Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
📘 موانع دمکراسی در ایران
✍ فرهیخت
🔶 پاسخ به این پرسشها موضوع این دفترست : آیا راه دمکراسی در ایران هموارست؟ ، سنگهای راه دمکراسی در ایران کدامهاست؟ ، در آغاز چه گامهایی باید برداشت تا دمکراسی در ایران دستیافتنی گردد؟
📊 شمار ساتها : ۴۴
🔸 بازپسین پراکنش : اسفند ۱۴۰۱
کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده میگردد.
⭐️ کتاب را میتوانید از اینجا دریافت کنید.
✍ فرهیخت
🔶 پاسخ به این پرسشها موضوع این دفترست : آیا راه دمکراسی در ایران هموارست؟ ، سنگهای راه دمکراسی در ایران کدامهاست؟ ، در آغاز چه گامهایی باید برداشت تا دمکراسی در ایران دستیافتنی گردد؟
📊 شمار ساتها : ۴۴
🔸 بازپسین پراکنش : اسفند ۱۴۰۱
کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده میگردد.
⭐️ کتاب را میتوانید از اینجا دریافت کنید.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها
🔸 13ـ4) شیعیگری و باطنیگری (تکهی یک از یک)
ایرانیان در زمان ساسانیان زردشتی میبودند و سپس چون اسلام به ایران چیره گردید خواهان و ناخواهان مسلمان گردیدند. چیزی که هست بسیاری از پندارهای زردشتیگری را نیز نگه داشته با اسلام درآمیختند.
اسلام یک دین خدایی میبود و مسلمانان در قرنهای نخست تودهی برجسته و برگزیدهای بودند. ایرانیان نیز از اسلام بهرهی بسیار گرفتند. لیکن اسلام بپاکی خود نماند ، و از قرن سوم و چهارم آلودگیهایی بآن راه یافت و گرفتاریهایی رخ نمود.
نخستین گرفتاری درمیان مسلمانان داستان خلافت بود. چون معاویه خلافت را با زور و نیرنگ ربوده در بنیامیه ارثی گردانید دو خاندان دیگری ـ بنیهاشم و بنیعباس ـ با آنان بکشاکش پرداختند که ایرانیان در آن کشاکشها دست داشتند. سپس بنیعباس با دست ابومسلم خلافت را گرفتند و این بار درمیان ایشان با بنیهاشم کشاکش آغاز گردید. کسانی از بنیهاشم برای بدست آوردن خلافت بکوشش پرداختند ـ از محمد نفس زکیه ، برادرش ابراهیم ، یحییبنزید و دیگران ـ ولی هیچ یکی کاری از پیش نبرده کشته شدند.
از اینرو پیروان آن خاندان راه خود را عوض کرده چنین گفتند : «خلافت یا امامت باید از سوی خدا بکسی سپرده شود ، و کسی که خدا او را بخلافت برگزیده خلیفه است اگرچه مردم او را نشناسند ، اگرچه خانهنشین و دستبسته باشد. کسانی که میخواهند گناهکار نباشند باید باین خلیفه یا امام پیروی کنند ، دیگران خودشان دانند». (1)
خواستشان این بود که پیشوایان ما خلیفهاند و خدا آنان را بخلافت برگزیده ، و اینکه خانهنشینند و کاری از دستشان برنمیآید زیان ندارد.
از اینجا کشاکش خلافت که یک داستان سیاسی بود رنگ کیش گرفت و آموزاکهای بسیاری پیدا کرد ، و سپس داستان مرگ امامحسن عسکری و باور داشتن بامام ناپیدا پیش آمد و صد پینه بآن زده شد ، و این کیش که از حجاز و عراق برخاسته بود سرانجام در ایران جا گرفت و ریشه دوانید.
دوم گرفتاری باطنیگری بود. ایرانیان که از آغاز چیرگی عرب به ایران با آنان دشمن میبودند و بارها برای برانداختن یوغ آنان بشورش برخاستند چون در هر بار شکست مییافتند و کاری از پیش نمیبردند یک دسته چنین اندیشیدند که بجای جنگ روبرو با عرب از یک راهی به تباه گردانیدن اسلام کوشند و آن را از کار اندازند و برای این دلخواه سیاهکارانهی خود راه شگفتی را پیدا کردند ، و آن اینکه گفتند : «قرآن یا دیگر گفتههای پیغمبر اسلام یک آشکاری دارد و یک نهانی» ، (یک معنای آشکاری که همگی فهمند و یک معنای نهانی که جز برجستگان نفهمند) ، و با این دستاویز همهی دستورهای اسلام را از معنی خود بیرون برده تباهش گردانیدند. مثلاً در قرآن از بادهخواری و قماربازی نهی کرده. آنها گفتند : «باده ابوبکر و قمار عمر است و خواست قرآن آنست که هر مؤمنی باید از آن دو تن بیزاری جوید ، وگرنه باده خوردن و قمار باختن گناه نیست». دربارهی نماز گفتند : خواست خدا دوست داشتن علیبنابیطالب است. نماز را خواندی خواندی نخواندی نخواندی.
بدینسان ریشهی آموزاکهای اسلام را میکندند ، و چون خواستشان دشمنی با آن دین بود هرچه بدآموزی توانستند درمیان مردم رواج دادند ، تا آنجا که گفتند : خدا در کالبد کسانی بارها باین جهان آمده. یکی در کالبد علی بوده ، دیگری در کالبد محمد مکتوم بوده ، دیگری در کالبد حاکم بامرالله بوده. بدینسان پندارهای بسیار پستی را درمیان مردم پراکندند.
این گرفتاری نیز بیش از همه در ایران رواج یافت و حسن صباح بنیاد فرمانروایی در اینجا گزارده سالها باطنیان در این کشور چیره میبودند و بدآموزیهاشان بیش از دیگر جاها در اینجا پراکنده گردید.
پابرگی :
1ـ نخست بار امام ششم شیعیان این سخنان را بمیان آورد. (نک. کتاب «داوری»(شیعیگری))
.
🔸 13ـ4) شیعیگری و باطنیگری (تکهی یک از یک)
ایرانیان در زمان ساسانیان زردشتی میبودند و سپس چون اسلام به ایران چیره گردید خواهان و ناخواهان مسلمان گردیدند. چیزی که هست بسیاری از پندارهای زردشتیگری را نیز نگه داشته با اسلام درآمیختند.
اسلام یک دین خدایی میبود و مسلمانان در قرنهای نخست تودهی برجسته و برگزیدهای بودند. ایرانیان نیز از اسلام بهرهی بسیار گرفتند. لیکن اسلام بپاکی خود نماند ، و از قرن سوم و چهارم آلودگیهایی بآن راه یافت و گرفتاریهایی رخ نمود.
نخستین گرفتاری درمیان مسلمانان داستان خلافت بود. چون معاویه خلافت را با زور و نیرنگ ربوده در بنیامیه ارثی گردانید دو خاندان دیگری ـ بنیهاشم و بنیعباس ـ با آنان بکشاکش پرداختند که ایرانیان در آن کشاکشها دست داشتند. سپس بنیعباس با دست ابومسلم خلافت را گرفتند و این بار درمیان ایشان با بنیهاشم کشاکش آغاز گردید. کسانی از بنیهاشم برای بدست آوردن خلافت بکوشش پرداختند ـ از محمد نفس زکیه ، برادرش ابراهیم ، یحییبنزید و دیگران ـ ولی هیچ یکی کاری از پیش نبرده کشته شدند.
