🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)

🔸 10ـ4) آلودگیهایی که فرمانروایی مغولان پیش آورد (تکه‌ی دو از دو)


کسانی از پادشاهان مغول در آخرهای زمان فرمانروایی ایشان دین اسلام پذیرفتند و بدینسان ایرانیان از فشاری که از رهگذر مسلمانی از مغولان می‌دیدند رهایی یافتند و بار دیگر مسلمانی در ایران رونق گرفت. بلکه کیش شیعی که ‌امروز کیش رسمی ایران گردیده بنیاد آن را از زمان مغولان می‌توان پنداشت. زیرا در سایه‌ی اینکه مغولان بت‌پرست بودند دربند سنیگری نبودند و شیعی و سنی هر دو را به یک دیده می‌دیدند ، شیعیان در ایران آزادی یافته برواج کیش خود پرداختند. سپس هم که پادشاهان مغول مسلمان گردیدند یکی از ایشان که سلطان‌محمد خدابنده باشد بکیش شیعی گرایید و سکه و خطبه بنام دوازده ‌امام کرد و اگرچه پسر او سلطان ابوسعید پیروی از این کار نکرد به هر حال شیعیگری رواج بسیار یافت و روز بروز پیشرفت بیشتر می‌نمود تا بدست شاه‌اسماعیل بر سراسر ایران چیرگی یافت.

با اینهمه ایرانیان از گزندهایی که در آغاز فرمانروایی مغولان دیده بودند رهایی نیافته و آن بدآموزیها همچنان در نزد ایرانیان بماند و جایگیر گردید که از این سپس باید بچاره‌ی آنها پرداخت.


.

این دو سکه‌ی زمان سلطان‌محمد خدابنده نشان می‌دهد نامهای امامان شیعی را

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکه‌ی دو از چهار)


نخست از «جداسری» سخن می‌رانیم : جداسری چیست؟!. جداسری اینست که کسانی همینکه درس خوانده‌اند ، و دانشها یا آگاهیهایی از سودمند و بی‌سود فراگرفته‌اند ، خود را بی‌نیاز از آن می‌شمارند که به یک راهی درآیند و پیروی از یک راهنمایی نمایند ، و چنین کاری را کمی خود می‌پندارند. ما این را «جداسری» می‌نامیم و از بیماریها می‌شماریم.

این بیماری پس از مشروطه رواج بسیار گرفته. پیش از آن باین فزونی نبوده.

در آغاز مشروطه چون گفتگو از زندگانی و توده و کشور بمیان آمد ، و روزنامه‌ها برپا گردید و نویسندگی رواج گرفت ، و کسانی از این راه نام و آوازه یافتند ، و از آنسوی یک راهی که درخور پیروی باشد درمیان نبود ، و کیشها که می‌بود و توده‌ی انبوهی پیروی از آنها می‌نمودند بسیار پوچ و بسیار خوار بود ، و جز مایه‌ی ریشخند نمی‌توانستی بود ـ از رویهم‌رفته‌ی اینها آن پیدا شد که هر کسی همینکه آگاهیهایی از این کتاب و آن کتاب بیندوخت و اندک مایه‌ای داشت ، باید خود سخنانی دارد ، و اندیشه‌هایی بیرون ریزد ، و گردن بهیچ راهی نگزارد ، و چنین کاری را شاینده‌ی عامیان شناسد.

این دردیست که انبوه ایشان گرفتارند ، ولی بسیاری در این اندازه هم نایستاده و برآن می‌شوند که کتاب پردازند و گفتار نویسند و در اینجا و آنجا نشسته سخن رانند و بمردم برتری فروشند و اندیشه‌های خود را بزبان آورند که این هم بیماری «خودنمایی» است.

نیز اگر سخنی از کسی شنیدند ، اگرچه راست و سودمند بود ، نپذیرند که این هم بیماری «گردنکشی» است.

اگر کسی بکوششی در راه نیکی توده برخاست و یک کار سودمندی را انجام داد با او دشمنی نمایند و از شنیدن نامش رو ترش کنند که این هم بیماری پلید «رشک» است.

برخی از آنان در این اندازه‌ها هم نایستاده ، و یک کار نیکی را که از کسی می‌بینند ، و یا یک سخنی را که می‌شنوند با آن دشمنی می‌نمایند و کارشکنی دریغ نمی‌گویند ، و پس از دیری به ماننده‌سازی برخاسته ، همان کار و همان سخن را برنگ دیگری بنام خود آغاز می‌کنند که این هم «دزدی و پستنهادی» است.

اینست بیماریها که بهم آمیخته ، و چنانکه در گفتار دیگری بازخواهیم نمود ریشه‌ی همه‌ی اینها «خودخواهی» است. کنون چگونگی این بیماریها و زیانهای آن را بازنماییم :

چنانکه گفتیم باین درد ، درسخواندگان گرفتارند ، اینان از درس خواندن این را نتیجه می‌گیرند که در زندگانی جداسر باشند : خود بیندیشند ، و خود بدلخواه معنایی بزندگانی دهند ، و خود نیکی و بدی درست کنند. یک کلمه بگویم : آنچه آرزو و دلخواه خودشانست راه زندگی گیرند. جدایی‌ای که میانه‌ی خودشان با عامیان درس‌ناخوانده می‌پندارند همینست.

هر کسی آن اندازه سرمایه‌ای را که اندوخته ، و آن آگاهیهای پراکنده‌ای را که از زبانها گرفته ، و یا از این کتاب و از آن روزنامه آموخته بس می‌شمارد ، که نه تنها می‌خواهد خود با آنها زید ، می‌خواهد بدیگران نیز راه نماید و پند آموزد و برتری فروشد.

بدترین نافهمی اینان آنست که اگر راهی را می‌بینند ، و یا کسی را در کوشش می‌یابند ، پیروی از آن راه ، و یا همدستی با آن کس را ننگ خود می‌شمارند و آشکاره گردن می‌پیچند ، و راه بهره‌مندی از یک راهنما را این می‌دانند که سخنان او را بگیرند و برنگ دیگری اندازند و برای خود سرمایه‌ی خودفروشی سازند.

