این داستان را برای مثل نوشتم و خواستم آنست که اندازهی تأثیر آن بدآموزیهای پنجگانه را نشان دهم. چنانکه دیدیم داستان دلگداز مغول نتیجهی آن بدآموزیها بود. ولی خود آن آسیب دیگری گردید و در دو قرن کمتر که مغولان در ایران چیره بودند و پس از ایشان نوبت لشکرکشیهای تیمور لنگ رسید ، در آن یک دوره ، آلودگیهای ایرانیان و پراکندگی اندیشههای ایشان هرچه بیشتر گردید.
بدآموزیهای پنجگانه را که شمردیم نخست آنها جدا از هم بوده و هر یکی را دستهی دیگری دنبال میکرده ولی در این دوره همه بهم آمیختند و آشفتگی دلها را بیاندازه گردانیدند و برخی بدآموزیهای نوین دیگری رخ نمود و رویهمرفته آنچه از نیکیها بازمانده بود در این دوره از میان رفت.
.
بدآموزیهای پنجگانه را که شمردیم نخست آنها جدا از هم بوده و هر یکی را دستهی دیگری دنبال میکرده ولی در این دوره همه بهم آمیختند و آشفتگی دلها را بیاندازه گردانیدند و برخی بدآموزیهای نوین دیگری رخ نمود و رویهمرفته آنچه از نیکیها بازمانده بود در این دوره از میان رفت.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفتههای پا در هوا ـ 2 (تکهی یک از سه)
در شمارهی پیش معنی «گفتههای پا در هوا» را بازنموده و رواج آن را در نوشتهها و گفتهها نشان دادیم. در اینجا میباید از سه چیز سخن رانیم : یکی زیان آن گفتهها. دوم انگیزهی پیدایش و رواج آنها. سوم راه چاره و جلوگیری از آنها.
زیان آنها را باید گفت «ندانستن و از راستیها بدور بودن» است. آن کسان با این سخنان خود را دانا میشمرند ولی چون نیک نگریم تهیدست و بیمایهاند. کسی که کلمهی «تمدن» را فراگرفته و همیشه بزبان میراند ولی معنای درست آن را نمیداند از این چه سودی تواند داشت جز آنکه فریب خورد و هر خوی ناستوده و هر کار بیهوده را بنام تمدن بپذیرد؟!.
تنها «تربیت» را بگیرید : خُرد و بزرگ آن را یاد گرفتهاند و بزبان میدارند ولی معنای درستی از آن در دست نیست. شما ببینید چه سودی از آن بدست میآید جز آنکه هر کسی چیرگی یا برتریفروشی خود را «تربیت» مینامد یا بهوسهای بیهودهی خود عنوان «تربیت» میدهد : فلان کارخانهدار بکارگران دشنامها میدهد و برگشته بهمراهش چنین میگوید : «باید اینها را تربیت کرد» بَهمان زن در اتومبیل بلیت برای بچهی 14 سالهی خود نمیخرد و به بلیتفروش و راننده هم چند دشنام میشمارد و آنگاه چنین میگوید : «صحبت دهشاهی نیست باید شما را تربیت کرد».
فلان دختر بخواهر کوچکتر خود توسری میزند و چنین میگوید : «باید ترا با کتک تربیت کنم». فلان جوان بلهوس رمان پستی مینویسد و چاپ میکند و در همه جا نشسته میگوید : «باید جامعه را تربیت کرد».
مردی کتابی برای خنده نوشته و داستانهای نکوهیدهای در آن گنجانیده و در دیباچهاش منّت میگزارد که برای «تهذیب و تربیت جامعه» آن را نوشته. کتاب سراپا زیان را که جز برای سود خود نپرداخته افزار تربیت میشمارد. شاعری از قم شعرهایی نزد ما فرستاده : «گرگ را گفتند به گلهبانیت فرستیم گریستن آغازید. گفتند چرا میگریی؟ گفت میترسم دروغ باشد». مینویسیم این مثل را همه شنیدهاند و شما از شعر کردن و بچاپ رسانیدنش چه نتیجه چشم میدارید؟!. در پاسخ مینویسد : «یکی از طرق تربیت جامعه نظم این قبیل امثال است ...» بشعرهایی که جز نتیجهی خارش مغزش نیست عنوان «تربیت» میدهد.
این بتازگی رو داده که مرد سنگدلی زن نوسال خود را که تازه گرفته بسیار زده و تن و رویش را خسته و کوفته گردانیده. چون میپرسند با پیشانی باز میگوید : «این بچه است من گرفتهام و باید تربیتش کنم و با اخلاق خود بار آورم».
ما اگر تنها زیان این را بشماریم باید چند صفحه را پر کنیم. یک توده اگر نام تربیت نشنیده باشند صد بار بهتر از اینست که بشنوند ولی معنایش را ندانند و هر کسی نادانیها و خودفروشیهای خود را بنام آن بکار برد.
این جمله امروز بزبانها افتاده : «برای بشر دین لازم است». ولی چون معنی دین دانسته نیست هر کسی کیش بیپای خود را دین میشمارد و این جمله را بسر آن میآورد و بدینسان بجای سود زیان از آن برمیخیزد.
اینها دانستن نیست و خود نادانستن است. کسانی که سرمایهشان اینهاست هیچگاه بجایی نرسند و همیشه در نادانی و سرگردانی مانند و همیشه گوش بآواز دیگران باشند. داستان اینان داستان کورانیست که نامهای چیزها را شنوند ولی خود آنها را نشناسند و هر کسی آنچه گفت ناگزیر شده بپذیرند.
این درد بزرگتر از آنست که با یک گفتار اندازهی زیان آن باز کرده شود و ما باید گفتارها دربارهاش نویسیم. دوباره میگویم : این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. این نیروی فهم است که از کار افتاده و زمینه برای رواج اینگونه گفتهها پدید آورده.
.
🔸 گفتههای پا در هوا ـ 2 (تکهی یک از سه)
در شمارهی پیش معنی «گفتههای پا در هوا» را بازنموده و رواج آن را در نوشتهها و گفتهها نشان دادیم. در اینجا میباید از سه چیز سخن رانیم : یکی زیان آن گفتهها. دوم انگیزهی پیدایش و رواج آنها. سوم راه چاره و جلوگیری از آنها.
زیان آنها را باید گفت «ندانستن و از راستیها بدور بودن» است. آن کسان با این سخنان خود را دانا میشمرند ولی چون نیک نگریم تهیدست و بیمایهاند. کسی که کلمهی «تمدن» را فراگرفته و همیشه بزبان میراند ولی معنای درست آن را نمیداند از این چه سودی تواند داشت جز آنکه فریب خورد و هر خوی ناستوده و هر کار بیهوده را بنام تمدن بپذیرد؟!.
تنها «تربیت» را بگیرید : خُرد و بزرگ آن را یاد گرفتهاند و بزبان میدارند ولی معنای درستی از آن در دست نیست. شما ببینید چه سودی از آن بدست میآید جز آنکه هر کسی چیرگی یا برتریفروشی خود را «تربیت» مینامد یا بهوسهای بیهودهی خود عنوان «تربیت» میدهد : فلان کارخانهدار بکارگران دشنامها میدهد و برگشته بهمراهش چنین میگوید : «باید اینها را تربیت کرد» بَهمان زن در اتومبیل بلیت برای بچهی 14 سالهی خود نمیخرد و به بلیتفروش و راننده هم چند دشنام میشمارد و آنگاه چنین میگوید : «صحبت دهشاهی نیست باید شما را تربیت کرد».
فلان دختر بخواهر کوچکتر خود توسری میزند و چنین میگوید : «باید ترا با کتک تربیت کنم». فلان جوان بلهوس رمان پستی مینویسد و چاپ میکند و در همه جا نشسته میگوید : «باید جامعه را تربیت کرد».
مردی کتابی برای خنده نوشته و داستانهای نکوهیدهای در آن گنجانیده و در دیباچهاش منّت میگزارد که برای «تهذیب و تربیت جامعه» آن را نوشته. کتاب سراپا زیان را که جز برای سود خود نپرداخته افزار تربیت میشمارد. شاعری از قم شعرهایی نزد ما فرستاده : «گرگ را گفتند به گلهبانیت فرستیم گریستن آغازید. گفتند چرا میگریی؟ گفت میترسم دروغ باشد». مینویسیم این مثل را همه شنیدهاند و شما از شعر کردن و بچاپ رسانیدنش چه نتیجه چشم میدارید؟!. در پاسخ مینویسد : «یکی از طرق تربیت جامعه نظم این قبیل امثال است ...» بشعرهایی که جز نتیجهی خارش مغزش نیست عنوان «تربیت» میدهد.
این بتازگی رو داده که مرد سنگدلی زن نوسال خود را که تازه گرفته بسیار زده و تن و رویش را خسته و کوفته گردانیده. چون میپرسند با پیشانی باز میگوید : «این بچه است من گرفتهام و باید تربیتش کنم و با اخلاق خود بار آورم».
ما اگر تنها زیان این را بشماریم باید چند صفحه را پر کنیم. یک توده اگر نام تربیت نشنیده باشند صد بار بهتر از اینست که بشنوند ولی معنایش را ندانند و هر کسی نادانیها و خودفروشیهای خود را بنام آن بکار برد.
این جمله امروز بزبانها افتاده : «برای بشر دین لازم است». ولی چون معنی دین دانسته نیست هر کسی کیش بیپای خود را دین میشمارد و این جمله را بسر آن میآورد و بدینسان بجای سود زیان از آن برمیخیزد.
اینها دانستن نیست و خود نادانستن است. کسانی که سرمایهشان اینهاست هیچگاه بجایی نرسند و همیشه در نادانی و سرگردانی مانند و همیشه گوش بآواز دیگران باشند. داستان اینان داستان کورانیست که نامهای چیزها را شنوند ولی خود آنها را نشناسند و هر کسی آنچه گفت ناگزیر شده بپذیرند.
این درد بزرگتر از آنست که با یک گفتار اندازهی زیان آن باز کرده شود و ما باید گفتارها دربارهاش نویسیم. دوباره میگویم : این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. این نیروی فهم است که از کار افتاده و زمینه برای رواج اینگونه گفتهها پدید آورده.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 8ـ4) جبریگری (تکهی یک از یک)
زمان مغول بدترین دورهی زبونی و بیچارگی ایرانست و ما در آن زمان بداستانهای بس شگفتی برمیخوریم. در زمانی که دشمن بیگانه در کشور مینشستند و میبایست همهی سران و پیشوایان تا توانند مردم را بدلیری و گردنفرازی برانگیزند میبینیم یک دسته همه بوارونهی آن کوشیدهاند و با یک پافشاری بیاندازه فلسفهی جبریگری را رواج داده و سر هر سخنی نام قضا و قدر و طالع و فلک و سرنوشت و بخت را بردهاند و اینها برای آن بوده که بگویند نیک و بد همه از خداست و آسیبها و گزندها که به هر کسی میرسد سرنوشت او بوده و کوشش و تلاش را هم نتیجه نتواند بود. این سخن از هر باره بسود مغولست ، از یکسو گناه از گردن آنان برمیدارد و از یکسو مردم را از کوشش و تلاش برای رهایی از دست آنان بازمیدارد ، و ما نمیدانیم این پندارهای بیهودهی زهرآلود بخود پیدا شده و کسانی از نادانی و پستی اندیشه باینها برخاستهاند یا دست کارکنان مغول درمیان بوده و برای جلوگیری از هر جنبش و شورشی در ایران این پندارهای زهرآلود را رواج دادهاند ، و با آنکه مغولان مردم دُژآگاه و درشتی بودهاند و چنین نیرنگی یا سیاستی از آنان دور مینماید ، باز ما گمان بیشتر بدست اندرمیان بودن کارکنان ایشان میبریم و چنان میپنداریم (نه آنکه میدانیم) که این نیرنگ را بایشان جهودان و ترسایان ایران یاد دادهاند. ببینید بیشرمی تا کجا رسیده. مینویسند : خدا چنانکه فرستادگانی از مهر فرستد (که پیغمبران باشند) فرستادگانی نیز از خشم فرستد که چنگیز از آنان بوده. بیشرمی و پستی بخود تا باینجا نتواند رسید. همانا اینها را کارکنان مغول ساخته و بمیدان انداختهاند.
در همان زمانست که خراباتیگری که بنیاد آن بیپروایی بگذشته و آینده و گراییدن بمستی و خوشی بوده و خرد و غیرت و مردانگی را ریشخند میکرده با یک شتاب و تندی بسیاری رواج میگیرد و صدها شعر در همان زمینه سروده میگردد و اینها بیش از صدهزار سپاه بمغولان سود داده.
.
🔸 8ـ4) جبریگری (تکهی یک از یک)
زمان مغول بدترین دورهی زبونی و بیچارگی ایرانست و ما در آن زمان بداستانهای بس شگفتی برمیخوریم. در زمانی که دشمن بیگانه در کشور مینشستند و میبایست همهی سران و پیشوایان تا توانند مردم را بدلیری و گردنفرازی برانگیزند میبینیم یک دسته همه بوارونهی آن کوشیدهاند و با یک پافشاری بیاندازه فلسفهی جبریگری را رواج داده و سر هر سخنی نام قضا و قدر و طالع و فلک و سرنوشت و بخت را بردهاند و اینها برای آن بوده که بگویند نیک و بد همه از خداست و آسیبها و گزندها که به هر کسی میرسد سرنوشت او بوده و کوشش و تلاش را هم نتیجه نتواند بود. این سخن از هر باره بسود مغولست ، از یکسو گناه از گردن آنان برمیدارد و از یکسو مردم را از کوشش و تلاش برای رهایی از دست آنان بازمیدارد ، و ما نمیدانیم این پندارهای بیهودهی زهرآلود بخود پیدا شده و کسانی از نادانی و پستی اندیشه باینها برخاستهاند یا دست کارکنان مغول درمیان بوده و برای جلوگیری از هر جنبش و شورشی در ایران این پندارهای زهرآلود را رواج دادهاند ، و با آنکه مغولان مردم دُژآگاه و درشتی بودهاند و چنین نیرنگی یا سیاستی از آنان دور مینماید ، باز ما گمان بیشتر بدست اندرمیان بودن کارکنان ایشان میبریم و چنان میپنداریم (نه آنکه میدانیم) که این نیرنگ را بایشان جهودان و ترسایان ایران یاد دادهاند. ببینید بیشرمی تا کجا رسیده. مینویسند : خدا چنانکه فرستادگانی از مهر فرستد (که پیغمبران باشند) فرستادگانی نیز از خشم فرستد که چنگیز از آنان بوده. بیشرمی و پستی بخود تا باینجا نتواند رسید. همانا اینها را کارکنان مغول ساخته و بمیدان انداختهاند.
