از این دانشها هنگامی سود توان برداشت که توده بشاهراه زندگی افتد و رو بسوی پیشرفت روانه گردد. در یک تودهی سرگردان و بیراه از دانشها جز زیان سودی برنخیزد.
شما ببینید : یک سپاه انبوهی که توپچیان و بمباندازان و دیگر هنرمندان (1) میان خود میدارند هنگامی توانند از هنرهای ایشان بهره بردارند که سپاه بسامان [=منظم] و در زیر دست یک سرداری باشد و یکدل و یکزبان بکار درآید ، و آنگاه دوست از دشمن شناخته با دشمنان به یک جنگ سودمندی برخیزد. یک سپاه نابسامان و پراکندهدل از هنرهای سپاهیان خود جز زیان چه سودی تواند برداشت؟!..
اینان نمیدانند که پشت سر این دانشها که فراگرفتهاند دانش دیگری هست که معنی جهان و زندگی را میآموزد و راه آسایش و خرسندی را یاد میدهد و آن دانش از همه گرانمایهتر میباشد و پیداست که باین آسانی آن را نخواهند پذیرفت ، و بلکه چنانکه دیدهایم بسیاری بیفرهنگانه از در ریشخند خواهند درآمد ، و ما ناگزیریم درماندگیها و لغزشهای ایشان را که در این چند سال دیدهایم یادشان آوریم.
پابرگی :
1ـ هنر معنی فن و «تخصص» هم دارد. کسروی باین معنی بسیار بکار برده. ـ و
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 9ـ2) یک کار نیکی که شده کسی باید یا بهتر از آن کند و یا همان را بپسندد (تکهی یک از دو)
من بارها میشنوم کسانی تاریخ هجدهساله را میخوانند و ایرادها میگیرند. مثلاً میگویند : «بایستی علت این قضایا را بنویسد» یا میگویند : «یکمشت عوام را بسیار بزرگ میکند». «دکتر» نامی را میشنوم که در هر کجا که آن تاریخ را میبیند برداشته و چند سطر خوانده و با دلتنگی سر برآورده میگوید : «اینها درست نیست ...»
باینان باید گفت : «شما بهتر از این نویسید». باید گفت : «اگر خواست شما خردهگیریست و چیزهایی را در این تاریخ مییابید که نبوده و یا از چیزهایی آگاهید که بوده و در این نوشته نشده یادآوری کنید و این چیزیست که ما خود میخواهیم. ولی اگر خواستتان آنست که این را نپسندید و میخواهید این تاریخ هیچ نوشته نبودی آن یک خوی بسیار پستی است که از خود نشان میدهید.
تاریخ هجدهساله چیز بزرگی نیست. اینان با همه چیز آن رفتار را مینمایند و خود یک دستهی زیانکاری میباشند. اینان درسهایی که در اروپا یا در نجف یا در ایران خواندهاند چیزی نیست که بکاری بخورد و آنان را توانندهی یک کار سودمندی گرداند. از آنسوی با همین درسهای بیهوده خود را دانا میشمرند و با هر کسی دعوای همسری[=همشأنی] میکنند و بخود بایا میپندارند که هر کتابی که دیدند و یا هر سخنی که شنیدند نافهمیده و ناسنجیده بآن ایراد گیرند و آن را نپسندند ، و سرانجام نتیجه این شده که بهیچ کار سودمندی در کشور خشنودی نمیدهند و بهمه چیز زباندرازی میکنند ، و چون کسی از جلوشان نمیآید بیکبار گستاخ گردیدهاند و بدی کار و رفتار خود را نمیدانند. یک دستهی بزرگِ اینچنانی در ایران پدید آمدهاند.
اینان خویها و دریافتهای سادهی خدادادی را از دست دادهاند و از درسهای خود بدانشهای درست و سودمندی هم نرسیدهاند. اینست بیکبار تهیدستند و از آیین زندگانی و از دستورهای خرد ناآگاه میباشند. و آنگاه از روی خودخواهی آیینی برای زندگانی خود پدید آوردهاند. بدینسان که با آنکه هیچ کار سودمندی از دستشان برنمیآید و باندازهی یک روستایی ساده شایستگی ندارند از خودفروشی (1) بازنایستند و خود را از توده برتر گیرند و همیشه زبان بگله و نکوهش از مردم بازدارند ، و اگر کسی به یک کوششی در راه توده برخاست و یک کار ارجداری کرد آن را نپسندند و در نشستها بنشینند و سخن گویند و در پایان آن باینجا رسند : «این مردم نمیشوند ...» اینست آیینی که این بیکارگان و مفتخواران برای خود برگزیدهاند.