این بسیار نادانیست ، بسیار گمراهیست. کم بدی هست که باین زشتی و پرزیانی تواند بود. در جهان مردمی بیچاره‌تر و بنابودی نزدیکتر از اینان نتوان یافت.

اگر گروهی از کودکان دسته‌ای بندند ، و چنان خواهند که خود با همان فهمها و سَهِشهای [=احساساتِ] کودکانه زندگی کنند ، سرگذشت آنان بدتر از توده‌ای نخواهد بود که درسخواندگانش گرفتار چنین نادانیهایی باشند!

بسیاری از اینان دانشهای سودمندی ، از ریاضیات ، و طبیعیات ، و تاریخ ، و حقوق ، و پزشکی خوانده‌اند ، و با اینها بتوده‌ی خود نیکی توانند کرد و ما نیز ارج اینها را می‌دانیم ، چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، و با اینها از آن بی‌نیاز نتوان بود.

شما ببینید : اینان زیان جداسری را نمی‌دانند ، و همین دلیل ناآگاهی ایشان می‌باشد. نمی‌دانند که یک مردم هنگامی «توده» شمرده شوند که پیوستگیهایی درمیان ایشان باشد ، و از دربایست‌ترین آن پیوستگیها یکی بودن راه زندگانی و آرمان آنست.

اینان می‌گویند : «اندیشه آزاد است» و از این آن معنی را می‌خواهند که هر کس بدلخواه از روی سهشهای خود هرچه اندیشید بیندیشد و گوش بدلیل ندهد و گردن براستیها نگزارد ، و نمی‌دانند که آزادی اندیشه باین معنی که فهمیده‌ی ایشانست مایه‌ی نابودی توده است. همین ناآگاهی نه چیز خُردیست.

👇

ببینید : امروز شرق آواره و پا در هواست. زیرا چیزهایی از خود و چیزهایی نیز از اروپا گرفته و اینها را باهم آمیخته. اینان می‌پندارند زندگی چنین باید بود ، و هیچ نمی‌دانند که پشت سر این آوارگی یک راه بسیار روشن و بخردانه‌ای هست که باید آن را گرفت و زندگی برستگاری کرد.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)

🔸 11ـ4) صفویان (تکه‌ی یک از دو)


ما چون در اینجا مجال سخن دراز نداریم اینست که به اجمال پرداخته می‌گوییم : پیشامدهای زمان مغول و بدآموزیها و بدعتهایی که در آن زمان و پس از آن ، روی داد ایرانیان را بحالی انداخت که چون ما بزمان صفویان می‌رسیم تو گویی خود ایرانیان هیچ‌کاره‌ی این کشور نبودند. تو گویی شایستگی هیچ کاری را نداشتند. تو گویی جز بدرد زیردستی و زبونی نمی‌خوردند.

زیرا می‌بینیم در این زمان رشته‌ی اختیار همگی بدست ایلهای ترک افتاده و ایرانیان بنام «تاجیک» از هر چیزی تهیدست و برکنار می‌باشند. کار زبونی اینان بآنجا انجامیده که میرزا سلمان ، وزیر سلطان‌محمد را چون با دست امرای ترک کشتند از ایرادهایی که بَرو می‌گرفتند یکی این بود : «میرزا سلمان مرد تاجیکی است و جز رتق و فتق امور حساب و معاملات دیوانی از او متوقع نبود و باو نسبت نداشت که صاحب جیش و لشکر گشته برای خود دخل در امور سلطنت کرده باعث فتنه و فساد گردد».

کسانی که غیرت ایرانیگری در تن خود دارند این عبارت را که از گفته‌ی مورخ آن زمان آوردیم خوانده آههای پیاپی از دل برآورند. آن ایرانی که در لشکرکشی و سپاه‌آرایی و شمشیرزنی مشهور جهان بود کنون کارش بجایی رسیده که دخالت در کارهای لشکری را بَرو گناه می‌گیرند. آن شیردلی که تا قرن چهارم هجری دلیریهای او در سراسر جهان اسلام شهرت بی‌اندازه داشت امروز جز دبیری و دفترنویسی بکار دیگری شایستگی ندارد.

آیا این تفاوت در مدت چند قرن ، از کجا پیدا شده؟... آیا یک مردمی از آن سرفرازی باین سرفکندگی چگونه رسیده‌اند؟..

هر کسی که می‌خواهد پاسخ این پرسشها را دریابد در تاریخها کاوش کرده آن بدعتها و بدآموزیها را که از زمان مغول و پس از آن زمان در ایران پدید آمده و خود مایه‌ی این بدبختیها بوده بشناسد و بر کسانی که آن زشتیها را در ایران رواج داده‌اند هزارها نفرین بفرستد.

از درآمدن مغول به ایران در قرن هفتم تا برخاستن شاه‌‌اسماعیل صفوی در قرن دهم سیصد سال درمیان گذشته. این سیصد سال از شومترین دوره‌های تاریخ ایران می‌باشد. در این دوره آلودگی روانی ایرانیان بآخرین پایگاه رسیده و درماندگی آنان باین نتیجه انجامید که از کشور و زندگانی و همه چیز چشم بپوشند ، و آن را به بیگانگان و گردنکشان گزارده خودشان تنها بشعر سرودن و عرفان بافتن و فلسفه تنیدن و کشاکشهای کیشی پردازند. یکی از داستانهای آن زمان کشاکش خراباتیان با صوفیان و زباندرازیهاست که خراباتیان کرده‌اند. بهنگامی که کشور لگدمال پای بیگانگان بوده اینان با یک خشم و کینه‌ی بی‌اندازه‌ای با صوفیان حساب پاک می‌کرده‌اند و هر زمان بتاخت دیگری برمی‌خاسته‌اند. این داستان که هم شیرین و شنیدنی و هم مایه‌ی افسوس و شرمندگیست کمتر کسی از آن آگاه می‌باشد و ما هم در اینجا بآن نمی‌توانیم پرداخت (1) و اینست باید در جای دیگر جداگانه بآن بپردازیم.

