🔶 «تاریخ و پندهایش»

🔸 یادداشت گردآورنده


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی

🔸 دیباچه (تکه‌ی یک از دو)


بیست و اند سال پیش (1) یک رشته گفتارها در روزنامه‌های تهران و قفقاز و استانبول در پیرامون مردم آذربایجان و زبان آنجا نگارش می‌یافت. در عثمانی در آن زمان دسته‌ی اتحاد و ترقی بروی کار آمده و آنان باین می‌کوشیدند که همه‌ی ترکان را در هر کجا که هستند با خود همدست گردانند و یک توده‌ی ترک بسیار بزرگی پدید آورند و در قفقاز نیز پیروی از اندیشه‌ی ایشان می‌نمودند. و چون آذربایجان در جنبش مشروطه‌خواهی شایستگی بسیار از خود نموده و در همه جا بنام شده بود ، نویسندگان قفقاز و استانبول آن را از دیده دور نداشته و از اینکه زبان ترکی در آنجا روانست دستاویز[=مستمسک] یافته گفتارهای پیاپی درباره‌ی آذربایجان و خواست خود می‌نوشتند.

این گفتارها در آذربایجان کارگر نمی‌افتاد. زیرا آذربایجانیان خواست نویسندگان آنها را نیک می‌دانستند و با جانفشانیهایی که در آذربایجان در راه پیشرفت مشروطه از خود نموده و جایگاهی که برای خود میان توده‌ی ایران باز کرده بود ، هیچ نشایستی [شایسته نبودی] که پیروی از اندیشه‌ی دیگران نماید. اینست مردم در آنجا کمتر ارجی [قدر] بآن نگارشها می‌نهادند.

لیکن در تهران روزنامه‌ها بجوش آمده بپاسخ می‌کوشیدند و چیزهایی می‌نوشتند که اگر ننوشتندی بهتر بودی. زیرا اینان نه از خواست نویسندگان ترکی آگاه می‌بودند که از راهش بجلوگیری از آن کوشند ، و نه چگونگی داستان مردم و زبان آذربایجان را از روی دانش و تاریخ می‌دانستند که پاسخهای درستی بایشان دهند. اگر آنان سخنان بیپا می‌نوشتند اینان با سخنان بیپای دیگری پاسخ می‌دادند ، و این پیکار [=مجادله] و کشاکش هر چند سال یک بار تازه می‌گردید و هیاهو از سر گرفته می‌شد.

آذربایجان همیشه بخشی از ایران می‌بوده و کمتر زمانی از آن جدا گردیده. با اینهمه زبانش ترکی می‌باشد ، و این خود چیستانی [معما] شده و بدست روزنامه‌نویسان عثمانی و ایران افتاده بود. این شگفت که چیزی را که می‌بایست بجستجو از راه تاریخ بدست آورند هر کسی با گمان و پندار [=خیال] سخن دیگری بیرون می‌داد. چنانکه یکی از روزنامه‌های تهران می‌نوشت : «مغولان چون به ایران آمدند با زور و فشار ترکی را در آذربایجان رواج دادند». اینست نمونه‌ای از پاسخهایی که بنویسندگان ترک داده می‌شد و شما چون بسنجید چندین نادرستی در آن پدیدار است. زیرا چنین چیزی در هیچ تاریخی نوشته نشده و مغولان با صد خونخواری و بیدادگری از این بیداد بدور بوده‌اند که زبان مردم را دیگر سازند. وآنگاه زبان مغولان ترکی نبوده تا آن را با زور روان گردانند. زبان مغولی جز از ترکیست و دوری درمیانه بسیار است. گذشته از اینها مغولان که بهمه‌ی ایران چیره بودند پس چه شد که ترکی را تنها در آذربایجان رواج دادند؟!.. پس از همه‌ی اینها ما خواهیم دید که در زمان مغولان هنوز در بیشتری از شهرهای آذربایجان بویژه در تبریز زبان دیرین آنجا سخن گفته می‌شده و این پس از زمان ایشانست که ترکی در آنجا رواج گرفته.