در همان زمانست که خراباتیگری که بنیاد آن بیپروایی بگذشته و آینده و گراییدن بمستی و خوشی بوده و خرد و غیرت و مردانگی را ریشخند میکرده با یک شتاب و تندی بسیاری رواج میگیرد و صدها شعر در همان زمینه سروده میگردد و اینها بیش از صدهزار سپاه بمغولان سود داده.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفتههای پا در هوا ـ 2 (تکهی دو از سه)
اما انگیزهی آن ، میباید گفت چند چیز بوده : نخست هیچگاه مردم را باندیشیدن و فهمیدن برنینگیختهاند و بلکه همیشه بجلوگیری از آن کوشیدهاند. آن آموزاکها که از قرنها در شرق رواج داشته (از کیشها و فلسفه و صوفیگری و مانند اینها که بارها شمردهایم) باین عنوان نیست که بیندیش ، و بفهم ، و با خرد داوری کن ، و آنچه براست داشتی تنها آن را به دل سپار ، بلکه همگی باین عنوانست که نافهمیده بپذیر ، از فلان پیروی کن ، به بَهمان فرمانبری نما. چنانکه بارها گفتهایم بنیاد بسیاری از آن کیشها و آموزاکها بنکوهش از خرد و کاستن از ارج آنست و آشکاره با خرد دشمنی مینمایند (1) و هم خود آنها چیزهایی را یاد میدهند که خرد نپذیرد و شنونده ناگزیر است که نااندیشیده و نافهمیده در دل جا دهد.
از این گذشته آن آموزاکها با یکدیگر ناسازگار است. فلسفهی یونان ، و باور اسلامی ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و باطنیگری که قرنها در شرق رواج داشته است همه باهم ناسازگار میباشد. کسی که دو سه تا از اینها را در دل میانبارد (2) پیداست که هیچ یکی را نفهمیده وگرنه باهم چگونه پذیرفتی؟!
در این زمینهها هیچگاه فهمیدن درمیان نبوده و نیروی فهم بکار نمیرفته و اینست کمکم از کار افتاده. این گفتهی داروین راست است که «آنچه بکارش نبرند بیکاره گردد».
دوم جملههای تاریک و پا در هوا را بیش از همه شاعران رواج دادهاند و در این باره زیان آنها کمتر از زیان کیشها و بدآموزیهای گوناگون نبوده. یک شاعر که با نداشتن سرمایه و تنها بدستاویز آنکه میتواند شعر بسازد سزندهی خود میشمرده که به هر زمینهای درآید و از هر دری سخن گوید ، ناچار بوده که بجملههای تاریکی بسنده کند : «ز دانش بود نیک فرجام تو». «درپی کسب هنر باش ..» و «خوی نیکو کن ...» و «میامیز با بیهنر ...»
همهی پندها و راهنماییهای آنان از اینگونه است ، و اینها چون رواج یافته و در دلها جا گرفته دیگران نیز خو گرفته و پیروی نمودهاند. این شگفت که خود شاعران پیش از دیگران زیان این سخنان را بردهاند. زیرا چون ستایش هنر را شنیده و معنی آن را نمیدانستهاند قافیهبافی و بیهودهسرایی را هنر پنداشتهاند و یک عمر در راه آن هدر کردهاند و بیشتر ایشان چون از مردم رو ندیدهاند بگله و بدگویی برخاستهاند و صد نکوهش از جهان و آسمان و چرخ سرودهاند ، و همین بخش یکی از ننگینکاریهای شاعران ایران بوده.
در روزنامهی تربیت که پیش از زمان مشروطه چاپ میشده میخوانم : مشهدی محمد نامی در باکو صابونپز بوده و چون به ایران آمده و با شاعران درآمیخته فریب گفتههای آنان را خورده و از کار خود دست برداشته و بشاعری پرداخته و زمانی در تهران چکامه باین در و آن در میبرده. سپس به اسپهان رفته و در آنجا بیکبار دچار گرسنگی شده و اینست چکامهای در گله از روزگار خود ساخته و بروزنامهی تربیت فرستاده : «من صابونپز بودم. چون هنر سخنوری میداشتم از آن دست برداشتم تا هنر خود را بکار برم و ندانستم مردم خریدار هنر نیستند. در نتیجهی هنر بدینسان خوار شدم ...» روزنامه چکامهی او را چاپ کرده و به اسپهانیان میسپارد که او را گرسنه نگزارند و دستگیری نمایند.
ما تاکنون از شاعران سخن بسیار راندهایم ولی از زیانی که شعرهای آنها بفهم و خرد مردم زده گفتگو نکردهایم. ببینید : اینان ستایشگر بودهاند و پادشاهان و بزرگان زمان خود را میستودهاند. بدی ستایشگری بماند. از آن در جای دیگر سخن خواهیم راند. در اینجا از چگونگی آن جستجو میکنیم. یک کسی را چگونه ستایند؟! نه آنست که اگر بالایش بلند است آن را گویند ، اگر چشمهایش شهلاست آن را گویند ، اگر دلیریها ازو دیده شده آن را بازنمایند؟.. ولی شاعران کاری باینها نداشتهاند و خودشان یک راه دیگری پدید آوردهاند ، بدینسان که بنشینند و بیآنکه دربند حال و چگونگی ستودهشده باشند از پندار خود «مضمونهایی» پدید آورند ، کسی را که هیچ بجنگی نرفته و شهر نگشاده شهرگشا گردانند ، و از صدمهی گرز او هفت آسمان را بلرزه درآورند ، و شیر آسمان را از هیبت او زهرهچاک گردانند. کسی که در زمین نشسته در ستایش از او سخن از عقرب و قوس و دبران آسمان رانند و عرش و کرسی را بهم زنند. این بوده شیوهی ستایشگری آنان. همه در هوای پندار چرخیده و براستیها نزدیک نمیآمدهاند.
پابرگیها :
1ـ کتاب «راه رستگاری» دیده شود.
2ـ انباریدن گونهی دوم انباشتن میباشد. ـ ویراینده
.
🔸 گفتههای پا در هوا ـ 2 (تکهی دو از سه)
اما انگیزهی آن ، میباید گفت چند چیز بوده : نخست هیچگاه مردم را باندیشیدن و فهمیدن برنینگیختهاند و بلکه همیشه بجلوگیری از آن کوشیدهاند. آن آموزاکها که از قرنها در شرق رواج داشته (از کیشها و فلسفه و صوفیگری و مانند اینها که بارها شمردهایم) باین عنوان نیست که بیندیش ، و بفهم ، و با خرد داوری کن ، و آنچه براست داشتی تنها آن را به دل سپار ، بلکه همگی باین عنوانست که نافهمیده بپذیر ، از فلان پیروی کن ، به بَهمان فرمانبری نما. چنانکه بارها گفتهایم بنیاد بسیاری از آن کیشها و آموزاکها بنکوهش از خرد و کاستن از ارج آنست و آشکاره با خرد دشمنی مینمایند (1) و هم خود آنها چیزهایی را یاد میدهند که خرد نپذیرد و شنونده ناگزیر است که نااندیشیده و نافهمیده در دل جا دهد.
از این گذشته آن آموزاکها با یکدیگر ناسازگار است. فلسفهی یونان ، و باور اسلامی ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و باطنیگری که قرنها در شرق رواج داشته است همه باهم ناسازگار میباشد. کسی که دو سه تا از اینها را در دل میانبارد (2) پیداست که هیچ یکی را نفهمیده وگرنه باهم چگونه پذیرفتی؟!
در این زمینهها هیچگاه فهمیدن درمیان نبوده و نیروی فهم بکار نمیرفته و اینست کمکم از کار افتاده. این گفتهی داروین راست است که «آنچه بکارش نبرند بیکاره گردد».
دوم جملههای تاریک و پا در هوا را بیش از همه شاعران رواج دادهاند و در این باره زیان آنها کمتر از زیان کیشها و بدآموزیهای گوناگون نبوده. یک شاعر که با نداشتن سرمایه و تنها بدستاویز آنکه میتواند شعر بسازد سزندهی خود میشمرده که به هر زمینهای درآید و از هر دری سخن گوید ، ناچار بوده که بجملههای تاریکی بسنده کند : «ز دانش بود نیک فرجام تو». «درپی کسب هنر باش ..» و «خوی نیکو کن ...» و «میامیز با بیهنر ...»
همهی پندها و راهنماییهای آنان از اینگونه است ، و اینها چون رواج یافته و در دلها جا گرفته دیگران نیز خو گرفته و پیروی نمودهاند. این شگفت که خود شاعران پیش از دیگران زیان این سخنان را بردهاند. زیرا چون ستایش هنر را شنیده و معنی آن را نمیدانستهاند قافیهبافی و بیهودهسرایی را هنر پنداشتهاند و یک عمر در راه آن هدر کردهاند و بیشتر ایشان چون از مردم رو ندیدهاند بگله و بدگویی برخاستهاند و صد نکوهش از جهان و آسمان و چرخ سرودهاند ، و همین بخش یکی از ننگینکاریهای شاعران ایران بوده.
در روزنامهی تربیت که پیش از زمان مشروطه چاپ میشده میخوانم : مشهدی محمد نامی در باکو صابونپز بوده و چون به ایران آمده و با شاعران درآمیخته فریب گفتههای آنان را خورده و از کار خود دست برداشته و بشاعری پرداخته و زمانی در تهران چکامه باین در و آن در میبرده. سپس به اسپهان رفته و در آنجا بیکبار دچار گرسنگی شده و اینست چکامهای در گله از روزگار خود ساخته و بروزنامهی تربیت فرستاده : «من صابونپز بودم. چون هنر سخنوری میداشتم از آن دست برداشتم تا هنر خود را بکار برم و ندانستم مردم خریدار هنر نیستند. در نتیجهی هنر بدینسان خوار شدم ...» روزنامه چکامهی او را چاپ کرده و به اسپهانیان میسپارد که او را گرسنه نگزارند و دستگیری نمایند.
ما تاکنون از شاعران سخن بسیار راندهایم ولی از زیانی که شعرهای آنها بفهم و خرد مردم زده گفتگو نکردهایم. ببینید : اینان ستایشگر بودهاند و پادشاهان و بزرگان زمان خود را میستودهاند. بدی ستایشگری بماند. از آن در جای دیگر سخن خواهیم راند. در اینجا از چگونگی آن جستجو میکنیم. یک کسی را چگونه ستایند؟! نه آنست که اگر بالایش بلند است آن را گویند ، اگر چشمهایش شهلاست آن را گویند ، اگر دلیریها ازو دیده شده آن را بازنمایند؟.. ولی شاعران کاری باینها نداشتهاند و خودشان یک راه دیگری پدید آوردهاند ، بدینسان که بنشینند و بیآنکه دربند حال و چگونگی ستودهشده باشند از پندار خود «مضمونهایی» پدید آورند ، کسی را که هیچ بجنگی نرفته و شهر نگشاده شهرگشا گردانند ، و از صدمهی گرز او هفت آسمان را بلرزه درآورند ، و شیر آسمان را از هیبت او زهرهچاک گردانند. کسی که در زمین نشسته در ستایش از او سخن از عقرب و قوس و دبران آسمان رانند و عرش و کرسی را بهم زنند. این بوده شیوهی ستایشگری آنان. همه در هوای پندار چرخیده و براستیها نزدیک نمیآمدهاند.
پابرگیها :
1ـ کتاب «راه رستگاری» دیده شود.
2ـ انباریدن گونهی دوم انباشتن میباشد. ـ ویراینده
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 9ـ4) شعر و شاعری (تکهی یک از یک)
یک گرفتاری که از زمان مغول میآغازد و دامنهی آن تا زمان ما میکشد فزونی شعرا و رواج بیاندازهی شعر میباشد. شعرا گذشته از زیانهای دیگری که رسانیدهاند (1) این زیانشان بسیار بزرگ است که بدآموزیهایی که از پیش بوده و بدآموزیهایی که سپس پیدا شده همه را با زبان شیرین و روانی برشتهی نظم کشیده و رواج و پراکندگیش را صد برابر میکنند و چون کسی بجلوگیری نمیکوشد گستاخانه به هر زشتی زبان میگشایند و صد ننگینکاری مینمایند. شما اگر دیوان شاعری را باز کنید خواهید دید جز این نمیخواهد که شعری درست کند و معنایی را در آن بگنجاند و دربند سود و زیان سخن خود نیست و چون نیک نگرید خواهید دید هرچه شنیده و خوانده از جبریگری و از پندارهای باطنیان و از کجاندیشیهای صوفیان و از فلسفه و پند و غزل و گله از روزگار همه را درمیان شعرهای خود میآورد. همین کار زیانهایش چندانست که اگر بخواهیم بشماریم به یک کتاب جداگانه نیاز خواهیم داشت. در اینجا چون خواستمان تاریخ است فهرستوار یاد کرده درمیگذریم.
پابرگی :
1ـ برخی از آن زیانها اینهاست : از زشتی انداختن و رواج گدایی ، بادهگساری ، بچهبازی ، بیهودهگویی ، یاوهسرایی و چاپلوسی.
.
🔸 9ـ4) شعر و شاعری (تکهی یک از یک)
یک گرفتاری که از زمان مغول میآغازد و دامنهی آن تا زمان ما میکشد فزونی شعرا و رواج بیاندازهی شعر میباشد. شعرا گذشته از زیانهای دیگری که رسانیدهاند (1) این زیانشان بسیار بزرگ است که بدآموزیهایی که از پیش بوده و بدآموزیهایی که سپس پیدا شده همه را با زبان شیرین و روانی برشتهی نظم کشیده و رواج و پراکندگیش را صد برابر میکنند و چون کسی بجلوگیری نمیکوشد گستاخانه به هر زشتی زبان میگشایند و صد ننگینکاری مینمایند. شما اگر دیوان شاعری را باز کنید خواهید دید جز این نمیخواهد که شعری درست کند و معنایی را در آن بگنجاند و دربند سود و زیان سخن خود نیست و چون نیک نگرید خواهید دید هرچه شنیده و خوانده از جبریگری و از پندارهای باطنیان و از کجاندیشیهای صوفیان و از فلسفه و پند و غزل و گله از روزگار همه را درمیان شعرهای خود میآورد. همین کار زیانهایش چندانست که اگر بخواهیم بشماریم به یک کتاب جداگانه نیاز خواهیم داشت. در اینجا چون خواستمان تاریخ است فهرستوار یاد کرده درمیگذریم.
پابرگی :
1ـ برخی از آن زیانها اینهاست : از زشتی انداختن و رواج گدایی ، بادهگساری ، بچهبازی ، بیهودهگویی ، یاوهسرایی و چاپلوسی.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفتههای پا در هوا ـ 2 (تکهی سه از سه)
میدانم کسانی اینها را خوانده و خواهند گفت : «شعر اینطور میشود دیگر». میگویم چرا باید اینطور شود؟! ما اگر به قمارباز ایراد گرفته بگوییم : این چیست که شب میروی و پس از نیمهشب فرسوده و بیخواب و تهیدست بازمیگردی او نیز خواهد گفت : «قماربازی اینطوری میشود دیگر». همین بیراهیها زیانش کم نیست. اگر دیگران ندانستهاند ما نیک دانستهایم. اینها برای شرق بسیار گران بسر آمده.