پیدایش تیمور و خونریزیها و سیاهکاریهای او در این دوره رو داده و یک نمونه‌ی روشن دیگری از بیچارگی توده‌ی ایران می‌باشد. یک مرد خونخوار پلیدی که به هر کجا می‌رسید جوی خون روان می‌ساخت و در اسپهان هفتادهزار بیگناهان را سر برید و در بغداد از سرهای کشتگان مناره پدید آورد و در توس پسر پلیدش ده‌هزار سر خواست و چون ده‌هزار سر پیدا نشد سرهای زنان و بچگان را بریدند ، ببینید چنین نامردی را در کتابها تا بکجا رسانیده‌اند و شعرا و تاریخنویسان چه ستایشها ازو سروده‌اند. همیشه گروهی از علماء و مشایخ در دستگاه او بوده و او را «بترویج شرع و احیای مراسم دین» وامی‌داشته‌اند و پستی را تا بآنجا رسانیده‌اند که او را «مجدد دین در رأس ماه هشتم» خوانده‌اند و تیمور باین لقب که علماء باو داده‌اند همیشه می‌نازیده و بهنگام مرگ سپارده که نوشته‌ی علماء را توی کفنش بگزارند تا در نزد خدا «حجت» او باشد.


پابرگی :
1ـ در [کتاب] «راه رستگاری» بکوتاهی آورده شده. (پیمان)

همچنین در کتاب «در پیرامون ادبیات» بگشادی آمده.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکه‌ی سه از چهار)


پیش از پیمان اینان چنین می‌پنداشتند که بلندترین اندیشه‌ها و بهترین راهها آنست که اروپاییان می‌دارند ، و اینبود ما چون بنوشتن پیمان پرداختیم و به اروپا و گمراهیهای آن خرده گرفتیم سخت بیازردند و بهیاهو و گله برخاستند و چنین دانستند که ما دشمنی با تمدن می‌نماییم.

همینکه استواری سخنان ما را دیدند و از پاسخ درماندند ، این زمان یک پله به پایین آمده و چنین گفتند : «در جهان فلسفه‌های گوناگونی هست یکی هم این باشد».

سپس که ما ایستادگی نمودیم و این را روشن گردانیدیم که در جهان راستیهایی هست که همه باید بشناسند ، و هرچه جز از آنها باشد گمراهیست و با دلیل نشان دادیم که گفته‌های ما راست است ، و بارها پیشنهاد کردیم که شما را اگر ایرادی هست بگویید ـ درباره‌ی اروپاییگری اینها را گفتیم ، در کشاکش ادبیات اینها را گفتیم ، در گفتگو از رمان و فلسفه اینها را گفتیم. این زمان چون درماندند چنین گفتند : «یک تن چگونه همه را پیرو اندیشه‌ی خود می‌گرداند؟!..» ببینید : تا چه اندازه از راستیها بدور بودند؟!..

با آنهمه ایرادها که شنیده‌اند و بهیچ یک پاسخ نتوانسته‌اند باز نمی‌توانند باور کنند که یک خردی هست ، و یک راستیهایی هست ، و یک آیین زندگی هست ، و می‌باید پیروی از خرد نمایند ، و راستیها را بپذیرند ، و از روی آیین زیست کنند.

می‌گویند : یک تن چگونه می‌خواهد همه را پیرو اندیشه‌ی خود گرداند؟!.. همین نشان ناآگاهی ایشان می‌باشد. ما نمی‌خواهیم شما را پیرو اندیشه‌ی خود گردانیم ، بلکه می‌خواهیم پیرو راستیها گردانیم ، پیرو خرد گردانیم ، شما از خرد خود پیروی نمایید.

من باینان یادآوری می‌کنم آنچه را که درباره‌ی جان و روان گفته‌ایم :

آدمی از روی سرشت تن و جان با چارپایان و ددان یکسان است. او همچون آنان خواهد بدلخواه و سهش زیست کند و دربند سود و زیان نباشد. هرگاه که سرشت روانی ناتوان و خرد سست بود ، همچون آنها جز درپی دلخواه و سهش نباشد.

بهترین مثل بچگانند. اینان چند تن که باهم باشند همه از روی سهش رفتار کنند و گرد اندیشه نگردند و درپی سود و زیان نباشند. هرچه پیدا کردند بخورند و پروای تندرستی ننمایند. یکی همینکه خشم گرفت دیگران را زند و دربند هیچی نباشد. در توی خاک و گل ببازی پردازند و باک چرکینی رخت خود ندارند.

یکی خود کاری را کند (مثلاً از درخت میوه چیند) ولی اگر دیگری آن را کرد به پرخاش پردازد. در هیچ کاری اندیشه بکار نبرند و دربند نتیجه نباشند.

آدمی چه بزرگ و چه خُرد ، اگر روانش نیرومند و خردش درست است هر کارش از روی اندیشه باشد ، و همواره پروای سود و زیان کند ، و به هیچ کاری‌بی‌نتیجه درنیاید ، و به سهشها و هوسهای خود چیره درآید. ولی اگر روانش ناتوان و خردش از کار افتاده است در کارهایش اندیشه بکار نبرد و درپی نتیجه نباشد و سهش و هوس بَرو چیره گردد.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)

🔸 11ـ4) صفویان (تکه‌ی دو از دو)


در قرن دهم چون صفویان پیدا شدند توده‌ی ایران در سایه‌ی آلودگیهای روانی شاینده‌ی هیچ کاری نمی‌بودند ، و این از خوشبختی صفویان بود که ایلهای پراکنده‌ی ترک را که در سایه‌ی دوری از شهرها و ناآشنایی با کتابها از این آلودگیها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستیاری آنان بنیاد پادشاهی گزاردند. از اینرو در بخش بزرگی از دوره‌ی پادشاهی خود بومیان ایران را که تاجیک نامیدندی ، بجز از مستوفیگری و نویسندگی و ندیمی و مانند اینها بکار دیگری کمتر راه دادندی ، و ما می‌بینیم در زمان سلطان‌محمد پدر شاه‌عباس که رشته‌ی کارها در دست پسر بزرگ او حمزه‌میرزا بوده ، میرزا سلمان اسپهانی که دختر خود را به حمزه‌میرزا داده و در سایه‌ی نزدیکی باو وزارت یافته ، ولی دیری نگذشته که سرکردگان بگردنکشی برخاسته و او را بگناه آنکه تاجیک است و بکارهای دولتی درآمده کشته‌اند ، و می‌بینیم که میرزا سلمان با همه‌ی هوش و زیرکی شاینده‌ی چنان جایگاهی نبوده. زیرا بگفته‌ی تاریخنویس هنگامی که همراه سلطان‌محمد و حمزه‌میرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اینسوی آذربایجان گرفتار تاخت و تاز عثمانیان بوده و یک وزیر می‌بایست از اندیشه و کوشش دقیقه‌ای بازنایستد ، میرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پیری و دلسردی غزل یاوه‌ی عاشقانه می‌سروده : «خوبرویان چو سر کشتن سلمان دارید بهتر آنست که اندیشه‌ی او زود کنید» و این را یک کاری و یک چیز سودمندی می‌پنداشته ، و در همان روزهاست که خوبرویان یا بدرویان اندیشه‌ی او را کرده و بخاکش درغلتانیده‌اند.