یک قاعدهی خردمندانهایست (2) : یک کار نیکی که شده کسی باید یا بهتر از آن کند و یا آن را بپسندد و بپذیرد. این قاعده را هر کسی داند و آن روستایی بیدانش از این قاعده ناآگاه نیست و همیشه این را بکار بندد و هیچگاه به یک کاری که خودش بهتر از آن نمیتواند ایراد نگیرد. ولی اینان در نتیجهی درسهایی که خواندهاند آن را فراموش کردهاند ، و با آنکه خود هیچ کاری نمیتوانند بیشرمانه بهمهی کارهای نیک دیگران ایراد میگیرند.
آن مردی که بنام دکتری مینازد و خود را بزرگ میگیرد بگوید چه دانشی از اروپا برای میهن خود ارمغان آورده؟!.. آیا جز گفتگو از مکتب رئالیست یا ایدآلیست ، و دانستن تاریخچهی گوته و شیلر ، و ازبر خواندن سخنانی از این اروپایی و از آن آمریکایی ، و مانند اینها که هیچ سودی نتواند داشت چه سرمایهای از خود نشان داده؟!.. آیا از روزی که بازگشته جز سخن راندن و بیهوده سرودن چه کار سودمندی را انجام داده؟!..
👇
🔸 9ـ2) یک کار نیکی که شده کسی باید یا بهتر از آن کند و یا همان را بپسندد (تکهی یک از دو)
من بارها میشنوم کسانی تاریخ هجدهساله را میخوانند و ایرادها میگیرند. مثلاً میگویند : «بایستی علت این قضایا را بنویسد» یا میگویند : «یکمشت عوام را بسیار بزرگ میکند». «دکتر» نامی را میشنوم که در هر کجا که آن تاریخ را میبیند برداشته و چند سطر خوانده و با دلتنگی سر برآورده میگوید : «اینها درست نیست ...»
باینان باید گفت : «شما بهتر از این نویسید». باید گفت : «اگر خواست شما خردهگیریست و چیزهایی را در این تاریخ مییابید که نبوده و یا از چیزهایی آگاهید که بوده و در این نوشته نشده یادآوری کنید و این چیزیست که ما خود میخواهیم. ولی اگر خواستتان آنست که این را نپسندید و میخواهید این تاریخ هیچ نوشته نبودی آن یک خوی بسیار پستی است که از خود نشان میدهید.
تاریخ هجدهساله چیز بزرگی نیست. اینان با همه چیز آن رفتار را مینمایند و خود یک دستهی زیانکاری میباشند. اینان درسهایی که در اروپا یا در نجف یا در ایران خواندهاند چیزی نیست که بکاری بخورد و آنان را توانندهی یک کار سودمندی گرداند. از آنسوی با همین درسهای بیهوده خود را دانا میشمرند و با هر کسی دعوای همسری[=همشأنی] میکنند و بخود بایا میپندارند که هر کتابی که دیدند و یا هر سخنی که شنیدند نافهمیده و ناسنجیده بآن ایراد گیرند و آن را نپسندند ، و سرانجام نتیجه این شده که بهیچ کار سودمندی در کشور خشنودی نمیدهند و بهمه چیز زباندرازی میکنند ، و چون کسی از جلوشان نمیآید بیکبار گستاخ گردیدهاند و بدی کار و رفتار خود را نمیدانند. یک دستهی بزرگِ اینچنانی در ایران پدید آمدهاند.
اینان خویها و دریافتهای سادهی خدادادی را از دست دادهاند و از درسهای خود بدانشهای درست و سودمندی هم نرسیدهاند. اینست بیکبار تهیدستند و از آیین زندگانی و از دستورهای خرد ناآگاه میباشند. و آنگاه از روی خودخواهی آیینی برای زندگانی خود پدید آوردهاند. بدینسان که با آنکه هیچ کار سودمندی از دستشان برنمیآید و باندازهی یک روستایی ساده شایستگی ندارند از خودفروشی (1) بازنایستند و خود را از توده برتر گیرند و همیشه زبان بگله و نکوهش از مردم بازدارند ، و اگر کسی به یک کوششی در راه توده برخاست و یک کار ارجداری کرد آن را نپسندند و در نشستها بنشینند و سخن گویند و در پایان آن باینجا رسند : «این مردم نمیشوند ...» اینست آیینی که این بیکارگان و مفتخواران برای خود برگزیدهاند.
