🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 4ـ3) یک توده‌ی سرفراز جز میوه‌ی پاکخوییهای خود را نمی‌چیند (تکه‌ی یک از دو)


تاریخ گواهست که همواره در توده‌ها جنبش خرد با رواج خویهای ستوده توأم بوده. در یونان و روم چنانکه از یکسو خردها تکان خورد و زندگانی راه دیگری گرفت خویها نیز پیراسته گردیده دلیری و درستی و گردنفرازی و دستگیری از بینوایان و مانند اینها رواج یافت. در جنبش اسلامی نیز چنین رخ داد.

داستان لئونیداس ، پادشاه اسپارت را شنیده‌اید. در لشکرکشی خشایارشا این مرد با سپاه یونان نگهداری تنگه‌ی ثرموپولای را داشت و چون ایرانیان از کوه گذشته ، پشت سر او را نیز گرفتند و یونانیان ناگزیر بودند بگریزند و جان بدر برند و یا بجنگ ایستاده کشته شوند ، لئونیداس انبوهی را از یونانیان بخانه‌هاشان فرستاد و خویشتن با چند صد تن ، پایدار ایستاده ، مردانه جنگیدند و همگی کشته شدند. این کار چرا کردند؟! این جانبازی و مردانگی بسیار بزرگیست ، چگونه بدان آسانی انجام دادند؟! چرا نگریختند؟! چرا جان بدر نبردند؟! این راست است در قانون اسپارت گریختن از جنگ گناه سختی بود و لئونیداس و یاران اسپارتیش اگر می‌گریختند ، کیفر سختی می‌دیدند. لیکن لئونیداس می‌توانست از خشایارشا زینهار خواهد. اگر چنین کاری می‌کرد همیشه پیش ایرانیان گرامی ‌بود و بهترین نوازشها را می‌دید (1) ، پس چرا این را نکرد و مرگ را بهتر دانست؟ زیرا او خردِ درست داشت و نیک می‌دانست که زندگی جاویدانی نیست و هر کسی دیر یا زود از این جهان رخت خواهد بربست و چند سال زندگانی را که پس از آن توانستی زیست با بدنامی ‌برابر نمی‌گرفت و گردنفرازی و نیکنامی ‌در پیش او چندان ارجمند بود که جان باختن را در راه آن گوارا می‌شمرد.

این جز در سایه‌ی درستی روان نتواند بود. نمی‌گویم یونانیان همه‌ی راستیها را می‌دانستند. می‌گویم : آنها را که می‌دانستند درست می‌دانستند و ارجش می‌شناختند و از درستی روان آسان بکار می‌بستند. همین بود حال رومیان.

این سخن که جهان میدان نبرد است و آدمیان هر کسی باید جز بسود خود نکوشد چندان بیخردانه است که باندازه نیاید. این راست است کشاکش در نهاد آدمی نهاده ولی این نیکی او نیست و اینست باید تا تواند از آن ایستادگی کند. از آنسوی دروغگویی و نادرستی بزیان خود دروغگو و نادرست می‌باشد.

اگرچه این به چیستان (معما) می‌ماند که کسی که دروغی می‌گوید و هزار ریال مثلاً از کسی می‌گیرد با این سود آشکار ما بگوییم دروغ بزیان او بوده. ولی اگر اندکی باریک‌بین شویم چیستان گشاده خواهد شد.

دروغگویی که یکی را فریب داده پولش را می‌گیرد اگر چنین بودی که دروغ را تنها او بتواند و دیگر کسی نتواند و یا آن رفتار را که کرد بیکبار از مردمان کناره گیرد می‌شد بگوییم از دروغ سودی برده. ولی چون چنین نیست باید گفت : سودی نبرده بلکه زیانکار درآمده. زیرا او که امروز به یکی دروغ گفته پولش را گرفته فردا نیز دیگری باو دروغ گفته پولش را می‌گیرد. در جایی که هر کسی تنها سود خود را جوید و بتواند دروغ نیز بگوید همگی این کار را کنند و بدینسان ایمنی از میان مردم برخیزد و هر کسی ناگزیر گردد پیاپی با دیگران کشاکش کند و هیچگاه آسوده نباشد که این خود زیان بزرگی می‌باشد.

اینکه راهنمایان مردمان را براستی و درستی و نیکوکاری برانگیخته‌اند از بهر همین بوده که کشاکش هرچه کمتر گردد و بهره‌ی مردمان از آسایش بیشتر باشد. ما این را نشان داده‌ایم که رنج بیشتر جهانیان از راه کشاکش است که اگر کسی روزانه ده ساعت می‌کوشد بیگمان هشت ساعت آن در این راه می‌باشد.

همیشه دیده می‌شود کسی که با مردم فریبکاری می‌نماید چون دیگری با او این رفتار را کرد آن هنگام است که می‌نالد و زبان بنکوهش فریبکاری و نادرستی باز می‌کند. ولی ازو نه سزاست که بنالد و بنکوهد!


پابرگی :
1ـ چنانکه ثمیستوکلیس از ایرانیان پناه جست و نوازشها دید. (نگاه کنید بخش هفتم کتاب «تاریخ و پندهایش» را)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 خودفروشیست یا نیکخواهی؟.. (تکه‌ی یک از دو)


کنون بر سر جلوگیر دوم می‌آییم : گفتیم بیشتر مردم در آرزوی نیکی نیستند و آنچه می‌گویند دروغ می‌گویند. شما اگر بخواهید می‌توانید این را بآسانی بیازمایید. امروز بیشتر مردم چون چند تن فراهم نشستند درزمان بگله و بدگویی پردازند. آن یکی اگر رختی به درزی داده و بدلخواهش دوخته نشده همان را دستاویز کند و بناله برخیزد. این یکی اگر از پزشکی سختگیری دیده همان را عنوان گیرد و بدگویی کند. سومی از دوستان خویش بگله پردازد. بدینسان هر یکی سرگذشتی بمیان آورد و کم‌کم سخن گرم شود و این خاموش نشده آن بگفتار برخیزد و سخن از دهان یکدیگر ربایند و داستانهای بسیار بازگویند. آن یکی گوید : «بجان آقا نمی‌دانید چه خبر است و مردم چه بداخلاقند». این یکی گامی فراتر نهاده گوید : «راستی را می‌خواهید جامعه فاسد است». آن یکی سری چرخانیده گوید : «آری راست گفتی : جامعه فاسد است ، جامعه!» بدینسان سخن را بر سر توده آورند و هر یکی بدلخواه بدیهای دیگری را شمارند.