پابرگی (از ویراینده) :
1ـ این کتاب یک بار در سال 1304 چاپ شده ،‌ سپس کتاب رویه‌ی (ruye = شکل) تازه‌ای بخود گرفته چنانکه نویسنده شرح آن را می‌دهد و در سال 1318 در ماهنامه‌ی پیمان تکه‌ تکه چاپ می‌شده است.

.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم :

🔸 دشمنان نهان (تکه‌ی چهار از پنج)


اکنون بداستان دوم می‌پردازیم : در ایران بیشتر جوانان گیج و سرگردان ، و از سوی دیگر گرفتار هوسهای بد خود می‌باشند و بِهمان حال پا بمیان گزارده بکارهای توده‌ای درمی‌آیند : روزنامه می‌نویسند ، حزب می‌سازند ، کتاب بچاپ می‌رسانند بدیگر کارها می‌پردازند.

این هم بیماری شگفت دیگری در این توده‌ی بدبختست ـ یک بیماری که من نمی‌دانم چگونه بازنمایم و چه نامی دهم.

نشان این بیماری در جوانان آنست که بکارهایی که برمی‌خیزند بیشتر آنست که معنی آن را نمی‌دانند و نتیجه‌ای از آن بدیده نمی‌توانند گرفت. آنگاه درمیان کار از راه پیچیده پی هوسهای خود را می‌گیرند.

مثلاً فلان جوان می‌خواهد روزنامه نویسد ، شما ازو بپرسید : «روزنامه چیست؟.. چگونه خواهید نوشت؟.. چه نتیجه‌ای از آن خواهید خواست؟». این پرسشها را بکنید و خواهید دید درماند ، خواهید دید که گیج و سرگردانست و چیزهای روشنی در پیش چشمش نیست. [همینست حال وبلاگ‌نویسی کنونی و پندآموزی در پیام‌رسانها.] من بارها در این باره آزموده‌ام و اینک داستانی را برای شما بازمی‌گویم :

جوانی از آشنایانم بنزد من آمده می‌گوید : «می‌خواهم روزنامه‌ای تأسیس کنم. شما چه نظری دارید؟!.» می‌گویم : من نخست باید از شما بپرسم : «روزنامه چیست؟.. چگونه خواهید نوشت؟!.». از این پرسش در شگفت شده می‌گوید : «عجب سئوالی می‌فرمایید. روزنامه دیگر. مگر روزنامه را هم باید معنی کرد. در تمام ممالک متمدنه روزنامه هست. در مملکت ما هم هست. من هم جوانم درس خوانده‌ام. می‌خواهم بمملکت خود خدمت کنم. می‌خواهم یک روزنامه هم من تأسیس کنم».

می‌گویم : «پس بهتر است من خواست خود را بشما بفهمانم. روزنامه بدو گونه تواند بود : یکی آنکه کسی بخواهد روزانه پیشامدهای جهان و رخدادهای کشور را بمردم آگهی دهد و چیزهایی را که از سیاست کشورها و از همبستگی آنها با یکدیگر می‌داند بنویسد و بمردم بفهماند. دیگری آنکه کسی بخواهد بمردم درباره‌ی زندگانی راهنماییها کند و پندها دهد و آنان را بتکانی آورد. اکنون شما کدام یکی از اینها را بدیده گرفته‌اید؟

اگر آن یکیست شما باید اداره‌ی بزرگی برای بدست آوردن آگاهیها برپا کنید ، کسان دانشمندی را که از سیاست جهان آگاهند با خود همدست گردانید. اگر این یکیست و خواستتان راهنمایی بتوده می‌باشد این بسته بآنست که شما خود راهی برگزینید. بسته بآنست که دانسته‌ها و آزموده‌های شما بیش از دیگران باشد تا بتوانید بآنان راه نمایید. بگویید شما چه راهی را برگزیده‌اید؟.. چه راهنماییها بمردم خواهید کرد؟.. شما که دیروز از دانشکده بیرون آمده‌اید و آنچه در مغز شماست همانهاست که از کتابها و از زبانهای استادان و یا از روزنامه‌ها یاد گرفته‌اید چه راهنمایی بمردم توانید کرد؟.. پس از همه‌ی اینها مردی خردمند هر کارش باید برای نتیجه‌ای باشد. شما بگویید که از روزنامه‌ی خود چه نتیجه‌ای را خواهید خواست؟...». این سخنان را که می‌شنید خاموش می‌ایستاد. سپس هم برخاست و رفت.