یک قاعدهی خردمندانهایست (2) : یک کار نیکی که شده کسی باید یا بهتر از آن کند و یا آن را بپسندد و بپذیرد. این قاعده را هر کسی داند و آن روستایی بیدانش از این قاعده ناآگاه نیست و همیشه این را بکار بندد و هیچگاه به یک کاری که خودش بهتر از آن نمیتواند ایراد نگیرد. ولی اینان در نتیجهی درسهایی که خواندهاند آن را فراموش کردهاند ، و با آنکه خود هیچ کاری نمیتوانند بیشرمانه بهمهی کارهای نیک دیگران ایراد میگیرند.
آن مردی که بنام دکتری مینازد و خود را بزرگ میگیرد بگوید چه دانشی از اروپا برای میهن خود ارمغان آورده؟!.. آیا جز گفتگو از مکتب رئالیست یا ایدآلیست ، و دانستن تاریخچهی گوته و شیلر ، و ازبر خواندن سخنانی از این اروپایی و از آن آمریکایی ، و مانند اینها که هیچ سودی نتواند داشت چه سرمایهای از خود نشان داده؟!.. آیا از روزی که بازگشته جز سخن راندن و بیهوده سرودن چه کار سودمندی را انجام داده؟!..
👇
ما اگر این دانشهای او را در یک کفهی ترازو ، و زیان فراموش کردن آن قاعدهی خردمندانه را تنها در کفهی دیگر آن گزاریم بیگمان این زیان سنگینتر خواهد درآمد. زیرا از آن دانشها سودی بتودهی خود ، جز آشفتن اندیشهها ، نتواند رسانید ولی این یک قاعده را اگر فراموش نکردی و در دل داشتی باری با هر کار نیکی دشمنی نکردی.
ایکاش اینان بجای همهی درسهایی که خوانده و دانشهایی که فراگرفتهاند این دانستندی که پذیرفتن راستی و پیروی کردن از آن یکی از خویهای بسیار گرانمایهی آدمیست. این دانستندی که در جهان همهی پیشرفتها نتیجهی این یک خوی بسیار گرانمایه است. این دانستندی که اینهمه تودهها که پیش رفتهاند همیشه یکی برخاسته و پیش افتاده و دیگران مردانه بیاری او کوشیدهاند و از این راه بوده که پیش رفتهاند.
ایکاش بجای آن فلسفه که خواندهاند و مغز خود را با پندارهای بیهودهی این و آن انباشتهاند این خواندندی که خودخواهی و گردنکشی در برابر راستیها (که آنان شیوهی زندگانی خود گرفتهاند) از خویهای پست آدمیست و کسی با اینها بزرگ نگردد ، این خواندندی که بزرگی هر کسی در بزرگی تودهی اوست و هر خردمند باغیرتی باید خود را در برابر توده فراموش کند و در کوششهایی که برای پیشرفت آن میشود بدلخواه همدستی کند.
ایکاش بجای همهی آن چیزها که آموختهاند تنها این را آموختندی که ایستادگی بروی نافهمی کار گاوان و خران میباشد.
1ـ خودفروشی ، خودنمایی فزون و بیرون از اندازه است.
2ـ بسا این «یک قاعدهی خردمندانه اینست» بوده و لغزش چاپی آن را باین حال انداخته.
.
ایکاش اینان بجای همهی درسهایی که خوانده و دانشهایی که فراگرفتهاند این دانستندی که پذیرفتن راستی و پیروی کردن از آن یکی از خویهای بسیار گرانمایهی آدمیست. این دانستندی که در جهان همهی پیشرفتها نتیجهی این یک خوی بسیار گرانمایه است. این دانستندی که اینهمه تودهها که پیش رفتهاند همیشه یکی برخاسته و پیش افتاده و دیگران مردانه بیاری او کوشیدهاند و از این راه بوده که پیش رفتهاند.