کنون شما اگر می‌خواهید بدانید که اینها همه سخن است و اینان راستی‌را درپی نیکی نیستند رو بایشان آورده چنین گویید : «این گله‌ها بجاست. لیکن بیایید درپی چاره باشیم و یک رشته نیکیهایی را برگزیده و همگی آنها را خود بکار بندیم و بکسان و بستگان خود نیز یاد دهیم و سپس بکوشیم و دیگران را بکار بستن آنها برانگیزیم ...» یا بگویید : «کسی هست و بچاره‌ی این آلودگیها می‌کوشد بیایید ما نیز با او همدست باشیم و یاوری کنیم ...» ، چنین پیشنهادی بکنید تا ببینید چه پاسخهای ریشخندآمیز شنوید. یکی گوید : «ای بابا مگر این مردم می‌شوند؟!..». دیگری گوید : «شما چه گزارده‌ای و چه می‌جویی؟! این مردم کجا و اصلاح کجا؟!» اگر پافشاری نمایید برآشوبند و چنین گویند : «ما خواستیم یک درددلی کنیم و نخواستیم که شما چنین آزارمان دهید». بدینسان هر کدام پاسخ بیهوده‌ی دیگری دهد و هرگز گردن بنیکی نگزارند و باز بسر بیهوده‌گوییهای خود روند.

آن کسی که بمردم پند می‌آموزد و همیشه گله می‌کند که نیک نمی‌شوند شما باو بگویید : «راست است که باید مردم را براه آورد ولی این گفته‌های شما نارساست و دیگری این سخنان را بسیار رساتر و پایه‌دارتر از شما می‌گوید بهتر است با او همراهی نمایید که هم رنج شما کمتر و هم نتیجه‌ی کار بیشتر و بهتر باشد» ببینید بشما چه گوید و چه نکوهشها سزا شمارد.

اگر راستی‌ را بخواهید این کسانی که گله از بدی مردم می‌کنند و خود را راهبر و پیشرو توده نشان می‌دهند خود آلوده‌تر از دیگران می‌باشند و اینان بچند دسته‌اند :

یک دسته این جوانان درسخوانده و همردگان ایشانند و اینان بهیچ راه دربند نیک و بد توده نیستند و آن کسانی که دلهاشان بمردم سوزد نمی‌باشند. با دلی پرآز و مغزی پرباد سر برافراشته‌اند و درپی خوشیهای خود می‌باشند و این گله‌ها از بدی توده همان خوی پست خودخواهی و برتری‌فروشیست که باین رنگ آن را بکار می‌برند. این در سرشت آدمی نهاده که خود را از دیگران برتر گیرد و بر ایشان عیب جوید و دلتنگی و دل‌آزردگی از رفتار آنان کند. اینان آن خوی پست را در این رُویه بکار می‌برند. وگرنه هرگز کسی نیستند که نیک و بد فهمند و در آرزوی نیکیها باشند. بدبختان از درسی که خوانده‌اند بیش از این نتیجه نگرفته‌اند که خویهای ناستوده‌ی جانوریشان بتکان آید و بدینسان نیرو گیرد.

بارها گفته‌ام کسانی که در آرزوی رستگاری توده‌اند اگر شنوند یکی بالا افراشته و در آن راه کوششهایی می‌کند خشنود گردند و بسراغ او روند و اگر دیدند براستی و پاکدلی پیش آمده و شایستگی از خود نشان می‌دهد از دل و جان بیاری او برخیزند و مردانگی دریغ نگویند. ولی اینان ـ این بدبختان ـ همینکه می‌شنوند کسی بکوششهایی برخاسته هنوز نادانسته و نافهمیده زبان‌درازی کنند و ریشخند و بیفرهنگی دریغ نگویند ، و هرچه آن کس شایستگی بیشتر نشان دهد اینان نادانی و دشمنی بیشتر گردانند.

یک دسته‌ی دیگر آنانند که خواهان نیکی می‌باشند ولی در همان هنگام می‌خواهند از پندارهای پراکنده و بیهوده‌ای که در مغز انباشته‌اند و کارهایی که یاد گرفته‌اند هیچ نکاهند و اگر به یکی از ایشان گفته شود باید از فلان رفتار یا باور درگذری برآشوبند و دلتنگی نمایند و این نمی‌دانند که همان پندارها و کارهاست که مایه‌ی گرفتاری توده شده است. این نمی‌دانند که چنانکه آنان بروی پندارها و کارهای خود پافشاری می‌نمایند و آن را هنری از خود می‌شمارند دیگران نیز همین رفتار را می‌نمایند و با اینحال نیکی هرگز شدنی نیست.


👇

یک دسته‌ی دیگری در آرزوی نیکی مردم می‌باشند ولی در همان هنگام از هوسهای خود نیز چشم نمی‌پوشند. مثلاً دوست می‌دارند مردم نیک باشند ولی با این شرط که آن نیکی با دست اینان انجام گیرد و اگر دیگری بآن برخاست سخت برنجند و بدشمنی و بدگویی برخیزند. اینان راستی‌را درپی خودنماییند و این را دستاویزی یا افزاری برای کار خود می‌شمارند.

یک دسته‌‌ی دیگری می‌خواهند توده نیک باشد ولی از راهی که سود ایشان نیز درمیان باشد. مثلاً زکات دهند و خمس دهند و یا رمانی که خود او نوشته بخوانند و اگر در نیکیهایی سودی نیست از آنها رو گردانند.

یک دسته‌ی دیگری آشکاره از این راه نان می‌خورند و سود می‌برند و پیداست که اینان جز دربند گرمی بازار خود نباشند و نیکی را جز در پیشرفت پیشه‌ی خود نشناسند.

بدینسان هر دسته‌ای آلودگی دیگری می‌دارند و اینست کوششهای آنان در نیکی توده کارگر نیست ، بلکه خود یکی از گرفتاریهای توده می‌باشد و چنانکه گفتیم یکی از دو چیز که جلو نیکی مردم را گرفته همینست. چه اینان با کوششهای ناپاکدلانه‌ی خود مردم را به راههای آلودگی می‌کشند و آنان از هم می‌پراکنند و همیشه میانه‌ی ایشان و رستگاری می‌ایستند و امروز در این کوششهایی که ما در راه رستگاری توده می‌نماییم اینان را میانه‌ی خود و توده می‌یابیم.


.

دردها و درمانها ـ بخش هفتم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 4ـ3) یک توده‌ی سرفراز جز میوه‌ی پاکخوییهای خود را نمی‌چیند (تکه‌ی دو از دو)


در این باره در تاریخ داستانهای پرارجی هست و چون ما همیشه از تاریخ گواهیها می‌آوریم در اینجا نیز آن شیوه را دنبال می‌کنیم. چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم یکی از زمانهایی که خرد پیش رفت میانه‌ی یونانیان در زمان هخامنشیان بود و اینست می‌توان از کارهای آنان بگواهی یاد کرد.