شما آن را ببینید که این شیوه از شاعران بدیگران نیز رسیده و ما چون یک کتاب تاریخی را باز میکنیم و میخواهیم داستان یک جنگی را بخوانیم میبینیم تاریخنویس جنگیان را بروی زمین گزارده و خود با بال پندار بآسمان پریده و همه سخن از آنجا میراند و از سراپای سخنان او یک معنایی بدست نمیآید و دانسته نمیشود که شکست خورده و که فیروز درآمده.
شگفتتر آنکه این شیوه تا زمان ما پیش آمده و من دربارهی یادداشتهایی که دربارهی جنگهای مشروطه نوشته شده نیز آن را میبینم : «از هر طرف حمله آوردند ، تنور رزم گرم گردید ، آفتاب حرب تابیدن گرفت ، آسیاب جنگ گردش فزود ، گرگ اجل دور میدان را بگشت و دندان بنمود .. زمین رزمگاه از خون قتیلان رنگ طبرخون گرفت ، نالهی مجروحین و ویلهی مطروحین به فلک هفتم رسید ، حمحمهی اسبان و همهمهی دلیران دلهای شجاعان را از جا کند ...» آقا جنگهای پشت دیواری تبریز را میستاید. آیا توان فهمید که چه شده و کدام سو فیروز درآمده و کدام سو شکست خورده؟!.
اینهاست انگیزهی از کار افتادن فهمها و مایهی رواج گفتههای پا در هوا. شگفتی اینجاست که کسانی که از هر چیزی جز یک معنی دوری در دل نمیدارند و خود در یک میدان تاریکی افتادهاند در همان میدان جوش و جنبشی مینمایند و در پیرامون آن معنیهای دور اندیشه بکار میبرند و سخنها میرانند و چَخِشها [=مجادلهها] مینمایند. همچون کورانی که از قشنگی و بدی روی کسی گفتگو کنند و یا لنگانی که در دویدن گروبندی نمایند. ما فراموش نکردهایم سخنانی را که در پیرامون تمدن میرفت : ما تازه پا بدایرهی تمدن گزاردهایم. تمدن به قزوین نیز سرایت کرده. تمدن فرانسه بهتر از همهی تمدنهاست. تمدن زحمت زندگانی را زیاد میگرداند ... نیز فراموش نکردهایم که هنگامی که پرسیدیم تمدن چیست همه درماندند.
دربارهی ادبیات کتابها مینویسند و گفتارها میپردازند : در زمان مغول ادبیات ایران ترقی کرد. ادبیات روح مملکت است. میزان ترقیات یک ملت ادبیات آنها است ... کنون شما بپرسید ادبیات چیست؟ خواهید دید معنایش را نمیدانند و میباید بیندیشند تا پاسخ دهند.
اما راه چاره ، همین است که ما پیش گرفتهایم. زیرا از یکسو کیشهای پراکنده و بدآموزیهای گوناگون را که سرچشمهی بیکارگی فهمهاست از میان میبریم و گفتههای پا در هوای شاعران را نابود میسازیم ، و از یکسو عنوانهایی که هست ـ از تربیت و دین و اخلاق و تمدن و بسیار مانند اینها ـ همه را روشن میگردانیم و از هر باره بفهمها و اندیشهها تکان میدهیم. درمیان دیگر کارها این را هم بانجام خواهیم رسانید.
ولی خوانندگان هم باید کاری کنند ، و آن اینکه جملههای پا در هوایی را که فراگرفتهاند و در دل میدارند همچون پولهای ناسره دور گردانند و از آنها چشم پوشند و از این پس شیوهی خود سازند که تا چیزی را نیک نفهمند بدل نسپارند و از شمار دانستههای خود نگیرند. یک کلمه بگویم : راه را از سر گرفته برآن باشند که دوباره بیاد گرفتن و فهمیدن کوشند.
در اینجا گفتار را بپایان میرسانیم ولی باز باین زمینه خواهیم پرداخت. این جُستار[=مبحث] با زبان نیز پیوستگی میدارد و یکی از انگیزههای بیماری و نادرستی زبان فارسی همین میباشد و ما در گفتارهای دیگر این را هم روشن خواهیم گردانید.
.
🔸 گفتههای پا در هوا ـ 2 (تکهی سه از سه)
میدانم کسانی اینها را خوانده و خواهند گفت : «شعر اینطور میشود دیگر». میگویم چرا باید اینطور شود؟! ما اگر به قمارباز ایراد گرفته بگوییم : این چیست که شب میروی و پس از نیمهشب فرسوده و بیخواب و تهیدست بازمیگردی او نیز خواهد گفت : «قماربازی اینطوری میشود دیگر». همین بیراهیها زیانش کم نیست. اگر دیگران ندانستهاند ما نیک دانستهایم. اینها برای شرق بسیار گران بسر آمده.
شما آن را ببینید که این شیوه از شاعران بدیگران نیز رسیده و ما چون یک کتاب تاریخی را باز میکنیم و میخواهیم داستان یک جنگی را بخوانیم میبینیم تاریخنویس جنگیان را بروی زمین گزارده و خود با بال پندار بآسمان پریده و همه سخن از آنجا میراند و از سراپای سخنان او یک معنایی بدست نمیآید و دانسته نمیشود که شکست خورده و که فیروز درآمده.
شگفتتر آنکه این شیوه تا زمان ما پیش آمده و من دربارهی یادداشتهایی که دربارهی جنگهای مشروطه نوشته شده نیز آن را میبینم : «از هر طرف حمله آوردند ، تنور رزم گرم گردید ، آفتاب حرب تابیدن گرفت ، آسیاب جنگ گردش فزود ، گرگ اجل دور میدان را بگشت و دندان بنمود .. زمین رزمگاه از خون قتیلان رنگ طبرخون گرفت ، نالهی مجروحین و ویلهی مطروحین به فلک هفتم رسید ، حمحمهی اسبان و همهمهی دلیران دلهای شجاعان را از جا کند ...» آقا جنگهای پشت دیواری تبریز را میستاید. آیا توان فهمید که چه شده و کدام سو فیروز درآمده و کدام سو شکست خورده؟!.
اینهاست انگیزهی از کار افتادن فهمها و مایهی رواج گفتههای پا در هوا. شگفتی اینجاست که کسانی که از هر چیزی جز یک معنی دوری در دل نمیدارند و خود در یک میدان تاریکی افتادهاند در همان میدان جوش و جنبشی مینمایند و در پیرامون آن معنیهای دور اندیشه بکار میبرند و سخنها میرانند و چَخِشها [=مجادلهها] مینمایند. همچون کورانی که از قشنگی و بدی روی کسی گفتگو کنند و یا لنگانی که در دویدن گروبندی نمایند. ما فراموش نکردهایم سخنانی را که در پیرامون تمدن میرفت : ما تازه پا بدایرهی تمدن گزاردهایم. تمدن به قزوین نیز سرایت کرده. تمدن فرانسه بهتر از همهی تمدنهاست. تمدن زحمت زندگانی را زیاد میگرداند ... نیز فراموش نکردهایم که هنگامی که پرسیدیم تمدن چیست همه درماندند.
دربارهی ادبیات کتابها مینویسند و گفتارها میپردازند : در زمان مغول ادبیات ایران ترقی کرد. ادبیات روح مملکت است. میزان ترقیات یک ملت ادبیات آنها است ... کنون شما بپرسید ادبیات چیست؟ خواهید دید معنایش را نمیدانند و میباید بیندیشند تا پاسخ دهند.
اما راه چاره ، همین است که ما پیش گرفتهایم. زیرا از یکسو کیشهای پراکنده و بدآموزیهای گوناگون را که سرچشمهی بیکارگی فهمهاست از میان میبریم و گفتههای پا در هوای شاعران را نابود میسازیم ، و از یکسو عنوانهایی که هست ـ از تربیت و دین و اخلاق و تمدن و بسیار مانند اینها ـ همه را روشن میگردانیم و از هر باره بفهمها و اندیشهها تکان میدهیم. درمیان دیگر کارها این را هم بانجام خواهیم رسانید.
ولی خوانندگان هم باید کاری کنند ، و آن اینکه جملههای پا در هوایی را که فراگرفتهاند و در دل میدارند همچون پولهای ناسره دور گردانند و از آنها چشم پوشند و از این پس شیوهی خود سازند که تا چیزی را نیک نفهمند بدل نسپارند و از شمار دانستههای خود نگیرند. یک کلمه بگویم : راه را از سر گرفته برآن باشند که دوباره بیاد گرفتن و فهمیدن کوشند.
در اینجا گفتار را بپایان میرسانیم ولی باز باین زمینه خواهیم پرداخت. این جُستار[=مبحث] با زبان نیز پیوستگی میدارد و یکی از انگیزههای بیماری و نادرستی زبان فارسی همین میباشد و ما در گفتارهای دیگر این را هم روشن خواهیم گردانید.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 10ـ4) آلودگیهایی که فرمانروایی مغولان پیش آورد (تکهی یک از دو)
مغولان ملیونها مردان را کشتند و ملیونها دختران و زنان را به اسیری بردند و صدها آبادی را ویرانه گردانیدند. آن کردند که تا صد قرن فراموش نباید کرد. ولی ایکاش باین خونخواریها و ددیها بسنده مینمودند و پس از آنهمه گزندها این کشور را بحال خود میگزاردند.
حکمرانی مغول در این کشور پتیارهی دیگریست که زیان بیشتر رسانیده و ریشهی ایران را کنده. بدانسان که ما قرن سوم و چهارم را بهترین دورهی تاریخ ایران شماردیم قرن هفتم و هشتم را که زمان حکمرانی مغولانست بدترین دورهی آن تاریخ باید شمرد!
کسی تا در تاریخ کاوش نکند چه خواهد دانست ایران در آن هنگام بویژه در آخرهای قرن هفتم چه حالی را داشت. غیرتمندان بیشتر کشته گردیده و آنان که بازمانده هر یکی بگوشهای خزیده و خون دل میخورد. میدان برای بیغیرتان باز شده هر کس به پشتیبانی مغول آنچه میتواند دریغ نمیگوید. خردها فروافتاده ، زبونی بر همه چیره گردیده ، بادهخواری رواج گرفته و نابکاری آشکار گردیده.
جوینی داستانی از شرفالدین نام خوارزمی مینگارد که باید خواند و آههای پیاپی کشید. این نامرد که در جوانی بدنام میزیسته این زمان فرصت یافته و از دربار مغول به سمت گرد آوردن مالیات به ایران آمده در هر شهری از آنچه پستی و نامردی است دریغ ننموده و آتش بر خاندانها زده!
مغولان دینی از خود نداشتند و اینست که مردم را دربارهی دین آزاد میگزاردند. ولی از بیمی که از رهگذر اسلام داشتند و از جنبش مسلمانان بیمناک میزیستند همیشه با اسلام دشمنی مینمودند و ترسایان و جهودان را که مشتی در ایران پراکنده بودند بر مسلمانان چیرگی میبخشیدند و از بهر آنکه مسلمانان را آلوده گردانند و میانهی آنان با اسلام تیرگی پدید آورند کارهای زشتی را که آن دین روا نمیداشت درمیان مسلمانان رواج میدادند.
اینبود بادهخواری رواج بیاندازه گرفت. سادهبازی که در اسلام از ننگینترین گناهان است شیوع بسیار یافت. اندیشههای ناروا پراکنده گردید. بدگویی از دین و بیزاری از اسلام آزاد شد. بدکرداران چیرگی یافتند. زشتکاران روی بفزونی نهادند.
در این میان بدآموزیهایی در ایران پراکنده گردید که جز سیاست جهانداری مغول سرچشمهی دیگری نمیتوان بر آنها پنداشت. یکی از آنها «جبریگری» است که میبینیم رواج بیاندازه داشته ...
این کجاندیشی زمانی درمیان مسلمانان پدید آمده ولی چون خرد آن را نمیپذیرد و آنگاه رواج آن درمیان تودهای زیانهای بیاندازه را دربر دارد زیرا در آنحال فرقی میانهی نیکوکار و بدکردار بازنمیماند و پاداش و کیفر همه بیهوده و هدر میگردد ، از این جهت پیشروان اسلام بدشمنی آن برخاسته جلو پیشرفتش را گرفته بودند.
ولی در این زمان در ایران بار دیگر رواج پیدا میکند و آنچه ما میدانیم مغولان برواج آن کوشیدهاند و این خود سیاستی در کار حکمرانی آنان بوده. زیرا ایرانیان با همهی گزندهای سختی که دیده بودند باز مغولان بیم آن داشتند که روزی جنبشی کرده شود و کار بر آنان سخت گردد. بویژه که دولت اسلامی نیرومندی در شام و مصر در برابر مغولان ایستادگی مینمود و همیشه میغرید و میخروشید و هرگاه روزی آن دولت پای فراتر مینهاد و از اینسوی در ایرانی تکانی پدید میآمد کار بر مغولان دشوار میگردید.
پس این سود مغولان بود که ایرانیان کارها را در اختیار قضا و قدر دانسته و از کوشش و تلاش پاک نومید باشند که از این راه هم بر آن بیدادگریهای دلگدازِ گذشته خرده نگیرند و دل از رهگذر آنها آسوده گردانند و هم از اندیشهی کوشش و جنبشی در آینده بیفتند.
فسوسا که این نیرنگ سیاسی کار خود را کرده و ما آشکار میبینیم که ایرانیان بجای آنکه مغولان را با دیدهی دشمن ببینند و همیشه بد آنها را بخواهند و زبان بگله و فریاد باز دارند کسانی چنگیز را برانگیختهی خدا شمارده آیهی «أُولِی الْأَمْرِ مِنکمْ» [نساء : 59] را دربارهی او یاد میکنند و کمتر کسی را مییابیم که ناله و فریاد کند.
اگر با این بدآموزیها آب بآتش خشم و کینهی ایران نمیپاشیدند بیگمان در قرن هفتم در ایران شورشهای پیاپی روی میداد و کسی چه داند که در نتیجهی این جنبشها دست بیگانگان از این کشور برتافته نمیگردید؟
ولی ما آشکار میبینیم بسیاری از ایرانیان به بادهگساریها و زشتکاریها پرداخته از گذشته و آینده چشم پوشیده سرگرم خوشی و کامگزاری بودهاند و باین بسنده نکرده بدستاویز جبریگری دیگران را نیز از هر اندیشه بازمیداشتهاند.
👇
🔸 10ـ4) آلودگیهایی که فرمانروایی مغولان پیش آورد (تکهی یک از دو)
مغولان ملیونها مردان را کشتند و ملیونها دختران و زنان را به اسیری بردند و صدها آبادی را ویرانه گردانیدند. آن کردند که تا صد قرن فراموش نباید کرد. ولی ایکاش باین خونخواریها و ددیها بسنده مینمودند و پس از آنهمه گزندها این کشور را بحال خود میگزاردند.
حکمرانی مغول در این کشور پتیارهی دیگریست که زیان بیشتر رسانیده و ریشهی ایران را کنده. بدانسان که ما قرن سوم و چهارم را بهترین دورهی تاریخ ایران شماردیم قرن هفتم و هشتم را که زمان حکمرانی مغولانست بدترین دورهی آن تاریخ باید شمرد!