با این سرگیجی روزنامه برپا می‌کنند وآنگاه همه‌ی خواستشان آنست که روزنامه را پر کنند : از شعر ، از رُمان ، از کاریکاتور ، از داستان ، از هرچه پیش آمد. هر کسی هر گفتاری داد بچاپ می‌رسانند. در آن میان کینه‌ها و هوسها نیز در کار است. اگر زن نگرفته پیاپی گفتارهای «عشق» بچاپ خواهد رسانید ، اگر زن گرفته از زنها بد خواهد نوشت. دوستان خود را خواهد ستود ، از هر که رنجید بد خواهد گفت. اگر در خانه مرغی دارد آن را هم «سوژه‌ای» گردانیده گفتاری خواهد نوشت. یک روز هواداری از «مذهب» خواهد کرد فردا پیروی از مادیگری خواهد نمود.

چنانکه بارها گفته‌ایم آنان خودِ روزنامه را خواستی [هدف] می‌شناسند و از آن نتیجه‌ی دیگری نمی‌خواهند. اینست تنها آن را می‌خواهند که روزنامه‌ای باشد و ستونهایش پر کنند ، از هرچه باشد بوده. اینست می‌بینید فلان کس که ده سال روزنامه نوشته و هر روز ستونهای روزنامه‌ی خود را با چیزهای دیگری پر کرده بخود می‌بالد و می‌گوید : «ده سال در این کشور خدمت بمطبوعات کرده‌ام ، عمر خود را در راه جامعه صرف کرده‌ام». اگر بپرسید : «بسیار نیک ، در این ده سال چه نتیجه‌ای را دنبال کرده‌ای ، یا چه نتیجه‌ای را پدید آورده‌ای؟» ، در آنجاست که پاسخی نخواهد داد و خواهد رنجید. زیرا بیوسان [=منتظر] چنین چیزی نمی‌بوده ، زیرا او خود همان روزنامه را نتیجه می‌دانسته.


.

🔶 «دردها و درمانها» ، بخش یکم (احمد کسروی)

🔸 عنوانهای پوچ یا مایه‌ی ننگ


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 دیباچه


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی

🔸 دیباچه (تکه‌ی دو از دو)


در هجده سال پیش که من به تهران آمدم این گفتگوها بازار گرمی می‌داشت و چون سخن از آذربایجان و مردم آنجا می‌رفت و من برخاسته از آذربایجانم برآن شدم چگونگی را از راهش جستجو کنم و به نتیجه‌ی روشنی رسانم. ولی در آن زمان دسترس بکتابهایی نداشتم و سپس نیز تا چند سال در مازندران و زنجان و خوزستان می‌گردیدم تا در سال 1304 به تهران بازگشتم و چون فرصت و کتاب هر دو را داشتم بجستجو پرداختم و خرسندم [=خشنودم] که بآسانی توانستم آذری یا زبان دیرین آذربایجان را پیدا کنم و نمونه‌هایی از آن بدست آورم و نیز چگونگی رواج ترکی را در آن سرزمین از راه تاریخ بشناسم. اینست دفتری بنام «آذری یا زبان باستان آذربایجان» پدید آوردم که در همان زمان بچاپ رسانیدم و پراکنده گردانیدم که اگرچه نادانانی بزباندرازیها برخاستند لیکن دانشمندان از ارجشناسی بازنایستادند.

نخست دوست دانشمند ما آقای محمد احمد گفتاری به انگلیسی در پیرامون آن در
روزنامه‌ی The Times of Mesopotamia نوشتند و سپس همو دفتر را بانجمن آسیایی لندن The Royal Asiatic Society که خود از اندامهای آن بودند پیشنهاد کردند و انجمن ارجشناسی نموده و شرقشناس دانشمند بنام سر دنیسن راس [Sir Edward Denison Ross ] آن را با اندک‌کوتاهی به انگلیسی ترجمه و در مهنامه‌ی انجمن بچاپ رسانیدند. سپس نیز ایرانشناس دانشمند روسی میلر آن را به روسی آورده و چاپ کردند.

