🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 نیک و بد را چگونه توان شناخت؟.. (تکه‌ی یک از دو)


چنانکه گفته‌ایم در این باره باید بنیادی نهاد و ترازویی بدست داد. روشنتر گویم : نباید گفت : فلان چیزها نیک و فلان چیزها بد است. زیرا این کاریست که همه می‌کنند و ما گفتیم که نتیجه‌ی درستی ندارد ، بلکه باید بازنمود که یک کار از چه رو نیک یا بد باشد (1) و بنیادی پدید آورد که همه‌ی بخردان آن را بپذیرند ، و هرآینه از این راه است که می‌توان به نتیجه‌ای رسید و میدان باندیشه‌های پراکنده نداد. ما نیز از این راه پیش خواهیم آمد. چیزی که هست این کار ما را به یک زمینه‌ی دیگری خواهد کشانید.

زیرا این بسته بآنست که بدانیم از جهان چه می‌خواهیم و در این راه زندگی که می‌پیماییم درپی چه هستیم و معنی جهان و زندگی را چنانکه می‌باید بدانیم ، و تا اینها را ندانیم گفتگو از نیک و بد نخواهیم توانست. این پراکنده‌اندیشی درباره‌ی نیک و بد بیش از همه نتیجه‌ی شناخته نبودن معنی جهان و زندگی می‌باشد.

ببینید مادّیان چون جهان را جز ماده و نمایشهای آن نمی‌پندارند و در پشت سر اینجهان بهیچ چیزی باور نمی‌دارند و جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان و ددان نمی‌شناسند و زندگی را جز نبرد نمی‌دانند اینست برآنند که هر کسی تنها دربند خود باشد و تا تواند بر دیگران چیرگی نماید ، و دروغگویی و دغلکاری و ستمگری و فریبکاری و ستیزه‌رویی و چاپلوسی و اینگونه چیزها را که مایه‌ی بهره‌مندی تواند بود بد نمی‌شمارند ، و دلسوزی بر ناتوانان و دستگیری از درماندگان و پابستگی براستی و درستی و نیکوکاری را که دیگران نیک می‌خوانند اینان آنها را مایه‌ی پس ماندن و نشان درماندگی و ناتوانی شمرده ریشخند می‌نمایند. از آن اندیشه است که باین نتیجه می‌رسند.

یک خراباتی جهان را دستگاه بیهوده‌ای می‌شناسد که از آغاز و انجام آن کسی را آگاهی نیست و چنین می‌داند زندگی دام اندوهیست که آدمی بآن افتاده و چاره را جز این نمی‌شمارد که با باده‌نوشی خود را سرگرم دارد و کمتر هوشیار باشد و اندوه زندگی را کمتر دریابد ، و اینست باده‌نوشی و مستی و بیهوشی را نه تنها بد نمی‌شمارد بلکه نیک می‌داند و چنین می‌خواهد که همه بآن گرایند و خرد و اندیشه و دانش و دربند گذشته و آینده بودن و اینگونه چیزها همه را بد می‌پندارد.

یک مسیحی دربند افسانه‌های توریت و انجیل است و بگمان او آدمی و حوایی بوده و آنان در باغ عدن بوده‌اند و در آنجا می‌بایسته از میوه‌ی یک درختی نخورند ولی بانگیزش شیطان خورده‌اند و اینست گناهکار شده‌اند و فرزندان ایشان همه گناهکار می‌زایند و خدا عیسا را که فرزند وی بوده به اینجهان فرستاده تا کفاره‌ی آن گناهان باشد و اینست همه‌ی مردمان باید عیسا را بشناسند و بفرزند خدا بودن وی بگروند و همیشه دل نزد او دارند و پیروی از خویهای او کنند و نیکی جز از اینها نیست.

یک شیعی دربند احادیث و کتابهای خود می‌باشد و بگمان او خدا جهان را بپاس پیغمبر اسلام و خاندان او آفریده و رشته‌ی کارها را بدست آنان سپارده و رستگاری جز در دوستاری آنان و جز بمیانجیگری آنان نیست و اینست نیکی را جز پرداختن بآنان و رفتن بزیارت بارگاههای ایشان و اینگونه کارها نمی‌داند ، و برآنست که هر گناهی که کند با میانجیگری آنان آمرزیده خواهد شد و نیک و بد را جز از خشنودی و آزردگی آنان نمی‌شمارد.

یک صوفی پیرو گفته‌های پلوتینوس و دیگران می‌باشد و بگمان او آدمی را با خدا پیوستگی درمیانست و این آلایشهای مادّیست که در میانه می‌ایستد و اینست هر کس چون از لذتهای مادی دوری گزیند و بپرورش روان پردازد آلودگی او کمتر و نزدیکیش بخدا بیشتر گردد بلکه تواند بخدا پیوندد ، و اینست نیکی را جز خزیدن به یک گوشه و پرداختن بخویشتن و سختی دادن بخود و دشمنی نمودن با جهان و اینگونه چیزها نمی‌داند ، و بیکار نشستن و زن نگرفتن و نان از دست مردم خوردن و دریوزه‌گردی را هم بد نمی‌شناسد.

اگر یکایک شماریم سخن دراز گردد. کوتاهش آنکه هر گروهی جهان و زندگی را بمعنی دیگری می‌شناسند و درباره‌ی آفرینش و آفریدگار اندیشه‌ی دیگری می‌دارند ، و خود در ترازوی آن اندیشه است که نیک و بد را می‌سنجند.


پابرگی :
1ـ این همان روش دانش است. برای مثال جستار مثلث قائم‌الزاویه را در ریاضیات بدیده گیریم. اگر در این جستار فرمول آن را به شاگردان یاد ندهند ، باید یک جدول بسیار بزرگی فراهم آورند که ردیفهای آن اندازه‌ی یک ضلع و ستونهای آن اندازه‌ی ضلع دیگر زاویه‌ی قائم را نشان دهد. و جای برخورد ردیف و ستون نیز اندازه‌ی وتر باشد. تازه باز هم این برای ضلعهایی بکار می‌آید که اندازه‌ی آنها عدد درست (نه اعشاری) باشد. ـ ویراینده


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 6 ـ3) باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (تکه‌ی دو از دو)


از اسپارتیان یک داستان دیگری بنویسم : در یونان هر شهری استقلال داشت و حکومت باین معنی که ما امروز می‌گوییم و در سراسر کشور یک حکومتی برپاست نزد یونانیان شناخته نبوده. درمیان آن شهرها آتن و اسپارت از دیگران بزرگتر بود و هر کدام به یک رشته شهرها نفوذ داشت و چنانکه گفتیم این دو شهر شایستگی بسیاری از خود نشان داده و با دولتی همچون دولت هخامنشی جنگ کردند و ایستادگی نمودند.

تا سالیانی این دو شهر رشته‌ی اختیار همه‌ی یونان را در دست داشتند. ولی چون با یکدیگر بجنگ و دشمنی برخاستند و سی سال کمابیش کشاکش و خونریزی درمیان آنان می‌رفت در نتیجه هر دو ناتوان افتادند. و در این میان یک شهر دیگری بنام ثبیس [Thebes ] سر برافراشت که با اسپارت بدشمنی سختی برخاست.

در اسپارت در این زمان رشته‌ی اختیار در دست آکیسیلاوس [Agesilaus ] پادشاه آنجا بود که خود یکی از سرداران جنگ‌آزموده و بنام شمرده می‌شد. سپاه ورزیده‌ی اسپارت با چنین سرداری گمان شکست باو نمی‌رفت ولی اپامینونداس [Epaminondas ] سردار ثبیس تغییراتی در صف‌بندیهای جنگی داده و در سایه‌ی این اختراع جنگی خود بسپاه اسپارت چیره درآمده آنان را بشکست ، و این مایه‌ی شهرت او در سراسر یونان گردید.

شکست اسپارت بر آن گران بسر آمد. زیرا اپامینونداس لشکر برداشته بر سر شهر آمد ، و این نخستین بار بود که زنان اسپارت دشمن را در کنار شهر خود می‌دیدند ، و آنچه ترس آنان را بیشتر می‌کرد این بود که اسپارت بارویی در دور خود نداشت و شهر بی‌دیوار و مانع در برابر دشمن می‌ایستاد. اسپارتیان از غروری که داشتند و خود را شکست‌ناپذیر می‌شماردند به بارویی در دور شهر خود نیاز ندیده و نکشیده بودند.

باری ثبیسیان هجوم آوردند و جنگ درگرفت. اسپارتیان جانبازانه می‌کوشیدند و از این کوچه بآن کوچه دویده دشمن را بیرون می‌راندند. آکیسیلاوس خود کوشش بسیار می‌کرد و در نتیجه‌ی دلیری و از جان‌گذشتگی او و زیردستانش ثبیسیان کاری نتوانسته و از شهر بیرون رفتند.