کسی تا در تاریخ کاوش نکند چه خواهد دانست ایران در آن هنگام بویژه در آخرهای قرن هفتم چه حالی را داشت. غیرتمندان بیشتر کشته گردیده و آنان که بازمانده هر یکی بگوشهای خزیده و خون دل میخورد. میدان برای بیغیرتان باز شده هر کس به پشتیبانی مغول آنچه میتواند دریغ نمیگوید. خردها فروافتاده ، زبونی بر همه چیره گردیده ، بادهخواری رواج گرفته و نابکاری آشکار گردیده.
جوینی داستانی از شرفالدین نام خوارزمی مینگارد که باید خواند و آههای پیاپی کشید. این نامرد که در جوانی بدنام میزیسته این زمان فرصت یافته و از دربار مغول به سمت گرد آوردن مالیات به ایران آمده در هر شهری از آنچه پستی و نامردی است دریغ ننموده و آتش بر خاندانها زده!
مغولان دینی از خود نداشتند و اینست که مردم را دربارهی دین آزاد میگزاردند. ولی از بیمی که از رهگذر اسلام داشتند و از جنبش مسلمانان بیمناک میزیستند همیشه با اسلام دشمنی مینمودند و ترسایان و جهودان را که مشتی در ایران پراکنده بودند بر مسلمانان چیرگی میبخشیدند و از بهر آنکه مسلمانان را آلوده گردانند و میانهی آنان با اسلام تیرگی پدید آورند کارهای زشتی را که آن دین روا نمیداشت درمیان مسلمانان رواج میدادند.
اینبود بادهخواری رواج بیاندازه گرفت. سادهبازی که در اسلام از ننگینترین گناهان است شیوع بسیار یافت. اندیشههای ناروا پراکنده گردید. بدگویی از دین و بیزاری از اسلام آزاد شد. بدکرداران چیرگی یافتند. زشتکاران روی بفزونی نهادند.
در این میان بدآموزیهایی در ایران پراکنده گردید که جز سیاست جهانداری مغول سرچشمهی دیگری نمیتوان بر آنها پنداشت. یکی از آنها «جبریگری» است که میبینیم رواج بیاندازه داشته ...
این کجاندیشی زمانی درمیان مسلمانان پدید آمده ولی چون خرد آن را نمیپذیرد و آنگاه رواج آن درمیان تودهای زیانهای بیاندازه را دربر دارد زیرا در آنحال فرقی میانهی نیکوکار و بدکردار بازنمیماند و پاداش و کیفر همه بیهوده و هدر میگردد ، از این جهت پیشروان اسلام بدشمنی آن برخاسته جلو پیشرفتش را گرفته بودند.
ولی در این زمان در ایران بار دیگر رواج پیدا میکند و آنچه ما میدانیم مغولان برواج آن کوشیدهاند و این خود سیاستی در کار حکمرانی آنان بوده. زیرا ایرانیان با همهی گزندهای سختی که دیده بودند باز مغولان بیم آن داشتند که روزی جنبشی کرده شود و کار بر آنان سخت گردد. بویژه که دولت اسلامی نیرومندی در شام و مصر در برابر مغولان ایستادگی مینمود و همیشه میغرید و میخروشید و هرگاه روزی آن دولت پای فراتر مینهاد و از اینسوی در ایرانی تکانی پدید میآمد کار بر مغولان دشوار میگردید.
پس این سود مغولان بود که ایرانیان کارها را در اختیار قضا و قدر دانسته و از کوشش و تلاش پاک نومید باشند که از این راه هم بر آن بیدادگریهای دلگدازِ گذشته خرده نگیرند و دل از رهگذر آنها آسوده گردانند و هم از اندیشهی کوشش و جنبشی در آینده بیفتند.
فسوسا که این نیرنگ سیاسی کار خود را کرده و ما آشکار میبینیم که ایرانیان بجای آنکه مغولان را با دیدهی دشمن ببینند و همیشه بد آنها را بخواهند و زبان بگله و فریاد باز دارند کسانی چنگیز را برانگیختهی خدا شمارده آیهی «أُولِی الْأَمْرِ مِنکمْ» [نساء : 59] را دربارهی او یاد میکنند و کمتر کسی را مییابیم که ناله و فریاد کند.
اگر با این بدآموزیها آب بآتش خشم و کینهی ایران نمیپاشیدند بیگمان در قرن هفتم در ایران شورشهای پیاپی روی میداد و کسی چه داند که در نتیجهی این جنبشها دست بیگانگان از این کشور برتافته نمیگردید؟
ولی ما آشکار میبینیم بسیاری از ایرانیان به بادهگساریها و زشتکاریها پرداخته از گذشته و آینده چشم پوشیده سرگرم خوشی و کامگزاری بودهاند و باین بسنده نکرده بدستاویز جبریگری دیگران را نیز از هر اندیشه بازمیداشتهاند.
👇
پیشامدهایی که پس از مرگ سلطان ابوسعید در ایران روی داد و کسانی از ایرانیان در این گوشه و آن گوشه بکوشش و تلاش برخاستند بخوبی نشان داد ایرانیان دلیری و شیردلی را از دست نهِشتهاند. داستان شگفت و شیرین سربداران بهترین نمونه از بهادری ایرانیان بود و بخوبی میرسانید که از این کشور چه دلیرانی میتوانند برخاست. با اینحال چگونه ایرانیان در سراسر دورهی حکمرانی مغول جز زبونی از خود ننمودند و هیچگاه بجنبش و شورش برنخاستند؟!. آیا نه آنست که مغولان تدبیرهایی بکار برده و جلو هر گونه جوش و جنبش ایرانیان را میگرفتهاند؟! و آنچه ما جستجو کردهایم آن تدبیرها جز این نبوده که مردم را با یک رشته بدآموزیها سرگرم داشته و یک رشته پندارهای بیپایه و مایه را درمیان آنان رواج دهند و نیز جلو بادهخواری و سادهبازی و اینگونه زشتکاریها را رها کرده آزاد گزارند بلکه تا میتوانند مردم را باین پستیها و نادانیها برانگیزند. (1)
گزندهایی که از مغولان از این راه به ایران رسیده و بدعتهای زشتی که یادگار زمان حکمرانی ایشان است خود کتاب جداگانه میباید تا شرح آنها داده شود و ما در اینجا ناگزیریم که گزارده بگذریم.
پابرگی :
1ـ آنچه امروز دولتهای خودکامه در بسیاری کشورها بر سر مردمان خود میآورند ، پایهاش همین سرگرم گردانیدن ایشان به بیهودهکاریها و زیانکاریهاست. اینهاست که از ملیونها سپاهی بهتر کار میکند.
گفته شده که از ژنرال فرانکو فرمانروای پیشین اسپانیا پرسیدند : مردمت را با چه اداره میکنی؟ و او پاسخ داده : با فستیوال و فوتبال و فاشیزم!.. کاری باین نداریم که این داستان ساختگی است یا نه و نیز آگاهیم که میان فوتبال با نیرنگی همچون رواج دادن بجبریگری جدایی بسیار است ولی این گفته اشاره دارد به یکی از شیوههای سرگرم کردن و فرونشاندن مردم.
پیداست دولتهای آزمند جهاندار برای نادان نگاه داشتن تودههای پسماندهی جهان و جلوگیری از جنبش ایشان به نیرنگهای پیچیدهتری نیز دست مییازند. از اینرو بجاست که این تودهها دست از سادهدلی برداشته با هوشداری بیشتری به نغمههایی که برایشان سروده میشود پروا کنند تا بدام نقشههای شوم آزمندان درنیفتند.
.
گزندهایی که از مغولان از این راه به ایران رسیده و بدعتهای زشتی که یادگار زمان حکمرانی ایشان است خود کتاب جداگانه میباید تا شرح آنها داده شود و ما در اینجا ناگزیریم که گزارده بگذریم.
پابرگی :
1ـ آنچه امروز دولتهای خودکامه در بسیاری کشورها بر سر مردمان خود میآورند ، پایهاش همین سرگرم گردانیدن ایشان به بیهودهکاریها و زیانکاریهاست. اینهاست که از ملیونها سپاهی بهتر کار میکند.
گفته شده که از ژنرال فرانکو فرمانروای پیشین اسپانیا پرسیدند : مردمت را با چه اداره میکنی؟ و او پاسخ داده : با فستیوال و فوتبال و فاشیزم!.. کاری باین نداریم که این داستان ساختگی است یا نه و نیز آگاهیم که میان فوتبال با نیرنگی همچون رواج دادن بجبریگری جدایی بسیار است ولی این گفته اشاره دارد به یکی از شیوههای سرگرم کردن و فرونشاندن مردم.
پیداست دولتهای آزمند جهاندار برای نادان نگاه داشتن تودههای پسماندهی جهان و جلوگیری از جنبش ایشان به نیرنگهای پیچیدهتری نیز دست مییازند. از اینرو بجاست که این تودهها دست از سادهدلی برداشته با هوشداری بیشتری به نغمههایی که برایشان سروده میشود پروا کنند تا بدام نقشههای شوم آزمندان درنیفتند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکهی یک از چهار)
در شمارهی نهم گفتیم گفتگو از کیشها ما را از کار بازداشت. گفتگو از کیشها و به یک راه آوردن اندیشهها یکی از کارهای بسیار ما بوده ، و ما باید بکارهای دیگری هم کوشیم. باید به بیماریهای توده نیز پرداخته و بدرمان اندیشیم.
میخواستیم پرداختن باینها را بسال دیگر واگزاریم. ولی زمان بس تنگ است ، و ما را میباید هرچه زودتر باین آلودگیها چاره کنیم و فرصت را از دست ندهیم. کسی چه داند آینده چیست؟!.
میشنوم کسانی نوشتههای مرا میخوانند و چنین میگویند : «مردم قدر اینها را پس از پنجاه سال خواهند دانست» این سخن بسیار نابجاست و گویندهاش بسیار ناآگاهست. ما کجا و پنجاه سال کجا؟! یک تودهی آلوده و بیماری باید هرچه زودتر ، بدرمان دردها کوشند و خود را شایای زندگی گردانند. چه شده که نتیجهی آنها در زمان خودمان پدیدار نگردد؟!. شما چرا نمیخواهید بخود تکانی دهید و این اندیشههای پراکنده را از خود دور گردانید ، و باین بدخوییها و بیماریها چاره کنید؟!. چرا نمیخواهید با ما همدست و همآواز گردید؟!. چرا بخودتان دلتان نمیسوزد؟!. چرا پروای آیندهی فرزندانتان نمیکنید؟!.
دوباره میگویم : میباید هرچه زودتر برهایی خود کوشیم. میباید تا فرصت از دست نرفته (1) باین گرفتاریها و بیماریها چاره کنیم ـ میباید کار امروز بفردا نیفکنیم.
«خودخواهی» و «جداسری» و «گردنکشی» و «خودنمایی» نامهای بیماریهاییست که در توده ریشه دوانیده و بهم آمیخته ، و خود یکی از انگیزههای بیچارگی شرقیان همینهاست ، و ما اینک بسخن راندن از آنها میپردازیم ، ولی میباید گفت گفتگو از اینها ، و بازنمودن معنیهای آنها ، و نشان دادن کسانی که باین دردها گرفتارند ، و روشن گردانیدن زیانها و گزندهای آنها نه چیزیست که در یک یا دو گفتاری انجام گیرد ، و ما را میباید که گفتارهای بسیار در این باره نویسیم و هر زمان از گوشهی دیگری درآییم تا بتوانیم زمینه را نیک روشن سازیم ، و این با یاری خدای بزرگ و همراهی خوانندگان خواهد بود که از این نوشتنها نتیجه برداریم ، و باین بیماریها در میانهی توده تکانی دهیم و از ریشه براندازیم.
پابرگی :
1ـ کسی بیقین نمیتواند بگوید که خواست نویسنده از «فرصت» در این گفتار که در ژانویهی 1941 نوشته شده چه بوده ـ هنگامی که اروپاییان بر سر هم آتش و آهن میبارانیدند و از کشتن کودکان و زنان نیز دریغ نمیکردند. ولی گمانهایی توان برد : نخست ، نویسنده که از دیرباز پیش از پرداختن به ماهنامهی پیمان (1933) بیمگین بودن حال اروپا و در راه بودن یک جنگ دیگر را دریافته بود ، این میدانست که در چنین حالِ گرفتاری ، اروپاییان نمیتوانند همچون گذشته به سیاست زیردست گردانیدن آسیاییان بپردازند و این را فرصتی نه تنها برای ایرانیان بلکه برای همهی شرقیان میدانسته.
دوم ، پس از سدهها زیردستی غربیان را کشیدن ، قد برافراشتن دو تودهی بزرگ چین و هندوستان در برابر دشمنانشان ، ایرانیان و تودههای زیردست آسیا را بتکان میآورد. بدینسان امید یا بهتر گوییم : چراغ زندگی ، که در دلهای شرقیان از رهگذر سیاست برتریجویانهی غربیان تیره گردیده بود بار دیگر فروغی تازه مییافت.
سوم ، پادشاهی رضاشاه را نیز باید فرصتی دیگر شمرد. زیرا در دورهی او گرچه ارتجاع بیکبار دست بسته نگردید ولی پر و بال شکسته میبود و ایران فرصت یافت که گامهایی به پیش بردارد.
قضا را آتش جنگ در کمتر از یک سال دامن ایران را نیز گرفت و سیاست آسیایی دو همسایه در این سرزمین بهم رسید و به اشغال ایران انجامید. رضاشاه ناچار بکنارهگیری گردید و آگاهان میدانند که ایران از رهگذر پیشامدهای شهریور 1320 و پس از آن چه آسیبهای بزرگی بویژه از سوی ارتجاع یافت و چگونه راه سرشکستگی و گردن نهادن به سیاستهای بیگانگان را پیمود. (پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» پنجرهی کوچکی باین جستار باز کرده) ـ ویراینده
.
🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکهی یک از چهار)
در شمارهی نهم گفتیم گفتگو از کیشها ما را از کار بازداشت. گفتگو از کیشها و به یک راه آوردن اندیشهها یکی از کارهای بسیار ما بوده ، و ما باید بکارهای دیگری هم کوشیم. باید به بیماریهای توده نیز پرداخته و بدرمان اندیشیم.
میخواستیم پرداختن باینها را بسال دیگر واگزاریم. ولی زمان بس تنگ است ، و ما را میباید هرچه زودتر باین آلودگیها چاره کنیم و فرصت را از دست ندهیم. کسی چه داند آینده چیست؟!.
میشنوم کسانی نوشتههای مرا میخوانند و چنین میگویند : «مردم قدر اینها را پس از پنجاه سال خواهند دانست» این سخن بسیار نابجاست و گویندهاش بسیار ناآگاهست. ما کجا و پنجاه سال کجا؟! یک تودهی آلوده و بیماری باید هرچه زودتر ، بدرمان دردها کوشند و خود را شایای زندگی گردانند. چه شده که نتیجهی آنها در زمان خودمان پدیدار نگردد؟!. شما چرا نمیخواهید بخود تکانی دهید و این اندیشههای پراکنده را از خود دور گردانید ، و باین بدخوییها و بیماریها چاره کنید؟!. چرا نمیخواهید با ما همدست و همآواز گردید؟!. چرا بخودتان دلتان نمیسوزد؟!. چرا پروای آیندهی فرزندانتان نمیکنید؟!.