بدینسان دفترچه در زمان اندکی درمیان شرقشناسان اروپا شناخته گردید و پندارهای نابجایی که بسیاری از ایشان درباره‌ی زبان و مردم آذربایجان داشتند از میان رفت و نام آذری بمعنی درست خود (1) در نگارشها بکار رفت و از همان هنگام پیوستگی میانه‌ی من با دانشمندان اروپا پیدا گردید و با پیشنهاد آقای محمد احمد بچندین انجمن بزرگی در اروپا و آمریکا راه یافتم. (2)

لیکن هنگامی که من آن دفتر را نوشتم دانشی درباره‌ی «زبانشناسی» نداشتم و اینست زمینه را تنها از راه تاریخ دنبال کردم و درباره‌ی زبان آذری و پیوستگی آن با زبانهای دیگر ایران چیزی ننوشتم و باین ناآگاهی خویش در آن دفتر خَستُوان [=معترف] شدم ولی پس از پراکندن آن ، دو سه سال به «زبانشناسی» پرداختم ، بدینسان که زبان پهلوی را نیک آموختم و زبان باستان ارمنی (گراپار) را یاد گرفتم و بزبان کهن هخامنشی نزدیک رفتم. نیز از راههای دیگری به «زبانشناسی» که خود یکی از دانشهای پررنج است پرداخته و در آن باره نیز به نتیجه‌های سودمندی رسیدم. پیداست که در این میان زمینه‌ی آذری هم روشن گردید و من پی بجایگاه او میان زبانهای ایران برده و پیوستگی آن را با اینها دریافتم. از آنسوی پس از پراکندن دفتر «آذری یا زبان باستان آذربایگان» کسانی نامه‌هایی از تبریز و خلخال فرستادند و آگاهی دادند که در پاره‌ای از دیه‌های [ده] آذربایجان از گَلین‌قیه [3] و زُنوز [4] و خلخال و مانند اینها زبان باستان بازمانده و هنوز با آن سخن گفته می‌شود و هر یکی نمونه‌هایی را از زبان یک جایی فرستادند.

اینها مرا واداشت که در سال 1309 بهنگامی که چند ماهی بیکار بودم و فرصت داشتم یادداشتهای دیگری در پیرامون زبان آذربایجان پدید آوردم و آن دفتر را بگونه‌ی دیگری انداختم ، لیکن چون فرصت چاپ نیافتم همچنان بازماند. سپس نیز بیکبار[=کلاً] از آن راه بیرون افتاده و بکوششهای دیگری برخاستم [5] و کمتر یادی از آنگونه نگارشها می‌کردم. تا از دو سال پیش که کسانی آن دفتر را می‌خواستند و چون از نسخه‌های آن هیچ بازنمانده پیاپی خواستار شدند که دوباره آن را بچاپ برسانیم و نتیجه‌ی آن خواهشهاست که اینک بچاپ این دفتر می‌پردازیم. [6]

کسروی


پابرگیها :

1ـ پیش از آن برخی از نگارندگان اروپایی «آذری» را ترکی آذربایگان شناخته بودند. چنانکه در انسیکلوپیدی اسلامی در حرف الف که پیش از دفترچه‌ی من چاپ شده آذری را بهمین معنی آورده. لیکن سپس در حرف تاء در گفتگو از تبریز که پس از دفترچه‌ی من چاپ شده آذری بمعنی درست خود آمده.

2ـ یکی از آنها خود انجمن آسیایی پادشاهی لندن و دیگری آکادمی آمریکا بود با سه انجمن دیگر که اکنون از همگی کناره جسته‌ام.

3ـ دهی در 35 کیلومتری شمال غربی شهرستان مرند. ـ و

4ـ دهی در 25 کیلومتری شمال شهرستان مرند. ـ و

5ـ نویسنده در همین سالها بود که از پژوهشهای دانشی دوری جست و به کوششهایی در راه زندگانی توده برخاست. بنیاد گزاردن مهنامه‌ی پیمان یکی از نخستین این کوششها بوده است. ـ و

6ـ پیمان سال پنجم ، شماره‌ی پنجم (فروردین 1318) ، کتاب زبان آذری. ـ و


.