روزگار صفویان یک دوره‌ی جدایی از تاریخ ایرانست و اثرهای بسیار ـ از نیک و بد ـ در کشور گزارده. یکی از اثرهای آن دوره بود که چنانکه گفتیم ترکان را تکان داده و آنان را بکارهای کشوری پابند گردانیده و از آن زندگانی بیابانی که می‌داشتند دور گردانیده بمیان توده‌شان آورده ، و بدینسان یک آخشیج (عنصر) نیرومندی را بتوده‌ی ایران افزود و اندکی سستی و درماندگی مردم را جبران کرد. از آنسوی در آخر پادشاهی آنان ترک و تاجیک بهم آمیختند و در بومیان دلمرده و اندیشه‌آلوده نیز دلبستگی بکشور پدید آمد و آن نومیدی و بی‌پروایی که سیصد سالِ گذشته در دلهای این مردم پرورانیده بود از میان رفت ، و باز یک ایران و یک توده‌ی ایرانی پدید آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن کارهای بزرگ را انجام داد از این فیروزیهای درخشان او دلبستگی مردم به ایرانیگری بیشتر گردید ولی هیچ یک از صفویان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمی‌توانستند) که صدها پندارهای بیهوده و درهم را که چنانکه گفتیم از چند صد سال پیش پیدا شده و در دلها جای گُزیده بود دور گردانند و چاره‌ای بآلودگیهای اندیشه‌ها کنند. بلکه در زمان صفویان برخی از آلودگیها بیشتر ریشه دوانید و ویرانی دلها را فزونتر گردانید. در زمان ایشان کینه‌ی شیعی و سنی بیش از اندازه گردید. بیهوده‌گویی شاعران رو بفزونی نهاد. بهم‌آمیختگی صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیها که از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اینان پیشرفت بسیار کرد.

پس از صفویان و نادرشاه ایران دچار آشوب گردید و سپس قاجاریان پادشاهی یافتند و در زمان اینان شکستهای پیاپی از روس و انگلیس بکشور رسید و در نتیجه‌ی این پیشامدها بار دیگر نومیدی و زبونی ایرانیان را فراگرفت و در این دوره هرچه پیش آمد جز بآشفتگی اندیشه‌ها و درماندگی خردها و ناتوانی روانها نیفزود و چون در اینجا زمینه تنگ است ما ناگزیر می‌باشیم که بدینسان سخن را کوتاه کنیم و اینک بآغاز جنبش مشروطه می‌رسیم.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها) (تکه‌ی چهار از چهار)


کنون ببینیم شما از کدام یکی از این دو می‌باشید. آن ناآگاهیها که شمردم و آن ایرادها که گرفتم بماند. به چند پرسش از شما بس می‌کنم :

نخست : اگر راه آنست که هر کس خود بیندیشد ، و آنچه خواست بکند ، و گردن براستی نگزارد ، و بگفته‌ی شما «اندیشه آزاد است» ، پس اینکه گفتار می‌نویسید و کتاب می‌پردازید و بمردم پند می‌دهید ، و سخن از نیک و بد می‌رانید برای چیست؟.. برای چیست که باینها می‌پردازید؟..

چگونه است که شما سخنان استوار و پایه‌داری را با دلیلهای روشن می‌شنوید ولی نمی‌پذیرید ، و بااینهمه چشم می‌دارید که دیگران بسخنان سست و بی‌پایه‌ی شما گوش دهند و آنها را بپذیرند؟!.. اگر کارهای شما از روی خرد و اندیشه است پاسخ این را بگویید.

دوم : اگر شناختن نیک و بد ، و سود و زیان ، باین آسانیست که هر کس تواند ، و هیچ شرطی یا پایه‌ای برای آن دربایست نیست ، در اینحال چه نیاز بگفتن شماست؟!.. چرا هر کس خود نداند و نشناسد؟!.. اگر چنین آسان نیست و شرطی و پایه‌ای دربایست است پس چگونه شما دربند آن نمی‌باشید و هر یکی‌تان آزادانه بگفتارنویسی و کتاب‌پردازی می‌شتابید؟! بگویید پاسخ این را چه می‌دهید؟!..

سوم : اگر راه اینست که هرکس هرچه دلش خواست و خود نیک دانست بکند ، و هیچ پایه‌ای برای نیک و بد درمیان نیست ، پس این گله‌ی شما از توده برای چیست؟!.. برای چیست که همینکه در جایی نشستید گله از بدی توده می‌کنید و بناله می‌پردازید؟!.. آن کسان که شما ببدی می‌شمارید همان می‌کنند که شما می‌کنید. آنان نیز هرچه دلشان خواست نیک می‌نامند و بکار می‌زنند.

این رفتار کودکانست که هرچه دلشان خواست بکنند و پروا ننمایند ، و چون در نتیجه‌ی رفتار خود بگیر افتادند آن زمانست که بگریه و فریاد پردازند. شما نیز همان رفتار را می‌کنید.