در این جنگ یک داستان شگفتی رخ داد : اساداس [Isadas] نامی ‌از جوانان نه تنها بی‌زره و سپر بلکه با تن نیمه‌لخت جنگ کرد و دلیریها از خود نشان داد : چه او بشیوه‌ی آن زمان روغن بتن مالیده و در خانه نشسته بود که ناگهان هیاهوی جنگ برخاست. اساداس نایستاده با همان حال شمشیر به یک دست و نیزه‌ای بدست دیگر گرفته بی‌باک و بیم بیرون شتافت و از گرد راه بجنگ پرداخت که هر که را می‌دید شمشیر بر سرش می‌نواخت یا نیزه بسینه‌اش فرومی‌برد. بدینسان دلیریها از خود نشان داد و این شگفت که هیچ زخمی ‌برنداشت.

پلوتارخ می‌نویسد : «این یا از آن جهت بود که خدایان به نوجوانی و دلیری او بخشودند و نگهداری نمودند و یا از این جهت که چون تازه‌جوان خوشروی و نیک‌اندامی ‌بود دشمنان زیبایی او را دیده و از آن لختی و بی‌سپریش در شگفت شده از زخم زدن خودداری نمودند».

می‌نویسد : «پس از پایان جنگ ایفوران [Ephor ، راهبران اسپارت (جز پادشاه)] بپاداش آن دلیری تاجی از گل باو دادند. ولی در همان هنگام بگناه اینکه بی‌زره بجنگ شتافته هزار درهم جریمه ازو گرفتند».

گواه سخن این جمله‌های آخریست. یک تن جوانی چون جانبازی کرده کار او را بی‌پاداش نمی‌گزارند و یک تاج گلی که برای گُردان (قهرمانان) می‌دادند باو می‌دهند. ولی از آنسوی چون قانون را شکسته و بی‌زره بجنگ برخاسته بود این گناهش را فراموش نکرده از کیفرش چشم نمی‌پوشند. چون گفتیم یک توده‌ی زنده‌ای بودند خواستم این یک داستان را هم از آنان بگواهی آورم.

کنون شما حال توده‌ی خود را با این بسنجید. رفتاری را که در این توده با نیکوکاران و بدکاران می‌شود بیاد آورید و با این داستان در ترازو گزارید. آنان چه کار می‌کردند و در این توده چه کار می‌کنند.

در اینجا نمی‌خواهم از دولت و رفتار او با بدکاران سخن رانم. آن بماند بگفتار دیگری. از مردم و رفتار آنان با بدکرداران پرسش می‌کنم. این خود توده است که حس نفرت از بدیها و خشنودی از نیکیها را فراموش ساخته. این توده است که می‌بینیم سخت بیمار است و همچون یک مرده پروای نیک و بد نمی‌نماید.

در چند شماره از پرچم که ما از خائنان و از کسانی که در پیشامد شهریور گریخته بودند سخن راندیم می‌بینیم کسانی آمده وساطت می‌کنند و چنین می‌گویند : «اینها باعث می‌شود که از نان خوردن بیفتند». یک توده باید نابود گردد و بزیر دست بیگانگان بیفتد برای آنکه یکمشت خائن نان بخورند.

👇

در اینجاست که می‌بینیم این بدبختان معنی درست هیچ چیزی را نمی‌دانند. در بیرون چنین دیده می‌شود که اینان چشم دارند و گوش دارند و فهم دارند و خرد دارند و همه چیز را می‌فهمند ولی چون پای آزمایش بمیان می‌آید می‌بینیم بیچارگان فهم و خرد خود را باخته‌اند و گیج و سرگردان زندگی می‌کنند.

بدبختان این نمی‌دانند که کارهای دولتی برای نان خوردن نیست برای انجام وظیفه است. یک سرهنگ یا سرتیپ را می‌گیرند نه برای آنکه نان خورد بلکه برای اینکه کشور را از دزدان و راهزنان و از دشمنان بیگانه نگه دارد و اگر نیاز افتاد جان خود را دریغ نگوید. همه‌ی کارهای دولتی چنین است و هیچ یکی برای نان خوردن نیست. آن حقوقی که بکارکنان دولت می‌دهند برای اینست که گرسنه نمانند نه آنکه تنها درپی این حقوق و دیگر استفاده‌ها باشند.

اگر این سخن را از یک کس و دو کس شنیده بودیم پروا نمی‌کردیم. این عقیده‌ی بسیاری از مردم است و شما چون نگاه کنید اساساً در ایران هر کاری جز برای پول درآوردن و نان خوردن نیست.

کارهای دولتی بماند. واعظ که خود را راهنما می‌شمارد و بمردم پند می‌دهد آن را یک شغلی برای خود گرفته و تنها درپی دخل می‌باشد. روزنامه‌نویسان که خود را مربیان توده می‌شمارند جز فزونی فروش روزنامه‌های خود را نمی‌خواهند و جز دربند پول نمی‌باشند.

نمایندگی در مجلس یک کسبی گردیده و تنها برای ماهانه داوطلب نمایندگی می‌شوند. بلکه بمسائل علمی‌ نیز سرایت کرده. مردک تاریخ می‌نویسد برای آنکه این و آن را خشنود گرداند و پول درآورد. کتابی بنام اخلاق می‌نویسد و تنها مقصودش آنست که از فروش آن استفاده برد. ...


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 نیک و بد را چگونه توان شناخت؟.. (تکه‌ی دو از دو)


کسانی خواهند گفت : صوفیگری و باور داشتن بفرزند خدایی مسیح و اینگونه اندیشه‌ها کهنه شده و امروز کسی باینها نمی‌پردازد تا اثری در شناختن نیک و بد دارد. می‌گوییم : نه چنانست. اینها با همه‌ی کهنگی از کار نیفتاده است و چون در دلها جا گرفته هرآینه در گفتار و کردار کارگر باشد ، و همین امروز ملیونها کسان پیرو آن اندیشه‌ها می‌باشند ، و همینکه سخن از نیک و بد بمیان آمد آن اندیشه‌های کهن را بمیان کشند.

بارها گفته‌ایم : جنبش نوین اروپا و اندیشه‌های نوینی که از راست و کج پیدا شده پندارهای کهن را سست گردانیده ولی از میان نبرده ، و دارندگان آن پندارها اگرهم در کردار و رفتار پابسته‌ی آنها نباشند بهنگام اندیشه و گفتگو ناگزیر پابسته‌ باشند و پیروی نمایند. مثلاً یک صوفی اگرهم دستورهای صوفیگری را بکار نبندد و همیشه درپی خوشیها و هوسهای خود باشد باز در گفتگو از نیک و بد بنکوهش از جهان پرداخته ، و نیکی را دامن درچیدن از آن و بگوشه‌ای خزیدن و سختی کشیدن خواهد شمرد. مگر یکی از صوفیگری بیرون آید و بیکبار از آن بیزاری جوید ، و در آن هنگام نیز بمادیگری و بدآموزیهای آن گراییده و نیک و بد را در ترازوی مادیگری خواهد سنجید.

کسانی هم خواهند گفت : اینها نیست. مردم درپی هوسهای خود هستند و هر کسی هر چیز را که با هوس و خواهش خود سازگار یافت نیک نامد و هر چیز را که ناسازگار دید بد خواند. می‌گوییم : همه‌ی مردم چنین نیستند و ما می‌بینیم که درمیان توده‌ی انبوه هوس کمتر کارگر است و بسیاری از آنان راستی‌را خواهان نیکی می‌باشند و در جستجوی آن هستند ولی راه بسوی آن پیدا نمی‌کنند و از بیراهی هر دسته بسوی دیگری می‌افتند. آری یک گروهی چنانند که شما می‌گویید و جز دربند هوسهای خود نیستند. چیزی که هست اینان ـ این هوسمندان ـ نیز همان پندارهای پراکنده را دستاویز هوسهای خود می‌سازند و بدینسان پرده بروی هوسبازی خود می‌کشند. چنانکه گفتیم جوانی که رمان می‌نویسد بیگمان جز خودنمایی و هوسبازی او را باین کار وانداشته. لیکن می‌بینید همو نام ادبیات بروی رمان می‌گزارد و سخنانی را که در پیرامون ادبیات نوشته و آن را ستوده‌اند دستاویز کار خود می‌گرداند. همچنین مردی که بپول‌اندوزی می‌کوشد بیگمان او را آز واداشته. ولی می‌بینید بدآموزیهای مادیگری را بهانه می‌آورد و زندگی را نبرد نامیده بخود سزا می‌شمارد که دربند هیچ چیز و هیچ کس نبوده به اندوختن دارایی کوشد.

به هر حال ما چون بخواهیم برای نیک و بد بنیادی گزاریم و ترازویی بدست دهیم باید نخست معنی جهان و راه زندگی را روشن گردانیم و معنی آدمیگری و جدایی‌ای را که میانه‌ی آدمی و جانورانست بازنماییم. شما اگر ده تن سفر کنید و در راه خود ناگهان بیک باغی رسید و بخواهید چند روزی در آن بیاسایید ، اگر خواهید بدانید در آن باغ چه کاری از شما نیک و چه کاری بد است چنین چیزی پس از آنست که بدانید آن باغ را که ساخته و بهر چه ساخته و آیا خرسندی داده که کسانی بباغ درآیند و یا نداده ، و آیا برای درآمدن بآنجا و میوه چیدن مزدی خواسته یا نخواسته ، نیز بدانید که شما بهر چه بآنجا رفته‌اید و آیا می‌خواهید نشیمن گیرید و بمانید یا چند روزی آسوده بیرون روید ـ تا اینها دانسته نشود گفتگو از نیک و بد در آنجا بیهوده خواهد بود.