در آن زمان میانه‌ی یونانیان مردانی بنام شدند که در تاریخ نیز شناخته می‌باشند. از جمله دو تن از ایشان که یکی ثمیستوکلیس و دیگری آریستیدیس نام داشت در بسیار جا باهم یاد کرده می‌شوند. زیرا گذشته از آنکه باهم در یک زمان می‌زیستند در کارها نیز چه‌بسا همدست بودند. در جنگهایی که میانه‌ی ایرانیان برخاست و در تاریخ باستان از بزرگترین پیشامدها بشمار است این دو تن در بیشتر آنها پا درمیان داشتند و کارها بنام ایشان یاد کرده می‌شد.

ثمیستوکلیس آن کسی است که فیروزی جنگ سالامین بنام او پایان یافت. آریستیدیس نیز در جنگ پلاتای [Plataea] با فیروزی سرفراز گردید.

این دو تن با همه‌ی نزدیکی و همدستی باهم از رهگذر پابندی براستی و نیکوکاری جدایی از هم داشتند. زیرا ثمیستوکلیس برآن بود که در راه پیشرفت از دروغ و نیرنگ و بیدادگری پرهیز نباید کرد و رفتار خودش از این راه بودی. ولی آریستیدیس از دروغ و نادرستی سخت پرهیز کردی و هرگز گِرد بیدادگری نگردیدی.

در آن زمان یونانیان گذشته از جنگی که با ایران داشتند یک کشاکش و دشمنی سختی نیز میانه‌ی آتن و اسپارت همیشه در کار بودی. در آن هنگام این دو شهر ناگزیر شده دست یکی کردند ولی در نهان کینه در دل می‌پروردند. پس از جنگ سالامین چون کشتیهای یونانیان همگی به بندر آتن بازگشت ثمیستوکلیس چنین می‌خواست که آتنیان را برانگیزد ناگهان آتش بکشتیهای اسپارت زنند و بدینسان اسپارتیان را از نیروی دریایی بی‌بهره سازند. آریستیدیس بآن خرسندی نداد.

دیگر مردان یونان همه از دسته‌ی ثمیستوکلیس بودند و نیرنگ و نادرستی را روا می‌شمردند و چنین عنوان می‌نمودند که این بیراهی را تنها در کار توده روا می‌شمارند. لیکن این بهانه‌ای بیش نبود. نیرنگ و نادرستی یک توده با یک توده ، با نیرنگ و نادرستی یک مرد با یک مرد چه جدایی دارد؟! راستی اینست که با همه‌ی پیشرفتِ خرد میانه‌ی یونانیان اینان فریب سودی که از دروغ و نادرستی در گام نخست پدید می‌آید خورده انجام آن را نمی‌توانستندی دریافت. ولی دیری نگذشت که نتیجه‌ی نادانیهای ایشان پدید آمد. در سایه‌ی رفتار اینان روز بروز دشمنی و همچشمی‌ میانه‌ی آتن و اسپارت سختتر گردید. چندین بار آشتی کردند و پیمانها بستند. ولی در هر بار چون بنیاد کار بر نادرستی بود و هیچ یکی از دو سوی از درون دل پابندی بآن پیمانها نداشت ، اینست همینکه فرصت جست نیرنگی بکار برد و آن را یک سودی از بهر توده‌ی خود پنداشت. بدینسان کم‌کم پیمان نیز از ارج افتاد و کینه‌ها چندان سختی گرفت که جز با خونریزی چاره‌ی آن کرده نشود. اینست جنگ درمیان دو شهر درگرفت. همه‌ی یونان دو بخش شده بریختن خون یکدیگر برخاست. بیست‌وهفت سال همیشه جنگ و دشمنی در کار پیشرفت بود. صدها آبادی ویران گردید. هزاران جوانان کارآمدنی در خون غلتید. کشتیهایی که هر دو سوی داشتند همگی نابود شد. آن نیرومندی و شکوهی که یونان پس از جنگها با ایران پیدا کرده بود همگی از میان رفت. هر دو سوی از پا درآمده بناتوانترین حال افتاد. در نتیجه‌ی اینها بود که فیلیپوس پدر اسکندر فرصت یافته آزادی یونان را از دستشان گرفت.

این بود زیان آن دروغگوییها و پیمان‌شکنیها و ناراستیها که مردان یونان بنام سود توده‌ی خود می‌کردند. دیگر چه گواهی روشنتر از این که نادرستی جز زیان نتیجه‌ی دیگری ندارد؟!..

سراسر تاریخ پر از اینگونه داستانهاست. ما اگر از زمان بسیار دوری گواهی آوردیم از بهر اینست که نخواستیم از زمانهای نزدیک گفتگو نماییم. و آنگاه چنانکه گفتیم به یونانیان با دیده‌ی ارجمندی می‌نگریم. وگرنه سراسر تاریخ پر از پیکار و خونریزی و همگی میوه‌ی نادرستیها و بدخوییهاست وگرنه آدمی ‌را چه نیازی بجنگ و خونریزی می‌باشد؟!.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 خودفروشیست یا نیکخواهی؟.. (تکه‌ی دو از دو)


ما همیشه می‌گوییم : ما را در این راه هیچ دلخواهی نیست و درپی هیچ مزدی برای خود نمی‌باشیم. ما باین کوششها از بهر رستگاری جهان برخاسته‌ایم و به هر سخنی که می‌گوییم دلیلها یاد می‌کنیم. شما اگر گفته‌های ما را براست می‌دارید همراهی با ما نمایید و اگر براست نمی‌دارید آنچه باندیشه‌تان می‌رسد با دلیل بنویسید ـ بنویسید تا ما بدانیم و مردم بدانند. ولی آنان نه همراهی با ما می‌نمایند و نه چیزی می‌نویسند ، و یک دسته از اینان به همان بس می‌کنند که بنشینند و بد گویند و ریشخند نمایند ، و یک دسته‌ی دیگری سخنان ما را می‌گیرند و با پندارهایی از خود بهم می‌آمیزند و دستاویز خودنمایی می‌کنند. اینست رفتاری که از ایشان دیده می‌شود. آیا این نشان آلودگی آنان نیست؟!.. آیا این نمی‌نماید که آرزوی نیکی توده که آنان از خود می‌نمایند دروغ است و هر یکی بیش از همه دربند هوس می‌باشند؟!..

بارها این مثل را آورده‌ایم که اگر کسی بشنود فلان پل در فلان راه افتاده و راه آمد و رفت مردم بسته شده و بر آن باشد که افزار و کارگرانی همراه بردارد و بآنجا رفته پل را بسازد و نیکوکارانه مردم را آسوده گرداند ، ولی در آن میان که بسیج افزار و پول می‌کند بشنود نیکوکار دیگری پیش افتاده و بساختن پل شکسته دست‌ اندر کار شده آیا این چه باید کند و چه رفتاری از او سزاست؟.. آیا نه اینست که اگر راستی‌را دربند آسایش مردم بوده و خودنمایی او را بآن اندیشه برنینگیخته بوده باید از شنیدن اینکه دیگری بساختن پل برخاسته خشنود گردد و خود نیز اگر می‌خواهد از کار نیک بازنماند باید بآنجا رود و پول و افزار که آماده گردانیده بدست آن نیکوکار دیگر سپارد که پل را هرچه بهتر و استوارتر سازد و اگر این نکرد و چنان خواست که خود یک کاری کند باید او نیز راهها را هموار گرداند و یا بکاری از اینگونه برخیزد. ولی اگر او از شنیدن اینکه دیگری بساختن پل پیشی جسته برنجد و زبان به بدگفتن باز کند و یا به همانجا شتابد و پل دیگری در پهلوی پل آن مرد پدید آورد آیا این نشان ناپاکدرونی و پستنهادی وی نخواهد بود؟!.