دوباره میگویم : میباید هرچه زودتر برهایی خود کوشیم. میباید تا فرصت از دست نرفته (1) باین گرفتاریها و بیماریها چاره کنیم ـ میباید کار امروز بفردا نیفکنیم.
«خودخواهی» و «جداسری» و «گردنکشی» و «خودنمایی» نامهای بیماریهاییست که در توده ریشه دوانیده و بهم آمیخته ، و خود یکی از انگیزههای بیچارگی شرقیان همینهاست ، و ما اینک بسخن راندن از آنها میپردازیم ، ولی میباید گفت گفتگو از اینها ، و بازنمودن معنیهای آنها ، و نشان دادن کسانی که باین دردها گرفتارند ، و روشن گردانیدن زیانها و گزندهای آنها نه چیزیست که در یک یا دو گفتاری انجام گیرد ، و ما را میباید که گفتارهای بسیار در این باره نویسیم و هر زمان از گوشهی دیگری درآییم تا بتوانیم زمینه را نیک روشن سازیم ، و این با یاری خدای بزرگ و همراهی خوانندگان خواهد بود که از این نوشتنها نتیجه برداریم ، و باین بیماریها در میانهی توده تکانی دهیم و از ریشه براندازیم.
پابرگی :
1ـ کسی بیقین نمیتواند بگوید که خواست نویسنده از «فرصت» در این گفتار که در ژانویهی 1941 نوشته شده چه بوده ـ هنگامی که اروپاییان بر سر هم آتش و آهن میبارانیدند و از کشتن کودکان و زنان نیز دریغ نمیکردند. ولی گمانهایی توان برد : نخست ، نویسنده که از دیرباز پیش از پرداختن به ماهنامهی پیمان (1933) بیمگین بودن حال اروپا و در راه بودن یک جنگ دیگر را دریافته بود ، این میدانست که در چنین حالِ گرفتاری ، اروپاییان نمیتوانند همچون گذشته به سیاست زیردست گردانیدن آسیاییان بپردازند و این را فرصتی نه تنها برای ایرانیان بلکه برای همهی شرقیان میدانسته.
دوم ، پس از سدهها زیردستی غربیان را کشیدن ، قد برافراشتن دو تودهی بزرگ چین و هندوستان در برابر دشمنانشان ، ایرانیان و تودههای زیردست آسیا را بتکان میآورد. بدینسان امید یا بهتر گوییم : چراغ زندگی ، که در دلهای شرقیان از رهگذر سیاست برتریجویانهی غربیان تیره گردیده بود بار دیگر فروغی تازه مییافت.
سوم ، پادشاهی رضاشاه را نیز باید فرصتی دیگر شمرد. زیرا در دورهی او گرچه ارتجاع بیکبار دست بسته نگردید ولی پر و بال شکسته میبود و ایران فرصت یافت که گامهایی به پیش بردارد.
قضا را آتش جنگ در کمتر از یک سال دامن ایران را نیز گرفت و سیاست آسیایی دو همسایه در این سرزمین بهم رسید و به اشغال ایران انجامید. رضاشاه ناچار بکنارهگیری گردید و آگاهان میدانند که ایران از رهگذر پیشامدهای شهریور 1320 و پس از آن چه آسیبهای بزرگی بویژه از سوی ارتجاع یافت و چگونه راه سرشکستگی و گردن نهادن به سیاستهای بیگانگان را پیمود. (پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» پنجرهی کوچکی باین جستار باز کرده) ـ ویراینده
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 10ـ4) آلودگیهایی که فرمانروایی مغولان پیش آورد (تکهی دو از دو)
کسانی از پادشاهان مغول در آخرهای زمان فرمانروایی ایشان دین اسلام پذیرفتند و بدینسان ایرانیان از فشاری که از رهگذر مسلمانی از مغولان میدیدند رهایی یافتند و بار دیگر مسلمانی در ایران رونق گرفت. بلکه کیش شیعی که امروز کیش رسمی ایران گردیده بنیاد آن را از زمان مغولان میتوان پنداشت. زیرا در سایهی اینکه مغولان بتپرست بودند دربند سنیگری نبودند و شیعی و سنی هر دو را به یک دیده میدیدند ، شیعیان در ایران آزادی یافته برواج کیش خود پرداختند. سپس هم که پادشاهان مغول مسلمان گردیدند یکی از ایشان که سلطانمحمد خدابنده باشد بکیش شیعی گرایید و سکه و خطبه بنام دوازده امام کرد و اگرچه پسر او سلطان ابوسعید پیروی از این کار نکرد به هر حال شیعیگری رواج بسیار یافت و روز بروز پیشرفت بیشتر مینمود تا بدست شاهاسماعیل بر سراسر ایران چیرگی یافت.
با اینهمه ایرانیان از گزندهایی که در آغاز فرمانروایی مغولان دیده بودند رهایی نیافته و آن بدآموزیها همچنان در نزد ایرانیان بماند و جایگیر گردید که از این سپس باید بچارهی آنها پرداخت.
.
🔸 10ـ4) آلودگیهایی که فرمانروایی مغولان پیش آورد (تکهی دو از دو)
کسانی از پادشاهان مغول در آخرهای زمان فرمانروایی ایشان دین اسلام پذیرفتند و بدینسان ایرانیان از فشاری که از رهگذر مسلمانی از مغولان میدیدند رهایی یافتند و بار دیگر مسلمانی در ایران رونق گرفت. بلکه کیش شیعی که امروز کیش رسمی ایران گردیده بنیاد آن را از زمان مغولان میتوان پنداشت. زیرا در سایهی اینکه مغولان بتپرست بودند دربند سنیگری نبودند و شیعی و سنی هر دو را به یک دیده میدیدند ، شیعیان در ایران آزادی یافته برواج کیش خود پرداختند. سپس هم که پادشاهان مغول مسلمان گردیدند یکی از ایشان که سلطانمحمد خدابنده باشد بکیش شیعی گرایید و سکه و خطبه بنام دوازده امام کرد و اگرچه پسر او سلطان ابوسعید پیروی از این کار نکرد به هر حال شیعیگری رواج بسیار یافت و روز بروز پیشرفت بیشتر مینمود تا بدست شاهاسماعیل بر سراسر ایران چیرگی یافت.
با اینهمه ایرانیان از گزندهایی که در آغاز فرمانروایی مغولان دیده بودند رهایی نیافته و آن بدآموزیها همچنان در نزد ایرانیان بماند و جایگیر گردید که از این سپس باید بچارهی آنها پرداخت.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکهی دو از چهار)
نخست از «جداسری» سخن میرانیم : جداسری چیست؟!. جداسری اینست که کسانی همینکه درس خواندهاند ، و دانشها یا آگاهیهایی از سودمند و بیسود فراگرفتهاند ، خود را بینیاز از آن میشمارند که به یک راهی درآیند و پیروی از یک راهنمایی نمایند ، و چنین کاری را کمی خود میپندارند. ما این را «جداسری» مینامیم و از بیماریها میشماریم.
این بیماری پس از مشروطه رواج بسیار گرفته. پیش از آن باین فزونی نبوده.
در آغاز مشروطه چون گفتگو از زندگانی و توده و کشور بمیان آمد ، و روزنامهها برپا گردید و نویسندگی رواج گرفت ، و کسانی از این راه نام و آوازه یافتند ، و از آنسوی یک راهی که درخور پیروی باشد درمیان نبود ، و کیشها که میبود و تودهی انبوهی پیروی از آنها مینمودند بسیار پوچ و بسیار خوار بود ، و جز مایهی ریشخند نمیتوانستی بود ـ از رویهمرفتهی اینها آن پیدا شد که هر کسی همینکه آگاهیهایی از این کتاب و آن کتاب بیندوخت و اندک مایهای داشت ، باید خود سخنانی دارد ، و اندیشههایی بیرون ریزد ، و گردن بهیچ راهی نگزارد ، و چنین کاری را شایندهی عامیان شناسد.
این دردیست که انبوه ایشان گرفتارند ، ولی بسیاری در این اندازه هم نایستاده و برآن میشوند که کتاب پردازند و گفتار نویسند و در اینجا و آنجا نشسته سخن رانند و بمردم برتری فروشند و اندیشههای خود را بزبان آورند که این هم بیماری «خودنمایی» است.
نیز اگر سخنی از کسی شنیدند ، اگرچه راست و سودمند بود ، نپذیرند که این هم بیماری «گردنکشی» است.
اگر کسی بکوششی در راه نیکی توده برخاست و یک کار سودمندی را انجام داد با او دشمنی نمایند و از شنیدن نامش رو ترش کنند که این هم بیماری پلید «رشک» است.
برخی از آنان در این اندازهها هم نایستاده ، و یک کار نیکی را که از کسی میبینند ، و یا یک سخنی را که میشنوند با آن دشمنی مینمایند و کارشکنی دریغ نمیگویند ، و پس از دیری به مانندهسازی برخاسته ، همان کار و همان سخن را برنگ دیگری بنام خود آغاز میکنند که این هم «دزدی و پستنهادی» است.
اینست بیماریها که بهم آمیخته ، و چنانکه در گفتار دیگری بازخواهیم نمود ریشهی همهی اینها «خودخواهی» است. کنون چگونگی این بیماریها و زیانهای آن را بازنماییم :
چنانکه گفتیم باین درد ، درسخواندگان گرفتارند ، اینان از درس خواندن این را نتیجه میگیرند که در زندگانی جداسر باشند : خود بیندیشند ، و خود بدلخواه معنایی بزندگانی دهند ، و خود نیکی و بدی درست کنند. یک کلمه بگویم : آنچه آرزو و دلخواه خودشانست راه زندگی گیرند. جداییای که میانهی خودشان با عامیان درسناخوانده میپندارند همینست.
هر کسی آن اندازه سرمایهای را که اندوخته ، و آن آگاهیهای پراکندهای را که از زبانها گرفته ، و یا از این کتاب و از آن روزنامه آموخته بس میشمارد ، که نه تنها میخواهد خود با آنها زید ، میخواهد بدیگران نیز راه نماید و پند آموزد و برتری فروشد.
بدترین نافهمی اینان آنست که اگر راهی را میبینند ، و یا کسی را در کوشش مییابند ، پیروی از آن راه ، و یا همدستی با آن کس را ننگ خود میشمارند و آشکاره گردن میپیچند ، و راه بهرهمندی از یک راهنما را این میدانند که سخنان او را بگیرند و برنگ دیگری اندازند و برای خود سرمایهی خودفروشی سازند.
این بسیار نادانیست ، بسیار گمراهیست. کم بدی هست که باین زشتی و پرزیانی تواند بود. در جهان مردمی بیچارهتر و بنابودی نزدیکتر از اینان نتوان یافت.
اگر گروهی از کودکان دستهای بندند ، و چنان خواهند که خود با همان فهمها و سَهِشهای [=احساساتِ] کودکانه زندگی کنند ، سرگذشت آنان بدتر از تودهای نخواهد بود که درسخواندگانش گرفتار چنین نادانیهایی باشند!
بسیاری از اینان دانشهای سودمندی ، از ریاضیات ، و طبیعیات ، و تاریخ ، و حقوق ، و پزشکی خواندهاند ، و با اینها بتودهی خود نیکی توانند کرد و ما نیز ارج اینها را میدانیم ، چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، و با اینها از آن بینیاز نتوان بود.
شما ببینید : اینان زیان جداسری را نمیدانند ، و همین دلیل ناآگاهی ایشان میباشد. نمیدانند که یک مردم هنگامی «توده» شمرده شوند که پیوستگیهایی درمیان ایشان باشد ، و از دربایستترین آن پیوستگیها یکی بودن راه زندگانی و آرمان آنست.
اینان میگویند : «اندیشه آزاد است» و از این آن معنی را میخواهند که هر کس بدلخواه از روی سهشهای خود هرچه اندیشید بیندیشد و گوش بدلیل ندهد و گردن براستیها نگزارد ، و نمیدانند که آزادی اندیشه باین معنی که فهمیدهی ایشانست مایهی نابودی توده است. همین ناآگاهی نه چیز خُردیست.
👇
🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکهی دو از چهار)
نخست از «جداسری» سخن میرانیم : جداسری چیست؟!. جداسری اینست که کسانی همینکه درس خواندهاند ، و دانشها یا آگاهیهایی از سودمند و بیسود فراگرفتهاند ، خود را بینیاز از آن میشمارند که به یک راهی درآیند و پیروی از یک راهنمایی نمایند ، و چنین کاری را کمی خود میپندارند. ما این را «جداسری» مینامیم و از بیماریها میشماریم.
این بیماری پس از مشروطه رواج بسیار گرفته. پیش از آن باین فزونی نبوده.
در آغاز مشروطه چون گفتگو از زندگانی و توده و کشور بمیان آمد ، و روزنامهها برپا گردید و نویسندگی رواج گرفت ، و کسانی از این راه نام و آوازه یافتند ، و از آنسوی یک راهی که درخور پیروی باشد درمیان نبود ، و کیشها که میبود و تودهی انبوهی پیروی از آنها مینمودند بسیار پوچ و بسیار خوار بود ، و جز مایهی ریشخند نمیتوانستی بود ـ از رویهمرفتهی اینها آن پیدا شد که هر کسی همینکه آگاهیهایی از این کتاب و آن کتاب بیندوخت و اندک مایهای داشت ، باید خود سخنانی دارد ، و اندیشههایی بیرون ریزد ، و گردن بهیچ راهی نگزارد ، و چنین کاری را شایندهی عامیان شناسد.
این دردیست که انبوه ایشان گرفتارند ، ولی بسیاری در این اندازه هم نایستاده و برآن میشوند که کتاب پردازند و گفتار نویسند و در اینجا و آنجا نشسته سخن رانند و بمردم برتری فروشند و اندیشههای خود را بزبان آورند که این هم بیماری «خودنمایی» است.
نیز اگر سخنی از کسی شنیدند ، اگرچه راست و سودمند بود ، نپذیرند که این هم بیماری «گردنکشی» است.
اگر کسی بکوششی در راه نیکی توده برخاست و یک کار سودمندی را انجام داد با او دشمنی نمایند و از شنیدن نامش رو ترش کنند که این هم بیماری پلید «رشک» است.
برخی از آنان در این اندازهها هم نایستاده ، و یک کار نیکی را که از کسی میبینند ، و یا یک سخنی را که میشنوند با آن دشمنی مینمایند و کارشکنی دریغ نمیگویند ، و پس از دیری به مانندهسازی برخاسته ، همان کار و همان سخن را برنگ دیگری بنام خود آغاز میکنند که این هم «دزدی و پستنهادی» است.