از اینرو پیروان آن خاندان راه خود را عوض کرده چنین گفتند : «خلافت یا امامت باید از سوی خدا بکسی سپرده شود ، و کسی که خدا او را بخلافت برگزیده خلیفه است اگرچه مردم او را نشناسند ، اگرچه خانهنشین و دستبسته باشد. کسانی که میخواهند گناهکار نباشند باید باین خلیفه یا امام پیروی کنند ، دیگران خودشان دانند». (1)
خواستشان این بود که پیشوایان ما خلیفهاند و خدا آنان را بخلافت برگزیده ، و اینکه خانهنشینند و کاری از دستشان برنمیآید زیان ندارد.
از اینجا کشاکش خلافت که یک داستان سیاسی بود رنگ کیش گرفت و آموزاکهای بسیاری پیدا کرد ، و سپس داستان مرگ امامحسن عسکری و باور داشتن بامام ناپیدا پیش آمد و صد پینه بآن زده شد ، و این کیش که از حجاز و عراق برخاسته بود سرانجام در ایران جا گرفت و ریشه دوانید.
دوم گرفتاری باطنیگری بود. ایرانیان که از آغاز چیرگی عرب به ایران با آنان دشمن میبودند و بارها برای برانداختن یوغ آنان بشورش برخاستند چون در هر بار شکست مییافتند و کاری از پیش نمیبردند یک دسته چنین اندیشیدند که بجای جنگ روبرو با عرب از یک راهی به تباه گردانیدن اسلام کوشند و آن را از کار اندازند و برای این دلخواه سیاهکارانهی خود راه شگفتی را پیدا کردند ، و آن اینکه گفتند : «قرآن یا دیگر گفتههای پیغمبر اسلام یک آشکاری دارد و یک نهانی» ، (یک معنای آشکاری که همگی فهمند و یک معنای نهانی که جز برجستگان نفهمند) ، و با این دستاویز همهی دستورهای اسلام را از معنی خود بیرون برده تباهش گردانیدند. مثلاً در قرآن از بادهخواری و قماربازی نهی کرده. آنها گفتند : «باده ابوبکر و قمار عمر است و خواست قرآن آنست که هر مؤمنی باید از آن دو تن بیزاری جوید ، وگرنه باده خوردن و قمار باختن گناه نیست». دربارهی نماز گفتند : خواست خدا دوست داشتن علیبنابیطالب است. نماز را خواندی خواندی نخواندی نخواندی.
بدینسان ریشهی آموزاکهای اسلام را میکندند ، و چون خواستشان دشمنی با آن دین بود هرچه بدآموزی توانستند درمیان مردم رواج دادند ، تا آنجا که گفتند : خدا در کالبد کسانی بارها باین جهان آمده. یکی در کالبد علی بوده ، دیگری در کالبد محمد مکتوم بوده ، دیگری در کالبد حاکم بامرالله بوده. بدینسان پندارهای بسیار پستی را درمیان مردم پراکندند.
این گرفتاری نیز بیش از همه در ایران رواج یافت و حسن صباح بنیاد فرمانروایی در اینجا گزارده سالها باطنیان در این کشور چیره میبودند و بدآموزیهاشان بیش از دیگر جاها در اینجا پراکنده گردید.
پابرگی :
1ـ نخست بار امام ششم شیعیان این سخنان را بمیان آورد. (نک. کتاب «داوری»(شیعیگری))
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی یک)
چنانکه نوشتهایم ما امسال در پیمان ، بیش از همه ، از خودخواهی و گردنکشی و جداسری و خودنمایی و مانند اینها سخن خواهیم راند. این خیمها رواج بسیار پیدا کرده و گروه انبوهی بیآنکه خود بدانند دچار آنها میباشند. از آنسوی زیان اینها بسیار فزونتر از آنست که پنداشته میشود. اینها را با خیمهای ناستودهی دیگر به یک رشته نتوان کشید.
اینها خیمهای زشتیست که ما شمرده و زیان آنها را بازخواهیم نمود. چیزی که هست تنها شمردن بدخیمیها (یا نیکخیمیها) سودی نتواند داشت. بدخیمان نیز آنها را میشمارند و همچون دیگران بگله و ناله میپردازند.
ما میباید ، گذشته از آنکه اینها را بشماریم و معنی هر یکی را با زیانش روشن گردانیم ، نیک نشان دهیم که چه کسانی بآنها دچارند و نشان و دلیل آنها چه میباشد ، وآنگاه سرچشمه و انگیزهی آنها را بازنموده بچاره کوشیم. اینست میباید به یک میدان بزرگتری درآییم و به یک رشته جستارهای ارجدار دیگری هم پردازیم.
یکی از لغزشها که بیشتر کسان دچارند اینست که خیمها را یک چیز جداگانه میپندارند ، و اینست جداگانه از آنها گفتگو میدارند ، و جداگانه امید چاره میبندند. اینان میپندارند از راه پند و اندرز ، و تنها با نکوهش و ستایش ، بخیمهای نیک رواج داده و از خیمهای بد جلو توان گرفت. ولی اینها همه خامست و ما در گفتارها نشان خواهیم داد که نیکی خیمها با نیرومندی روان و خرد ، و با پی بردن براستیها ، و شناختن معنی جهان و زندگی بهم بسته میباشد.
ببینید : دروغ از خیمهای ناستوده است. کنون شما بدروغگویانی بدی آن را آگاهی دهید و پندها و اندرزها سرایید ، آیا از آن بازخواهند گشت؟.. بیگمان از صد تن یکی بازنخواهد گشت. چرا؟.. زیرا که روانهاشان ناتوان میباشد و تا روانهای ایشان نیرومند نگردد تنها با آگاهی از بدی دروغ ، از آن پرهیز نخواهند جست. ما همهی اینها را روشن خواهیم گردانید.
.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی یک)
چنانکه نوشتهایم ما امسال در پیمان ، بیش از همه ، از خودخواهی و گردنکشی و جداسری و خودنمایی و مانند اینها سخن خواهیم راند. این خیمها رواج بسیار پیدا کرده و گروه انبوهی بیآنکه خود بدانند دچار آنها میباشند. از آنسوی زیان اینها بسیار فزونتر از آنست که پنداشته میشود. اینها را با خیمهای ناستودهی دیگر به یک رشته نتوان کشید.
اینها خیمهای زشتیست که ما شمرده و زیان آنها را بازخواهیم نمود. چیزی که هست تنها شمردن بدخیمیها (یا نیکخیمیها) سودی نتواند داشت. بدخیمان نیز آنها را میشمارند و همچون دیگران بگله و ناله میپردازند.
ما میباید ، گذشته از آنکه اینها را بشماریم و معنی هر یکی را با زیانش روشن گردانیم ، نیک نشان دهیم که چه کسانی بآنها دچارند و نشان و دلیل آنها چه میباشد ، وآنگاه سرچشمه و انگیزهی آنها را بازنموده بچاره کوشیم. اینست میباید به یک میدان بزرگتری درآییم و به یک رشته جستارهای ارجدار دیگری هم پردازیم.
یکی از لغزشها که بیشتر کسان دچارند اینست که خیمها را یک چیز جداگانه میپندارند ، و اینست جداگانه از آنها گفتگو میدارند ، و جداگانه امید چاره میبندند. اینان میپندارند از راه پند و اندرز ، و تنها با نکوهش و ستایش ، بخیمهای نیک رواج داده و از خیمهای بد جلو توان گرفت. ولی اینها همه خامست و ما در گفتارها نشان خواهیم داد که نیکی خیمها با نیرومندی روان و خرد ، و با پی بردن براستیها ، و شناختن معنی جهان و زندگی بهم بسته میباشد.