محمد احمد (خانبهادر)

سر ادوارد دنیسن راس

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم :

🔸 دشمنان نهان (تکه‌ی پنج از پنج)


در این باره هم داستانهای بسیاری هست. برای آنکه سخن نیک روشن گردد برخی را یاد می‌کنم :

چندی پیش روزنامه‌ای را دیدم که در بالای سات نخست خود نوشته : «این روزنامه برای ایجاد انقلاب اخلاقیست». با خود گفتم این چه بار بزرگی را بدوش برداشته است. ما اگر دارنده‌ی این روزنامه را پیدا کنیم و در جلو خود نشانده بگوییم : «اخلاق چیست؟.. از چه راهی آن را توان بهم زد؟..» آیا پاسخ درستی خواهیم شنید؟!. سپس گفتم : بهتر است خود روزنامه را بخوانیم و ببینیم چه می‌نویسد ، از چه راهست که می‌خواهد «ایجاد انقلاب اخلاقی» کند. از سات یکم آغاز کرده تا سات هشتم یکایک گفتارها را از دیده گذرانیدم. چیزی که اندک سازشی با عنوان : «ایجاد انقلاب اخلاقی» پیدا کند ، یا چیزی که برخلاف نوشته‌های دیگر روزنامه‌ها باشد ندیدم. گفتار یکم در نکوهش از دولت می‌بود که یگانه زمینه‌ی سیاسی روزنامه‌هاست. سپس دو سه تا رمان عشقی بود ، شعرهای فروزانفر بود. «احادیث و اخبار» بود. گفتارهای پراکنده‌ی این و آن بود. با خود گفتم : «با اینهاست که خواسته است ایجاد انقلاب اخلاقی کند؟!..».

بالاتر از آن بگویم : در پانزده سال پیش از این مهنامه‌ای بفارسی در برلین بچاپ می‌رسید [سخن از مهنامه‌ی ایرانشهر است.] و اینک گردآورده‌ی یکساله‌ی آن در دست منست. بسیار دیدنیست که در این مهنامه چه چیزها هست. بسیار دیدنیست که چگونه همه چیز را بهم آمیخته. صوفیگری ایران ، شعرهای مثنوی ، تاریخچه‌ی زندگانی ملا سلطانعلی ، آموزاکهای دکتر هانیش پیشوای زردشتی ، آموزاکهای کریشنا مورتی پیغمبر هندی ، سخنان تاگور ، شعرهای سعدی و حافظ و خیام ، گفتارها درباره‌ی الکتریسیته و دیگر جُستارهای دانشی ، ستایشهای بی‌اندازه از دسته‌ی تئوسوفی ، براست داشتن «معجزات» آنها و دادن «نیروهای خارق‌الطبیعه» بایشان ، ستایش از ورزش و گراور دسته‌های ورزشکاران ، ستایش از ایران باستان و از زردشتیان هند ، ستایش از اسلام ، چاپ قصیده‌ی خاقانی درباره‌ی مداین و بسیاری از اینگونه که بشمردن نیاید.

بسیار دیدنیست که از یکسو می‌خواهد ایرانیان را به «میهن‌پرستی» وادارد و از یکسو آنهمه ستایشها از صوفیان و از آموزاکهای آنان می‌کند. بسیار دیدنیست که در بیشتر شماره‌ها ستایش از مولوی می‌کند و شعرهای او را می‌نویسد و با اینحال در یک جا از بیچارگی ایرانیان افسوس‌خواری نشان می‌دهد و چنین می‌نویسد : «با اوضاع امروزی ... که افراد بدبخت این کشور کهن را پابسته‌ی زنجیر خرافات و اوهام و تنبلی و درویشی و زبونی و گرسنگی کرده ...». در اینجا از درویشی گله می‌کند.

باز دیدنیست که پس از آنکه اینهمه چیزها را نوشته و سراسر مهنامه‌اش پر از این چیزهاست ، در جای دیگری ستایش از کار و کوشش آمریکا می‌کند و می‌گوید ما باید راه زندگانی را از آمریکاییان یاد بگیریم.