اینست بیماریها که بهم آمیخته ، و چنانکه در گفتار دیگری بازخواهیم نمود ریشهی همهی اینها «خودخواهی» است. کنون چگونگی این بیماریها و زیانهای آن را بازنماییم :
چنانکه گفتیم باین درد ، درسخواندگان گرفتارند ، اینان از درس خواندن این را نتیجه میگیرند که در زندگانی جداسر باشند : خود بیندیشند ، و خود بدلخواه معنایی بزندگانی دهند ، و خود نیکی و بدی درست کنند. یک کلمه بگویم : آنچه آرزو و دلخواه خودشانست راه زندگی گیرند. جداییای که میانهی خودشان با عامیان درسناخوانده میپندارند همینست.
هر کسی آن اندازه سرمایهای را که اندوخته ، و آن آگاهیهای پراکندهای را که از زبانها گرفته ، و یا از این کتاب و از آن روزنامه آموخته بس میشمارد ، که نه تنها میخواهد خود با آنها زید ، میخواهد بدیگران نیز راه نماید و پند آموزد و برتری فروشد.
بدترین نافهمی اینان آنست که اگر راهی را میبینند ، و یا کسی را در کوشش مییابند ، پیروی از آن راه ، و یا همدستی با آن کس را ننگ خود میشمارند و آشکاره گردن میپیچند ، و راه بهرهمندی از یک راهنما را این میدانند که سخنان او را بگیرند و برنگ دیگری اندازند و برای خود سرمایهی خودفروشی سازند.
این بسیار نادانیست ، بسیار گمراهیست. کم بدی هست که باین زشتی و پرزیانی تواند بود. در جهان مردمی بیچارهتر و بنابودی نزدیکتر از اینان نتوان یافت.
اگر گروهی از کودکان دستهای بندند ، و چنان خواهند که خود با همان فهمها و سَهِشهای [=احساساتِ] کودکانه زندگی کنند ، سرگذشت آنان بدتر از تودهای نخواهد بود که درسخواندگانش گرفتار چنین نادانیهایی باشند!
بسیاری از اینان دانشهای سودمندی ، از ریاضیات ، و طبیعیات ، و تاریخ ، و حقوق ، و پزشکی خواندهاند ، و با اینها بتودهی خود نیکی توانند کرد و ما نیز ارج اینها را میدانیم ، چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، و با اینها از آن بینیاز نتوان بود.
شما ببینید : اینان زیان جداسری را نمیدانند ، و همین دلیل ناآگاهی ایشان میباشد. نمیدانند که یک مردم هنگامی «توده» شمرده شوند که پیوستگیهایی درمیان ایشان باشد ، و از دربایستترین آن پیوستگیها یکی بودن راه زندگانی و آرمان آنست.
اینان میگویند : «اندیشه آزاد است» و از این آن معنی را میخواهند که هر کس بدلخواه از روی سهشهای خود هرچه اندیشید بیندیشد و گوش بدلیل ندهد و گردن براستیها نگزارد ، و نمیدانند که آزادی اندیشه باین معنی که فهمیدهی ایشانست مایهی نابودی توده است. همین ناآگاهی نه چیز خُردیست.
👇
ببینید : امروز شرق آواره و پا در هواست. زیرا چیزهایی از خود و چیزهایی نیز از اروپا گرفته و اینها را باهم آمیخته. اینان میپندارند زندگی چنین باید بود ، و هیچ نمیدانند که پشت سر این آوارگی یک راه بسیار روشن و بخردانهای هست که باید آن را گرفت و زندگی برستگاری کرد.
.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 11ـ4) صفویان (تکهی یک از دو)
ما چون در اینجا مجال سخن دراز نداریم اینست که به اجمال پرداخته میگوییم : پیشامدهای زمان مغول و بدآموزیها و بدعتهایی که در آن زمان و پس از آن ، روی داد ایرانیان را بحالی انداخت که چون ما بزمان صفویان میرسیم تو گویی خود ایرانیان هیچکارهی این کشور نبودند. تو گویی شایستگی هیچ کاری را نداشتند. تو گویی جز بدرد زیردستی و زبونی نمیخوردند.
زیرا میبینیم در این زمان رشتهی اختیار همگی بدست ایلهای ترک افتاده و ایرانیان بنام «تاجیک» از هر چیزی تهیدست و برکنار میباشند. کار زبونی اینان بآنجا انجامیده که میرزا سلمان ، وزیر سلطانمحمد را چون با دست امرای ترک کشتند از ایرادهایی که بَرو میگرفتند یکی این بود : «میرزا سلمان مرد تاجیکی است و جز رتق و فتق امور حساب و معاملات دیوانی از او متوقع نبود و باو نسبت نداشت که صاحب جیش و لشکر گشته برای خود دخل در امور سلطنت کرده باعث فتنه و فساد گردد».
کسانی که غیرت ایرانیگری در تن خود دارند این عبارت را که از گفتهی مورخ آن زمان آوردیم خوانده آههای پیاپی از دل برآورند. آن ایرانی که در لشکرکشی و سپاهآرایی و شمشیرزنی مشهور جهان بود کنون کارش بجایی رسیده که دخالت در کارهای لشکری را بَرو گناه میگیرند. آن شیردلی که تا قرن چهارم هجری دلیریهای او در سراسر جهان اسلام شهرت بیاندازه داشت امروز جز دبیری و دفترنویسی بکار دیگری شایستگی ندارد.
آیا این تفاوت در مدت چند قرن ، از کجا پیدا شده؟... آیا یک مردمی از آن سرفرازی باین سرفکندگی چگونه رسیدهاند؟..
هر کسی که میخواهد پاسخ این پرسشها را دریابد در تاریخها کاوش کرده آن بدعتها و بدآموزیها را که از زمان مغول و پس از آن زمان در ایران پدید آمده و خود مایهی این بدبختیها بوده بشناسد و بر کسانی که آن زشتیها را در ایران رواج دادهاند هزارها نفرین بفرستد.
از درآمدن مغول به ایران در قرن هفتم تا برخاستن شاهاسماعیل صفوی در قرن دهم سیصد سال درمیان گذشته. این سیصد سال از شومترین دورههای تاریخ ایران میباشد. در این دوره آلودگی روانی ایرانیان بآخرین پایگاه رسیده و درماندگی آنان باین نتیجه انجامید که از کشور و زندگانی و همه چیز چشم بپوشند ، و آن را به بیگانگان و گردنکشان گزارده خودشان تنها بشعر سرودن و عرفان بافتن و فلسفه تنیدن و کشاکشهای کیشی پردازند. یکی از داستانهای آن زمان کشاکش خراباتیان با صوفیان و زباندرازیهاست که خراباتیان کردهاند. بهنگامی که کشور لگدمال پای بیگانگان بوده اینان با یک خشم و کینهی بیاندازهای با صوفیان حساب پاک میکردهاند و هر زمان بتاخت دیگری برمیخاستهاند. این داستان که هم شیرین و شنیدنی و هم مایهی افسوس و شرمندگیست کمتر کسی از آن آگاه میباشد و ما هم در اینجا بآن نمیتوانیم پرداخت (1) و اینست باید در جای دیگر جداگانه بآن بپردازیم.
پیدایش تیمور و خونریزیها و سیاهکاریهای او در این دوره رو داده و یک نمونهی روشن دیگری از بیچارگی تودهی ایران میباشد. یک مرد خونخوار پلیدی که به هر کجا میرسید جوی خون روان میساخت و در اسپهان هفتادهزار بیگناهان را سر برید و در بغداد از سرهای کشتگان مناره پدید آورد و در توس پسر پلیدش دههزار سر خواست و چون دههزار سر پیدا نشد سرهای زنان و بچگان را بریدند ، ببینید چنین نامردی را در کتابها تا بکجا رسانیدهاند و شعرا و تاریخنویسان چه ستایشها ازو سرودهاند. همیشه گروهی از علماء و مشایخ در دستگاه او بوده و او را «بترویج شرع و احیای مراسم دین» وامیداشتهاند و پستی را تا بآنجا رسانیدهاند که او را «مجدد دین در رأس ماه هشتم» خواندهاند و تیمور باین لقب که علماء باو دادهاند همیشه مینازیده و بهنگام مرگ سپارده که نوشتهی علماء را توی کفنش بگزارند تا در نزد خدا «حجت» او باشد.
پابرگی :
1ـ در [کتاب] «راه رستگاری» بکوتاهی آورده شده. (پیمان)
همچنین در کتاب «در پیرامون ادبیات» بگشادی آمده.
.
🔸 11ـ4) صفویان (تکهی یک از دو)
ما چون در اینجا مجال سخن دراز نداریم اینست که به اجمال پرداخته میگوییم : پیشامدهای زمان مغول و بدآموزیها و بدعتهایی که در آن زمان و پس از آن ، روی داد ایرانیان را بحالی انداخت که چون ما بزمان صفویان میرسیم تو گویی خود ایرانیان هیچکارهی این کشور نبودند. تو گویی شایستگی هیچ کاری را نداشتند. تو گویی جز بدرد زیردستی و زبونی نمیخوردند.
زیرا میبینیم در این زمان رشتهی اختیار همگی بدست ایلهای ترک افتاده و ایرانیان بنام «تاجیک» از هر چیزی تهیدست و برکنار میباشند. کار زبونی اینان بآنجا انجامیده که میرزا سلمان ، وزیر سلطانمحمد را چون با دست امرای ترک کشتند از ایرادهایی که بَرو میگرفتند یکی این بود : «میرزا سلمان مرد تاجیکی است و جز رتق و فتق امور حساب و معاملات دیوانی از او متوقع نبود و باو نسبت نداشت که صاحب جیش و لشکر گشته برای خود دخل در امور سلطنت کرده باعث فتنه و فساد گردد».
کسانی که غیرت ایرانیگری در تن خود دارند این عبارت را که از گفتهی مورخ آن زمان آوردیم خوانده آههای پیاپی از دل برآورند. آن ایرانی که در لشکرکشی و سپاهآرایی و شمشیرزنی مشهور جهان بود کنون کارش بجایی رسیده که دخالت در کارهای لشکری را بَرو گناه میگیرند. آن شیردلی که تا قرن چهارم هجری دلیریهای او در سراسر جهان اسلام شهرت بیاندازه داشت امروز جز دبیری و دفترنویسی بکار دیگری شایستگی ندارد.
آیا این تفاوت در مدت چند قرن ، از کجا پیدا شده؟... آیا یک مردمی از آن سرفرازی باین سرفکندگی چگونه رسیدهاند؟..
هر کسی که میخواهد پاسخ این پرسشها را دریابد در تاریخها کاوش کرده آن بدعتها و بدآموزیها را که از زمان مغول و پس از آن زمان در ایران پدید آمده و خود مایهی این بدبختیها بوده بشناسد و بر کسانی که آن زشتیها را در ایران رواج دادهاند هزارها نفرین بفرستد.
از درآمدن مغول به ایران در قرن هفتم تا برخاستن شاهاسماعیل صفوی در قرن دهم سیصد سال درمیان گذشته. این سیصد سال از شومترین دورههای تاریخ ایران میباشد. در این دوره آلودگی روانی ایرانیان بآخرین پایگاه رسیده و درماندگی آنان باین نتیجه انجامید که از کشور و زندگانی و همه چیز چشم بپوشند ، و آن را به بیگانگان و گردنکشان گزارده خودشان تنها بشعر سرودن و عرفان بافتن و فلسفه تنیدن و کشاکشهای کیشی پردازند. یکی از داستانهای آن زمان کشاکش خراباتیان با صوفیان و زباندرازیهاست که خراباتیان کردهاند. بهنگامی که کشور لگدمال پای بیگانگان بوده اینان با یک خشم و کینهی بیاندازهای با صوفیان حساب پاک میکردهاند و هر زمان بتاخت دیگری برمیخاستهاند. این داستان که هم شیرین و شنیدنی و هم مایهی افسوس و شرمندگیست کمتر کسی از آن آگاه میباشد و ما هم در اینجا بآن نمیتوانیم پرداخت (1) و اینست باید در جای دیگر جداگانه بآن بپردازیم.
پیدایش تیمور و خونریزیها و سیاهکاریهای او در این دوره رو داده و یک نمونهی روشن دیگری از بیچارگی تودهی ایران میباشد. یک مرد خونخوار پلیدی که به هر کجا میرسید جوی خون روان میساخت و در اسپهان هفتادهزار بیگناهان را سر برید و در بغداد از سرهای کشتگان مناره پدید آورد و در توس پسر پلیدش دههزار سر خواست و چون دههزار سر پیدا نشد سرهای زنان و بچگان را بریدند ، ببینید چنین نامردی را در کتابها تا بکجا رسانیدهاند و شعرا و تاریخنویسان چه ستایشها ازو سرودهاند. همیشه گروهی از علماء و مشایخ در دستگاه او بوده و او را «بترویج شرع و احیای مراسم دین» وامیداشتهاند و پستی را تا بآنجا رسانیدهاند که او را «مجدد دین در رأس ماه هشتم» خواندهاند و تیمور باین لقب که علماء باو دادهاند همیشه مینازیده و بهنگام مرگ سپارده که نوشتهی علماء را توی کفنش بگزارند تا در نزد خدا «حجت» او باشد.
پابرگی :
1ـ در [کتاب] «راه رستگاری» بکوتاهی آورده شده. (پیمان)
همچنین در کتاب «در پیرامون ادبیات» بگشادی آمده.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکهی سه از چهار)
پیش از پیمان اینان چنین میپنداشتند که بلندترین اندیشهها و بهترین راهها آنست که اروپاییان میدارند ، و اینبود ما چون بنوشتن پیمان پرداختیم و به اروپا و گمراهیهای آن خرده گرفتیم سخت بیازردند و بهیاهو و گله برخاستند و چنین دانستند که ما دشمنی با تمدن مینماییم.
همینکه استواری سخنان ما را دیدند و از پاسخ درماندند ، این زمان یک پله به پایین آمده و چنین گفتند : «در جهان فلسفههای گوناگونی هست یکی هم این باشد».
سپس که ما ایستادگی نمودیم و این را روشن گردانیدیم که در جهان راستیهایی هست که همه باید بشناسند ، و هرچه جز از آنها باشد گمراهیست و با دلیل نشان دادیم که گفتههای ما راست است ، و بارها پیشنهاد کردیم که شما را اگر ایرادی هست بگویید ـ دربارهی اروپاییگری اینها را گفتیم ، در کشاکش ادبیات اینها را گفتیم ، در گفتگو از رمان و فلسفه اینها را گفتیم. این زمان چون درماندند چنین گفتند : «یک تن چگونه همه را پیرو اندیشهی خود میگرداند؟!..» ببینید : تا چه اندازه از راستیها بدور بودند؟!..
با آنهمه ایرادها که شنیدهاند و بهیچ یک پاسخ نتوانستهاند باز نمیتوانند باور کنند که یک خردی هست ، و یک راستیهایی هست ، و یک آیین زندگی هست ، و میباید پیروی از خرد نمایند ، و راستیها را بپذیرند ، و از روی آیین زیست کنند.
میگویند : یک تن چگونه میخواهد همه را پیرو اندیشهی خود گرداند؟!.. همین نشان ناآگاهی ایشان میباشد. ما نمیخواهیم شما را پیرو اندیشهی خود گردانیم ، بلکه میخواهیم پیرو راستیها گردانیم ، پیرو خرد گردانیم ، شما از خرد خود پیروی نمایید.