ایکاش بجای آن فلسفه که خواندهاند و مغز خود را با پندارهای بیهودهی این و آن انباشتهاند این خواندندی که خودخواهی و گردنکشی در برابر راستیها (که آنان شیوهی زندگانی خود گرفتهاند) از خویهای پست آدمیست و کسی با اینها بزرگ نگردد ، این خواندندی که بزرگی هر کسی در بزرگی تودهی اوست و هر خردمند باغیرتی باید خود را در برابر توده فراموش کند و در کوششهایی که برای پیشرفت آن میشود بدلخواه همدستی کند.
ایکاش بجای همهی آن چیزها که آموختهاند تنها این را آموختندی که ایستادگی بروی نافهمی کار گاوان و خران میباشد.
1ـ خودفروشی ، خودنمایی فزون و بیرون از اندازه است.
2ـ بسا این «یک قاعدهی خردمندانه اینست» بوده و لغزش چاپی آن را باین حال انداخته.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش ششم
🔸 خودسری (تکهی پنج از یازده)
نخست داستان اروپاییگری را یادشان خواهیم آورد. اگر فراموش نشده همهی اینان از دانشهای خود آن نتیجه را میگرفتند که شرقیان باید هرچه در اروپاست بگیرند و از هر باره پیروی با اروپاییان نمایند و این را همیشه آشکاره میگفتند ، و در گفتگو از نیک و بد همیشه دلیلشان آن میبود که فلان چیز در اروپا نیز چنین است و یا چنانست ، و پیشوایان چارهی شرق را جز در آن نمیدیدند که مردم از درون و بیرون و از تن و جان اروپایی گردند (1) ، و چون در خود اروپا سختیهایی پیش آمده و میوههای تلخ آن زندگانی کمکم رسیده بود و خود اروپاییان گاهی بگله و ناله برمیخاستند ، اینان در شرق دربارهی آن سختیها چنین میگفتند : «چه باید کرد تمدن این چیزها را با خود دارد. در یک توده تمدن هرچه بیشتر سختیها بیشتر باشد». این بود معنایی که بزندگانی اروپا و بسختیهای آن میدادند ، و همگی بر این بودند که شرقیان ناگزیرند زندگانی اروپا را (که تمدن همانست) از آغاز تا انجام بگیرند و بآن سختیها که اروپاییان دچار گردیدهاند اینان نیز دچار گردند و بنام تمدن در برابر آنها شکیبایی نمایند.
این بود نتیجهای که اینان از دانشها و آگاهیهای خود گرفته بودند و ما نشان دادیم آن خطاست. ما نشان دادیم که شرقیان باید دانشهای اروپا را گیرند ، و افزارهایی را که برای زندگانی یا از بهر جنگ ساختهاند گیرند ، ولی در راه زندگی نباید پیروی بآنان ننمایند. نشان دادیم که اروپاییان خود در این راه گمراهند و گزندها از آن گمراهی میبینند و خواهند دید. نشان دادیم که برای زندگانی آیینی از روی خرد باید بود. این سخنان بر ایشان ناگوار میافتاد و بهیاهو برمیخاستند. ولی چون پاسخی نمیداشتند ناگزیر خاموش شدند.
این را برای مثل یاد میکنم و در اینجا درپی آن نیستم که از اروپاییگری نکوهش نویسم و یا از آیین زندگی سخن رانم. اینها کارهاییست که در جای خود کرده شده و خواهد شد. چنانکه گفتیم اینان چون نمیخواهند براستی گردن گزارند و هیچ باور نمیکنند که بالاتر از دانشهای آنان دانشی باشد و با مغز پربادی خود را کنار میگیرند ما میخواهیم لغزشهای ایشان را به رخشان کشیم. میخواهیم از آن پنداری که گریبانگیرشان شده بکاهیم و این بفهمانیم که بالاتر از دانشهای شما دانشی بس گرانمایه هست ـ دانشی که لغزشهای اروپاییان را باز میکند ، دانشی که راه خرسندی و آسایش را بمردمان یاد میدهد.