اکنون شما بیندیشید که باین کار چه نامی توان داد؟. این مرد را چه وامی‌داشته که چنین مهنامه‌ای بپراکند؟. اگر بگوییم برای پول می‌بوده در جایی همچون برلن برای پول درآوردن راههای بهتر و آسانتری فراوانتر می‌بوده. آنگاه از خود مهنامه پیداست که برای پول نمی‌بوده و در بسیار جاها از بی‌پولی می‌نالد. پس برای چه می‌بوده؟.

بیگفتگوست که این مرد یا همچون بسیاری از دیگر ایرانیان خودِ روزنامه یا مهنامه را خواستی می‌شناخته و آرزو می‌کرده که یک مهنامه‌ی ایرانی هم از برلن پراکندن آغاز کند ، و یا از گیجسری و پریشان‌مغزی همه‌ی آن چیزها را که در بالا شمردیم سودمند می‌شناخته و ناسازگاری بسیار آشکاری را که در میانه‌ی هر یکی از آنها با دیگرهاست دریافتن نمی‌توانسته. یا آن می‌بوده یا این.

اگر از من بپرسید خواهم گفت : «هر دو می‌بوده». چنانکه بارها گفته‌ایم پریشان‌مغزی و گیجسری نتیجه‌ی ناچاری این کتابهای گوناگون و آموزاکهای درهم است و بیشتر ایرانیان بآن گرفتارند.

این گرفتاری و بیماری در ایرانیان (بلکه در بیشتر شرقیان) نیک می‌رساند که مغز آدمی دریاست. دانشمندان روانشناس که می‌کوشند پی به کنه و ته مغز آدمی برند و حالهای گوناگون آن را دریابند جایشان در ایران تهیست که این بیماریهای مغزی و این نمایشهای [=تظاهرات] گوناگونی را که ما از مغزها می‌بینیم بسنجش و آزمایش گزارند و دانسته‌های نوی در زمینه‌ی دانش خود بدست آورند.

در این باره شما نیز آزمایشهای نیکی توانید داشت. اگر کسی را بسخن وادارید ، بویژه اگر کشاکش بمیان آورید ، خواهید دید که سخنانش هر یکی به آخشیج[=ضد] دیگریست. تو گویی در مغزش انبارهای بسیاریست که هر زمان انبار دیگری را باز می‌کند.


👇

مثلاً همین مردی که در برلن مهنامه نوشته از یکسو ستایشهای فریبکارانه‌ی شرقشناسان را درباره‌ی صوفیگری شرقی خوانده و فریب آنها را خورده و مثنوی و دیگر کتابهای صوفیان را بدست آورده و با خوشگمانی و آرزومندی آنها را خواندن گرفته و بافندگیهای خوشنمای آنان را فراگرفته و در مغز خود جا داده. از سوی دیگر چون در آلمان می‌بوده کوششهای آلمانیان را درباره‌ی ورزشهای تنی دیده و سخنان آنها را درباره‌ی میهن‌پرستی شنیده و اینها را نیز بگوشه‌ی دیگری از مغزش سپارده. همچنان کتابهای تئوسوفیان را خوانده و گزافه‌های آنان را درباره‌ی خودشان براست پنداشته و بآنها گرویده. در همان حال از دانشهای نوین اروپایی چیزهایی شنیده آنها را نیز دوست داشته. همچنان در زمینه‌های دیگر. اینست چون بنوشتن مهنامه پرداخته هر زمان رشته‌ی دیگری از فراگرفته‌های خود را بمیان کشیده. هر زمان در انبار دیگری را باز کرده.


.

🔶 «دردها و درمانها» ، بخش یکم (احمد کسروی)

🔸 نادانیها ـ1ـ : «من» چرا «بنده» باشد؟!