ببینید : دروغ از خیمهای ناستوده است. کنون شما بدروغگویانی بدی آن را آگاهی دهید و پندها و اندرزها سرایید ، آیا از آن بازخواهند گشت؟.. بیگمان از صد تن یکی بازنخواهد گشت. چرا؟.. زیرا که روانهاشان ناتوان میباشد و تا روانهای ایشان نیرومند نگردد تنها با آگاهی از بدی دروغ ، از آن پرهیز نخواهند جست. ما همهی اینها را روشن خواهیم گردانید.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها
🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکهی یک از چهار)
آن شنیدهاید که چون چنگیزخان بر بخارا دست یافت بدرون شهر درآمده آنچه خواری و زبونی بود بر مردم روا داشت و با سران و نزدیکان خود بمسجد درآمده در آنجا بزم بادهگساری آراست و به سپاهیان دستور داد اسبها را بباغچهی مسجد کشیدند که در آنجا کاه و جو خورانند و مغولان قرآنها را زیر پا ریخته صندوقهای آنان را آخور اسبان گردانیدند ملایان و مجتهدان و صوفیان که خوار و زار بیرون ریخته نتیجهی نادانیهای خود را در برابر چشم میدیدند و زیر تازیانهی مغولان بنگهداری اسبان میپرداختند. در چنان هنگامی نیز یگانه هنرشان نکتهسنجی بود و یکی که بگله میپرداخت دیگری جلو او را گرفته میگفت : «خاموش! باد بینیازی خدا میوزد!» با این یک جمله خود را آسوده نموده با سختیهای استخوانگداز میساختند و این نمیدانستند آن سختیها جز نتیجهی این کجاندیشیها و نادانیها نیست.
اگر اینان دین اسلام و آیین آن را بهم نزدندی و مردم را با کجاندیشیها و پنداربافیهای خود آلوده نگردانیدندی کی مغول توانستی بدانسان چیره گردد و آن ستمهای استخوانسوز را بر مردم روا دارد؟!.
اگر کتاب نجمالدین رازی را دیدهاید این مرد صدها صفحه را پر از باریکاندیشیهای صوفیانه نموده. یک گفتهی کوچک عربی را عنوان کرده و چندین ورق را با نکتهسنجیهای خود سیاه گردانیده ولی چنانکه در دیباچهی آن کتاب مینویسد در پیشامد مغول خاندان و فرزندان خود را در ری بیکس گزارده خود او با چند تن درویش بیسر و پا جان بدر برده است.
این از چیست؟.. آیا نه اینست که اینان دستورهای اسلامی را گرفته و از نتیجهی درست یا بعبارت بهتر از مغز آن چشم پوشیده و تنها به یک رشته نکتهبافیها در پیرامون آن بسنده مینمودند؟!.. آنچه را که اینان با جهاد یا جنگ با دشمنان دین و کشور کردهاند در پیش از این یاد کردهایم اینان آن را بر خود نپسندیده چنین میگفتند بکوششِ سختتر از آنی که جنگ با خویشتن (1) باشد پرداختهاند و بدینسان یک پایهی بزرگی را از دین برمیانداختند و خود نتیجهی این نادانی و مانندهای آن بود که در برابر مغول درمانده باشند و بدان خواری و زبونی دچار آیند و یا پستی و بیرگی را بآنجا رسانند که زنان و فرزندان را بیپناه گزارده خودشان بگریزند!
پابرگی :
1ـ «مجادله با نفس» که در اندیشهی ایشان «جهاد اکبر» بوده و بر دستور جهاد فیسبیلالله در اسلام ، برتری داشته.
.
🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکهی یک از چهار)
آن شنیدهاید که چون چنگیزخان بر بخارا دست یافت بدرون شهر درآمده آنچه خواری و زبونی بود بر مردم روا داشت و با سران و نزدیکان خود بمسجد درآمده در آنجا بزم بادهگساری آراست و به سپاهیان دستور داد اسبها را بباغچهی مسجد کشیدند که در آنجا کاه و جو خورانند و مغولان قرآنها را زیر پا ریخته صندوقهای آنان را آخور اسبان گردانیدند ملایان و مجتهدان و صوفیان که خوار و زار بیرون ریخته نتیجهی نادانیهای خود را در برابر چشم میدیدند و زیر تازیانهی مغولان بنگهداری اسبان میپرداختند. در چنان هنگامی نیز یگانه هنرشان نکتهسنجی بود و یکی که بگله میپرداخت دیگری جلو او را گرفته میگفت : «خاموش! باد بینیازی خدا میوزد!» با این یک جمله خود را آسوده نموده با سختیهای استخوانگداز میساختند و این نمیدانستند آن سختیها جز نتیجهی این کجاندیشیها و نادانیها نیست.
اگر اینان دین اسلام و آیین آن را بهم نزدندی و مردم را با کجاندیشیها و پنداربافیهای خود آلوده نگردانیدندی کی مغول توانستی بدانسان چیره گردد و آن ستمهای استخوانسوز را بر مردم روا دارد؟!.
اگر کتاب نجمالدین رازی را دیدهاید این مرد صدها صفحه را پر از باریکاندیشیهای صوفیانه نموده. یک گفتهی کوچک عربی را عنوان کرده و چندین ورق را با نکتهسنجیهای خود سیاه گردانیده ولی چنانکه در دیباچهی آن کتاب مینویسد در پیشامد مغول خاندان و فرزندان خود را در ری بیکس گزارده خود او با چند تن درویش بیسر و پا جان بدر برده است.
این از چیست؟.. آیا نه اینست که اینان دستورهای اسلامی را گرفته و از نتیجهی درست یا بعبارت بهتر از مغز آن چشم پوشیده و تنها به یک رشته نکتهبافیها در پیرامون آن بسنده مینمودند؟!.. آنچه را که اینان با جهاد یا جنگ با دشمنان دین و کشور کردهاند در پیش از این یاد کردهایم اینان آن را بر خود نپسندیده چنین میگفتند بکوششِ سختتر از آنی که جنگ با خویشتن (1) باشد پرداختهاند و بدینسان یک پایهی بزرگی را از دین برمیانداختند و خود نتیجهی این نادانی و مانندهای آن بود که در برابر مغول درمانده باشند و بدان خواری و زبونی دچار آیند و یا پستی و بیرگی را بآنجا رسانند که زنان و فرزندان را بیپناه گزارده خودشان بگریزند!
پابرگی :
1ـ «مجادله با نفس» که در اندیشهی ایشان «جهاد اکبر» بوده و بر دستور جهاد فیسبیلالله در اسلام ، برتری داشته.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی یک از هفت)
باید دانست گرفتاری تودههای شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینهی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.
مثلاً سید جمالالدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزهی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) میپنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار میبردند.
پس از سید جمالالدین (یا در همان زمان او) یک اندیشهی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون به اروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را میدیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن میشمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی میرزا حسینخان سپهسالار و میرزا ملکمخان و میرزا علیخان امینالدوله و دیگران میکوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.
باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین میگفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را میشناسند و همهی این گرفتاریها رفع میشود».
ما میگوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست میباشد. یگانگی همهی مسلمانان اگر بودی یک نتیجهی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر تودهای از دربایستهاست و زندگانی بیآن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی میدانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته میباید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.