اینان باور نمیدارند که پشت سر آن هیاهوها و سرگرمیها که ایشان راست یک رشته راستیهای بسیار گرانبهایی هست. راستیهاییکه اینان هیچ نمیشناسند و بسیار بدورند ، و من برای آنکه اینان را بیاگاهانم ناگزیرم مثل دیگری یاد کنم. اینان آن کسانیند که تو گویی هیچ فهمی از خودشان ندارند و اینست هر آوازی از اروپا برخیزد پای کوبند و دست افشانند و هنوز فراموش نشده که چون چند کسی از شرقشناسان غرب کتابهایی دربارهی چامهسرایان ایران نوشتند و سخنان بیهوده و ننگین زمان مغولان و ترکان را به نیکی ستودند در اندکزمانی هزاران کسان آواز بآواز ایشان انداختند و بگفتگو و جستجو از یاوهبافیهای زمان مغولان پرداختند و صد کتاب در این زمینهها بچاپ رسانیدند.
کنون کسی بپرسد آیا سود آنها چه بود و چه نتیجهای از آنها توان برداشت؟!.. میگویند : سخنان شیوایی سرودهاند. میگویم : بهتر است شما همین زمینه را روشن گردانید و معنی سخن را بما بازنمایید. آیا کسی همینکه سخنان شیوایی گفت باید بزرگش شمرد و گفتههایش را نگه داشت؟!.. شما چرا باید این ندانید که سخن چیز جداگانهای نیست. روشنتر گویم : سخن برای اینست که آدمی اگر معنایی در دل میدارد و میخواهد بکسی فهماند آن را بقالب سخن ریزد و بزبان راند و بآن کس بفهماند ، و اینست جز بهنگام نیاز نشاید. شما اگر نیاز دارید توانید سخن گفتن ، و این سخن که بهنگام افتاده اگر شیوا باشد بهتر خواهد بود و ارج بیشتر خواهد داشت. ولی اگر نیازی نباشد و بخیره[=بیجهت] زبان بسخن باز کنید هرچه گویید یاوه است گو که شیوا باشد! این خود از بدترین زیانکاریهاست که شما چنان سخنان یاوه و بیمغزی را نگه دارید. کسانی که در روز گرفتاری توده برخاستهاند و یک سخنی که بدرد مردم بیچاره خورَد و گره از کارشان گشاید از دهانشان درنیامده ، و بهنگامی که از ملیونها خاندانها فریاد سوگواری برمیخاست آنان همه دم از شادی زدهاند و بخونخواران مغول ستایشها سرودهاند دور از غیرت و مردانگی است که شما چنان بیدردانی را نیک شمارید و گفتههاشان را نگه دارید.
👇
🔸 خودسری (تکهی پنج از یازده)
نخست داستان اروپاییگری را یادشان خواهیم آورد. اگر فراموش نشده همهی اینان از دانشهای خود آن نتیجه را میگرفتند که شرقیان باید هرچه در اروپاست بگیرند و از هر باره پیروی با اروپاییان نمایند و این را همیشه آشکاره میگفتند ، و در گفتگو از نیک و بد همیشه دلیلشان آن میبود که فلان چیز در اروپا نیز چنین است و یا چنانست ، و پیشوایان چارهی شرق را جز در آن نمیدیدند که مردم از درون و بیرون و از تن و جان اروپایی گردند (1) ، و چون در خود اروپا سختیهایی پیش آمده و میوههای تلخ آن زندگانی کمکم رسیده بود و خود اروپاییان گاهی بگله و ناله برمیخاستند ، اینان در شرق دربارهی آن سختیها چنین میگفتند : «چه باید کرد تمدن این چیزها را با خود دارد. در یک توده تمدن هرچه بیشتر سختیها بیشتر باشد». این بود معنایی که بزندگانی اروپا و بسختیهای آن میدادند ، و همگی بر این بودند که شرقیان ناگزیرند زندگانی اروپا را (که تمدن همانست) از آغاز تا انجام بگیرند و بآن سختیها که اروپاییان دچار گردیدهاند اینان نیز دچار گردند و بنام تمدن در برابر آنها شکیبایی نمایند.