این کسان هر یکی می‌خواهد خود بسخنانی برخیزد و از کاری که دیگری می‌کند می‌رنجد و ببدگویی و کارشکنی می‌کوشد ، و دیگر چه دلیلی روشنتر از این که آنان درپی هوسبازیند و چنانکه کودکان از بازی لذت برند این کودکان پنجاه‌ساله و شصت‌ساله نیز از هوسبازی و خودنمایی لذت می‌برند و زیان این کار خود را نمی‌دانند.

برخی از اینان چون هر کدام اندک‌کوششی بکار برده‌اند ـ مثلاً کتاب نوشته و یا گفتارهایی باین روزنامه و آن مهنامه فرستاده و یا سخنانی بالای این منبر و آن منبر سروده‌اند ـ و از آن کار خود نتیجه ندیده‌اند بجای آنکه بدانند آن کوششها بسیار نارسا بوده و نیکی یک توده باین آسانی که آنان می‌پندارند نیست و کسی که بچنین کاری برمی‌خیزد باید سودی برای خود نخواهد و به رنج و زیان تاب آورد و سالها بکوشد ـ اینها را فراموش ساخته و گناه را بگردن توده انداخته چنین می‌گویند : «این مردم نشوند» و امروز این دستاویزی در دست نادانانی شده و بی‌آنکه زیانش را دریابند همه جا آن را بر زبان می‌رانند و از چنین کار بسیار زشتی بخود می‌بالند.

کسانی چندان بی‌باکند که نزد ما می‌آیند و با خشم و دلتنگی سخن آغاز می‌کنند و بما خُرده می‌گیرند که چرا باین کوششها برخاسته‌ایم و چنین می‌گویند : «این مردم نشوند!». روزی به یکی گفتم همین رفتار نشان آلودگی شماست و این سخن از دل پاکی نمی‌تراود. با خشم گفت : «چرا؟!..» گفتم : بیماری که به بستر افتاده و حال بدی پیدا کرده اگر پزشکی امید به بهبودش دارد بر سر او رود و نوید و دلداری دهد و درمانهایی گوید ، و آنکه نومید است او را بخود گزارد و پی کار خویش گیرد ، و آیا بدنهادی نخواهد بود اگر پزشکی که از بیمار نومید است بر سر او رود و پیاپی گوید : «تو بهبود نخواهی یافت» و «تو خواهی مُرد» و با پزشکی که امید به بهبود می‌دارد و بدرمان او می‌کوشد بدشمنی برخیزد و از خشم و پرخاش بازنایستد؟!.. آیا چنین کاری جز از رشک و ناپاکدرونی تواند بود؟!.. آخر تو را چه واداشته که راه دوری پیمایی و برای گفتن چنین سخنی نزد من آیی؟!.. آخر تو را با توده چه کار است؟!.. چرا از خود نمی‌گویی؟!.. آیا خودت می‌شوی یا نه؟!..

👇

دیگری نزد من می‌آید و می‌نشیند و دوستی می‌نماید و روی بمن می‌آورد و چنین می‌گوید : «اینها که شما می‌نویسید چیزهای تازه‌ای نیست. همه‌ی اینها در کتابها هست. چنین نیست؟...» این را می‌گوید و چشم به رخ من می‌دوزد و رندانه می‌خواهد از خود من گواهی گیرد. می‌گویم : تُرا باین سخن چه واداشته؟! آیا چه نتیجه از این چشم می‌داری؟!.. این سخنان چه تازه و چه کهنه اگر راست است باید بپذیری و به یاری و همراهی برخیزی و اگر نیست آنچه پاسخ توانی بگویی. آخر پنجاه سال بیشتر می‌داری ، تا کی این ناپاکی؟!.. تا کی این آلودگی؟!.. از اینگونه داستانها فراوانست و با گفتن بجایی نرسد.


.

دردها و درمانها ـ بخش هفتم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 5 ـ3) آریستیدیس و هانیبال (تکه‌ی یک از سه)


چون در گفتگو از خویهای پاک «راستی‌پرستی» را گرانمایه‌ترین خوی آدمی ستوده و گفتیم : «این خوی ازآنِ امام‌علی‌ابن‌ابیطالب و پسر قُحافه [ابوبکر خلیفه‌ی یکم] و زاده‌ی خطّابست [عمر خلیفه‌ی دوم] ... ازآنِ آریستیدیس [Aristides یا Aristeides] است ...» کسانی می‌پرسند آریستیدیس که بوده؟..

می‌گوییم : آریستیدیس یکی از مردان یونان باستان بوده که در زمان داریوش پادشاه هخامنشی و جانشین او خشایارشا می‌زیسته.

بارها گفته‌ایم : گاهی در جهان خردها بالا گرفته و خویهای ستوده رواج یافته. یکی از آنها درمیان یونانیان در همان زمانها بوده. دیگری درمیان رومیان در زمان جمهوریگری روی داده. سومی درمیان مسلمانان در قرنهای نخست اسلامی پیش آمده. چهارمی در اروپا در قرنهای هفدهم و هجدهم انجام گرفته. از اینجاست ما در نگارشهای خود از اینها یاد می‌کنیم و همیشه گواهیها می‌آوریم. کسانی اگر تاریخ این چهار دوره را بخوانند خواهند دید چه مردان بخرد و پاکنهادی درمیان بوده و معنی پیشرفت و برتری جهان را خواهند فهمید.

سرگذشت آریستیدیس دراز و کارهای پاکدلانه‌اش بسیار است و ما اینجا تنها به یک کار او بسنده می‌نماییم : نام جنگ ماراثون [Marathon] را بسیاری از خوانندگان شنیده و داستان آن را دانسته‌اند. در کتابهای اروپایی یک رشته از جنگها را فهرست کرده آنها را «سنگهای سرپیچ تاریخ» (1) می‌نامند. زیرا هر یکی چندان نتیجه‌هایی درپی داشته که تاریخ را از راه خود برگردانیده و آن را براه دیگری انداخته. یکی از آنها این جنگ ماراثون را می‌شمارند. زیرا فیروزی‌ای که در این جنگ بهره‌ی یونانیان شد آنان را بایستادگی در برابر پادشاهان نیرومند هخامنشی دلیر گردانید و مایه‌ی فیروزیهای دیگر گردید.