چیزی که هست اینها هیچ یکی چارهی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ـ یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ـ نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.
یک تودهی آلوده ، با اندیشههای پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهرهیاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایهی یک پیشامد بیارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچهی سودجوییها و کینهورزیهای خود و یک چیز بیارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای [=تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.
.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی یک از هفت)
باید دانست گرفتاری تودههای شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینهی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.
مثلاً سید جمالالدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزهی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) میپنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار میبردند.
پس از سید جمالالدین (یا در همان زمان او) یک اندیشهی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون به اروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را میدیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن میشمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی میرزا حسینخان سپهسالار و میرزا ملکمخان و میرزا علیخان امینالدوله و دیگران میکوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.
باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین میگفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را میشناسند و همهی این گرفتاریها رفع میشود».
ما میگوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست میباشد. یگانگی همهی مسلمانان اگر بودی یک نتیجهی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر تودهای از دربایستهاست و زندگانی بیآن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی میدانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته میباید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.
چیزی که هست اینها هیچ یکی چارهی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ـ یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ـ نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.
یک تودهی آلوده ، با اندیشههای پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهرهیاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایهی یک پیشامد بیارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچهی سودجوییها و کینهورزیهای خود و یک چیز بیارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای [=تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها
🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکهی دو از چهار)
در قرنهای هفتم و هشتم صوفیگری پیشرفت بسیار کرده خود دستگاه بزرگی گردید و این بچندین جهت بود : از یکسوی دو سه قرن از پیدایش صوفیگری درمیان شرقیان گذشته و کمکم همگی از بزرگ و کوچک و دور و نزدیک و دانا و کانا به پندارهای شگفت صوفیان خو گرفته بودند و آن رمیدگی که در آغاز کار بود از میان برخاسته و این زمان مردم در صوفیان با دیدهی مهربانی مینگریستند و از اینکه میدیدند خود را بکناری کشیدهاند و پیاپی نام خدا را بر زبان دارند آنان را «مردم خدا» میپنداشتند. این نیرو در خردها نبود که بدانند راه خداپرستی نه آنست و آن کنارهگیری ایشان از زندگی جز تنبلی و تنآسانی انگیزهی دیگری ندارد. به هر اندازه که خردها سستتر و ناآگاهی مردم از بنیاد دین فزونتر میگردید بر رواج صوفیگری میافزود.
از یکسوی دیگر چون در قرن هفتم داستان مغول رخ داد و مسلمانان بخواری و زبونی افتادند این انگیزهی دیگری بر پیشرفت صوفیگری گردید. زیرا گذشته از آنکه خواری و زبونی با صوفیگری سازش بسیار دارد نومیدی مردم از رهایی نیز این نتیجه را میداد که هر کسی خود را با پندارهایی سرگرم سازد تا کمتر یاد گرفتاریها کند. کسانی که آن مردانگی را نداشتند که از هر راهی باشد بچارهی درد کوشند ناگزیر بودند با پرداختن باین راهها از اثر درد بکاهند.
گذشته از همهی اینها مغولان برای جلوگیری از شوریدن و جنبیدن مسلمانان کوششهایی مینمودهاند و یکی از آنها فزودن بر رواج صوفیگری بوده و ما در این باره گواهیها از تاریخ در دست داریم که بدانسان که صوفیگری و خراباتیگری و اینگونه گرفتاریهای مسلمانان داستان دلگداز آمدن مغولان را نتیجه داد آمدن مغولان نیز مایهی رواج آن آلودگیها گردید. زیرا مغولان با همهی دُژآگاهی و بیابانیگری در کار خود شایستگی و توانایی نشان میدادند و این ناگفته پیداست که آن کشورهای بزرگی را که زیردست گرفته بودند همه با شمشیر راه نمیبردند و بیگمان نیرنگها یا بزبان امروزه سیاستها نیز بکار میبردند و در این باره اگر خودشان چندان استادی نداشتند کسان بسیاری از جهود و ترسا و دیگران که بایشان پیوسته بودند و رشتهی کارها در دست داشتند بسیار استاد بودند و شاید این نتیجهی اندیشهی ایشان بوده که در سراسر کشورِ مغولان برواج صوفیگری و خراباتیگری و مانند اینها کوشیده شود. (1)
یکی از تاریخنگاران که داستان دلسوز چیرگی مغول را بر ایران مینگارد و حال گرفتاری مردم را باز میکند چنین مینویسد : «لیکن در زمان مغول ادبیات و فلسفه پیشرفت بسیار کرد» و این را مایهی دلداری برای خوانندگان میانگارد. ولی راستی آنست که اینها نیز از گرفتاری و بدبختی ایرانیان پیش میرفته. ما چون در این باره گفتار جداگانهای داریم اینست باین اندازه بسنده میکنیم.
اگر سفرنامهی ابنجُبَیر و ابنبطوطه و مانند اینها را بخوانیم در قرنهای ششم و هفتم و هشتم صوفیان در همه جا زندگانی بسیار خوشی را داشتهاند و بیشتر ایشان در زیباترین و آراستهترین جایگاهها میزیستهاند. این خود داستان شگفتی است که مردمان در آن زمانها در دهش از اندازه بیرون بودهاند. آدمی که از نهاد خود آزمند است و تا بتواند بپولاندوزی کوشد و در این راه است که با دیگران همچشمی کند در آن زمانها مردمان در دهش و بخشش با یکدیگر همچشمی میکردهاند. این نتیجهی دستورهای اسلام بوده ولی آن نیز همچون دیگر چیزها از راه خود بیرون رفته بوده. اسلام بر هر توانگری دستگیری از بیچیزان و درماندگان را بایا میگرفته و به هر گونه نیکوکاری برمیانگیخته. لیکن این را از کسانی میخواسته که دارایی را از راه پیشهوری و برزگری و داد و ستد و اینگونه راهها بدست بیاورند و آنگاه چیزی دادن و دستگیری را نیز تنها دربارهی درماندگان و بیچیزان دستور میداد. اینکه کسانی با ستمگری و تاخت و چپاول دارایی بیندوزند و آن را در راه خانقاهسازی بهر صوفیان تنبل و مفتخوار و در خوان نهادن از بهر ایشان بکار برند چیزی بود که دین از آن بیزاری داشت.
هرچه هست اینگونه دهش در آن قرنها رواج بیاندازه داشتی و توانگران و زورمندان به یکدیگر پیشی و بیشی جستندی و بیشتر بصوفیان پرداختندی. اینست در شهرها خانقاههای باشکوه برپا میشده و در فرودگاهها (2) آسایشگاهها بنیاد مییافته. از کتاب ابنبطوطه میدانیم که صوفیان دسته دسته بگردش برمیخاستهاند و به هر فرودگاهی که میرسیدهاند در تکیهی (یا زاویهی) آنجا فرود میآمدهاند که ناهار و شام و رخت و گرمابه و همه گونه دربایست زندگانی از بهر ایشان در آنجا آماده بوده است و هر چند روز که میخواستهاند در آنجا بسر میبردهاند.