می‌دانم این نوشته‌ها در آنان نخواهد هَنایید [اثر نخواهد کرد]. نه چنان سرگرم خودنماییها و هوسبازیهایند که بآسانی دست توانند برداشت. ما در این چند سال زیانهای رمان را نوشتیم و باآنکه پاسخی نداشتند باز دست نکشیدند ، زیانهای یاوه‌گویی را نوشتیم باز رها نکردند. آنهمه سخن از معنی زندگانی راندیم هنایش دیده نشد. بسیاری از آنان بهره‌ای که از نوشته‌های پیمان می‌برند اینست که بدزدی سخنانی را بگیرند و دستاویز دیگری برای خودنمایی گردانند. (1)

اینان خردهاشان بیکاره گردیده و رفتارشان از روی فهم و اندیشه نیست ، و هیچگاه دربند نتیجه‌ای از کارهای خود نیستند. اگر می‌بینید سخنی از «میهن‌دوستی» و مانند اینها می‌رانند چیزهاییست شنیده‌اند و برای خودنمایی می‌گویند و معنایش را نمی‌دانند و دلهاشان از آن ناآگاهست.

ما را امیدی باینان نیست و روی این سخن بآنان نمی‌باشد. امید ما به یک دسته‌ مردان پاکدل و غیرتمندیست که دلسوزانه خواهان نیکی توده‌اند و همیشه روی سخن ما با ایشان می‌باشد. اینها را می‌نویسیم تا دردها دانسته شود و از راهش چاره گردد.


پابرگی :
1ـ خوانندگانی خود برخی از اینان را می‌شناسند ، چنانکه ما نیز می‌شناسیم. درست است که گروهی از آنان مرده‌اند و سزا نیست از مردگان بد گفتن. ولی این تا جاییست که بخشی از تاریخ یک توده‌ای نگردیده. هنگامی که جزوی از تاریخ گردید ، دیگر خاموشی سزا نیست. زیرا این آزموده‌ شده که چشم‌پوشی از بدان ،‌ به گستاخی دیگران می‌انجامد. اینست باید به هنگامش پرده از کارهای آنان برداشت و رسوایشان گردانید. ـ ویراینده


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)

🔸 12ـ4) جنبش مشروطه (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه بارها گفته‌ایم این جنبش تکان ریشه‌داری در توده پدید آورد و یکی از نتیجه‌های آن بود که توده‌ی ایران که پس از قرنها خوابزدگی تکانی خورده و چشم باز کرده بودند خود را برابر اروپای نیرومند و پرشکوه دیدند و برای نخستین بار با اروپاییان آشنایی پیدا کرده گوش و هوش خود را بسوی ایشان گردانیدند و هرچه شنیدند و دیدند فراگرفتند و بدینسان یک رشته اندیشه‌های نوینی را بدلهای خود راه دادند. اگرچه آنان جدایی میانه‌ی راست و دروغ و سودمند و زیانمند نگزارده و هر آنچه می‌دانستند و می‌شنیدند گرفته و همه را به یک دیده می‌دیدند و همچنین کسانی که دشمنی با این اندیشه‌های نوین می‌کردند جدایی میانه‌ی آنها نمی‌گزاردند ولی ما می‌توانیم در اینجا آنها را بچند رشته کنیم و سودمند و زیانمند را از هم جدا گردانیم. می‌توان گفت ایرانیان پنج رشته را از اروپاییان فراگرفتند :

١ـ حکومت مشروطه و زندگانی از روی قانون و دلبستگی بمیهن و جانفشانی در راه توده و برپا کردن اداره‌ها و شیوه‌ی سربازگیری و اینگونه چیزها.

٢ـ دانشهای نوین از جغرافی و تاریخ و فیزیک و شیمی و ستاره‌شناسی و ریاضیات و مانند اینها.

٣ـ بکار انداختن ماشینهای بافندگی و ریسندگی و کشاورزی و افزارسازی و بهره‌مندی از اختراعها.

٤ـ شور اروپاییگری و لاف تمدن و هایهوی پیشرفت و حزبسازی و رماننویسی و اینگونه چیزها.

5 ـ فلسفه‌ی مادی و بدآموزیهای مادیگری و زندگی را نبرد دانستن و دیگر اندیشه‌های تند و بیهوده.

پیداست که سه رشته‌ی نخست نیک و سودمند بوده و ما اگر برخی خرده‌ها بآنها گیریم دلیل آن نخواهد بود که ایرانیان را در فراگرفتن آنها بیراه شماریم. نیز پیداست که دو رشته‌ی آخر بد و زیانمند بوده و ما از هر یکی از آنها در جای خود سخنها رانده‌ایم.

در اینجا خواستمان سرودن تاریخچه است و می‌خواهیم بگوییم ایرانیان که اندیشه‌های آشفته و پراکنده‌ی هزار ساله را در دلهای خود می‌داشتند این اندیشه‌های پراکنده‌ی نوین را هم از اروپا فراگرفتند ، و این نوینها که با آن کهنها هیچ سازش نمی‌داشت با اینحال آنها را از میان نبرد و بیش از این نتوانست که آنها را سست گرداند (چنانکه آن کهنه‌ها نیز اینها را سست گردانید). گذشته از اینکه دسته‌ی انبوهی بیکبار دوری گزیده و باین اندیشه‌ها نگراییدند.

در آغازِ جنبش چون شور آزادیخواهی درمیان یک دسته بسیار نیرومند بود تا دیری بر اندیشه‌های پراکنده‌ی کهن چیرگی می‌نمود و امید می‌رفت که بآنها فیروز درآید و کم‌کم از میان بردارد. ولی در آزمایش نتیجه‌ی دیگری بدست آمد و چنین دیده شد که آن اندیشه‌ها در دلهایی که می‌بود شور آزادیخواهی و میهن‌دوستی را از نیرو انداخت. از آنسوی پس از زمانی شور آزادیخواهی خود کمتر گردید و چنانکه خواهیم دید دستهایی در کار بود که می‌کوشید از یکسو آن شور را از نیرو اندازد و از یکسو نگزارد آلودگیهای هزار ساله‌ی کهن از میان رود و یا از اثر افتد ، و نتیجه‌ی آنها این شد که این اندیشه‌های نوین با آنها آمیخت و در دلها جا برای اینها نیز باز گردید و مایه‌ی گیجی و سرشکستگی مردم هرچه فزونتر شد. در جایی که انبوه مردم بدآموزیهای مادیگری را پذیرفته و از دین بیزاری می‌نمودند باز چهارده کیش گوناگون بجای خود می‌ایستاد و دسته‌بندیها همچنان برپا بود.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 سال هفتم پیمان (تکه‌ی یک از یک)


... ما سخنانی را با زبان ساده و آسان و با دلیلهای روشن می‌نویسیم و می‌بینیم بسیاری از مردم آنها را می‌خوانند و یا می‌شنوند و پاسخی یا ایرادی در برابر آنها نمی‌توانند و با اینحال نمی‌پذیرند و همچنان در گمراهی کهن خود ایستادگی می‌نمایند. اینها یک دسته‌اند. دسته‌های دیگری در این اندازه نایستاده ببدگویی و دشمنی نیز برمی‌خیزند.