این بود نتیجهای که اینان از دانشها و آگاهیهای خود گرفته بودند و ما نشان دادیم آن خطاست. ما نشان دادیم که شرقیان باید دانشهای اروپا را گیرند ، و افزارهایی را که برای زندگانی یا از بهر جنگ ساختهاند گیرند ، ولی در راه زندگی نباید پیروی بآنان ننمایند. نشان دادیم که اروپاییان خود در این راه گمراهند و گزندها از آن گمراهی میبینند و خواهند دید. نشان دادیم که برای زندگانی آیینی از روی خرد باید بود. این سخنان بر ایشان ناگوار میافتاد و بهیاهو برمیخاستند. ولی چون پاسخی نمیداشتند ناگزیر خاموش شدند.
این را برای مثل یاد میکنم و در اینجا درپی آن نیستم که از اروپاییگری نکوهش نویسم و یا از آیین زندگی سخن رانم. اینها کارهاییست که در جای خود کرده شده و خواهد شد. چنانکه گفتیم اینان چون نمیخواهند براستی گردن گزارند و هیچ باور نمیکنند که بالاتر از دانشهای آنان دانشی باشد و با مغز پربادی خود را کنار میگیرند ما میخواهیم لغزشهای ایشان را به رخشان کشیم. میخواهیم از آن پنداری که گریبانگیرشان شده بکاهیم و این بفهمانیم که بالاتر از دانشهای شما دانشی بس گرانمایه هست ـ دانشی که لغزشهای اروپاییان را باز میکند ، دانشی که راه خرسندی و آسایش را بمردمان یاد میدهد.
اینان باور نمیدارند که پشت سر آن هیاهوها و سرگرمیها که ایشان راست یک رشته راستیهای بسیار گرانبهایی هست. راستیهاییکه اینان هیچ نمیشناسند و بسیار بدورند ، و من برای آنکه اینان را بیاگاهانم ناگزیرم مثل دیگری یاد کنم. اینان آن کسانیند که تو گویی هیچ فهمی از خودشان ندارند و اینست هر آوازی از اروپا برخیزد پای کوبند و دست افشانند و هنوز فراموش نشده که چون چند کسی از شرقشناسان غرب کتابهایی دربارهی چامهسرایان ایران نوشتند و سخنان بیهوده و ننگین زمان مغولان و ترکان را به نیکی ستودند در اندکزمانی هزاران کسان آواز بآواز ایشان انداختند و بگفتگو و جستجو از یاوهبافیهای زمان مغولان پرداختند و صد کتاب در این زمینهها بچاپ رسانیدند.
کنون کسی بپرسد آیا سود آنها چه بود و چه نتیجهای از آنها توان برداشت؟!.. میگویند : سخنان شیوایی سرودهاند. میگویم : بهتر است شما همین زمینه را روشن گردانید و معنی سخن را بما بازنمایید. آیا کسی همینکه سخنان شیوایی گفت باید بزرگش شمرد و گفتههایش را نگه داشت؟!.. شما چرا باید این ندانید که سخن چیز جداگانهای نیست. روشنتر گویم : سخن برای اینست که آدمی اگر معنایی در دل میدارد و میخواهد بکسی فهماند آن را بقالب سخن ریزد و بزبان راند و بآن کس بفهماند ، و اینست جز بهنگام نیاز نشاید. شما اگر نیاز دارید توانید سخن گفتن ، و این سخن که بهنگام افتاده اگر شیوا باشد بهتر خواهد بود و ارج بیشتر خواهد داشت. ولی اگر نیازی نباشد و بخیره[=بیجهت] زبان بسخن باز کنید هرچه گویید یاوه است گو که شیوا باشد! این خود از بدترین زیانکاریهاست که شما چنان سخنان یاوه و بیمغزی را نگه دارید. کسانی که در روز گرفتاری توده برخاستهاند و یک سخنی که بدرد مردم بیچاره خورَد و گره از کارشان گشاید از دهانشان درنیامده ، و بهنگامی که از ملیونها خاندانها فریاد سوگواری برمیخاست آنان همه دم از شادی زدهاند و بخونخواران مغول ستایشها سرودهاند دور از غیرت و مردانگی است که شما چنان بیدردانی را نیک شمارید و گفتههاشان را نگه دارید.
👇
شما این را نمیدانید که در یک توده چون سخن فراوان بود زیانها از آن زاید و اندیشهها پراکنده گردد. میگویید اینان پند سرودهاند و آن نمیدانید که پند سرودن کار هر کس نیست و در جایی که مردان تردامن و بیدرد پندسرایی کنند پند از ارج افتد و دیگر کارگر نباشد. نمیدانید که همان پندها صد زیان دربر میدارد ، و این نتیجهی آنهاست که امروز بیشتر ایرانیان نیکی را تنها گفتن آن میشناسند و هیچگاه دربند کار بستن نمیباشند.