👇
🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکهی دو از چهار)
در قرنهای هفتم و هشتم صوفیگری پیشرفت بسیار کرده خود دستگاه بزرگی گردید و این بچندین جهت بود : از یکسوی دو سه قرن از پیدایش صوفیگری درمیان شرقیان گذشته و کمکم همگی از بزرگ و کوچک و دور و نزدیک و دانا و کانا به پندارهای شگفت صوفیان خو گرفته بودند و آن رمیدگی که در آغاز کار بود از میان برخاسته و این زمان مردم در صوفیان با دیدهی مهربانی مینگریستند و از اینکه میدیدند خود را بکناری کشیدهاند و پیاپی نام خدا را بر زبان دارند آنان را «مردم خدا» میپنداشتند. این نیرو در خردها نبود که بدانند راه خداپرستی نه آنست و آن کنارهگیری ایشان از زندگی جز تنبلی و تنآسانی انگیزهی دیگری ندارد. به هر اندازه که خردها سستتر و ناآگاهی مردم از بنیاد دین فزونتر میگردید بر رواج صوفیگری میافزود.
از یکسوی دیگر چون در قرن هفتم داستان مغول رخ داد و مسلمانان بخواری و زبونی افتادند این انگیزهی دیگری بر پیشرفت صوفیگری گردید. زیرا گذشته از آنکه خواری و زبونی با صوفیگری سازش بسیار دارد نومیدی مردم از رهایی نیز این نتیجه را میداد که هر کسی خود را با پندارهایی سرگرم سازد تا کمتر یاد گرفتاریها کند. کسانی که آن مردانگی را نداشتند که از هر راهی باشد بچارهی درد کوشند ناگزیر بودند با پرداختن باین راهها از اثر درد بکاهند.
گذشته از همهی اینها مغولان برای جلوگیری از شوریدن و جنبیدن مسلمانان کوششهایی مینمودهاند و یکی از آنها فزودن بر رواج صوفیگری بوده و ما در این باره گواهیها از تاریخ در دست داریم که بدانسان که صوفیگری و خراباتیگری و اینگونه گرفتاریهای مسلمانان داستان دلگداز آمدن مغولان را نتیجه داد آمدن مغولان نیز مایهی رواج آن آلودگیها گردید. زیرا مغولان با همهی دُژآگاهی و بیابانیگری در کار خود شایستگی و توانایی نشان میدادند و این ناگفته پیداست که آن کشورهای بزرگی را که زیردست گرفته بودند همه با شمشیر راه نمیبردند و بیگمان نیرنگها یا بزبان امروزه سیاستها نیز بکار میبردند و در این باره اگر خودشان چندان استادی نداشتند کسان بسیاری از جهود و ترسا و دیگران که بایشان پیوسته بودند و رشتهی کارها در دست داشتند بسیار استاد بودند و شاید این نتیجهی اندیشهی ایشان بوده که در سراسر کشورِ مغولان برواج صوفیگری و خراباتیگری و مانند اینها کوشیده شود. (1)
یکی از تاریخنگاران که داستان دلسوز چیرگی مغول را بر ایران مینگارد و حال گرفتاری مردم را باز میکند چنین مینویسد : «لیکن در زمان مغول ادبیات و فلسفه پیشرفت بسیار کرد» و این را مایهی دلداری برای خوانندگان میانگارد. ولی راستی آنست که اینها نیز از گرفتاری و بدبختی ایرانیان پیش میرفته. ما چون در این باره گفتار جداگانهای داریم اینست باین اندازه بسنده میکنیم.
اگر سفرنامهی ابنجُبَیر و ابنبطوطه و مانند اینها را بخوانیم در قرنهای ششم و هفتم و هشتم صوفیان در همه جا زندگانی بسیار خوشی را داشتهاند و بیشتر ایشان در زیباترین و آراستهترین جایگاهها میزیستهاند. این خود داستان شگفتی است که مردمان در آن زمانها در دهش از اندازه بیرون بودهاند. آدمی که از نهاد خود آزمند است و تا بتواند بپولاندوزی کوشد و در این راه است که با دیگران همچشمی کند در آن زمانها مردمان در دهش و بخشش با یکدیگر همچشمی میکردهاند. این نتیجهی دستورهای اسلام بوده ولی آن نیز همچون دیگر چیزها از راه خود بیرون رفته بوده. اسلام بر هر توانگری دستگیری از بیچیزان و درماندگان را بایا میگرفته و به هر گونه نیکوکاری برمیانگیخته. لیکن این را از کسانی میخواسته که دارایی را از راه پیشهوری و برزگری و داد و ستد و اینگونه راهها بدست بیاورند و آنگاه چیزی دادن و دستگیری را نیز تنها دربارهی درماندگان و بیچیزان دستور میداد. اینکه کسانی با ستمگری و تاخت و چپاول دارایی بیندوزند و آن را در راه خانقاهسازی بهر صوفیان تنبل و مفتخوار و در خوان نهادن از بهر ایشان بکار برند چیزی بود که دین از آن بیزاری داشت.
هرچه هست اینگونه دهش در آن قرنها رواج بیاندازه داشتی و توانگران و زورمندان به یکدیگر پیشی و بیشی جستندی و بیشتر بصوفیان پرداختندی. اینست در شهرها خانقاههای باشکوه برپا میشده و در فرودگاهها (2) آسایشگاهها بنیاد مییافته. از کتاب ابنبطوطه میدانیم که صوفیان دسته دسته بگردش برمیخاستهاند و به هر فرودگاهی که میرسیدهاند در تکیهی (یا زاویهی) آنجا فرود میآمدهاند که ناهار و شام و رخت و گرمابه و همه گونه دربایست زندگانی از بهر ایشان در آنجا آماده بوده است و هر چند روز که میخواستهاند در آنجا بسر میبردهاند.
👇
اگر صوفیان را در آن قرنها بستاییم بسخن درازی نیاز پیدا خواهیم کرد. باین یک جمله بس میکنم که بهتر از همه زیست آنان بوده. اینست در آن زمان صوفیگری دستگاه باشکوهی داشته و صوفیان در همه جا دستههای انبوهی بودهاند و پیران ایشان هر یکی در جای خود فرمانروایی میکرده. از اینجا کسانی از آنان باین اندیشه افتادند که راستیرا بنیاد فرمانروایی گزارند و از پوستنشینی بتختنشینی رسند و کمکم این اندیشه نیرو گرفت و پارهای بکار برخاستند و در آغاز چند تنی فیروزی نیافته از میان رفتند. لیکن پس از دیری زمینهی بهتری پیش آمد و کسانی باین آرزو نیز دست یافتند که ما از این باره جداگانه گفتگو خواهیم کرد. (3)
پابرگیها :
1ـ آقای جواد قهرمانی در رسالهی دانشگاهی خود بنام «یادداشتهایی دربارهی تصوف و عرفان» (نشر اینترنتی در کانال تلگرامی «کتابخانهی پاکدینی» بنشانی : t.me/kasravi_ahmad) (گفتار هشتم) اشاره بگوشهای از این پشتیبانیهای دستگاه مغول بصوفیگری دارد. از آن نوشتار ، خواجه رشیدالدین فضلالله وزیر یهودینژاد ایلخانان یکی از رواجدهندگانِ صوفیگری شناخته میگردد.
2ـ جای فرود از هر گونه ، منزل
3ـ در کتاب صوفیگری در این باره چنین میخوانیم : «نیز برخی از پیران بآرزوی تاج و تخت افتاده بدستیاری درویشان ، بنیاد پادشاهی برای خود گزاردهاند. در ایران یکی از آنان میرقوامالدین مرعشی (یا میر بزرگ) بوده که در مازندران پادشاهی مرعشیان را پدید آورده ، دیگری شیخ جنید صفوی بوده که بآن آرزو برخاسته ولی خود او و پسرش شیخ حیدر در این راه کشته گردیدهاند و انجام کار برای شاهاسماعیل پسر حیدر مانده است.