در زندگی نیز همینست و ما می‌باید نخست بدانیم زندگی چیست و ما از آن چه می‌خواهیم و آیا جهان دستگاه بیهوده‌ایست و یا خواستی از آن درمیانست ، و آیا چه جدایی‌ای میانه‌ی آدمیان و جانوران می‌باشد ، و آیا درپی این زندگی ، زندگی دیگری هست و یا نیست. می‌باید نخست باینها پردازیم و تا آنجا که راه باز است پیش رویم و از روی اینهاست که می‌توان برای نیک و بد بنیادی گزاشت.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 7ـ3) بت‌پرستی و خداشناسی (تکه‌ی یک از دو)


... توده‌های باستان و گمراهیهای آنان را یاد بیاورید. یونانیان با همه‌ی پیشرفت در دانش و آیین زندگانی ، در زمینه‌ی دین گرفتار پندارهای بس زشتی گردیده و بارهای سنگینی بدوش خود برداشته بودند : خدایان بیشماری از پندار خود تراشیده همواره بایستی درپی خشنودی آنان باشند و از خشمشان بر خود بلرزند. هر زمان بایستی قربانیها سر ببرند و در پرستشگاه بویهای خوش دود کنند. اگر باده می‌گساردند خدایان را بی‌بهره نگردانیده ساغری بنام ایشان بزمین بریزند. اگر بجنگی می‌روند نخست از خدایان دستور خواهند و چون فیروز برگشتند سهم بزرگی از مال تاراج را بخدایان بخشند. دختران دوشیزه را به پرستاری خدایان برگمارده در پرستشگاهها زنده بگور سازند. همیشه از کینه و رشک خدایان بیمناک زیسته از هر پیشامدی فال بد گیرند.

ما داستانهایی در تاریخ یونان و روم در زمینه‌ی خداشناسی آنان داریم که بهترین نمونه از گمراهی و نادانی توده‌های آدمی می‌باشد ، با آنکه یونانیان و رومیان بسیار بهتر از توده‌های دیگر بودند. در جنگهای هخامنشیان با یونانیان که از حادثه‌های بس سترگ تاریخ باستان می‌باشد در رزم پلاتای بهنگامی که یونانیان صف بسته از آنسوی سوارگان ایرانی آماده ایستاده بودند پااوسانیاس سردار یونانی بایستی از خدایان دستور گرفته سپس فرمان جنگ دهد و اینبود که بدستیاری یک کاهن گوسفند پشت سر گوسفند سر بریده شکمهای آنها را می‌درید تا از چگونگی روده‌ها دستور خدایان را دریابد ولی روده‌ها مخالف مقصود درآمده خدایان دستور جنگ نمی‌دادند. در این میان سوارگان ایران پیاپی تاخت آورده از یونانیان می‌کشتند و می‌خَستند (1) بی‌آنکه اینان دستی باز کنند. تا پس از قربانیهای فراوان خشم خدایان فرونشسته دستور جنگ و ستیز را دادند!

داستان کریسوس پادشاه ساردیس را هر کس شنیده که چون کورش لشکر تا نزدیکی کشور او برد کریسوس دودل بود که آیا جنگ کند و یا از راه دوستی و آشتی درآید کسانی را فرستاده از «آپولو» خدای بزرگ یونان شور خواست. خدا دستور جنگ داد. ولی چون کریسوس با کورش رزم کرد شکست یافته سراسر کشور را از دست داد بلکه خویشتن دستگیر افتاده تا بدم پرتگاه مرگ رفت.

آلکساندر (2) که هوش و زیرکی او شهره‌ی جهان گردیده و یاوه‌گویانی در ایران او را بدرجه‌ی پیغمبری رسانیده‌اند این مرد چون مصر را بگشاد برای آنکه پرستشگاه آمون را دیدار نموده از آن خدا دستورها گیرد راه بس بیمناک و دوری را تا بیابان لیبوا (3) پیمود که اگر تندبادی درمی‌گرفت خود او و همراهانش همگی زیر ریگ مانده با بدترین شکنجه بدرود زندگی می‌نمودند چنانکه پیش از آن پنجاه‌هزار سپاه کنبوجیا این شکنجه را دریافته بدرود زندگی گفته بودند. این شگفتتر که آلکساندر چون بدانجا رسید آمون او را فرزند خود خواند. آلکساندر هم ارمغانهای بس گرانبها بخدا و کاهنانش پیش کشید.

اینها نمونه‌ای از گمراهیهای توده‌ی انبوه است. دانشمندان یونانی که بکار برخاستند و بگمان خود فلسفه بنیاد نهادند باید گفت گمراهی را ده برابر گردانیدند. آیا از افسانه‌ی «عقول عشره» و مانندهای آن چه گره از کار گشادند؟! می‌توان گفت تا امروز ملیونها مغز فرسوده‌ی آن فلسفه‌بافیهای بیجا گردیده و جز گمراهی و نادانی نتیجه بدست نیامده است.

ایرانیان باستان را می‌دانیم که خدایانی بنام مهر و ناهید و شهریور و تیر و مانند آن از پندار خود پدید آورده قرنها گرفتار آن بودند. در هر شهری پرستشگاهها برپا کرده روزانه بایستی هر کسی چند ساعت از عمر خود را در این راه هدر گرداند. نیز می‌دانیم کسانی از ایشان آتش را که هرگز فرقی با دیگر چیزها ندارد درخور پرستش دانسته همیشه آن را افروخته می‌داشتند و رنجهای بسیار در این باره بر خود هموار می‌نمودند. همچنین آب دریا با آن فراوانی از کشتیرانی در آن خودداری می‌نمودند.

هنوز اینها توده‌های برگزیده بودند و پیشرفتها در کار زندگانی داشتند. اگر از توده‌های دیگر گفتگو بداریم به یک رشته سیه‌کاریها خواهیم برخورد. زیرا دسته‌هایی از آنان فرزندان خود را در برابر خدایان سنگی و چوبی سر می‌بریدند و دختران دوشیزه‌ی زیبا را آراسته و پیراسته بنام ارمغان بخدای رود در آب می‌انداختند.

امروز هر ویرانه‌ای را که می‌کاوند خدایان سر و گردن شکسته از زیر خاک بیرون می‌آید. اگر تاریخ را جستجو کنیم شاید هر یکی از ایشان خون صدها دختران دوشیزه را بگردن دارد.

این بوده گمراهیهای گذشتگان. آیا اینها بارهای سنگین بر دوش مردم نبوده؟! آیا چه سودی از این پندارها جز بیم و نگرانی و رنج بدست می‌آمده؟! در برابر اینهاست که خدا پیغمبران برانگیخته ، دین برای مردم فرستاد. دین فرستاد تا مردم از آن بارها سبک باشند و چاپک و آسوده راه زندگی پیمایند. ...

👇

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ خستن = زخم اندک رساندن
2ـ آلکساندر = اسکندر ، که لفظ غلطی است.
3ـ لیبوا = لیبی


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 ما این زمینه را بپایان آورده‌ایم (تکه‌ی یک از یک)


این خود سخن روشنیست و نیاز بدلیل نمی‌دارد ، و ما خشنودیم که این زمینه را بپایان رسانیده‌ایم. در سالهای گذشته‌ی پیمان از جهان و زندگانی و آدمیگری سخن رانده و معنی هر یکی را تا آنجا که می‌بایست روشن گردانیده‌ایم.

ما گفته‌ایم : اینجهان دستگاه بیهوده‌ای نیست و بیگمان آن را آفریدگار دانا و توانایی پدید آورده.

گفته‌ایم : خواست آفریدگار آسایش و خرسندی جهانیانست و چنین خواسته که جهان گام بگام پیش رود و زندگی زمان بزمان بسامانتر و پرشکوهتر گردد و این نه راست است که خدا اینجهان را خوار می‌دارد.

گفته‌ایم : آدمیان برگزیده‌ی آفریدگانند و خدا جهان را بدست آنان سپارده و خرد را راهنمای آنان گردانیده.

گفته‌ایم : آدمی را نیاز به نبرد و کشاکش نیست و این نه راست است که زندگی نبردگاه می‌باشد. آدمی باید بجای نبرد با همدستی زید و هر یکی از آنان دربند آسایش و خرسندی دیگران باشد.

گفته‌ایم : مرگ آدمی پایان هستی او نیست و روان نه از تن است که با مرگ آن نابود گردد.