این چیست و چرا چنین می‌شود؟! سخنانی با دلیلهای روشن چرا کسانی آنها را نمی‌پذیرند؟! پیداست این را انگیزه‌ای هست. در جهان هیچ چیزی بی‌انگیزه نتواند بود.

دسته‌ی نخست گرفتار سستی خرد می‌باشند. این از سستی خرد است که راستیها را می‌شنوند و نمی‌توانند پذیرفت. دسته‌های دیگر گذشته از سستی خرد بخویهای بدی از گردنکشی و خودخواهی و جداسری و مانند این گرفتار می‌باشند.

این کوششهایی که ما تاکنون کرده و به بازنمودن راستیها پرداخته‌ایم برای کسانی بوده که با خرد درست و خویهای پاک با پیمان روبرو می‌شوند. این کسان را همان خواندن گفتارهای پیمان و اندیشیدن آنها بس می‌باشد. برای دیگران می‌باید به یک رشته کوششهای دیگری پردازیم. ...

کسانی می‌گویند پیمان گاهی گفتارهایی در زمینه‌ی دانشها بنویسد. می‌گویم : بهترین دانشها آنست که بآدمیان معنی جهان را بازنماید و راه زندگانی را بیاموزد و پیمان این دانش را دنبال می‌کند. یک مردمی تا راه زندگی را نشناسند از دانشها سودی نتوانند برد و همه‌ی جربزه‌ها و نیروهای آنان بیهوده گردد.

بهتر است مثلی یاد کنم : یک آدمی که می‌خواهد به یک جای دوری رود ، اگر پیاده باشد روزانه دست‌کم سی کیلومتر ، و اگر بر اسب نشیند شصت کیلومتر ، اگر با اتومبیل باشد ششصد کیلومتر بیشتر راه تواند پیمود ، ولی اینها در حالیست که راهی در جلو باز باشد. اگر کسی در بیابانی گم شده و راهی در جلو نمی‌دارد جز سرگردانی کاری نتواند کرد ، و اگر بکوشد از بامداد تا شام خود را فرسوده گرداند و بجایی نرسد. بدتر از این هنگامیست که در لجنزاری گرفتار شود که هرچه بیشتر کوشد بیشتر فرورود و بیشتر آلوده گردد.

در زندگانی نیز همینست. مردمی که چند تیره شده‌اند و هر تیره‌ای بسوی دیگری می‌گرایند و یا در لجنزار گمراهیها فرورفته‌اند و آلوده و گرفتار می‌باشند همه‌ی جربزه‌ها و نیروهای آنان بیهوده گردد و نه تنها از دانش ، از هیچ چیز دیگری بهره نتوانند یافت. برای یک توده گرانمایه‌ترین چیز یک راه زندگانیست که همه در آن گرد آیند.

از ارج دانشها نمی‌کاهیم و از آنها بی‌نیازی نمی‌کنیم. ولی ارج کوششهای خود را هم باید شناسیم. امروز گرانمایه‌ترین کار در جهان اینست که ما می‌کنیم. می‌گویم : «ما» و خواستم همه‌ی آن نیکمردانیست که در پیشرفت پیمان و در نبردی که با گمراهیها و پراکندگیها می‌شود همدستی می‌نمایند.

دیگری هم می‌گوید : «چرا پیمان از پارسایی سخن نمی‌راند؟» می‌گویم : بهترین پارسایی همینست که همگی از هوسها چشم پوشیم ، و از خودخواهی و خودنمایی درگذریم ، و از پندارهای بیپایی که بنام کیش یا به هر نام دیگری درمیانست و مایه‌ی پراکندگی می‌باشد دوری گزینیم ، و همگی راستی‌پژوهی کنیم و پاکدلی نشان دهیم و برادرانه به یک راه درآییم ، که از یکسو نام خدای آفریدگار را بلند گردانیم ، و از یکسو آینده‌ی خود و فرزندان خود را از بیم ایمن کنیم.

اگر کسانی براستی درپی پاکی و پارسایی می‌باشند اینست ، اگر در آرزوی خودنمایی و رویه‌کاری هستند خود دانند. از این ایرادها پیداست که این کسان اندازه‌ی گرفتاری توده‌ی خود را درنمی‌یابند و از اندازه‌ی زشتی آن آگاه نمی‌باشند وگرنه بچنین آرزوهایی برنخاستندی. در یک توده‌ای که اینهمه پراکندگی هست و خویها تا باین اندازه آلوده است گفتگو از دانشها و یا از پارسایی بسیار بیجاست. ...

یک چیز شگفتی که ما می‌بینیم اینست که کسانی چون گفتاری را در پیمان بزیان باورهای خود می‌بینند برمی‌آشوبند و بگله و هیاهو برمی‌خیزند ، و سپس چون زمانی می‌گذرد آن را فراموش می‌کنند که تو گویی هیچ سخنی گفته نشده. همین نشان دیگری از گمراهی ایشان می‌باشد. ...


.

همبسته با گفتار بالا

همبسته با گفتار بالا

همبسته با گفتار بالا

همبسته با گفتار بالا

📘 موانع دمکراسی در ایران

✍ فرهیخت

🔶 پاسخ به این پرسشها موضوع این دفترست : آیا راه دمکراسی در ایران هموارست؟ ، سنگهای راه دمکراسی در ایران کدامهاست؟ ، در آغاز چه گامهایی باید برداشت تا دمکراسی در ایران دست‌یافتنی گردد؟

📊 شمار ساتها : ۴۴

🔸 بازپسین پراکنش : اسفند ۱۴۰۱

کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده می‌گردد.