داستان جنگ را در جای دیگری بخوانید. ما آنچه می‌خواهیم گفتن اینست که آتنیان هر ساله ده تن را بسرداری برمی‌گزیدند. در آن سال هم ده تن را برگزیدند که یکی از ایشان ملتیادیس [Meltiades یا Miltiades] و دیگری آریستیدیس و سومی ثمیستوکلیس [Themistocles] بود. ده تن بنوبت رشته‌ی سرداری و فرماندهی را بدست می‌گرفتند. ولی میان ایشان ملتیادیس از همه کاردانتر و دلیرتر بشمار می‌رفت. آتنیان از روی قانون ناگزیر بودند ده تن را برگزینند. ولی سود آتن در این بود که جنگ با دست توانای ملتیادیس انجام گیرد. اینبود روزی که نوبت به آریستیدیس رسید پاکدلانه نوبت خود را به ملتیادیس واگزاشت و خویشتن در زیر دست او بسپاهیگری ایستاد. این راستی‌پژوهی او باعث شد که دیگران نیز همگی نوبت خود را به ملتیادیس واگزاردند. پلوتارخ [Plutarch] می‌نویسد : آریستیدیس با این کار خود بهمگی فهمانید که کهتری نمودن در برابر مردان بزرگ و کاردان نه تنها از ارج کسی نکاهد بلکه خردمندی و پاکدلی او را نشان داده بر ارجش افزاید. می‌نویسد : آریستیدیس با این رفتار خود همچشمی را از میان سرداران آتن برداشته همه را واداشت که رشته‌ی اختیار را بدست ملتیادیس سپارند و او را به هر کاری دست و بال گشاده گردانند.

اینست نمونه‌ی راستی‌پرستی یکی از مردان تاریخی یونان. کسانی که پیشرفت شگفت‌انگیز یونانیان باستان را در کتابها خوانده‌اند و در جستجوی راز آن می‌باشند اینگونه ستوده‌خوییهای مردان یونانی را فراموش نسازند. با این خویها بود که یک توده‌ی کوچک آن کارهای بزرگ تاریخی را انجام دادند.


پابرگیها :
1ـ یکی از نامگزاریهای اروپاییان برای اینگونه جنگها «جنگهای قطعی» (Decisive Battles of the World) می‌باشد. «سنگهای سرپیچ تاریخ» برگردانیده‌ی همین نامگزاری تواند بود. ـ و


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 چه باید کرد؟.. (تکه‌ی یک از سه)


خواهید گفت : پس چه باید کرد؟. می‌گوییم : باید چاره کرد ، باید هر دو جلوگیر را از میان برداشت. یک راه هر چند دور باشد با رفتن است که بپایان رسد. این گرفتاری بسیار بزرگ است و زیانهای بسیار بزرگی را درپی می‌دارد. در یک توده که نیک و بد شناخته نبود راه پیشرفت بروی او بسته باشد و هرگز نباید امید برستگاری آن توده بست. ما اگر بخواهیم زیانهای این گرفتاری را بشماریم باید ده صفحه‌ بیشتر را پر گردانیم و اینست بآن نپرداخته و تنها بچند زیانی که بسیار روشنست بس می‌کنیم :

1ـ در یک توده که نیک و بد را بنیادی نبود هر کس از اندیشه‌ی نارسای خود نیک و بدی بیرون آورد و چشم دارد که همگی آنها را پذیرند و چون بیند نمی‌پذیرند دلتنگ گردد و زبان بگله و بدگویی گشاید بلکه از دشمنی و آزار هم بازنایستد. درست مانند آنکه در بیابانی راه نباشد و یک دسته راهروان که بآنجا افتاده‌اند هر یکی رو بسوی دیگری گرداند و آن را راه پندارد و چون بیند دیگران نمی‌پذیرند و پیروی نمی‌کنند برآشوبد و پا بزمین کوفته بد گوید ، و دیگران نیز هر کدام همین کار را کنند.

اکنون در توده‌ی ما همین هست و شما به هر کس از نیکان و نیکخواهان برخورید بر دیگران خشمناک است و از آنان دل پردرد می‌دارد و نومیدیها می‌نماید و بدگوییها می‌کند. این حال نیکان و نیکخواهانست چه رسد بدیگران. (1)

2ـ در یک توده که نیک و بد شناخته نبود دغلکاران در راه سود خود به نادرستیهای بسیار بدی برخیزند و سپس با رویه‌کاریهایی [ظاهرسازی] پرده بکار خود کشند. اکنون همین نیز هست و ما صد تن را بنام توانیم شمرد که به نادرستیهای بدی درباره‌ی کشور برخاسته‌اند و سپس برخی خود را بدینداری زده و با ریش گزاردن و نماز خواندن و زیارت رفتن مردم را فریفته‌اند ، و برخی دانشمندی از خود نموده و با کتاب نوشتن و شعر سرودن خاک بچشم مردم پاشیده‌اند. تاریخ مشروطه نیک نشان می‌دهد که در آن روز جنبش و غیرتمندی در حالی که دسته‌های انبوهی از توده‌ی گمنام جانفشانیهایی در راه کشور می‌نموده‌اند گروهی از شناختگان نه تنها جانفشانی ننموده و بهیچ زیانی در راه کشور گردن نگزارده‌اند به دغلکاریهایی نیز برخاسته‌اند و رنجهای دیگران را هدر گردانیده‌اند و مایه‌ی آن رسواییها شده‌اند و بااینهمه از راه دینداری یا دانش‌پژوهی درآمده و آن زشتیهای خود را از یادها بیرون ساخته‌اند ، و چون نیک و بد شناخته نیست و توده‌ی مردم از بیچارگی و درماندگی این نمی‌دانند که جانفشانی در راه کشور از نیکیهای بسیار بزرگ ، و نادرستی با کشور از بدیهای بسیار ننگین است ، و کسانی که از آن نیکی رو گردانیده و از این بدی بازنایستاده‌اند چندان تباهکار و روسیاه باشند که با هیچ کاری گناه آنان آمرزیده نشود ، و کتاب نوشتن و شعر سرودن و نماز خواندن و اینگونه چیزها در برابر آنها بسیار کوچک و بی‌ارج باشد. (2)