خاندان صفوی پدید آمده از صوفیگری میبود. با اینحال در زمان آن خاندان صوفیگری به پیشرفت بیشتری نرسید ، بلکه از آخرهای پادشاهی آن خاندان میبود که صوفیگری چه در ایران و چه در جاهای دیگر رو بافسردگی نهاد و روز بروز از شکوه و رونقش کاست و تاکنون همچنان رو به پس رفتن میبوده است.»
.
پابرگیها :
1ـ آقای جواد قهرمانی در رسالهی دانشگاهی خود بنام «یادداشتهایی دربارهی تصوف و عرفان» (نشر اینترنتی در کانال تلگرامی «کتابخانهی پاکدینی» بنشانی : t.me/kasravi_ahmad) (گفتار هشتم) اشاره بگوشهای از این پشتیبانیهای دستگاه مغول بصوفیگری دارد. از آن نوشتار ، خواجه رشیدالدین فضلالله وزیر یهودینژاد ایلخانان یکی از رواجدهندگانِ صوفیگری شناخته میگردد.
2ـ جای فرود از هر گونه ، منزل
3ـ در کتاب صوفیگری در این باره چنین میخوانیم : «نیز برخی از پیران بآرزوی تاج و تخت افتاده بدستیاری درویشان ، بنیاد پادشاهی برای خود گزاردهاند. در ایران یکی از آنان میرقوامالدین مرعشی (یا میر بزرگ) بوده که در مازندران پادشاهی مرعشیان را پدید آورده ، دیگری شیخ جنید صفوی بوده که بآن آرزو برخاسته ولی خود او و پسرش شیخ حیدر در این راه کشته گردیدهاند و انجام کار برای شاهاسماعیل پسر حیدر مانده است.
خاندان صفوی پدید آمده از صوفیگری میبود. با اینحال در زمان آن خاندان صوفیگری به پیشرفت بیشتری نرسید ، بلکه از آخرهای پادشاهی آن خاندان میبود که صوفیگری چه در ایران و چه در جاهای دیگر رو بافسردگی نهاد و روز بروز از شکوه و رونقش کاست و تاکنون همچنان رو به پس رفتن میبوده است.»
.
Telegram
کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
احمد کسروی :
@Pakdini
یوتیوب :
youtube.com/@pakdini
تاریخ مشروطهی ایران :
@Tarikhe_Mashruteye_Iran
تاریخ محمد :
@Tarikhe_Mohammad
کتاب سودمند :
@KetabSudmand
دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
پیام بما
t.me/pakdini?direct
farhixt@gmail.com
@Pakdini
یوتیوب :
youtube.com/@pakdini
تاریخ مشروطهی ایران :
@Tarikhe_Mashruteye_Iran
تاریخ محمد :
@Tarikhe_Mohammad
کتاب سودمند :
@KetabSudmand
دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
پیام بما
t.me/pakdini?direct
farhixt@gmail.com
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی دو از هفت)
سرگذشت سی و چهل سالهی ایران خود گواه این گفتهها میباشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد میکنیم :
چنین گیرید که شما میخواهید یک دسته سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوهی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که میتوان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید.
آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده کاردان دلسوز ، نقشهی جنگی درست هم دربایست میباشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بیاثر نتواند بود.
لیکن همهی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همهی این چیزها را بینتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهرهی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای (1) خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشهی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهرهمندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.
اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار میباشد. یک تودهی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همهی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بینتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس میکنیم :
1) داستان نادرشاه را همه کس میداند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشههای کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکستیافته و از میانرفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینهی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایهی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانهای که دربارهی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.
اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری میبود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمیخواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. میخواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا میتوانست و از دست او برمیآمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور میکوشید و با همهی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی میپرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.
کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجههای بزرگی که در سایهی تلاش بیستساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟... همین زمینه است که میخواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.
پابرگی :
1ـ دُژ پیشوندیست بمعنی «بدی توأم با خشونت» ـ ویراینده
.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی دو از هفت)
سرگذشت سی و چهل سالهی ایران خود گواه این گفتهها میباشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد میکنیم :
چنین گیرید که شما میخواهید یک دسته سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوهی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که میتوان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید.
آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده کاردان دلسوز ، نقشهی جنگی درست هم دربایست میباشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بیاثر نتواند بود.
لیکن همهی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همهی این چیزها را بینتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهرهی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای (1) خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشهی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهرهمندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.
اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار میباشد. یک تودهی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همهی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بینتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس میکنیم :
1) داستان نادرشاه را همه کس میداند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشههای کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکستیافته و از میانرفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینهی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایهی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانهای که دربارهی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.
اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری میبود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمیخواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. میخواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا میتوانست و از دست او برمیآمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور میکوشید و با همهی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی میپرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.
کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجههای بزرگی که در سایهی تلاش بیستساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟... همین زمینه است که میخواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.
پابرگی :
1ـ دُژ پیشوندیست بمعنی «بدی توأم با خشونت» ـ ویراینده
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها
🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکهی سه از چهار)
در اینجا چون گفتگو از زمان مغول داریم دو داستانی را از آن زمان مینگاریم : چنانکه گفتهایم یکی از شیوههای صوفیان بوده که هر پیشامدی را بدلخواه بگزارش آورده از آن سود میجستند. در این زمان دو مثالی از اینگونه رخ داده. یکی آنکه چون داستان دلگداز مغول رخ داد و آنهمه خونها ریخته شد و آنهمه خانهها ویران گردید در جایی که صوفیان بایستی بهوش آیند و نتیجهی نادانیهای خود را در برابر چشم دیده دست از آنها بردارند و با مردم دست بهم داده بچارهی آن بدبختی کوشند از پیشامد چنین بهرهبرداری کردند که بگویند آنهمه گرفتاری بپاس جایگاه صوفیان بوده. بدینسان که چون سلطانمحمد خوارزمشاه شیخ مجدالدین نامی را از پیشروان صوفیگری کشته بوده خدا بر مردم خشم گرفت و مغولان را بخواستن خون آن پیر فرستاد. کسانی از آنان این را عنوان نموده و در اینجا و آنجا میسرودند و بخود میبالیدند. این نمونهای از نادانی و پستی ایشانست. این بهترین گواه است که یک دسته چون براه کج افتادند هرچه پیشتر روند گمراهتر گردند. بهترین گواه است که یکمشتی چون سر از پیروی مردان خدا پیچند بیکبار تباه گردند. اینان آن سختیها را بخود میدادند و آن لافها از پیوستن بخدا و مانند آن میزدند و برای خود جایگاهی بالاتر از جایگاه برانگیختگان خدا میشناختند و این نمونهی پستی و نادانی ایشانست.
کسی نمیگفت از کشته شدن شیخ مجدالدین بمردم بیگناه چه؟! مجدالدین را خوارزمشاه کشته و این چگونه میشد که خدا دیگران را بخون او بگیرد؟! وآنگاه در تاخت مغول دستهای از خود صوفیان نیز کشته شدند که یکی از ایشان شیخ عطار بود. پس چگونه میتوان گفت آن داستان خونین از بهر کشته شدن یک صوفی بوده؟! اگر صوفیان را پیش خدا این ارج بوده پس چرا یکی آن نکرد جلو تاخت مغول را از ایران برگرداند؟!