گفته‌ایم : آبادی آنجهان بسته بآبادی اینجهانست و کارهای بیهوده‌ای که در اینجهان سودی نمی‌دارد در آنجهان نیز سود نخواهد داشت و جز مایه‌ی پشیمانی نخواهد بود.

گفته‌ایم : کسی را در کارهای خدا دستی نتواند بود و افسانه‌ی میانجیگری نه راست می‌باشد و اینست پرداختن بمردگان و چشم پشتیبانی از آنها داشتن جز خداناشناسی و نادانی نیست.

گفته‌ایم : همه‌ی آنچه صوفیان و باطنیان و خراباتیان و فیلسوفان گفته‌اند و یا در کیشهای پراکنده اندیشیده‌اند بیپا و بیهوده است و همه را باید از میان برداشت.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 7ـ3) بت‌پرستی و خداشناسی (تکه‌ی دو از دو)


ما اگر تاریخ دیگران را ندانیم تاریخ اسلام و پیغمبر آن را نیک می‌دانیم. در آن زمان که او برخاست عرب چندان زبون نادانی بودند که پیکره‌هایی (1) را با دست خود تراشیده و ساخته می‌پرستیدند و در برابر آنها آبروی خود را بخاک می‌ریختند. همچنین دل بگفته‌ی کاهنان بسته از پریدن مرغی از چپ یا راست بیمها بدل راه می‌دادند.

در ایران با آنکه ایرانیان پیروان زردشت بشمار بودند دین او را وارونه گردانیده بجای اوهرمزدِ یگانه ستایش مهر و ناهید و تیر و مرداد و مانند اینها که هر یکی پنداری بیش نبود می‌کردند. باین بسنده نکرده بندگی آتش را می‌نمودند. هر ایرانی روزانه بایستی چند ساعت عمر خود را در لابه[=التماس] و نیایش بخدایان پنداری هدر سازد و یا بآتشکده رفته بسرود و دعا پردازد.

در روم و ارمنستان پسر مریم را خدا می‌شناختند و بر سر لاهوت و ناسوت خون همدیگر را می‌ریختند. آنان که ترسا[=مسیحی] نبودند مغز خود را با داستان «وجود» و «ماهیت» و «علت» و «معلول» می‌فرسودند و هر زمان پندار دیگری را می‌گرفتند. ...

دین می‌گوید (2) : بیهوده خود را گرفتار اندیشه‌های بیجا نگردانید و بجای آن پندارهای بیخردانه این بفهمید که چگونه زندگانی کنید.

مسلمانان آغاز اسلام همه با این دستور زندگی می‌نمودند و خود در سایه‌ی آن رستگاری بود که در اندک‌زمانی عربستان یکی از بهترین و ایمن‌ترین کشورها گردید. ایرانیان هم که اسلام پذیرفتند در قرنهای نخستین بهترین حال را داشتند.

اگر در قرن سوم و چهارم هجری تاریخ ایران را بخوانیم ایرانیان چنان پیشرفت داشتند که کمتر زمانی مانند آن را دیده بودند. توده‌ی انبوه همه خداشناس و همه گردنفراز ، همه غیرتمند و همه شمشیرزن. همین بس که بنوشته‌ی تاریخنگاران از یکسوی سیصدهزار سواره و پیاده در برابر ترکان نگه داشته از آنسوی سالانه پنجاه‌هزار و صدهزار جنگجو تا کنار دریای مَرمَره شتافته با رومیان رزم می‌نمودند. اگر کارهای حکمرانی را نگاه کنیم بیشتر حکمرانان و وزیران و سررشته‌داران اسلامی از ایرانیان بودند و هر یکی هنر و شایستگی بی‌اندازه از خود نشان می‌دادند. این بود نتیجه‌ی سبکباری! این بود میوه‌ی رستگاری!

دریغا که این سبکباری دیر نپایید. از همان زمانها پنداربافانی درمیان مسلمانان پدید آمده به سنگین کردن بارها می‌کوشیدند. یک دسته آن پندارهای کهنه و پوسیده‌ی یونانیان را دستاویز کرده مغز خود را می‌فرسودند. دسته‌ای بنام باطنیگری این آدمی و آن آدمی را بخدایی می‌ستودند و در این باره صد رشته پندار را بهم می‌بستند. گروهی دم از «کشف و شهود» زده بهوای آنکه بخدا خواهند پیوست رشته‌ی زندگی را از دست هِشته باین گوشه و آن گوشه می‌خزیدند.

این بیخردیها را یکایک نباید شمرد. همین بس که بگویم : سراسر رسوایی بود. همین بس که
بگویم : چشمه‌ی صاف رستگاری را گل‌آلود گردانیدند. همین بس که بگویم : خاک بر سر خود و دیگران ریختند و ریشه‌ی آسایش را از جهان کندند.

آری دوباره مردم را گرانبار گردانیدند و از راه بازداشتند. در آن بیابان ناگهان شب تاریک فرارسید و بیکبار درندگان ـ درندگان خونخوار دشت مغولستان ـ گرد این کاروان گمراه و پراکنده و گرانبار را فروگرفتند و کردند آنچه که تا روز رستاخیز باید فراموش نگردد.

اگر مغولان در قرنهای سوم و چهارم رو می‌نمودند آیا ایرانیان شمشیرزن و جنگجوی آن روزی زبون اینان می‌گردیدند؟! آن ایرانی که از اینجا تا آسیای کوچک بجانبازی می‌شتافت آیا مغول را دم دروازه‌ی کشور خود دیده دست روی دست می‌گزاشت؟! آن ایرانی مسلمان پاک‌دین زنان و فرزندان خود را بشمشیر دشمن خونخوار سپرده خویشتن گریخته جان بدر می‌برد؟!..

هر توده‌ای که خرد را پایمال کند از دست روزگار مشت سختی خواهد خورد. ...

ببینید باطنیان در ایران آنهمه نیرو پیدا کرده بودند و داستان آدمکشیهای آنان بسراسر شرق و غرب رسیده با اینحال چون مغولان به ایران درآمدند و آن سیاهکاریهای دلگداز را نمودند یکی از باطنیان این نکرد که چنگیز یا هلاکو را بکشد و سهم[=هیبت] در دلهای مغولان بیندازد. آیا این دلیل آن نیست که پندارهای پیچاپیچ بیجا اینان را دیوانه و گیجسر گردانیده از آدمیگری بی‌بهره ساخته بوده و آن آدمکشیها را نیز نه از راه غیرت و دلیری بلکه از روی گیجی و دیوانگی انجام می‌دادند؟!
...

👇

اگر تاریخ را جستجو می‌کردید می‌دانستید چه رسواییها از این نادانان[پنداربافان بدعتگزار] روی داده. من شرمم می‌آید که سیاهکاریها و بیخردیهای آنان را یکایک بشمارم. همین نمونه بس که در شهری که مغولان دست یافته همچون گرگان خونخوار که بگله‌ای بیفتد پیاپی شکم می‌دریدند و سر می‌بریدند و خون می‌ریختند. از هر سو فریاد و شیون بآسمان می‌رسید. در چنین هنگامی مردی سرمستِ مالیخولیا پا بزمین می‌کوبید و از اینکه خدا را در جامه‌ی تتری[=تاتار=مغول] هم شناخته شادمانی می‌کرد! ببینید کار خداشناسی بکجا رسیده بوده! ببینید سیل رسوایی چگونه از سرها گذشته بوده!

دسته‌ی دیگری از کوششهای خود در راه شناختن بنیاد آفرینش این نتیجه را گرفته‌اند که امام علی‌بن‌ابیطالب را خدا بینگارند و بدینسان ایرانیان را درمیان مسلمانان جهان سرافکنده و بدنام ساخته‌اند.

آیا اینها رسوایی نیست؟! آیا چه فرقی میانه‌ی این نادانیها با نادانیهای توده‌های بت‌پرست کهن می‌باشد؟! آیا آن سیاهدل خاک‌برسری که فرزند خود را در برابر بت سر می‌برید بدکردارتر بوده یا این دیوانه‌ی تیره‌درونی که آدمکشان مغول را بدیده‌ی خدایی می‌نگریسته؟! آیا اینها مالیخولیا نیست؟! ...