من باینان یادآوری میکنم آنچه را که دربارهی جان و روان گفتهایم :
آدمی از روی سرشت تن و جان با چارپایان و ددان یکسان است. او همچون آنان خواهد بدلخواه و سهش زیست کند و دربند سود و زیان نباشد. هرگاه که سرشت روانی ناتوان و خرد سست بود ، همچون آنها جز درپی دلخواه و سهش نباشد.
بهترین مثل بچگانند. اینان چند تن که باهم باشند همه از روی سهش رفتار کنند و گرد اندیشه نگردند و درپی سود و زیان نباشند. هرچه پیدا کردند بخورند و پروای تندرستی ننمایند. یکی همینکه خشم گرفت دیگران را زند و دربند هیچی نباشد. در توی خاک و گل ببازی پردازند و باک چرکینی رخت خود ندارند.
یکی خود کاری را کند (مثلاً از درخت میوه چیند) ولی اگر دیگری آن را کرد به پرخاش پردازد. در هیچ کاری اندیشه بکار نبرند و دربند نتیجه نباشند.
آدمی چه بزرگ و چه خُرد ، اگر روانش نیرومند و خردش درست است هر کارش از روی اندیشه باشد ، و همواره پروای سود و زیان کند ، و به هیچ کاریبینتیجه درنیاید ، و به سهشها و هوسهای خود چیره درآید. ولی اگر روانش ناتوان و خردش از کار افتاده است در کارهایش اندیشه بکار نبرد و درپی نتیجه نباشد و سهش و هوس بَرو چیره گردد.
.
🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکهی سه از چهار)
پیش از پیمان اینان چنین میپنداشتند که بلندترین اندیشهها و بهترین راهها آنست که اروپاییان میدارند ، و اینبود ما چون بنوشتن پیمان پرداختیم و به اروپا و گمراهیهای آن خرده گرفتیم سخت بیازردند و بهیاهو و گله برخاستند و چنین دانستند که ما دشمنی با تمدن مینماییم.
همینکه استواری سخنان ما را دیدند و از پاسخ درماندند ، این زمان یک پله به پایین آمده و چنین گفتند : «در جهان فلسفههای گوناگونی هست یکی هم این باشد».
سپس که ما ایستادگی نمودیم و این را روشن گردانیدیم که در جهان راستیهایی هست که همه باید بشناسند ، و هرچه جز از آنها باشد گمراهیست و با دلیل نشان دادیم که گفتههای ما راست است ، و بارها پیشنهاد کردیم که شما را اگر ایرادی هست بگویید ـ دربارهی اروپاییگری اینها را گفتیم ، در کشاکش ادبیات اینها را گفتیم ، در گفتگو از رمان و فلسفه اینها را گفتیم. این زمان چون درماندند چنین گفتند : «یک تن چگونه همه را پیرو اندیشهی خود میگرداند؟!..» ببینید : تا چه اندازه از راستیها بدور بودند؟!..
با آنهمه ایرادها که شنیدهاند و بهیچ یک پاسخ نتوانستهاند باز نمیتوانند باور کنند که یک خردی هست ، و یک راستیهایی هست ، و یک آیین زندگی هست ، و میباید پیروی از خرد نمایند ، و راستیها را بپذیرند ، و از روی آیین زیست کنند.
میگویند : یک تن چگونه میخواهد همه را پیرو اندیشهی خود گرداند؟!.. همین نشان ناآگاهی ایشان میباشد. ما نمیخواهیم شما را پیرو اندیشهی خود گردانیم ، بلکه میخواهیم پیرو راستیها گردانیم ، پیرو خرد گردانیم ، شما از خرد خود پیروی نمایید.
من باینان یادآوری میکنم آنچه را که دربارهی جان و روان گفتهایم :
آدمی از روی سرشت تن و جان با چارپایان و ددان یکسان است. او همچون آنان خواهد بدلخواه و سهش زیست کند و دربند سود و زیان نباشد. هرگاه که سرشت روانی ناتوان و خرد سست بود ، همچون آنها جز درپی دلخواه و سهش نباشد.
بهترین مثل بچگانند. اینان چند تن که باهم باشند همه از روی سهش رفتار کنند و گرد اندیشه نگردند و درپی سود و زیان نباشند. هرچه پیدا کردند بخورند و پروای تندرستی ننمایند. یکی همینکه خشم گرفت دیگران را زند و دربند هیچی نباشد. در توی خاک و گل ببازی پردازند و باک چرکینی رخت خود ندارند.
یکی خود کاری را کند (مثلاً از درخت میوه چیند) ولی اگر دیگری آن را کرد به پرخاش پردازد. در هیچ کاری اندیشه بکار نبرند و دربند نتیجه نباشند.
آدمی چه بزرگ و چه خُرد ، اگر روانش نیرومند و خردش درست است هر کارش از روی اندیشه باشد ، و همواره پروای سود و زیان کند ، و به هیچ کاریبینتیجه درنیاید ، و به سهشها و هوسهای خود چیره درآید. ولی اگر روانش ناتوان و خردش از کار افتاده است در کارهایش اندیشه بکار نبرد و درپی نتیجه نباشد و سهش و هوس بَرو چیره گردد.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 11ـ4) صفویان (تکهی دو از دو)
در قرن دهم چون صفویان پیدا شدند تودهی ایران در سایهی آلودگیهای روانی شایندهی هیچ کاری نمیبودند ، و این از خوشبختی صفویان بود که ایلهای پراکندهی ترک را که در سایهی دوری از شهرها و ناآشنایی با کتابها از این آلودگیها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستیاری آنان بنیاد پادشاهی گزاردند. از اینرو در بخش بزرگی از دورهی پادشاهی خود بومیان ایران را که تاجیک نامیدندی ، بجز از مستوفیگری و نویسندگی و ندیمی و مانند اینها بکار دیگری کمتر راه دادندی ، و ما میبینیم در زمان سلطانمحمد پدر شاهعباس که رشتهی کارها در دست پسر بزرگ او حمزهمیرزا بوده ، میرزا سلمان اسپهانی که دختر خود را به حمزهمیرزا داده و در سایهی نزدیکی باو وزارت یافته ، ولی دیری نگذشته که سرکردگان بگردنکشی برخاسته و او را بگناه آنکه تاجیک است و بکارهای دولتی درآمده کشتهاند ، و میبینیم که میرزا سلمان با همهی هوش و زیرکی شایندهی چنان جایگاهی نبوده. زیرا بگفتهی تاریخنویس هنگامی که همراه سلطانمحمد و حمزهمیرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اینسوی آذربایجان گرفتار تاخت و تاز عثمانیان بوده و یک وزیر میبایست از اندیشه و کوشش دقیقهای بازنایستد ، میرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پیری و دلسردی غزل یاوهی عاشقانه میسروده : «خوبرویان چو سر کشتن سلمان دارید بهتر آنست که اندیشهی او زود کنید» و این را یک کاری و یک چیز سودمندی میپنداشته ، و در همان روزهاست که خوبرویان یا بدرویان اندیشهی او را کرده و بخاکش درغلتانیدهاند.
روزگار صفویان یک دورهی جدایی از تاریخ ایرانست و اثرهای بسیار ـ از نیک و بد ـ در کشور گزارده. یکی از اثرهای آن دوره بود که چنانکه گفتیم ترکان را تکان داده و آنان را بکارهای کشوری پابند گردانیده و از آن زندگانی بیابانی که میداشتند دور گردانیده بمیان تودهشان آورده ، و بدینسان یک آخشیج (عنصر) نیرومندی را بتودهی ایران افزود و اندکی سستی و درماندگی مردم را جبران کرد. از آنسوی در آخر پادشاهی آنان ترک و تاجیک بهم آمیختند و در بومیان دلمرده و اندیشهآلوده نیز دلبستگی بکشور پدید آمد و آن نومیدی و بیپروایی که سیصد سالِ گذشته در دلهای این مردم پرورانیده بود از میان رفت ، و باز یک ایران و یک تودهی ایرانی پدید آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن کارهای بزرگ را انجام داد از این فیروزیهای درخشان او دلبستگی مردم به ایرانیگری بیشتر گردید ولی هیچ یک از صفویان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمیتوانستند) که صدها پندارهای بیهوده و درهم را که چنانکه گفتیم از چند صد سال پیش پیدا شده و در دلها جای گُزیده بود دور گردانند و چارهای بآلودگیهای اندیشهها کنند. بلکه در زمان صفویان برخی از آلودگیها بیشتر ریشه دوانید و ویرانی دلها را فزونتر گردانید. در زمان ایشان کینهی شیعی و سنی بیش از اندازه گردید. بیهودهگویی شاعران رو بفزونی نهاد. بهمآمیختگی صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیها که از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اینان پیشرفت بسیار کرد.
پس از صفویان و نادرشاه ایران دچار آشوب گردید و سپس قاجاریان پادشاهی یافتند و در زمان اینان شکستهای پیاپی از روس و انگلیس بکشور رسید و در نتیجهی این پیشامدها بار دیگر نومیدی و زبونی ایرانیان را فراگرفت و در این دوره هرچه پیش آمد جز بآشفتگی اندیشهها و درماندگی خردها و ناتوانی روانها نیفزود و چون در اینجا زمینه تنگ است ما ناگزیر میباشیم که بدینسان سخن را کوتاه کنیم و اینک بآغاز جنبش مشروطه میرسیم.
.
🔸 11ـ4) صفویان (تکهی دو از دو)
در قرن دهم چون صفویان پیدا شدند تودهی ایران در سایهی آلودگیهای روانی شایندهی هیچ کاری نمیبودند ، و این از خوشبختی صفویان بود که ایلهای پراکندهی ترک را که در سایهی دوری از شهرها و ناآشنایی با کتابها از این آلودگیها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستیاری آنان بنیاد پادشاهی گزاردند. از اینرو در بخش بزرگی از دورهی پادشاهی خود بومیان ایران را که تاجیک نامیدندی ، بجز از مستوفیگری و نویسندگی و ندیمی و مانند اینها بکار دیگری کمتر راه دادندی ، و ما میبینیم در زمان سلطانمحمد پدر شاهعباس که رشتهی کارها در دست پسر بزرگ او حمزهمیرزا بوده ، میرزا سلمان اسپهانی که دختر خود را به حمزهمیرزا داده و در سایهی نزدیکی باو وزارت یافته ، ولی دیری نگذشته که سرکردگان بگردنکشی برخاسته و او را بگناه آنکه تاجیک است و بکارهای دولتی درآمده کشتهاند ، و میبینیم که میرزا سلمان با همهی هوش و زیرکی شایندهی چنان جایگاهی نبوده. زیرا بگفتهی تاریخنویس هنگامی که همراه سلطانمحمد و حمزهمیرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اینسوی آذربایجان گرفتار تاخت و تاز عثمانیان بوده و یک وزیر میبایست از اندیشه و کوشش دقیقهای بازنایستد ، میرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پیری و دلسردی غزل یاوهی عاشقانه میسروده : «خوبرویان چو سر کشتن سلمان دارید بهتر آنست که اندیشهی او زود کنید» و این را یک کاری و یک چیز سودمندی میپنداشته ، و در همان روزهاست که خوبرویان یا بدرویان اندیشهی او را کرده و بخاکش درغلتانیدهاند.
روزگار صفویان یک دورهی جدایی از تاریخ ایرانست و اثرهای بسیار ـ از نیک و بد ـ در کشور گزارده. یکی از اثرهای آن دوره بود که چنانکه گفتیم ترکان را تکان داده و آنان را بکارهای کشوری پابند گردانیده و از آن زندگانی بیابانی که میداشتند دور گردانیده بمیان تودهشان آورده ، و بدینسان یک آخشیج (عنصر) نیرومندی را بتودهی ایران افزود و اندکی سستی و درماندگی مردم را جبران کرد. از آنسوی در آخر پادشاهی آنان ترک و تاجیک بهم آمیختند و در بومیان دلمرده و اندیشهآلوده نیز دلبستگی بکشور پدید آمد و آن نومیدی و بیپروایی که سیصد سالِ گذشته در دلهای این مردم پرورانیده بود از میان رفت ، و باز یک ایران و یک تودهی ایرانی پدید آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن کارهای بزرگ را انجام داد از این فیروزیهای درخشان او دلبستگی مردم به ایرانیگری بیشتر گردید ولی هیچ یک از صفویان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمیتوانستند) که صدها پندارهای بیهوده و درهم را که چنانکه گفتیم از چند صد سال پیش پیدا شده و در دلها جای گُزیده بود دور گردانند و چارهای بآلودگیهای اندیشهها کنند. بلکه در زمان صفویان برخی از آلودگیها بیشتر ریشه دوانید و ویرانی دلها را فزونتر گردانید. در زمان ایشان کینهی شیعی و سنی بیش از اندازه گردید. بیهودهگویی شاعران رو بفزونی نهاد. بهمآمیختگی صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیها که از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اینان پیشرفت بسیار کرد.
پس از صفویان و نادرشاه ایران دچار آشوب گردید و سپس قاجاریان پادشاهی یافتند و در زمان اینان شکستهای پیاپی از روس و انگلیس بکشور رسید و در نتیجهی این پیشامدها بار دیگر نومیدی و زبونی ایرانیان را فراگرفت و در این دوره هرچه پیش آمد جز بآشفتگی اندیشهها و درماندگی خردها و ناتوانی روانها نیفزود و چون در اینجا زمینه تنگ است ما ناگزیر میباشیم که بدینسان سخن را کوتاه کنیم و اینک بآغاز جنبش مشروطه میرسیم.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکهی چهار از چهار)
کنون ببینیم شما از کدام یکی از این دو میباشید. آن ناآگاهیها که شمردم و آن ایرادها که گرفتم بماند. به چند پرسش از شما بس میکنم :
نخست : اگر راه آنست که هر کس خود بیندیشد ، و آنچه خواست بکند ، و گردن براستی نگزارد ، و بگفتهی شما «اندیشه آزاد است» ، پس اینکه گفتار مینویسید و کتاب میپردازید و بمردم پند میدهید ، و سخن از نیک و بد میرانید برای چیست؟.. برای چیست که باینها میپردازید؟..
چگونه است که شما سخنان استوار و پایهداری را با دلیلهای روشن میشنوید ولی نمیپذیرید ، و بااینهمه چشم میدارید که دیگران بسخنان سست و بیپایهی شما گوش دهند و آنها را بپذیرند؟!.. اگر کارهای شما از روی خرد و اندیشه است پاسخ این را بگویید.
دوم : اگر شناختن نیک و بد ، و سود و زیان ، باین آسانیست که هر کس تواند ، و هیچ شرطی یا پایهای برای آن دربایست نیست ، در اینحال چه نیاز بگفتن شماست؟!.. چرا هر کس خود نداند و نشناسد؟!.. اگر چنین آسان نیست و شرطی و پایهای دربایست است پس چگونه شما دربند آن نمیباشید و هر یکیتان آزادانه بگفتارنویسی و کتابپردازی میشتابید؟! بگویید پاسخ این را چه میدهید؟!..