پابرگیها :
1ـ یک علت اصلی نامهربانی مردم با همدیگر همینست. اگر ترازوی نیک و بد در دست مردمان یکسان یا نزدیک بهم سنجد آیا جایی برای اینهمه دشمنی و کینه‌توزی بازمی‌ماند؟!. ـ ویراینده
2ـ پس از سال 57 بسیار بودند کسانی که به سختیها و تنگدستی تاب آوردند ولی بآنان که دستشان بخون بیگناهان آغشته بود نزدیک نگردیدند. آیا مردم بایشان با چه دیده‌ای نگریستند؟! آیا ارج ایشان دانسته گردید؟! باید گفت مردم ایشان را اگرچه خوار نداشتند ولی گرامی هم نگرفتند. از آنسوی دیدیم آنانی که با بدنامترین و ناپاکترین کسان همکاری کردند گرچه در دیدگانی خوار گردیدند و از ارجشان کاسته شد ولی این همگانی نبود و همه‌ی مردم از ایشان بیزاری ننمودند ، بلکه پس از چند سالی چنان گناه بزرگی را از یاد بردند.
آن دسته‌ها که قلم ، سخن ، دانش و هنر را در راه نیرو گرفتن سیاهکاران بلکه خونخواران بکار بردند یا با دشمنان این سرزمین همدستی کردند ، دو نمونه‌اند که نشان می‌دهد درمیان ایرانیان نیک از بد جدا نیست ، چه اگر جدا بود از یکسو مردم داوری روشن و سختگیرانه‌ای درباره‌ی اینان می‌کردند ، و از سوی دیگر اینها نیز از ترس خواری و بدنامی ، دلیری چنان رفتارهایی را نمی‌داشتند. اگر این رشته دنبال گردد از اینگونه بیراهیها کم یافت نشود. ـ ویراینده

.

دردها و درمانها ـ بخش هفتم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 5 ـ3) آریستیدیس و هانیبال (تکه‌ی دو از سه)


یک گواهی نیز از تاریخ کارتاژ یاد کنیم. اینجا سود ستوده‌خویی را نشان دادیم آنجا زیان بدخویی را بازنماییم. شاید بیشتر خوانندگان نام هانیبال سردار کارتاژی را شنیده‌اند. شاید از جنگهای تاریخی روم و کارتاژ آگاهی دارند.

دو دولت نیرومند یکی در شمال دریای سفید در ایتالیا (دولت روم) و دیگری در جنوب آن در کناره‌ی افریقا (دولت کارتاژ) باهم درافتادند و بیست‌وسه سال (1) در خشکی و دریا رزمهای بس سختی باهم کردند. چندین بار روم شکست یافت و گزند بس سختی دید. چندین بار کارتاژ زبون گشت و زیانهای بزرگی یافت. می‌گویند پانصد کشتی از کارتاژ و هفتصد کشتی از روم در جنگها نابود گردید. از سپاهیان چندان کشته شد که شمار نداشت. بیست‌و‌سه سال بدینسان جنگ پیش می‌رفت. و سرانجام کارتاژیان از پا افتادند و ناگزیر شده آشتی خواستند و پیمان نهادند سیسیلیا و دیگر جزیره‌هایی که در دست داشتند به روم بازگزارند و تاوان جنگ را نیز پردازند. اینها را انجام دادند و چنان ناتوان افتادند که دیگر امید برخاستن نداشتند.

سردار غیرتمندی بنام هاملکار [Hamilcar Barca] این زبونی را بر خود هموار نساخت و چون می‌دانست دیگر کارتاژ را کشتیها ساختن و با روم در دریا جنگ کردن و کینه‌ی گذشته را از روم بازخواستن در دسترس نخواهد بود ، دوراندیشانه راه دیگری پیش گرفت.

در آن زمان خاک اسپانیا و فرانسه در دست مردمان کنونی نبود. مردمانی که در آن زمان در آنجا نشیمن داشتند دلیر و جنگجو ولی پراکنده و دُژآگاه [=وحشی] بودند. هاملقار از دریا گذشته به اسپانیا دست یافت و برآن شد که از مردان آنجا سپاه پدید آورد و کم‌کم نیرو اندوزد و بآبادی شهرها کوشد. نه سال در این راه می‌کوشید. و چون درگذشت داماد او هاسْدروبال [Hasdrubal] رشته را دنبال و هشت سال نیز او کوشید. و چون درگذشت رشته بدست هانیبال (پسر هاملقار) افتاد. تا این زمان پیشرفت بسیار در کار اسپانیا رخ داده شهرها آبادتر و سپاهیان جنگ‌آزموده‌تر شده بودند. هانیبال خواست آرزوی دیرین پدر خویش را بکار بندد و از روم کینه خواهد و برآن شد از راه خشکی از شمال اسپانیا به ایتالیا تازد. چنین کاری تا آن روز باندیشه‌ی کسی نیامده بود. آنان که می‌دانند از اسپانیا تا ایتالیا از راه خشکی دو رشته کوهستان بسی سخت و بلند (پیرینه و آلپ) درمیان است و اینها در آن زمان نشیمن مردمان جنگجویی بوده دشواری کار هانیبال را می‌شناسند.

ولی هانیبال بسختیها ننگریست و در سال 218 پیش از میلاد با نودهزار پیاده و دوازده‌هزار سواره و سی‌وهفت فیل از اسپانیا روانه گردید ولی چند ماه کشید تا خود را بشمال ایتالیا رسانید و در این هنگام بیش از بیست‌هزار پیاده و شش‌هزار سواره و هفت فیل نمانده و همگی از گزند راه و جنگ با کوه‌نشینان و دیگران نابود شده بود. با اینهمه هانیبال خود را نباخت و از آهنگ خود بازنگشت و از مردمان گال [Gaul] که در دامنه‌ی کوه‌های آلپ نشیمن داشتند و از دولت روم آزرده بودند سپاهیان تازه بسیج کرد. رومیان لشکر بجلو او فرستادند. هانیبال سه بار پیاپی رومیان را در میدان جنگ شکست و هر بار انبوهی را از ایشان کشت.

👇

رومیان چنین روزی را ندیده بودند. کسی بدینسان روم را زبون نساخته بود. پس از آن چیرگیها هانیبال بر سراسر شمال ایتالیا دست یافت و راه پایتخت بروی سپاه او باز گردید. رومیان چشم براه بودند که او را بیرون دروازه‌ی پایتخت دیدار کنند. لیکن هانیبال بر سر آن شهر نرفت و روانه‌ی جنوب ایتالیا گردید باین آهنگ که شهرهای جنوبی را بر روم بشوراند. رومیان ناگزیر شدند بکوششهای سختتری برخیزند و بدانسان که در زمانهای گرفتاری و دشواری کردندی. فابیوس [Fabius] نامی را از بزرگان بدیکتاتوری گماردند و اختیار را بدست او دادند. فابیوس جنگ روبرو را با هانیبال روا نشمرد و آن را کار بیمناکی دانست و یک سال که رشته را در دست داشت از دور و کنار با هانیبال آورد کرد. رومیان این رفتار او را نپسندیدند و رشته را بدست دو قونسول دیگر سپردند و اینان در سال 216[پیش از میلاد] با هشتادهزار سپاه در دشت «کان» [Cannae یا Canne] با هانیبال روبرو شدند. هانیبال از چند تن سرداران بنام تاریخ است (1) که در سایه‌ی شیوه‌ی رزمی‌ای که بکار می‌بردند همیشه با دسته‌ی اندکی بر دسته‌های انبوهی چیره درمی‌آمدند و اینست در تاریخ سپاهیگری همیشه نامهای ایشان برده می‌شود. یکی از هنرنماییهای هانیبال این جنگ کان بود. زیرا در جایی که شماره‌ی سپاه او کمتر از آنِ رومیان بود چون سردار رومی از درازای صفها کاسته بر ژرفای آن افزوده هانیبال از خطای او استفاده کرده با یک جنبش استادانه که بسپاه خود داد رومیان را از چپ و راست گرد فروگرفت و بدینسان بر آنان چیره درآمد و چنانکه می‌نویسند در اندک‌زمانی هفتادهزار تن از ایشان را بخاک انداخت با اینکه از لشکر خود او بیش از هزار تن کشته نشد. در این شکست هفتاد تن از نمایندگان سناتوس و گروهی از بزرگان روم و یکی از دو قونسول نیز کشته گردید.