پابرگیها :
1ـ اینجا بمعنی تندیس (=مجسمه) است ولی نویسنده در سالهای دیرتر پیکره را تنها در معنی «عکس» بکار برده.
2ـ مقصود دینِ راست است. دین باید با خرد و دانش سازگار باشد. پیمان در بیشتر جاها برای گمراهیهایی که در دین پیدا می‌شود از واژه‌ی کیش بهره می‌جوید. برای آگاهی از معنی راست دین کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 ما چه می‌خواهیم و درپی چه هستیم؟.. (تکه‌ی یک از دو)


ما اینها را روشن گردانیده و بدینسان معنی جهان و زندگی را تا آنجا که می‌توانسته‌ایم بازنموده‌ایم. کنون ببینیم ما خود چه می‌خواهیم و درپی چه هستیم. زیرا این هم دانستنی است و یک توده که برای خود در زندگانی خواستی یا آرمانی ندارد از پیشرفت بی‌بهره گردد ، و خود باید گفت پیشرفت برای او معنایی ندارد. آخر تو کجا را آهنگ کرده‌ای تا بسوی آن پیش روی؟!.. یک توده‌ی بی‌آرمان هرگز بپای دیگران نرسد. ببینید جدایی از کجا تا بکجاست : شما چند تن از خانه بیرون آمده‌اید و آهنگ یک جای دوری می‌دارید که یک کار ارجمندی را انجام دهید ، چون یک خواهشی را دنبال می‌کنید در خیابان نایستید و یکسر بآنجا شتابید و از گام زدن نفرسایید و با همراهان گویان و شنوان و دلشادان راه پیمایید. ولی اگر از خانه بیرون آمده‌اید و آهنگ هیچ جا را نمی‌دارید ، ناچار ندانید کجا روید و در راه درمانید و خیابان را هم درازا و هم پهنایش را پیمایید و راهی را که رفته‌اید نافهمیده بازگردید و همراهانتان یکی باین کوچه پیچد و یکی بآن دکان دررود و بدینسان پراکنده شوید و بهیچ نتیجه‌ای نرسید. اینست جدایی میانه‌ی آن توده‌ای که در زندگی خواستی را دنبال می‌کند و با توده‌ای که نمی‌داند چه می‌خواهد و درپی چیست.

خواهید گفت : خواست ما در زندگی چه باشد؟.. می‌گویم : ما باید چند خواست [را] در یک جا دنبال کنیم :

نخست : به پیشرفت جهان کوشیم که خود پیش رویم و دیگران را هم پیش بریم. زیرا چنانکه گفتیم این خواست آفریدگار است و همیشه چنین بوده است و خواهد بود.

دوم : توده‌ی خود را نیرومند و انبوه گردانیم تا در میدان نبردی که میان توده‌های جهان باز شده ، لگدمال و نابود نشویم.

سوم : در کردار و رفتار خود دربند آسایش همگان باشیم و خوشی و آسودگی خود را در خوشی و آسودگی همگان شناسیم.

چهارم : هر یکی خود را ستوده و آراسته گردانیم و به نیکخویی و پاکدرونی کوشیم و بدینسان بر ارج خود بیفزاییم.

اینها خواستهاییست که باید همگی داریم و در شناختن نیک و بد نیز اینها را بدیده گیریم که هر آنچه با اینها می‌سازد و مایه‌ی پیشرفت اینها می‌باشد نیک ، و هر آنچه با اینها نمی‌سازد بد شناسیم.

اینست ما نخستین نیک «راستی‌پرستی» و «نیکی‌دوستی» ، و نخستین بد «گردنکشی» و «پافشاری بر کجی و نادانی» و «رشک» و «خودخواهی» را می‌شماریم. زیرا چنانکه گفتیم بزرگترین و گرانمایه‌ترین خواست ، پیشرفت جهان می‌باشد و آن جز در سایه‌ی راستی‌پرستی و نیکی‌دوستی آدمیان نتواند بود. همیشه راه پیشرفت اینست که یکی برخیزد و با گمراهیها و آلودگیها به نبرد پردازد و دیگران مردانه به یاری او کوشند و براستیها و نیکیها پیشرفت دهند. مردان بزرگ و بنام همیشه از میان اینان برخاسته و هر نیکی در جهان با دست اینان انجام گرفته.

دومین نیک «نبرد کردن با اندیشه‌های پراکنده و پندارهای بیهوده» و دومین بد «پافشاری بروی آن اندیشه‌ها و پندارها» را می‌شماریم.

زیرا چنانکه گفتیم یک خواست گرانمایه‌ی دیگر نیرومندی و آزادی توده می‌باشد و گام نخست در راه آن خواست ، یکی شدن اندیشه‌هاست. یک مردمی را با اندیشه‌های پراکنده توده نتوان نامید و اگرچه شماره‌شان بصدملیونها و دوصدملیونها رسد از آزادی و وارستگی بهره نتوانند یافت.

سومین نیکی «در کردار و رفتار سود توده را بدیده گرفتن» و سومین بد «تنها خود را خواستن و دربند خوشیهای خود بودن» است. زیرا چنانکه گفتیم یک خواست بزرگ دیگر دربند آسایش همگان بودنست و آن جز در نتیجه‌ی از خود گذشتن و سود توده را بسود خود برگزیدن نیست. کنون باین سه چیز بس می‌کنیم. اینها چیزهاییست که بیشتر مردم نمی‌دانند و نامش را هم نشنیده‌اند. ولی اینها دیباچه‌ی نیکیهاست و تا اینها نباشد دیگر کارها همه بیهوده است ، و ما نیز تا اینها را نیک روشن نگردانیم و کوششهایی در راه رواجش نکنیم بگفتگو از نیک و بد دیگری نخواهیم پرداخت.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 8ـ3) زردشت نخستین برانگیخته (تکه‌ی یک از یک)


پرسش :
آقای غلامحسین حقانی از مرند می‌نویسد : در شماره‌ی 15 سال یکم صفحه‌ی 45 فرموده‌اید که «شَت زردشت به پیغمبری برخاسته و می‌توان گفت که نخستین برانگیخته‌ی خدا بوده» (گویا احتمالی است) باز در همان صفحه فرموده‌اید «بویژه زردشت که چون نخستین پیغمبر او بوده» خواهشمندم روشن فرمایید که پیش از زردشت بجهان پیغمبر نیامده بوده است.


پاسخ :
نخستین کسی که در تاریخ بنام پیغمبری شناخته شده زردشت است. ولی اینکه آیا پیش از آن در زمانهایی که تاریخ آنها را درنیافته کسی باین نام برخاسته است یا نه ، چیزیست که نمی‌توان پاسخ یکرویه‌ای[قطعی] داد ، و چون ما می‌‌خواهیم مردم بیش از همه بآینده پردازند در پاسخ باین اندازه بسنده می‌کنیم. ما اگر گاهی از شَت زردشت و دیگران نام می‌بریم یا برای مثل و از بهر روشنی سخن خودمان است و یا از برای اینست که اندیشه‌های بیهوده و ناسازگار هم که در پیرامون آن برانگیختگان در دلهاست از میان برخیزد. مثلاً همان زردشت را کسانی به پیغمبری نمی‌پذیرند و کسانی آن را یگانه پیغمبر می‌شناسند ، و همین چیز را مایه‌ی دوتیرگی ساخته‌اند در جایی که هر دو دسته بخطا رفته‌اند و دلیل در دست نمی‌دارند. ما می‌خواهیم اینگونه پراکندگیها از هر باره از میان برود وگرنه از پرداختن بگذشته سخت می‌پرهیزیم. و این چیزها نه از دینست و نه سودی بزندگانی امروزی ما دارد.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 ما چه می‌خواهیم و درپی چه هستیم؟.. (تکه‌ی دو از دو)


امروز می‌بینیم کسانی دینداری می‌نمایند و خشنودی خدا را می‌جویند. بآنان باید گفت : خشنودی خدا در اینهاست و شما اگر باینها برنخیزید خدا را بر خود خشمناک گردانیده‌اید و با هیچ کار دیگری خشنودی او را بدست نخواهید آورد. یک مردمی که سر از راستیها درپیچند و گردن بدلیل نگزارند ، یک مردمی که به یازده کیش باشند و هر کیش پندارهای بسیار بیهوده‌ی دیگری را دنبال کنند ، یک مردمی که در اینجهان پرشور و غوغا زندگی خود را فراموش کرده جز بیاد پیشامدهای هزار سال و دوهزار سال پیش دیگران نباشند ، یک مردمی که خدای زنده‌ی جاویدان را کنار نهاده جز بمردگان و درگذشتگان نپردازند ـ چنان کسانی نزد خدا روسیاهند و خدا هرگز بر آنان نخواهد بخشود. اینان خدا را صمدخان (1) پنداشته‌اند که می‌خواهند نزد او میانجی برند و یا با نیایش و زبانداری او را از خود خشنود گردانند! ای گمراهان خدا را به نیایش و ستایش شما چه نیاز است؟!.. خدا از شما راستی‌پرستی و نیکی‌دوستی و کوشیدن بآبادی جهان و آسایش جهانیان می‌خواهد. خدا از شما غیرت و سرفرازی می‌خواهد. یکدلی و یکدستی می‌خواهد. اینهاست که مایه‌ی خرسندی خدا تواند بود [(bud) ، سبک شده‌ی تواند بودن است.] . اینهاست که مایه‌ی آسایش اینجهان و آنجهان تواند بود.

می‌بینیم کسانی میهن‌دوستی و مردانگی می‌نمایند و خواهان پیشرفت می‌باشند بآنان باید گفت : پیشرفت و سرفرازی در اینهاست و اگر شما باینها برنخیزید هرگز روی پیشرفت نخواهید دید. باید گفت : درخت آرزو بار ندارد و در جهان هیچ چیزی جز از راه کوشش بدست نیاید. راه پیشرفت یک توده جز آن نیست که یک زندگانی ستوده و آبرومندی را بدیده گیرند و یکدل و یکدست برای رسیدن بآن کوشند وگرنه پیشرفت چگونه تواند بود؟!.. دوباره می‌گویم : شما کجا را می‌خواهید تا بسوی آن پیش روید؟!.. شما اگر راستی خواهان پیشرفتید و آرزوی یک زندگی آبرومندی می‌دارید ما آن زندگی را شناخته و راهش را پیدا کرده‌ایم و شما نیز با ما همگام باشید.