⭐️ کتاب را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 13ـ4) شیعیگری و باطنیگری (تکه‌ی یک از یک)


ایرانیان در زمان ساسانیان زردشتی می‌بودند و سپس چون اسلام به ایران چیره گردید خواهان و ناخواهان مسلمان گردیدند. چیزی که هست بسیاری از پندارهای زردشتیگری را نیز نگه داشته با اسلام درآمیختند.

اسلام یک دین خدایی می‌بود و مسلمانان در قرنهای نخست توده‌ی برجسته و برگزیده‌ای بودند. ایرانیان نیز از اسلام بهره‌ی بسیار گرفتند. لیکن اسلام بپاکی خود نماند ، و از قرن سوم و چهارم آلودگیهایی بآن راه یافت و گرفتاریهایی رخ نمود.

نخستین گرفتاری درمیان مسلمانان داستان خلافت بود. چون معاویه خلافت را با زور و نیرنگ ربوده در بنی‌امیه ارثی گردانید دو خاندان دیگری ـ بنی‌هاشم و بنی‌عباس ـ با آنان بکشاکش پرداختند که ایرانیان در آن کشاکشها دست داشتند. سپس بنی‌عباس با دست ابومسلم خلافت را گرفتند و این بار درمیان ایشان با بنی‌هاشم کشاکش آغاز گردید. کسانی از بنی‌هاشم برای بدست آوردن خلافت بکوشش پرداختند ـ از محمد نفس زکیه ، برادرش ابراهیم ، یحیی‌بن‌زید و دیگران ـ ولی هیچ یکی کاری از پیش نبرده کشته شدند.

از اینرو پیروان آن خاندان راه خود را عوض کرده چنین گفتند : «خلافت یا امامت باید از سوی خدا بکسی سپرده شود ، و کسی که خدا او را بخلافت برگزیده خلیفه است اگرچه مردم او را نشناسند ، اگرچه خانه‌نشین و دست‌بسته باشد. کسانی که می‌خواهند گناهکار نباشند باید باین خلیفه یا امام پیروی کنند ، دیگران خودشان دانند». (1)

خواستشان این بود که پیشوایان ما خلیفه‌اند و خدا آنان را بخلافت برگزیده ، و اینکه خانه‌نشینند و کاری از دستشان برنمی‌آید زیان ندارد.

از اینجا کشاکش خلافت که یک داستان سیاسی بود رنگ کیش گرفت و آموزاکهای بسیاری پیدا کرد ، و سپس داستان مرگ امام‌حسن عسکری و باور داشتن بامام ناپیدا پیش آمد و صد پینه بآن زده شد ، و این کیش که از حجاز و عراق برخاسته بود سرانجام در ایران جا گرفت و ریشه دوانید.

دوم گرفتاری باطنیگری بود. ایرانیان که از آغاز چیرگی عرب به ایران با آنان دشمن می‌بودند و بارها برای برانداختن یوغ آنان بشورش برخاستند چون در هر بار شکست می‌یافتند و کاری از پیش نمی‌بردند یک دسته چنین اندیشیدند که بجای جنگ روبرو با عرب از یک راهی به تباه گردانیدن اسلام کوشند و آن را از کار اندازند و برای این دلخواه سیاهکارانه‌ی خود راه شگفتی را پیدا کردند ، و آن اینکه گفتند : «قرآن یا دیگر گفته‌های پیغمبر اسلام یک آشکاری دارد و یک نهانی» ، (یک معنای آشکاری که همگی فهمند و یک معنای نهانی که جز برجستگان نفهمند) ، و با این دستاویز همه‌ی دستورهای اسلام را از معنی خود بیرون برده تباهش گردانیدند. مثلاً در قرآن از باده‌خواری و قماربازی نهی کرده. آنها گفتند : «باده ابوبکر و قمار عمر است و خواست قرآن آنست که هر مؤمنی باید از آن دو تن بیزاری جوید ، وگرنه باده‌ خوردن و قمار باختن گناه نیست». درباره‌ی نماز گفتند : خواست خدا دوست داشتن علی‌بن‌ابیطالب است. نماز را خواندی خواندی نخواندی نخواندی.

بدینسان ریشه‌ی آموزاکهای اسلام را می‌کندند ، و چون خواستشان دشمنی با آن دین بود هرچه بدآموزی توانستند درمیان مردم رواج دادند ، تا آنجا که گفتند : خدا در کالبد کسانی بارها باین جهان آمده. یکی در کالبد علی بوده ، دیگری در کالبد محمد مکتوم بوده ، دیگری در کالبد حاکم بامرالله بوده. بدینسان پندارهای بسیار پستی را درمیان مردم پراکندند.

این گرفتاری نیز بیش از همه در ایران رواج یافت و حسن صباح بنیاد فرمانروایی در اینجا گزارده سالها باطنیان در این کشور چیره می‌بودند و بدآموزیهاشان بیش از دیگر جاها در اینجا پراکنده گردید.


پابرگی :
1ـ نخست بار امام ششم شیعیان این سخنان را بمیان آورد. (نک. کتاب «داوری»(شیعیگری))


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی یک)


چنانکه نوشته‌ایم ما امسال در پیمان ، بیش از همه ، از خودخواهی و گردنکشی و جداسری و خودنمایی و مانند اینها سخن خواهیم راند. این خیمها رواج بسیار پیدا کرده و گروه انبوهی بی‌آنکه خود بدانند دچار آنها می‌باشند. از آنسوی زیان اینها بسیار فزونتر از آنست که پنداشته می‌شود. اینها را با خیمهای ناستوده‌ی دیگر به یک رشته نتوان کشید.

اینها خیمهای زشتیست که ما شمرده و زیان آنها را بازخواهیم نمود. چیزی که هست تنها شمردن بدخیمیها (یا نیک‌خیمیها) سودی نتواند داشت. بدخیمان نیز آنها را می‌شمارند و همچون دیگران بگله و ناله می‌پردازند.