شاید کسانی این داستان را گزافه‌آمیز پندارند و آن را بآسانی باور ندارند. ولی تاریخ روم در این زمان که ما گفتگو می‌داریم بسیار روشن است و جنگهای هانیبال و هنرنماییهای او را خود تاریخنگاران رومی نوشته‌اند و همگی درباره‌ی این داستان همزبانند. چنانکه گفتیم هانیبال در جنگها هر زمان شاهکار دیگری نشان می‌داد و در سایه‌ی آن استادیها بود که بدینسان دشمن را از پا می‌انداخت بی‌آنکه سپاه خود او گزند بسیاری بیند. (چنانکه همین رفتار را در جنگ زاما سردار رومی در برابر هانیبال کرد و برو چیره درآمد و ما آن را یاد خواهیم کرد).


پابرگیها :
1ـ از این سرداران است ناپلئون یکم امپراتور فرانسه و نادرشاه افشار (مهنامه‌ی پیمان)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 چه باید کرد؟.. (تکه‌ی دو از سه)


3ـ در توده‌ای که نیک و بد روشن نبود از نیکان ارجشناسی نتوانند و جدایی میان آنان با بدان نگزارند و در نتیجه نیکان بسوزند و از میان روند و پس از آن کمتر نیکانی از میان آنان برخیزند.

این نیز اکنون هست و ما صد مثال برای این توانیم یاد کرد. کسانی که در جنبش مشروطه جانفشانیها کرده‌اند و ثقة‌الاسلام و ضیاء‌العلما و دیگران که در راه این توده بر سر دار رفته‌اند اگر ما ننوشته بودیمی نامهاشان نیز از میان رفتی ، و ما چون بنوشتن داستان آنان برخاستیم بدگوییها و زباندرازیها می‌شنیدیم و بسیاری آشکاره ناخرسندی می‌نمودند و چنانکه در جای دیگری نوشته‌ایم پیشنهاد می‌کردند که بجای داستان آنان گفته‌های سقراط و دیگران را آوریم. این بود اندازه‌ی بی‌پروایی و ناآگاهی مردم از جانفشانیها و نیکیهای آنان. (1)


پابرگی :
1ـ جنگ با عراق ، آزمایشی بود که نشان داد ایرانیان تا چه اندازه از راستیها بدورند. باآنکه هر غیرتمند و خردمندی بآسانی می‌توانست دریابد که اگر دلیرمردان جانفشان ایرانی نبودند دشمن بر جان و خاک و ناموس و دارایی ما چیره می‌گردید ، فراموش نکرده‌ایم بیدردانی را که به رزمندگانمان ناسپاسی دریغ نمی‌گفتند. فراموش نگردیده آن سخنان پوچ و بی‌مغزی که از دلهای سرد ایشان برمی‌خاست و تو گویی رزمندگان ما سربازان کشور بیگانه بودند که نه به کشته شدنشان افسوسی می‌خوردند و نه از جانبازیهای آنها دلشاد و سرفراز می‌گردیدند. فراموش نگردیده فلسفه‌بافیهای آنها را که همچون بلندگوهای بیگانگان به از جان گذشتگی و ایستادگی سربازان ایرانی ده‌ها عنوان نابجا می‌گزاردند و صدها خرده گرفته بجای ستایش و سپاسگزاری نمک بزخم خانواده‌هاشان می‌پاشیدند. ـ ویراینده


.

شادروان علی ثقة‌الاسلام

شادروان میرزا ابوالقاسم ضیاءالعلما

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 5 ـ3) آریستیدیس و هانیبال (تکه‌ی سه از سه)


از اینگونه شاهکاریها از سرداران در تاریخ فراوان رخ داده و در تاریخ ایران نیز از آنگونه پیشامدها بسیار است. ماننده‌ی همین جنگ هانیبال در کان و هنرنمایی او در تاریخ ایران جنگ نادرشاه افشار با عبدالله‌پاشا سرعسکر عثمانی در بیرون ایروان می‌باشد که میرزا مهدیخان در جهانگشا داستان آن را بسیار روشن نوشته است. در این جنگ سرعسکر هفتادهزار سواره و پنجاه‌هزار پیاده با توپخانه‌ی بزرگی همراه داشت. این شمارش را میرزا مهدیخان از روی دفتر محمدآقای ذخیره‌چی آورده است که جای هیچ گونه گمان نیست. گذشته از دسته‌های سپاه ترک که در ایروان جای داشتند و روز جنگ بآهنگ یاری با سرعسکر از آنجا بیرون آمدند.

نادرشاه شبانه سخت بیمناک بود و بنوشته‌ی میرزا مهدیخان خواب بیم‌انگیزی نیز دید و چون بامداد دمید سران لشکر را خواسته انبوهی شماره‌ی دشمن و نیرومندی آنان را بازنمود و سفارش کرد که در کوشش سستی ننمایند. اینها نیز دلیل بر فزونی شماره‌ی ترکان و نیرومندی آنان می‌باشد. نادر بیهوده بیم نکردی و بیهوده سرکردگان را پیش خود نخواندی و سفارش نکردی.

با اینهمه نادرشاه همگی سپاه خود را بکار وانداشته تنها پانزده‌هزار سوار دلیر ورزیده را از ایشان برگزیده و خویشتن در جلو آنان به نبرد پرداخت و در سایه‌ی شیوه‌ی رزمی‌ای که بکار برد با این دسته‌ی اندک توپخانه‌ی دشمن را بدست آورده و آن سپاه انبوه را درهم شکست. خود سرعسکر با انبوهی از سپاهیان کشته گردیدند. پیداست که این نه در سایه‌ی دلیری و فزونی کوشش بلکه در نتیجه‌ی بکار بردن یک شاهکار رزمی بوده است. نادر همه‌ی پشتگرمیش باین هنرهای خود بود و اگر یک جنگ او را با عثمان‌پاشا که بشکست نادر انجامید کنار بگزاریم همیشه از آن هنر خود بهره‌ها بردی.