می‌بینیم کسانی دانش‌دوستی می‌نمایند و نام «علوم اجتماعی» و مانند آن را همیشه بر زبان می‌دارند. بآنان باید گفت پایه‌ی دانشها اینهاست و بی‌اینها از هیچ دانشی سود نتوان برداشت. باید گفت : بهترین دانشها آنست که معنی جهان و زندگی را بازنماید و راه رستگاری و فیروزی را نشان دهد. برای یک توده پیش از همه آبرو و سرفرازی درباید و گرانمایه‌ترین دانشها آنست که راه این دربایست (2) گرانمایه را باز نماید. شما اگر براستی خواهان دانشها می‌باشید با ما همراه و همگام شوید.



پابرگیها :
1ـ حاج‌صمدخان (شجاع‌الدوله) از سرکردگان محمدعلی‌میرزا که بدستور او سپاه بر سر تبریز برد و با آزادیخواهان آنجا جنگهای خونینِ بسیاری کرد ولی کاری از پیش نبرده بشکست. باآنکه تبریزیان پس از فیروزی بر دولتیان و بیرون رفتن محمدعلی‌میرزا از کشور با او مهربانیها کردند و «گذشته را هرگز برویش نکشیدند» ولی آن «درنده‌ی خونخوار» دل از کینه‌ی تبریزیان تهی نساخت. سپس که روسیان در تبریز چیره شدند به پشتگرمی ایشان بدنهادانه و سنگدلانه دست بخون مشروطه‌خواهان آغشته ساخت و بدینسان نام ناپاکی از خود بیادگار گزارد. ـ و
2ـ دربایست = آنچه به آن نیاز هست ، مایحتاج ـ و


.

حاج‌ صمدخان (شجاع‌الدوله)

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 9ـ3) در پیرامون شَت زردشت و آیین او (تکه‌ی یک از دو)


ما چون بارها نام زردشت را برده و او را فرستاده‌ی خدا خوانده‌ایم پرسشهای بسیاری درباره‌ی او می‌شود. یکی می‌گوید : چه دلیل بفرستادگی او دارید؟.. دیگری می‌پرسد : آیا راست است از مردم آذربایجان بوده و آیا دلیل آن چیست؟.. سومی زناشویی با خویشان نزدیک را که زردشتیان می‌داشته‌اند عنوان نموده می‌خواهد خرده گیرد. اینها ما را باین گفتار واداشته است.

نخست می‌باید دانست که گفتگو از زردشت و آیین او را نباید مایه‌ی سرگرمی ساخت. اینکه ما سخن ازو راندیم ، چون در ایران یک دسته او را یگانه فرستاده‌ی خدا می‌شناسند و جز او دیگری را نمی‌پذیرند ، و از اینسوی دسته‌ی انبوهی او را فرستاده نمی‌شمارند ، و این یک زمینه‌ی دوتیرگی و پراکندگی می‌باشد ، و ما می‌خواهیم دوتیرگیها و پراکندگیها را از هر راهی که باشد از میان برداریم ، از اینرو بآن سخنان پرداختیم.

ولی چنانکه اندیشه‌های پراکنده زیان‌آور است بگذشته پرداختن و آن را مایه‌ی سرگرمی ساختن نیز زیانها دارد. زندگانی راه خواهد ، و باید در راه همیشه چشم بسوی جلو داشتن. مردمی که بگذشته پردازند رستگار نگردند.

شَت زردشت را باید در تاریخ شناخت ، و اگر راستی را درباره‌ی او خواهند باید گفت : فرستاده‌ی خدا بوده ولی یگانه فرستاده نبوده. جهان آفرینش بسیار بزرگتر از آنست که بر سر یک تن و دو تن گردد.

اینکه می‌گویند : «چه دلیل بفرستادگی او هست؟» این پس از آن است که معنی فرستادگی دانسته شود. امروز انبوه مردم معنی آن را نمی‌دانند. چیزی شنیده و یاد گرفته‌اند و اندیشه‌ی روشنی درباره‌ی آن نمی‌دارند. اگر بپرسید خواهید دید هر کسی سخن دیگری می‌راند. ما معنی آن را در شماره‌های سالهای گذشته‌ی پیمان نگاشته‌ایم. ولی اگر کسی خواهد بهتر و روشنتر داند باید [کتاب] «راه رستگاری» را خواند. در آنجا معنی راستین فرستادگی بازنموده شده و همان معنی درباره‌ی شَت زردشت نیز هست. دیگران چگونه او هم آنگونه.

اینکه می‌پرسند : «آیا راست است از مردم آذربایجان می‌بوده؟..» این را در کتابهای زردشتیان نوشته‌اند. در وَندیداد پهلوی می‌گوید : «از مردم ری می‌بود» و هم در آنجا می‌گوید : «این ری جز ری شهر شناخته‌ی بزرگ و خود جایی در آذربایجان می‌بوده». ولی ما اگر آذربایجانی بودن زردشت را ندانیم از مردم شمال بودن او را می‌دانیم ، و این از روی سنجش زبان اوستا و از راه آگاهیهای زبانیست.

زمانی که زردشت برخاسته در شمال ایران تیره‌ی ماد و در جنوب آن تیره‌ی پارس نشیمن می‌داشته‌اند. ما درباره‌ی زبان اینان جستجو کرده بدست آورده‌ایم که هر دو تیره (همچنین تیره‌های دیگر آری) یک زبان می‌داشته‌اند. چیزی که هست پاره‌ای جداییهایی درمیان می‌بوده : یکی اینکه پاره‌ای حرفها بجای یکدیگر می‌آمده. بدینسان که آنچه در شمال با شین و گاف و زاء گفته می‌شده در جنوب آنها را با سین و جیم و دال می‌گفته‌اند. چنانکه هنوز هم شمیران و گهرام در شمال و سمیرم و جهرم در جنوب یادگار آن جداییهاست. بجای «دانستن» در کردی «زانن» می‌آید. بجای «داماد» در سمنانی «زوما» گفته می‌شود.

این آگاهی‌ایست که ما از زبان آن زمان داریم و چون اوستا را که نامه‌ی شَت زردشت است می‌سنجیم آن را از روی زبان شمال می‌یابیم و از اینجا می‌دانیم زردشت از مردم شمال می‌بوده.

اگرچه اوستایی که در دست ماست همه‌ی آن در یک زمان نوشته نشده و از زبانی که در هر تکه‌ی آن بکار رفته پیداست که ازآنِ یک زمان نمی‌باشد و بیگمان همه‌ی آن از زردشت نیست ، و آنچه از زردشت بوده در آن نیز دست برده‌اند و دیگر ساخته‌اند ولی اینها با گفته‌ی ما ناسازگار نیست. زیرا اگر یک بخش بس کوچکی از اوستا از زردشت باشد آن خواست ما بدست آمده. اگرهم بگوییم همگی ساختگی است باز زیانی نخواهد داشت. زیرا کسانی که سخنانی ساخته و بنام گفته‌ی زردشت میان مردم رواج می‌داده‌اند بیگمان زبان آن پاکمرد را بکار می‌برده‌اند نه زبان دیگری را.

دوباره می‌گویم : اینها از دیده‌ی تاریخ و تنها از بهر آنست که اگر کسانی بخواهند یاد گیرند. اگر کسی نخواست و یاد نگرفت هیچ باکی نیست و هرگز نباید بر روی این چیزها رنجیدگی نمود و از هم جدا گردید. گذشته گذشته و ما را می‌باید که بامروز پردازیم و در اندیشه‌ی آینده باشیم. اوستا که نام بردم و گفتم آن را نامه‌ی زردشت می‌شناسند امروز را بیش از این ارجی ندارد که نمونه‌ای از زبان باستان ایران می‌باشد ، وگرنه هیچ سود دیگری از آن نتوان برداشتن. یک پاکمردی که روزی مایه‌ی رستگاری ملیونها مردمان گردیده امروز نشاید نام او را مایه‌ی پراکندگی و درماندگی گردانید.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 باید جلو بیهوده‌گویان را گرفت (تکه‌ی یک از دو)


بر سر جلوگیر دوم می‌آییم : کسانی که گفتگو از نیک و بد می‌نمایند و آرزوی نیکی از خود نشان می‌دهند و ما گفتیم راستی‌را خواهان نیکی نیستند و آنان را جلوگیر دیگری از نیکی توده شمردیم می‌باید اینان را هم بحال خودشان نگزاشت. بسیاری از اینان بدی کار خود را نمی‌دانند و اینست با پیشانی باز بآن می‌پردازند. می‌باید آنان را بیاگاهانید و بدی کارشان را برخشان کشید. کسانی که در اینجا و آنجا می‌نشینند و زبان بگله و بدگویی از مردم باز می‌کنند و خشم و دلتنگی می‌نمایند باید جلو گفتارشان را گرفت و چنین گفت : «نیکی تنها با گفتن نیست و باید درپی کردار بودن ، این کار شما که تنها بگفتگو کردن از نیک و بد و دلتنگی نمودن از بدیهای توده بس می‌کنید نه تنها بیهوده است و هیچ سودی را درپی نمی‌دارد زیانهایی نیز از آن پدید می‌آید. این خود دور از آزادگیست که کسانی همه از درد نالند و درپی درمان نباشند. چنین کاری جز نمونه‌ی پستنهادی نتواند بود. گذشته از این همیشه درد را گفتن آن را آسان گرداند و در اندیشه‌ها از بزرگیش کاهد و کم‌کم به بیرگی و زبونی کشد. یک درد را باید درمان کردن و اگر نشدنیست باید زمان چاره را بیوسیدن (1) ».