ما می‌باید ، گذشته از آنکه اینها را بشماریم و معنی هر یکی را با زیانش روشن گردانیم ، نیک نشان دهیم که چه کسانی بآنها دچارند و نشان و دلیل آنها چه می‌باشد ، وآنگاه سرچشمه و انگیزه‌ی آنها را بازنموده بچاره کوشیم. اینست می‌باید به یک میدان بزرگتری درآییم و به یک رشته جستارهای ارجدار دیگری هم پردازیم.

یکی از لغزشها که بیشتر کسان دچارند اینست که خیمها را یک چیز جداگانه می‌پندارند ، و اینست جداگانه از آنها گفتگو می‌دارند ، و جداگانه امید چاره می‌بندند. اینان می‌پندارند از راه پند و اندرز ، و تنها با نکوهش و ستایش ، بخیمهای نیک رواج داده و از خیمهای بد جلو توان گرفت. ولی اینها همه خامست و ما در گفتارها نشان خواهیم داد که نیکی خیمها با نیرومندی روان و خرد ، و با پی بردن براستیها ، و شناختن معنی جهان و زندگی بهم بسته می‌باشد.

ببینید : دروغ از خیمهای ناستوده است. کنون شما بدروغگویانی بدی آن را آگاهی دهید و پندها و اندرزها سرایید ، آیا از آن بازخواهند گشت؟.. بیگمان از صد تن یکی بازنخواهد گشت. چرا؟.. زیرا که روانهاشان ناتوان می‌باشد و تا روانهای ایشان نیرومند نگردد تنها با آگاهی از بدی دروغ ، از آن پرهیز نخواهند جست. ما همه‌ی اینها را روشن خواهیم گردانید.


.

دردها و درمانها ـ بخش نهم

(همبسته با این گفتار)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکه‌ی یک از چهار)


آن شنیده‌اید که چون چنگیزخان بر بخارا دست یافت بدرون شهر درآمده آنچه خواری و زبونی بود بر مردم روا داشت و با سران و نزدیکان خود بمسجد درآمده در آنجا بزم باده‌گساری آراست و به سپاهیان دستور داد اسبها را بباغچه‌ی مسجد کشیدند که در آنجا کاه و جو خورانند و مغولان قرآنها را زیر پا ریخته صندوقهای آنان را آخور اسبان گردانیدند ملایان و مجتهدان و صوفیان که خوار و زار بیرون ریخته نتیجه‌ی نادانیهای خود را در برابر چشم می‌دیدند و زیر تازیانه‌ی مغولان بنگهداری اسبان می‌پرداختند. در چنان هنگامی ‌نیز یگانه هنرشان نکته‌سنجی بود و یکی که بگله می‌پرداخت دیگری جلو او را گرفته می‌گفت : «خاموش! باد بی‌نیازی خدا می‌وزد!» با این یک جمله خود را آسوده نموده با سختیهای استخوان‌گداز می‌ساختند و این نمی‌دانستند آن سختیها جز نتیجه‌ی این کج‌اندیشیها و نادانیها نیست.

اگر اینان دین اسلام و آیین آن را بهم نزدندی و مردم را با کج‌اندیشیها و پنداربافیهای خود آلوده نگردانیدندی کی مغول توانستی بدانسان چیره گردد و آن ستمهای استخوان‌سوز را بر مردم روا دارد؟!.

اگر کتاب نجم‌الدین رازی را دیده‌اید این مرد صدها صفحه را پر از باریک‌اندیشیهای صوفیانه نموده. یک گفته‌ی کوچک عربی را عنوان کرده و چندین ورق را با نکته‌سنجیهای خود سیاه گردانیده ولی چنانکه در دیباچه‌ی آن کتاب می‌نویسد در پیشامد مغول خاندان و فرزندان خود را در ری بی‌کس گزارده خود او با چند تن درویش بیسر و پا جان بدر برده است.

این از چیست؟.. آیا نه اینست که اینان دستورهای اسلامی ‌را گرفته و از نتیجه‌ی درست یا بعبارت بهتر از مغز آن چشم پوشیده و تنها به یک رشته نکته‌بافیها در پیرامون آن بسنده می‌نمودند؟!.. آنچه را که اینان با جهاد یا جنگ با دشمنان دین و کشور کرده‌اند در پیش از این یاد کرده‌ایم اینان آن را بر خود نپسندیده چنین می‌گفتند بکوششِ سختتر از آنی که جنگ با خویشتن (1) باشد پرداخته‌اند و بدینسان یک پایه‌ی بزرگی را از دین برمی‌انداختند و خود نتیجه‌ی این نادانی و مانندهای آن بود که در برابر مغول درمانده باشند و بدان خواری و زبونی دچار آیند و یا پستی و بیرگی را بآنجا رسانند که زنان و فرزندان را بی‌پناه گزارده خودشان بگریزند!


پابرگی :
1ـ «مجادله با نفس» که در اندیشه‌ی ایشان «جهاد اکبر» بوده و بر دستور جهاد فی‌سبیل‌الله در اسلام ، برتری داشته.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی یک از هفت)


باید دانست گرفتاری توده‌های شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینه‌ی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.

مثلاً سید جمال‌الدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزه‌ی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) می‌پنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار می‌بردند.

پس از سید جمال‌الدین (یا در همان زمان او) یک اندیشه‌ی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون به اروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را می‌دیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن می‌شمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی ‌میرزا حسین‌خان سپهسالار و میرزا ملکم‌خان و میرزا علی‌خان امین‌الدوله و دیگران می‌کوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.

باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین می‌گفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را می‌شناسند و همه‌ی این گرفتاریها رفع می‌شود».

ما می‌گوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست می‌باشد. یگانگی همه‌ی مسلمانان اگر بودی یک نتیجه‌ی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر توده‌ای از دربایستهاست و زندگانی بی‌آن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی می‌دانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته می‌باید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.

چیزی که هست اینها هیچ یکی چاره‌ی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ـ یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ـ نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.

یک توده‌ی آلوده ، با اندیشه‌های پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهره‌یاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایه‌ی یک پیشامد بی‌ارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچه‌ی سودجوییها و کینه‌ورزیهای خود و یک چیز بی‌ارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای [=تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.


.