سوم : اگر راه اینست که هرکس هرچه دلش خواست و خود نیک دانست بکند ، و هیچ پایهای برای نیک و بد درمیان نیست ، پس این گلهی شما از توده برای چیست؟!.. برای چیست که همینکه در جایی نشستید گله از بدی توده میکنید و بناله میپردازید؟!.. آن کسان که شما ببدی میشمارید همان میکنند که شما میکنید. آنان نیز هرچه دلشان خواست نیک مینامند و بکار میزنند.
این رفتار کودکانست که هرچه دلشان خواست بکنند و پروا ننمایند ، و چون در نتیجهی رفتار خود بگیر افتادند آن زمانست که بگریه و فریاد پردازند. شما نیز همان رفتار را میکنید.
میدانم این نوشتهها در آنان نخواهد هَنایید [اثر نخواهد کرد]. نه چنان سرگرم خودنماییها و هوسبازیهایند که بآسانی دست توانند برداشت. ما در این چند سال زیانهای رمان را نوشتیم و باآنکه پاسخی نداشتند باز دست نکشیدند ، زیانهای یاوهگویی را نوشتیم باز رها نکردند. آنهمه سخن از معنی زندگانی راندیم هنایش دیده نشد. بسیاری از آنان بهرهای که از نوشتههای پیمان میبرند اینست که بدزدی سخنانی را بگیرند و دستاویز دیگری برای خودنمایی گردانند. (1)
اینان خردهاشان بیکاره گردیده و رفتارشان از روی فهم و اندیشه نیست ، و هیچگاه دربند نتیجهای از کارهای خود نیستند. اگر میبینید سخنی از «میهندوستی» و مانند اینها میرانند چیزهاییست شنیدهاند و برای خودنمایی میگویند و معنایش را نمیدانند و دلهاشان از آن ناآگاهست.
ما را امیدی باینان نیست و روی این سخن بآنان نمیباشد. امید ما به یک دسته مردان پاکدل و غیرتمندیست که دلسوزانه خواهان نیکی تودهاند و همیشه روی سخن ما با ایشان میباشد. اینها را مینویسیم تا دردها دانسته شود و از راهش چاره گردد.
پابرگی :
1ـ خوانندگانی خود برخی از اینان را میشناسند ، چنانکه ما نیز میشناسیم. درست است که گروهی از آنان مردهاند و سزا نیست از مردگان بد گفتن. ولی این تا جاییست که بخشی از تاریخ یک تودهای نگردیده. هنگامی که جزوی از تاریخ گردید ، دیگر خاموشی سزا نیست. زیرا این آزموده شده که چشمپوشی از بدان ، به گستاخی دیگران میانجامد. اینست باید به هنگامش پرده از کارهای آنان برداشت و رسوایشان گردانید. ـ ویراینده
.
🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکهی چهار از چهار)
کنون ببینیم شما از کدام یکی از این دو میباشید. آن ناآگاهیها که شمردم و آن ایرادها که گرفتم بماند. به چند پرسش از شما بس میکنم :
نخست : اگر راه آنست که هر کس خود بیندیشد ، و آنچه خواست بکند ، و گردن براستی نگزارد ، و بگفتهی شما «اندیشه آزاد است» ، پس اینکه گفتار مینویسید و کتاب میپردازید و بمردم پند میدهید ، و سخن از نیک و بد میرانید برای چیست؟.. برای چیست که باینها میپردازید؟..
چگونه است که شما سخنان استوار و پایهداری را با دلیلهای روشن میشنوید ولی نمیپذیرید ، و بااینهمه چشم میدارید که دیگران بسخنان سست و بیپایهی شما گوش دهند و آنها را بپذیرند؟!.. اگر کارهای شما از روی خرد و اندیشه است پاسخ این را بگویید.
دوم : اگر شناختن نیک و بد ، و سود و زیان ، باین آسانیست که هر کس تواند ، و هیچ شرطی یا پایهای برای آن دربایست نیست ، در اینحال چه نیاز بگفتن شماست؟!.. چرا هر کس خود نداند و نشناسد؟!.. اگر چنین آسان نیست و شرطی و پایهای دربایست است پس چگونه شما دربند آن نمیباشید و هر یکیتان آزادانه بگفتارنویسی و کتابپردازی میشتابید؟! بگویید پاسخ این را چه میدهید؟!..
سوم : اگر راه اینست که هرکس هرچه دلش خواست و خود نیک دانست بکند ، و هیچ پایهای برای نیک و بد درمیان نیست ، پس این گلهی شما از توده برای چیست؟!.. برای چیست که همینکه در جایی نشستید گله از بدی توده میکنید و بناله میپردازید؟!.. آن کسان که شما ببدی میشمارید همان میکنند که شما میکنید. آنان نیز هرچه دلشان خواست نیک مینامند و بکار میزنند.
این رفتار کودکانست که هرچه دلشان خواست بکنند و پروا ننمایند ، و چون در نتیجهی رفتار خود بگیر افتادند آن زمانست که بگریه و فریاد پردازند. شما نیز همان رفتار را میکنید.
میدانم این نوشتهها در آنان نخواهد هَنایید [اثر نخواهد کرد]. نه چنان سرگرم خودنماییها و هوسبازیهایند که بآسانی دست توانند برداشت. ما در این چند سال زیانهای رمان را نوشتیم و باآنکه پاسخی نداشتند باز دست نکشیدند ، زیانهای یاوهگویی را نوشتیم باز رها نکردند. آنهمه سخن از معنی زندگانی راندیم هنایش دیده نشد. بسیاری از آنان بهرهای که از نوشتههای پیمان میبرند اینست که بدزدی سخنانی را بگیرند و دستاویز دیگری برای خودنمایی گردانند. (1)
اینان خردهاشان بیکاره گردیده و رفتارشان از روی فهم و اندیشه نیست ، و هیچگاه دربند نتیجهای از کارهای خود نیستند. اگر میبینید سخنی از «میهندوستی» و مانند اینها میرانند چیزهاییست شنیدهاند و برای خودنمایی میگویند و معنایش را نمیدانند و دلهاشان از آن ناآگاهست.
ما را امیدی باینان نیست و روی این سخن بآنان نمیباشد. امید ما به یک دسته مردان پاکدل و غیرتمندیست که دلسوزانه خواهان نیکی تودهاند و همیشه روی سخن ما با ایشان میباشد. اینها را مینویسیم تا دردها دانسته شود و از راهش چاره گردد.
پابرگی :
1ـ خوانندگانی خود برخی از اینان را میشناسند ، چنانکه ما نیز میشناسیم. درست است که گروهی از آنان مردهاند و سزا نیست از مردگان بد گفتن. ولی این تا جاییست که بخشی از تاریخ یک تودهای نگردیده. هنگامی که جزوی از تاریخ گردید ، دیگر خاموشی سزا نیست. زیرا این آزموده شده که چشمپوشی از بدان ، به گستاخی دیگران میانجامد. اینست باید به هنگامش پرده از کارهای آنان برداشت و رسوایشان گردانید. ـ ویراینده
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 12ـ4) جنبش مشروطه (تکهی یک از یک)
چنانکه بارها گفتهایم این جنبش تکان ریشهداری در توده پدید آورد و یکی از نتیجههای آن بود که تودهی ایران که پس از قرنها خوابزدگی تکانی خورده و چشم باز کرده بودند خود را برابر اروپای نیرومند و پرشکوه دیدند و برای نخستین بار با اروپاییان آشنایی پیدا کرده گوش و هوش خود را بسوی ایشان گردانیدند و هرچه شنیدند و دیدند فراگرفتند و بدینسان یک رشته اندیشههای نوینی را بدلهای خود راه دادند. اگرچه آنان جدایی میانهی راست و دروغ و سودمند و زیانمند نگزارده و هر آنچه میدانستند و میشنیدند گرفته و همه را به یک دیده میدیدند و همچنین کسانی که دشمنی با این اندیشههای نوین میکردند جدایی میانهی آنها نمیگزاردند ولی ما میتوانیم در اینجا آنها را بچند رشته کنیم و سودمند و زیانمند را از هم جدا گردانیم. میتوان گفت ایرانیان پنج رشته را از اروپاییان فراگرفتند :
١ـ حکومت مشروطه و زندگانی از روی قانون و دلبستگی بمیهن و جانفشانی در راه توده و برپا کردن ادارهها و شیوهی سربازگیری و اینگونه چیزها.
٢ـ دانشهای نوین از جغرافی و تاریخ و فیزیک و شیمی و ستارهشناسی و ریاضیات و مانند اینها.
٣ـ بکار انداختن ماشینهای بافندگی و ریسندگی و کشاورزی و افزارسازی و بهرهمندی از اختراعها.
٤ـ شور اروپاییگری و لاف تمدن و هایهوی پیشرفت و حزبسازی و رماننویسی و اینگونه چیزها.
5 ـ فلسفهی مادی و بدآموزیهای مادیگری و زندگی را نبرد دانستن و دیگر اندیشههای تند و بیهوده.
پیداست که سه رشتهی نخست نیک و سودمند بوده و ما اگر برخی خردهها بآنها گیریم دلیل آن نخواهد بود که ایرانیان را در فراگرفتن آنها بیراه شماریم. نیز پیداست که دو رشتهی آخر بد و زیانمند بوده و ما از هر یکی از آنها در جای خود سخنها راندهایم.
در اینجا خواستمان سرودن تاریخچه است و میخواهیم بگوییم ایرانیان که اندیشههای آشفته و پراکندهی هزار ساله را در دلهای خود میداشتند این اندیشههای پراکندهی نوین را هم از اروپا فراگرفتند ، و این نوینها که با آن کهنها هیچ سازش نمیداشت با اینحال آنها را از میان نبرد و بیش از این نتوانست که آنها را سست گرداند (چنانکه آن کهنهها نیز اینها را سست گردانید). گذشته از اینکه دستهی انبوهی بیکبار دوری گزیده و باین اندیشهها نگراییدند.
در آغازِ جنبش چون شور آزادیخواهی درمیان یک دسته بسیار نیرومند بود تا دیری بر اندیشههای پراکندهی کهن چیرگی مینمود و امید میرفت که بآنها فیروز درآید و کمکم از میان بردارد. ولی در آزمایش نتیجهی دیگری بدست آمد و چنین دیده شد که آن اندیشهها در دلهایی که میبود شور آزادیخواهی و میهندوستی را از نیرو انداخت. از آنسوی پس از زمانی شور آزادیخواهی خود کمتر گردید و چنانکه خواهیم دید دستهایی در کار بود که میکوشید از یکسو آن شور را از نیرو اندازد و از یکسو نگزارد آلودگیهای هزار سالهی کهن از میان رود و یا از اثر افتد ، و نتیجهی آنها این شد که این اندیشههای نوین با آنها آمیخت و در دلها جا برای اینها نیز باز گردید و مایهی گیجی و سرشکستگی مردم هرچه فزونتر شد. در جایی که انبوه مردم بدآموزیهای مادیگری را پذیرفته و از دین بیزاری مینمودند باز چهارده کیش گوناگون بجای خود میایستاد و دستهبندیها همچنان برپا بود.
.
🔸 12ـ4) جنبش مشروطه (تکهی یک از یک)
چنانکه بارها گفتهایم این جنبش تکان ریشهداری در توده پدید آورد و یکی از نتیجههای آن بود که تودهی ایران که پس از قرنها خوابزدگی تکانی خورده و چشم باز کرده بودند خود را برابر اروپای نیرومند و پرشکوه دیدند و برای نخستین بار با اروپاییان آشنایی پیدا کرده گوش و هوش خود را بسوی ایشان گردانیدند و هرچه شنیدند و دیدند فراگرفتند و بدینسان یک رشته اندیشههای نوینی را بدلهای خود راه دادند. اگرچه آنان جدایی میانهی راست و دروغ و سودمند و زیانمند نگزارده و هر آنچه میدانستند و میشنیدند گرفته و همه را به یک دیده میدیدند و همچنین کسانی که دشمنی با این اندیشههای نوین میکردند جدایی میانهی آنها نمیگزاردند ولی ما میتوانیم در اینجا آنها را بچند رشته کنیم و سودمند و زیانمند را از هم جدا گردانیم. میتوان گفت ایرانیان پنج رشته را از اروپاییان فراگرفتند :
١ـ حکومت مشروطه و زندگانی از روی قانون و دلبستگی بمیهن و جانفشانی در راه توده و برپا کردن ادارهها و شیوهی سربازگیری و اینگونه چیزها.
٢ـ دانشهای نوین از جغرافی و تاریخ و فیزیک و شیمی و ستارهشناسی و ریاضیات و مانند اینها.
٣ـ بکار انداختن ماشینهای بافندگی و ریسندگی و کشاورزی و افزارسازی و بهرهمندی از اختراعها.
٤ـ شور اروپاییگری و لاف تمدن و هایهوی پیشرفت و حزبسازی و رماننویسی و اینگونه چیزها.
5 ـ فلسفهی مادی و بدآموزیهای مادیگری و زندگی را نبرد دانستن و دیگر اندیشههای تند و بیهوده.
پیداست که سه رشتهی نخست نیک و سودمند بوده و ما اگر برخی خردهها بآنها گیریم دلیل آن نخواهد بود که ایرانیان را در فراگرفتن آنها بیراه شماریم. نیز پیداست که دو رشتهی آخر بد و زیانمند بوده و ما از هر یکی از آنها در جای خود سخنها راندهایم.
در اینجا خواستمان سرودن تاریخچه است و میخواهیم بگوییم ایرانیان که اندیشههای آشفته و پراکندهی هزار ساله را در دلهای خود میداشتند این اندیشههای پراکندهی نوین را هم از اروپا فراگرفتند ، و این نوینها که با آن کهنها هیچ سازش نمیداشت با اینحال آنها را از میان نبرد و بیش از این نتوانست که آنها را سست گرداند (چنانکه آن کهنهها نیز اینها را سست گردانید). گذشته از اینکه دستهی انبوهی بیکبار دوری گزیده و باین اندیشهها نگراییدند.
در آغازِ جنبش چون شور آزادیخواهی درمیان یک دسته بسیار نیرومند بود تا دیری بر اندیشههای پراکندهی کهن چیرگی مینمود و امید میرفت که بآنها فیروز درآید و کمکم از میان بردارد. ولی در آزمایش نتیجهی دیگری بدست آمد و چنین دیده شد که آن اندیشهها در دلهایی که میبود شور آزادیخواهی و میهندوستی را از نیرو انداخت. از آنسوی پس از زمانی شور آزادیخواهی خود کمتر گردید و چنانکه خواهیم دید دستهایی در کار بود که میکوشید از یکسو آن شور را از نیرو اندازد و از یکسو نگزارد آلودگیهای هزار سالهی کهن از میان رود و یا از اثر افتد ، و نتیجهی آنها این شد که این اندیشههای نوین با آنها آمیخت و در دلها جا برای اینها نیز باز گردید و مایهی گیجی و سرشکستگی مردم هرچه فزونتر شد. در جایی که انبوه مردم بدآموزیهای مادیگری را پذیرفته و از دین بیزاری مینمودند باز چهارده کیش گوناگون بجای خود میایستاد و دستهبندیها همچنان برپا بود.
.