بسخن خود بازگردیم. هانیبال در چهار جنگ پیاپی لگیونهای جنگ‌آزموده و جانباز روم را شکست و پس از فیروزی آخری در جنگ کان سراسر جنوب ایتالیا بدست او افتاد که به هر سو رو آوردی کسی بجلوگیری نپرداختی. پاره‌ای از شهرها با او از در همدستی درآمدند و به روم نافرمانی نمودند. از جمله شهر کاپوا [‍Capua] این رفتار را کرد.

روم چنین گزندی را هرگز ندیده بود و هرگاه مردم دیگری بودی بیکبار از پا افتادی و نومیدانه درهای پایتخت را بر روی دشمن فیروزمند بگشادی. لیکن رومیان سختی را هرچه بزرگتر دیدند پافشاری و مردانگی بیشتر کردند. یکی از بزرگترین پیشامدهای دولت روم این پیشامد است. هانیبال و رومیان هر یکی شایستگیهای خود را بجهان نشان داده‌اند.

هانیبال همچنان در خاک روم روز می‌گزاشت و هر زمان گزند دیگری به رومیان می‌رسانید. کارتاژ دوباره پا گرفته با دشمن دیرین خود برابر می‌ایستاد و امید بسیاری می‌رفت که کین کهن را بازجوید. لیکن هانیبال در خاک دشمن دربایست‌ها[=مایحتاج] داشت و نیازمند بود که کارتاژ بپشتیبانی او برخیزد و با سپاه و پول و خواربار و افزار جنگ باو یاری کند. بارها این خواهش را از سنای کارتاژ کرد و باورنکردنی بود که کارتاژ پشتیبانی و یاوری از چنان سردار غیرتمندی دریغ گوید ـ سردار گردنفرازی که با جانفشانیهای مردانه‌ی خود کارتاژ را از مرگ رها می‌ساخت.

ولی در کارتاژ خویها ناپاک بود. انبوهی از سررشته‌داران روانهاشان بیمار و همه بدرد خودخواهی و رشک گرفتار بودند. یک دسته پستنهادانی که از دست خودشان کاری برنمی‌خاستی و جز گمنامی بهره از زندگانی نمی‌داشتندی دلیریهای هانیبال و نامداری او را برنمی‌تافتندی و شب و روز در آتش رشک می‌سوختندی. اینان بخواهشهای هانیبال ارج نگزارده دستگیری ازو دریغ می‌گفتند و هر زمان ببهانه‌ی دیگری دست می‌یازیدند.

چنین توده‌ای بایستی نابود شود. چنین مردمی در برابر رومیان غیرتمند و پاکدامن سزاوار آزادی نبودند. بایستی یوغ بندگی آنان را بگردن گیرند. هاملقار و هاسدروبال و هانیبال بیهوده می‌کوشیدند.

👇

باری هانیبال چون از یاوری همشهریان خود نومید شد باز شکست بخود راه نداده دربایست‌های سپاه را از یونانیان و خود ایتالیا بسیج کرد. برادرش هاسدروبال (1) را از اسپانیا به یاری خود خواند و با آنکه چنان برادر جوان و دلیری را در جنگها از دست داد باز از پای ننشست و از خاک روم بیرون نرفت تا کار بآنجا کشید که رومیان نیز بخاک کارتاژ تاختند و جنگ را به افریقا انداختند. در این هنگام بود که کارتاژ بیاد هانیبال افتاد و او را به یاری خود خواند. هانیبال پس از آنکه ده و اند سال در ایتالیا بسر کرده بود از آنجا بیرون رفت. در آفریقا نیز یک جنگ بزرگ دیگری میانه‌ی او و اسکپیو [Scipio] سردار رومی در دشت زاما [Zama] روی داد و در این جنگ برای نخستین بار هانیبال شکست یافت و بیست‌هزار تن از سپاه او کشته گردید. این جنگ نیز یکی از پیشامدهای بزرگ تاریخ بشمار است و استادی‌ای که اسکپیو در این رزم نمود و بر همچون هانیبالی چیره درآمد ، در تاریخهای سپاهیگری یاد کرده می‌شود.

کارتاژیان با همین شکست ناچار شدند از رم آشتی خواهند و این بار سراسر آزادی خود را از دست داده بگردن گرفتند که از همه‌ی خاکی که در بیرون افریقا داشتند چشم پوشند و آن را با فیلهای جنگی و کشتیهای خود به روم واگزارند و از آن پس بی‌دستور از روم با دشمنی بجنگ برنخیزند و به تاوان جنگهای گذشته تا پنجاه سال دیگر سالانه پول گزافی پردازند. بدینسان کارتاژ خود را دست‌بسته بدشمن سپرد. و چون در سنا درباره‌ی بسیج کردن بخش نخست تاوان گفتگو می‌رفت پاره‌ای نمایندگان می‌گریستند و اشکها از دیدگان می‌باریدند. هانیبال که هم در آنجا بود ناگهان خنده‌ی بلندی کرد. کارتاژیان در شگفت شدند و کسانی زبان بنکوهش باز نمودند.

هانیبال پاسخ داد : «این اندوه اندکی از بسیار است. در آینده از این سختتر و بدتر خواهیم دید. من آن روزی که در خاک ایتالیا بودم این بدبختی را با دیده می‌دیدم و بارها از دیده اشک باریدم. ولی شما گفته‌های مرا باور کردن نخواستید و من چون آن روز بسیار گریسته‌ام اینک امروز می‌خندم ...»

پیداست که مرد غیرتمند روی سخن با بدرفتاریهایی که با وی کرده بودند داشت و آن پستیها و نادانیهای آن مشتی بیماردلان را یادآوری می‌نمود و خود کار بسیار بجایی می‌کرد.

توده‌ای که در آن پستنهادان فراوان گردند و خودشان که کاری نمی‌توانند بدیگران نیز میدان ندهند و با مردان جانفشان و کاردان بجای ارجشناسی و یاوری سختگیریها کنند رسد روزی که میوه‌ی تلخ آن ناپاکخوییها را چشند و خود را گرفتار کیفر یابند.

آنان که معنی ستوده‌خویی و نتیجه‌ی آن را درنمی‌یابند اینگونه داستانهای تاریخی را بخوانند و نیک بیندیشند. یک توده را جز ستوده‌خویی یکان یکان آن نگه نمی‌دارد. در روزهای خوشی چندان پدیدار نباشد ولی در روز سختی است که بی‌ارجی و پستی یک توده‌ی آلوده‌ی بدخوی شناخته گردد.

از اینگونه داستانها در تاریخ فراوانست. در تاریخ ایران چندین داستان بزرگ از اینگونه پدیدار است.


پابرگی :
1ـ یکی از برادران هانیبال همنام دامادشان بود.


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.