نمیدانم چرا همهی کرامتهای اینان زیانکاری بوده و نیکی از دستشان برنمیآمده؟! یک صوفیِ کشته شده مایهی ویرانی صد شهر میشود ولی صد صوفیِ زنده یک شهری را از تاراج نگاه نمیدارد.
با تنهای درست و دلهای بیدرد در کنجی نشسته این چیزها را میساختند و با اینها بود که چشمها را ترسانیده مردم را زیردست خود میگردانیدند. همین داستان را در چندین کتاب آوردهاند و در یکی از آنها نویسندهی کتاب این عبارت را نیز میافزاید : «آری تا دل صاحبدلی نامد بدرد هیچ قومی را خدا رسوا نکرد».
کسی نمیداند اینان چه میکردند که صاحبدل میشدند؟! وآنگاه این از کجا بوده که خشم خدا تنها بهنگام بدرد آمدن دل صاحبدل بجوش آید و از بهر یک دل ، قومی را رسوا گرداند؟!
کسانی که اینها را میخوانند زیان آن را درنمییابند و شاید چنین میپندارند که گفتههای سودمندی را فرامیگیرند. ولی اینها سراپا زیان و سراپا ننگ است. این بدترین گناهیست که یکمشتی که در زندگانی فزونی و سربار دیگران بودهاند و بهیچ دردی نمیخوردهاند خود را این چنان برگزیدهی آفریدگان گیرند و خدا و جهان و همه چیز را ویژهی خود شمارند. این بدترین پستی است که کسانی بریخته شدن خون هزاران هزار بیگناه و بکنده شدن صدها هزار خانه دلشان نسوزد و درمیان نالههای جانگداز مردم بیچاره جز در اندیشهی کار خود نباشند و بدانسان گفتار شماتتآمیز بمیان آورند. این خدا را خوار گرفتن و مردمی را پایمال کردنست.
این ارج و بهای صوفیانست و شما مردان بیکارهی زمان ما را بینید که ایشان را یک رشته مردان بزرگ میشمارند و بلکه دارای یک رشته رازهای خدایی میستایند و چنین میگویند : کسی را بآن رازها دسترس نیست زیرا آنان که از صوفیان در سایهی سختیکشیها بآن رازها رسیدهاند بیکبار لب بستهاند و کسی را آگاه نساختهاند و آنان که نرسیدهاند آگاهی نداشتهاند تا بدیگران نیز رسانند.
خدا ریشهی نادانی را براندازد. کسی نمیپرسد یک دسته کسانی که راه برازهای خدایی یابند و بجایگاه بلندی نزد خدا برسند آیا کارهای ایشان اینگونه بایستی بود؟! هر چیز را از نشانههای آن میشناسند. آیا چه نشانی از آن جایگاه والای صوفیان پدیدار گردیده؟! برای جهان روز گرفتاری بدتر از زمان مغول کمتر رخ میدهد. در آن روز که صدها پیرِ بنامِ صوفی میانهی مردم بود آیا کدام دستی را از مردم بیچاره گرفتند؟! یک پیر بزرگشان آن بود که بگفتهی خود زنان و فرزندان خود را در ری بدشمن گزارده شبانه با چند درویش بیکاره بگریخت. (1) دیگری آن بود که در نیشابور زار و زبون کشته گردید. دیگران نیز بگریختند یا کشته گردیدند یا دستگیر مغولان شدند. پس چگونه اینان رازهای خدایی داشتند؟!. (2)
اگر شما بخواهید لافهایی را که خود صوفیان زدهاند بیدلیل باور کنید کدام دستهای در جهان از اینگونه لافها ندارند؟!.
👇
🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکهی سه از چهار)
در اینجا چون گفتگو از زمان مغول داریم دو داستانی را از آن زمان مینگاریم : چنانکه گفتهایم یکی از شیوههای صوفیان بوده که هر پیشامدی را بدلخواه بگزارش آورده از آن سود میجستند. در این زمان دو مثالی از اینگونه رخ داده. یکی آنکه چون داستان دلگداز مغول رخ داد و آنهمه خونها ریخته شد و آنهمه خانهها ویران گردید در جایی که صوفیان بایستی بهوش آیند و نتیجهی نادانیهای خود را در برابر چشم دیده دست از آنها بردارند و با مردم دست بهم داده بچارهی آن بدبختی کوشند از پیشامد چنین بهرهبرداری کردند که بگویند آنهمه گرفتاری بپاس جایگاه صوفیان بوده. بدینسان که چون سلطانمحمد خوارزمشاه شیخ مجدالدین نامی را از پیشروان صوفیگری کشته بوده خدا بر مردم خشم گرفت و مغولان را بخواستن خون آن پیر فرستاد. کسانی از آنان این را عنوان نموده و در اینجا و آنجا میسرودند و بخود میبالیدند. این نمونهای از نادانی و پستی ایشانست. این بهترین گواه است که یک دسته چون براه کج افتادند هرچه پیشتر روند گمراهتر گردند. بهترین گواه است که یکمشتی چون سر از پیروی مردان خدا پیچند بیکبار تباه گردند. اینان آن سختیها را بخود میدادند و آن لافها از پیوستن بخدا و مانند آن میزدند و برای خود جایگاهی بالاتر از جایگاه برانگیختگان خدا میشناختند و این نمونهی پستی و نادانی ایشانست.
کسی نمیگفت از کشته شدن شیخ مجدالدین بمردم بیگناه چه؟! مجدالدین را خوارزمشاه کشته و این چگونه میشد که خدا دیگران را بخون او بگیرد؟! وآنگاه در تاخت مغول دستهای از خود صوفیان نیز کشته شدند که یکی از ایشان شیخ عطار بود. پس چگونه میتوان گفت آن داستان خونین از بهر کشته شدن یک صوفی بوده؟! اگر صوفیان را پیش خدا این ارج بوده پس چرا یکی آن نکرد جلو تاخت مغول را از ایران برگرداند؟!
نمیدانم چرا همهی کرامتهای اینان زیانکاری بوده و نیکی از دستشان برنمیآمده؟! یک صوفیِ کشته شده مایهی ویرانی صد شهر میشود ولی صد صوفیِ زنده یک شهری را از تاراج نگاه نمیدارد.
با تنهای درست و دلهای بیدرد در کنجی نشسته این چیزها را میساختند و با اینها بود که چشمها را ترسانیده مردم را زیردست خود میگردانیدند. همین داستان را در چندین کتاب آوردهاند و در یکی از آنها نویسندهی کتاب این عبارت را نیز میافزاید : «آری تا دل صاحبدلی نامد بدرد هیچ قومی را خدا رسوا نکرد».
کسی نمیداند اینان چه میکردند که صاحبدل میشدند؟! وآنگاه این از کجا بوده که خشم خدا تنها بهنگام بدرد آمدن دل صاحبدل بجوش آید و از بهر یک دل ، قومی را رسوا گرداند؟!
کسانی که اینها را میخوانند زیان آن را درنمییابند و شاید چنین میپندارند که گفتههای سودمندی را فرامیگیرند. ولی اینها سراپا زیان و سراپا ننگ است. این بدترین گناهیست که یکمشتی که در زندگانی فزونی و سربار دیگران بودهاند و بهیچ دردی نمیخوردهاند خود را این چنان برگزیدهی آفریدگان گیرند و خدا و جهان و همه چیز را ویژهی خود شمارند. این بدترین پستی است که کسانی بریخته شدن خون هزاران هزار بیگناه و بکنده شدن صدها هزار خانه دلشان نسوزد و درمیان نالههای جانگداز مردم بیچاره جز در اندیشهی کار خود نباشند و بدانسان گفتار شماتتآمیز بمیان آورند. این خدا را خوار گرفتن و مردمی را پایمال کردنست.