باید گفت : «نیکی پیش از همه راه می‌خواهد و اینک راهی برایش باز شده و یک دسته پاکدلانه به پیشرفت آن می‌کوشند. شما نیز اگر براستی خواهان نیکی هستید با آنان همراهی کنید وگرنه بیگمان دروغ می‌گویید و این نیکخواهی که می‌نمایید و خشم و دلتنگی که از خود نشان می‌دهید جز از راه خودفروشی نیست».

اگر گویند : «نشود» باید گفت : «این بدی دیگری از شماست. این سخن را بدخواهان باین کشور آورده و بزبانها انداخته‌اند تا بهانه در دست بیدردان باشد و بدینسان سر هر سخنی آن را پیش آورند. آخر چرا نشود؟!.. چه انگیزه‌ای هست که نشود؟!.. شما کی آزمودید و دیدید که نشد؟!.. تاکنون کدام کسانی پاکدلانه به نیکی مردم کوشیده‌اند و نتیجه برنداشته‌اند؟!.. شما بخود پردازید و هوس نادانی را کنار گزارده به نیکی کوشید و هیچگاه اندوهِ شدن و نشدن دیگران را نخورید. پس از همه‌ی اینها ، اگر نشدنیست و شما را به نیکی توده امیدی نیست پس این گله‌ها و دلتنگیها برای چیست؟!.. در یک کاری که کسی را امیدی نیست چرا آن را رها نکند و پی کارهای خود نرود؟!.. آیا همین نمی‌رساند که شما راستی‌را آرزومند نیکی توده نمی‌باشید و آن گفتنها و نالیدنها جز از راه خودفروشی و از روی بیماردلی نیست؟!..

می‌باید بدینسان یادآوری کرد که اگر کسان باغیرت و نیکنهاد باشند بخود آیند و دست از آن نادانی کشند و اگر نباشند و بخود نیایند باری مردم آنان را بشناسند.

این جوانان که همیشه خود را برتر می‌گیرند و دلتنگی و دل‌آزردگی از توده می‌نمایند آنان هم بدی کار خود را نمی‌دانند. باید بآنان گفت : «این خودخواهی است که شما را باین رفتار برانگیخته وگرنه کدام نیکی در شما هست که در دیگران نیست؟!.. شما خود کدام راه نیکی را می‌پیمایید و آن نیکها و بدها که می‌شناسید چیست؟!..»

می‌باید گفت : آن درسها که شما خوانده‌اید و آن آگاهیها که فراگرفته‌اید سودمند است و ارجدار می‌باشد ، ولی نه چیزیست که راه زندگی را برایتان روشن گرداند و از نیک و بد و سود و زیان آگاهتان کند. برای شناختن راه زندگی و دانستن نیک و بد دانش دیگری می‌باید که شما فرانگرفته‌اید و از آن آگاه نیستید. ببینید شما این نمی‌دانید که برای نیک و بد پایه‌ای باید و این نه درست است که هر کسی بهوس یا بگمان چیزهایی را نیک و چیزهایی را بد شمارد و آن را دستاویز گرفته بدیگران برتری فروشد. این نمی‌دانید که نیکی یک توده جز با نیکی یکایک باشندگان آن نیست و کسی که آرزومند نیکی توده است پیش از همه باید بخود پردازد. این نمی‌دانید که از یک جوان ناآزموده پندآموزی و راهنمایی نه سزاست و جوان باید درپی یاد گرفتن باشد نه درپی یاد دادن. آن درسها که شما خوانده‌اید اینها را بشما یاد نداده. هرچه هست شما اگر راستی را خواهان فیروزی توده‌ی خود می‌باشید ما راه آن را بازنموده‌ایم و شما نیز با ما همگام باشید وگرنه از این برتریفروشیها و سرکشیهای بیجا هیچ سودی برنخیزد.


پابرگی :
1ـ بیوسیدن (biusidan ، همچون نیوشیدن) = منتظر بودن ـ و


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 9ـ3) در پیرامون شَت زردشت و آیین او (تکه‌ی دو از دو)


اما زناشویی با خویشان نزدیک که زردشتیان می‌داشته‌اند دلیلها از تاریخ در دست است که چنین چیزی در آیین زردشت نبوده ، بلکه در آیین او نیز زناشویی با خویشان نزدیک ناروا شمرده می‌شده. آری در قرنهای دیرتر (در زمان ساسانیان) چنین زناشویی درمیان زردشتیان رواج می‌داشته که آن را نه تنها روا می‌شمارده‌اند ، بلکه یک کار نیک و مایه‌ی خشنودی خدا می‌انگارده‌اند. کتابی بنام «اَردای ویراف» بزبان پهلوی در دست ماست که در آن داستانی ـ یا بهتر بگویم : افسانه‌ای (1) ـ بدینسان می‌نگارد که ویراف نامی که مرد پاکدامن و از پیشوایان بزرگ زردشتیگری می‌بوده روانش از اینجهان بیرون رفته و در آسمانها بگردش پرداخته و از آنجا آگاهیهایی آورده. در آغاز داستان چنین می‌نگارد که ویراف را هفت خواهر می‌بود و آن پاکدامن هر هفت تن را بزنی خود گرفته بود. در خود داستان نیز گفته‌هایی درباره‌ی زناشویی با خواهر و دختر و آنکه این کار مایه‌ی خشنودی خداست دیده می‌شود.

نیز ما در تاریخ می‌خوانیم که خسرو پرویز دختر خود را بزنی می‌داشته. پیش از آن در زمان هخامنشیان داریوش سوم را می‌خوانیم که خواهر خود را بزنی می‌داشته. اردشیر دوم را می‌خوانیم که دختر خود را بزنی گرفت. پیش از همه داستان کنبوجیا و آتوشا را می‌شناسیم که کنبوجیا به آتوشا دل باخت و با آنکه خواهرش بود او را بزنی گرفت. اینها می‌رساند که از زمان هخامنشیان اینگونه زناشویی در ایران رخ می‌داده و در قرنهای دیرتر رواج بیشتر یافته.

لیکن همان داستان کنبوجیا و آتوشا بدانسان که هردوت نوشته می‌رساند که چنین کاری در آیین زردشت ناروا شمرده می‌شده. چه او می‌نویسد : کنبوجیا چون دل به آتوشا باخت و در مهر او بیتابی می‌نمود از موبدان دستور خواست که او را بزنی گیرد. موبدان همه گفتند : چنین کاری نارواست. ولی کنبوجیا پافشاری می‌نمود و یکی از موبدان چنین گفت : خواست پادشاه از همه بالاتر است. با این گفته راه بروی او باز کرد.

از این نگارش دو چیز پیداست : یکی آنکه پادشاهان هخامنشی با همه‌ی نیرومندی و خودکامگی پابستگی به دین می‌نموده‌اند و در کردار و رفتار دستور از موبدان می‌خواسته‌اند. این از داستانهای دیگر نیز بدست می‌آید ، و بیگمان از چیزهایی که مایه‌ی آن پیشرفت و نیرومندی بیمانند گردیده پاکدامنی و خویشتنداری پادشاهان پیشین هخامنشی بوده.

دیگری اینکه در آیین زردشت زناشویی با خویشان نزدیک سخت ناروا شمرده می‌شده تا آنجا که موبدان در پاسخ کنبوجیا ناگزیر بوده‌اند آن را بمیان آورند و بچشم‌پوشی از آن دلیری نتوانسته‌اند. چیزی که هست این آیین را کنبوجیا (بدستاویز گفته‌ای از یک موبد) شکسته است.