در یک توده یکی از چیزهایی که خویهای ستوده را رواج گرداند شناختن نیک از بد میباشد که نیک را ارج شناسند و گرامی دارند و بد را خوار شمارند و از نکوهش بازنایستند. ولی ببینید شما چگونه فریب میخورید که مردانی را که سراسر بدی بودهاند و خودشان بدیهای خود را بیرون ریختهاند بدینسان بزرگ میدارید. ولی مردان دلیر و بزرگی را که در تاریخ پیدا شدهاند همه خوار میگیرید و نامی از آنان نمیبرید. ببینید چگونه نمیفهمید و بزیان خود میکوشید.
از اینگونه لغزشها اگر بشمارم بسیار است. آنان اینها را آسان میشمارند ولی بسیار گرانست و بسیار بزرگست. همین چیزهاست که یک توده را افزار دست بیگانگان گردانَد. همین چیزهاست که یک توده را از رستگاری و سرفرازی بیبهره گزارد.
اینان بسیار بیمایهاند. آن اندازه دانش یا آگاهی که اینان راست نه چیزیست که یک مردی را بجایی رساند. یک توده که سرمایهی یکان یکانش اینها باشد با تودههای بزرگ جهان همسری نتواند. همه چیز بکنار ، اینان زیان خودسری و جدا اندیشیدن را نمیدانند که باید گفت معنی زندگی را نمیدانند. مردانی سر بلند میدارند و بخود میبالند و کمی در خود سراغ نمیدارند ولی این کار ایشانست که هر یکی جدا میاندیشند و جدا میزیند و هر یکی آنچه را میخواهد نیک مینامد و آنچه را نمیخواهد بد میخواند ـ اینچنان میزیند و آن نمیفهمند که یک توده با چنین حالی جز نابودی سرنوشت دیگری ندارد.
پابرگی :
1ـ گفتهای از حسن تقیزاده بازمانده که بس شناخته شده میباشد : «باید باطناً و ظاهراً و مادتاً و معناً فرنگی باشیم.» ـ و
.
در یک توده یکی از چیزهایی که خویهای ستوده را رواج گرداند شناختن نیک از بد میباشد که نیک را ارج شناسند و گرامی دارند و بد را خوار شمارند و از نکوهش بازنایستند. ولی ببینید شما چگونه فریب میخورید که مردانی را که سراسر بدی بودهاند و خودشان بدیهای خود را بیرون ریختهاند بدینسان بزرگ میدارید. ولی مردان دلیر و بزرگی را که در تاریخ پیدا شدهاند همه خوار میگیرید و نامی از آنان نمیبرید. ببینید چگونه نمیفهمید و بزیان خود میکوشید.
از اینگونه لغزشها اگر بشمارم بسیار است. آنان اینها را آسان میشمارند ولی بسیار گرانست و بسیار بزرگست. همین چیزهاست که یک توده را افزار دست بیگانگان گردانَد. همین چیزهاست که یک توده را از رستگاری و سرفرازی بیبهره گزارد.
اینان بسیار بیمایهاند. آن اندازه دانش یا آگاهی که اینان راست نه چیزیست که یک مردی را بجایی رساند. یک توده که سرمایهی یکان یکانش اینها باشد با تودههای بزرگ جهان همسری نتواند. همه چیز بکنار ، اینان زیان خودسری و جدا اندیشیدن را نمیدانند که باید گفت معنی زندگی را نمیدانند. مردانی سر بلند میدارند و بخود میبالند و کمی در خود سراغ نمیدارند ولی این کار ایشانست که هر یکی جدا میاندیشند و جدا میزیند و هر یکی آنچه را میخواهد نیک مینامد و آنچه را نمیخواهد بد میخواند ـ اینچنان میزیند و آن نمیفهمند که یک توده با چنین حالی جز نابودی سرنوشت دیگری ندارد.
پابرگی :
1ـ گفتهای از حسن تقیزاده بازمانده که بس شناخته شده میباشد : «باید باطناً و ظاهراً و مادتاً و معناً فرنگی باشیم.» ـ و
.