این ارج و بهای صوفیانست و شما مردان بیکارهی زمان ما را بینید که ایشان را یک رشته مردان بزرگ میشمارند و بلکه دارای یک رشته رازهای خدایی میستایند و چنین میگویند : کسی را بآن رازها دسترس نیست زیرا آنان که از صوفیان در سایهی سختیکشیها بآن رازها رسیدهاند بیکبار لب بستهاند و کسی را آگاه نساختهاند و آنان که نرسیدهاند آگاهی نداشتهاند تا بدیگران نیز رسانند.
خدا ریشهی نادانی را براندازد. کسی نمیپرسد یک دسته کسانی که راه برازهای خدایی یابند و بجایگاه بلندی نزد خدا برسند آیا کارهای ایشان اینگونه بایستی بود؟! هر چیز را از نشانههای آن میشناسند. آیا چه نشانی از آن جایگاه والای صوفیان پدیدار گردیده؟! برای جهان روز گرفتاری بدتر از زمان مغول کمتر رخ میدهد. در آن روز که صدها پیرِ بنامِ صوفی میانهی مردم بود آیا کدام دستی را از مردم بیچاره گرفتند؟! یک پیر بزرگشان آن بود که بگفتهی خود زنان و فرزندان خود را در ری بدشمن گزارده شبانه با چند درویش بیکاره بگریخت. (1) دیگری آن بود که در نیشابور زار و زبون کشته گردید. دیگران نیز بگریختند یا کشته گردیدند یا دستگیر مغولان شدند. پس چگونه اینان رازهای خدایی داشتند؟!. (2)
اگر شما بخواهید لافهایی را که خود صوفیان زدهاند بیدلیل باور کنید کدام دستهای در جهان از اینگونه لافها ندارند؟!.
👇
پابرگیها :
1ـ نجمالدین رازی که در مرصادالعباد این داستان ننگآور زندگانیش را با پیشانی باز سروده.
2ـ باید بایشان گفت : شما که اینقدر خوب چریدهاید کو دنبهتان؟!
.
1ـ نجمالدین رازی که در مرصادالعباد این داستان ننگآور زندگانیش را با پیشانی باز سروده.
2ـ باید بایشان گفت : شما که اینقدر خوب چریدهاید کو دنبهتان؟!
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی سه از هفت)
اگر نیک جستجو کنید و با خرد و فهم بداوری پردازید آلودگیهای توده همهی آن رنجها را هدر گردانید و نتیجهها را از میان برد ، و پیشامدهای سالهای آخر نادر و آن ستمگریهای نابجا و ناسزای او بیش از همه میوهی همان آلودگیها میبود.
نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دستهی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک میبردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمیایستادند بلکه کارشکنی هم میکردند. درباریان سلطانحسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی مینمودند و بنام و آوازهی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک میگردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایهی سرفرازی او بود عنوان عیبجویی میگرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده میگرفتند. کسی که مایهی رهاییشان شده بود با این بهانهها بآزار او میکوشیدند.
شیخ محمدعلی حزین که در آن زمان میزیسته و بگفتهی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه میبوده روز میگزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمیرسیده چنین کسی با نادر همچشمی مینموده و ما چون کتابش را میخوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره میبینیم. میدانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، میگوییم :
حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و باآنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی میشمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی مینمایند و چون خود کاری نمیتوانند چنین میخواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایهی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..
دوم ، پندارپرستیها و نادانیها : بر سر یک گفتگوی پوچی (در آغاز اسلام خلیفه که بایستی بود؟..) دویست سال بیشتر خونها ریخته شده و شهرها ویران گردیده ، و ملیونها زنان و دختران از خاندانهای خود جدا گردیده و در بازارهای صوفیا و بلغراد[بلگراد] بفروش رسیده بودند و در همان زمان که نادر برخاسته و با عثمانیان میجنگید چند صدهزار تن از آن زنان و دختران در بردگی میزیستند و یکی از درخواستهای آن شاه غیرتمند بازگردانیدن آنان میبود ـ از چنین گفتگوی شوم و پوچی دست برداشتن نتوانسته و بر سر همان با نادر دشمنی مینمودند. تیرهدرونی نگرید : از آنهمه گزندها چشم پوشیده و پیشرفت کشور و آسایش مردم و مانند اینها را خوار شمارده تنها این میخواستند که آزاد باشند و بنام علی و عمر کشاکش کنند و بدزبانیها نمایند.
سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاهاسماعیل و شاهتهماسب و شاهعباس از آن برمیخاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکارهای همچون شاهسلیمان و شاهسلطانحسین و تهماسب و مانند اینها برنمیخاستند ، و این نتیجهی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان میبود که یک دسته افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاهسلطانحسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند. جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفتهی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان میبود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمیخاست.
👇
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی سه از هفت)
اگر نیک جستجو کنید و با خرد و فهم بداوری پردازید آلودگیهای توده همهی آن رنجها را هدر گردانید و نتیجهها را از میان برد ، و پیشامدهای سالهای آخر نادر و آن ستمگریهای نابجا و ناسزای او بیش از همه میوهی همان آلودگیها میبود.
نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دستهی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک میبردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمیایستادند بلکه کارشکنی هم میکردند. درباریان سلطانحسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی مینمودند و بنام و آوازهی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک میگردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایهی سرفرازی او بود عنوان عیبجویی میگرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده میگرفتند. کسی که مایهی رهاییشان شده بود با این بهانهها بآزار او میکوشیدند.
شیخ محمدعلی حزین که در آن زمان میزیسته و بگفتهی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه میبوده روز میگزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمیرسیده چنین کسی با نادر همچشمی مینموده و ما چون کتابش را میخوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره میبینیم. میدانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، میگوییم :
حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و باآنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی میشمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی مینمایند و چون خود کاری نمیتوانند چنین میخواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایهی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..
دوم ، پندارپرستیها و نادانیها : بر سر یک گفتگوی پوچی (در آغاز اسلام خلیفه که بایستی بود؟..) دویست سال بیشتر خونها ریخته شده و شهرها ویران گردیده ، و ملیونها زنان و دختران از خاندانهای خود جدا گردیده و در بازارهای صوفیا و بلغراد[بلگراد] بفروش رسیده بودند و در همان زمان که نادر برخاسته و با عثمانیان میجنگید چند صدهزار تن از آن زنان و دختران در بردگی میزیستند و یکی از درخواستهای آن شاه غیرتمند بازگردانیدن آنان میبود ـ از چنین گفتگوی شوم و پوچی دست برداشتن نتوانسته و بر سر همان با نادر دشمنی مینمودند. تیرهدرونی نگرید : از آنهمه گزندها چشم پوشیده و پیشرفت کشور و آسایش مردم و مانند اینها را خوار شمارده تنها این میخواستند که آزاد باشند و بنام علی و عمر کشاکش کنند و بدزبانیها نمایند.
سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاهاسماعیل و شاهتهماسب و شاهعباس از آن برمیخاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکارهای همچون شاهسلیمان و شاهسلطانحسین و تهماسب و مانند اینها برنمیخاستند ، و این نتیجهی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان میبود که یک دسته افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاهسلطانحسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند. جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفتهی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان میبود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمیخاست.
👇