در داستان اردشیر دوم نیز چنانکه پلوتارخ نوشته او با همه‌ی دلبستگی بدختر خویش (نام او نیز آتوشا بوده) ، آن را نهان می‌داشته و شرم می‌کرده. لیکن مادرش (مادر اردشیر) باو دل داده و بدریدن پرده‌ی شرم واداشت و باو چنین گفت : «آیین و اندیشه‌های یونانیان را پایینتر از خودت بگیر ...». از این پیداست که آیین چنان کاری را روا نمی‌شمرده و با همه‌ی کاری که کنبوجیا کرده بوده هنوز مردم آن را ناروا می‌شناخته‌اند و اینست اردشیر از آن شرم می‌کرده. ولی چون اردشیر نیز بانگیزش مادرش بچنان زناشویی برخاسته درمیان مردم از بدی آن کاسته و کم‌کم بجایی رسیده که آن را از آیین زردشت گرفته و یک کار نیک شمارده‌اند.

این خود نمونه‌ی آنست که یک دین چون قرنها بر آن گذشت چگونه گوهر خود را از دست داده دستخوش بلهوسان گردد.

زردشت فرستاده‌ی خدا بود ، پیغمبر بزرگی بود ولی در سه‌هزار سال پیش ... کسانی که امروز نام آن پیغمبر را می‌برند اگر مقصود جستجوهای تاریخی است مرا ایرادی بر آن گفتگوها نیست. ولی اگر مقصود پیش کشیدن آن دین در برابر اسلام است زهی گمراهی!

دین زردشت هنوز در زمان ساسانیان بحال بدی افتاده و بدعتی همچون «آتش‌پرستی» در آن پیدا شده و اینبود که در برابر اسلام ایستادگی نتوانست پیش از آن هم با مسیحیگری ایستادگی نمی‌توانست و ایرانیان دسته بدسته بمسیحیگری می‌گراییدند.

چرا این کسان نمی‌فهمند که ایران زردشتی بود و مسلمان گردید. بعبارت دیگر ایرانیان فهمیده و سنجیده آن را گزارده اسلام را برگرفتند پس کنون چه جای آنست که بار دیگر آن را برگیرند؟!


پابرگی :
1ـ در نوشته‌های پیمان جدایی آشکاری میان داستان و افسانه هست بدینسان که داستان راستست ولی افسانه از روی پندار و انگار پدید آمده. ـ ویراینده


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 باید جلو بیهوده‌گویان را گرفت (تکه‌ی دو از دو)


کسانی که پند آموختن و کوشیدن به نیکی مردم را پیشه‌ی خود ساخته‌اند و با گفتن یا نوشتن نان می‌خورند و پول می‌اندوزند و یا به نام‌آوری می‌کوشند و یا دربند سروری می‌باشند می‌باید با آنان سخت ایستادگی نمود و آشکاره چنین گفت : «نان خوردن و یا درپی نام‌آوری و سروری بودن چیز دیگری است و نیکی مردم خواستن و خشنودی خدا را جستن چیز دیگر ، و این دو هیچگاه باهم نسازد. زیرا کسی که نان می‌خورد و یا درپی نام و شکوه می‌باشد باید همیشه دربند دلجویی از مردم باشد تا بیشتر بر سرش گرد آیند و بیشتر بهره‌اش دهند و از هر گفتار یا کرداری که مایه‌ی رمیدن و رنجیدن مردم باشد سخت بپرهیزد و هیچگاه دربند راستیها نباشد. در جایی که پندآموز یا راهنما همیشه باید دربند راستیها باشد و از پندهای سودمند اگرچه مایه‌ی رنجش و رمش مردم باشد بازنایستد.

چیزیست بسیار روشن : ماست‌فروش پزشک نخواهد بود. این هرگز نشود که ماست‌فروش دربند تندرستی خریداران خود باشد و یکی را چون دید بیمارست و خوردن ماست باو زیان خواهد داشت از فروختن به وی خودداری کند و از سود خود چشم پوشد».

باید آشکاره گفت : شما چرا پی کار دیگری نمی‌روید؟!. چرا زمین نمی‌کارید؟!.. چرا اتومبیل نمی‌رانید؟!.. چرا بداد و ستد در بازار برنمی‌خیزید؟!.. اگر براستی خواهان نیکی مردم می‌باشید نخست پیشه‌ی دیگری گیرید تا ناگزیر نباشید از فریفتن مردم و گمراه کردن آنان نان خورید.

ما روشن گردانیدیم که داستان نیک و بد باین آسانی نیست که هر کس بآن برخیزد و راه آن نه اینست که هر کس هرچه را نیک دانست بکار بندد و بد دانست پرهیز کند و هر کس بدلخواه خویش نیک و بدی را دنبال کند. ما روشن گردانیدیم که نیک و بد را بنیادی باید و آن نیز پس از آنست که معنی جهان و زندگی دانسته گردد. کنون شما بگویید چه راهی در زندگی دنبال می‌کنید و کدام بنیادی را برای نیک و بد می‌شناسید. تنها اینها را ندانید چه پندی بمردم توانید دادن؟!.. آیا چه برتری شما را بر دیگرانست که می‌خواهید بآنان پند آموزید؟!.. آیا نه آنست که هرچه آنان نمی‌دانند شما نیز نمی‌دانید؟!..

از شگفتیهاست که اینان می‌خواهند با یک رشته سخنان بیهوده و کم‌ارجی که از اینجا و آنجا فراگرفته‌اند هم سروری بمردم کنند ، و هم پول از آنان گیرند ، و هم در اینجا و آنجا نشسته گله و بدگویی از آنان کنند و بدینسان خودنمایی و برتریفروشی نمایند.

اینان با این کار خود نه تنها سودی بمردم نمی‌رسانند زیانهای بسیاری می‌زنند. زیرا از یکسو مردم را فریب داده گمراه می‌گردانند و همیشه درمیان آنان و رستگاری ایستاده جلوگیری می‌نمایند ، از یکسو نیز با سخنان سست و بی‌ارجی که سرمایه‌ی کار خود می‌دارند و با دوروییها و چاپلوسیها که همواره در برابر پولداران از خود نشان می‌دهند آبروی پندآموزی را برده و آن را از ارج می‌اندازند.

سخن کوتاه می‌کنم : می‌باید از همه‌ی اینها جلو گیریم و از میانشان برداریم و این کاری است که باید همگی در راه آن بکوشیم. برداشتن جلوگیر یکم و گزاردن بنیادی برای نیک و بد بیش از همه بگردن ماست و ما باین کار پرداخته‌ایم و به یاری خدا بپایان خواهیم آورد. ولی در برداشتن جلوگیر دوم باید همگی دست بهم دهیم و این بگردن همه‌ی غیرتمندان است که بکندن ریشه‌ی این نادانیها بکوشند.

👇

دوباره می‌گویم : بیشتر آنان زشتی کار خود را نمی‌دانند و از زیانی که بتوده می‌رسانند آگاه نیستند و با همه‌ی بدی و زیانکاری خود را نیک می‌دانند ، و بلکه نیکی را جز آنچه خود می‌دارند نمی‌شناسند. اینست باید گفتشان و از چگونگی آگاهشان گردانید و این کار سختی نیست. زیرا امروز در بیشتر نشستها این کسان هستند و همیشه ناله و گله از توده کارشان است ، و این است بآسانی می‌توان جلو سخنشان را گرفت و آنچه باید گفتن گفت ، و بیگمان بسیاری از آنان بدی کار خود را دریابند و از رفتار زشت دست بردارند و آنان که ایستادگی نمایند و گردن نگزارند باید پستشان شمرد و از ارجشان کاست. مردانی که با نادانیها و بیماریهای خود بتوده زیان رسانند و با گفتن نیز دست برندارند دارای هیچ ارجی نیستند و در چنین هنگامهاست که باید پروای هیچ چیز و هیچ کس را نکرد و در راه فیروزی توده از هر چیزی چشم پوشید. چنین گرفتاریها در یک توده اگر از راهش چاره نشود گران سرآید و اینست باید در راه برداشتن آنها همه چیز را کوچک گرفت. بسیاری از اینان از بس سالها با این گله‌ها و ناله‌ها و خودفروشیها بسر داده‌اند آتش غیرت در دلهاشان خاموش گردیده و این نمونه‌ی بیدردی ایشانست که تنها بگفتن درد بس می‌کنند و چون پیشنهاد چاره می‌شود می‌رنجند و به زباندرازی می‌پردازند. بلکه از بسِ پستی و بیدردی که از این حالِ گرفتاری لذت می‌برند و با کسانی که بچاره کوشند دشمنی می‌نمایند. چنین کسانی بسیار پستند و درخور هرگونه سختگیری و ناپاسداری می‌باشند.


در اینجا گفتار را بپایان می‌رسانیم. در این زمینه بسخنان دیگری نیاز هست ولی هنگامی بآنها خواهیم پرداخت که این گفتار سود خود را بخشد و بدینسان جا برای سخن دیگری باز شود. از بس سالها این گرفتاری درمیان بوده امروز انبوه مردم چنین می‌دانند که نیکی یک کس تنها در آنست که از بدیها گله و ناله نماید و بآن بس نماید. بچنین کسانی ما چه سخنی توانیم گفت و چه نیکیها توانیم یاد داد؟!. ولی چون این نادانی تکانی خورد و مردم درپی خود نیکیها باشند خواهیم توانست سخنان بسیاری رانیم.


.