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 1ـ1) سه پایگاه تاریخ


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار یکم : مردم و زبان باستان آذربایگان

🔸 آذربایگان در آغاز تاریخ (تکه‌ی یک از یک)


کسانی که بتاریخ آشنایند ، و از جستجوهای دانشمندانه که از صد سال باز در پیرامون تاریخ انجام گرفته و از نتیجه‌های گرانبهایی که بدست آمده آگاهند ، این می‌دانند که در سه یا چهارهزار سال پیش ، مردمانی بنام آریان یا ایران (پابرگی : با یاء مجهول Eran) از میهنی که در آن می‌زیسته‌اند کوچیده و در آسیا و اروپا پراکنده شده‌اند ، و هر گروهی از ایشان به هر کجا که رسیده‌اند و در آن نشیمن گرفته‌اند بر بومیان دیرین چیره درآمده و بنیاد فرمانروایی گزارده‌اند ، و از اینرو در تاریخ بنام گردیده‌اند. چنانکه یونانیان و رومیان که بنیاد زندگانی اروپا از ایشانست و در تاریخ آنهمه جای بزرگی برای خود باز کرده‌اند ، و گرمنان (ژرمن) که روم غربی را برانداخته و با جوش و جنب خود دور نوینی (سده‌های میانه) در تاریخ اروپا پدید آورده‌اند ، همگی از آن مردمان بوده‌اند. همچنین دسته‌هایی از آنان که به پشته‌ی (1) ایران رسیده و در اینجا نشیمن گرفته‌اند ، سه تیره از آنان که ماد و فارس و پارت باشند هر یکی بنوبت خود بنیاد فرمانروایی گزارده‌اند که هر کدام بزرگترین و یا نیرومندترین فرمانروایی در آسیا بوده است.

اگرچه کوچیدن ایران از میهن باستان خود و پراکنده شدن ایشان در اروپا و آسیا پیش از زمان تاریخ رخ داده و نوشته‌ای از آن زمان در دست نیست ، لیکن رهنمونهایی که از اوستا و از دیگر جاها در این باره در دست است و جستجوهایی که از راه دانش انجام گرفته آن را بسیار روشن گردانیده.

ما امروز نیک می‌دانیم که آریان یا ایران پیش از کوچ در سرزمینهای یخبندان شمالی می‌زیسته‌اند که اوستا آن را «آئریا ویجو» (پابرگی : در کتابهای پهلوی «ایران ویج») می‌نامد و چنین می‌گوید که ده ماه در آنجا زمستان بود و تنها دو ماه تابستان می‌شد.

اینها در تاریخ روشن است و جای گفتگو نیست که ایران یا مردم ایر چون به پشته‌ی ایران آمدند دسته‌ی بزرگی از ایشان که ماد نامیده می‌شدند شمال غربی ایران را که اکنون آذربایجان و شهرهای همدان و کرمانشاهان و قزوین و اسپهان و تهران در آنجاست فراگرفتند و این زمینها بنام ایشان سرزمین ماد خوانده می‌شد که آذربایجان «ماد خُرد» و آن بخش دیگر «ماد بزرگ» بوده. مادان با آن کارهای تاریخی بزرگی که انجام داده‌اند (از برانداختن پادشاهی بزرگ آشوری و پیش رفتن تا سوریا و آسیای کوچک) نه کسانیند که فراموش گردند.

پس چنانکه می‌بینید آذربایجان از آغاز تاریخ از رهگذر مردم و زبانْ حال بس روشنی می‌دارد و جای کشاکش و گفتگو درباره‌ی آن نیست. آری ما این را نیز می‌دانیم که پیش از ایران بومیان دیگری در آذربایجان می‌نشسته‌اند و ایران چون بآنجا درآمده و بر آن بومیان چیره شده‌اند ، دو تیره بهم درآمیخته‌اند. ولی این در همه‌ جا بوده است و ما درپی آن نیستیم که بگوییم مردم آذربایجان یا مردم ایران تنها از ریشه‌ی ایر بوده‌اند و هیچ آمیختگی با دیگران نمی‌داشته‌اند. این خود چیز بیهوده‌ایست و جدایی میانه‌ی این ریشه و آن ریشه گزاردن دور از خرد می‌باشد.

ما بیش از همه درپی راستی هستیم و می‌خواهیم آنچه را که بوده بدست آوریم. می‌خواهیم بگوییم در آغاز تاریخ [آغاز تاریخ را از زمان پیدایش خط می‌شمارند] که سه‌هزار سال پیش بوده مادان در آذربایجان و این پیرامونها نشیمن داشته‌اند ، و اگر کسی بتاریخْ آشناست این می‌داند که تا دوهزار سال پیش ترکان از این نزدیکیها بسیار دور بوده‌اند و در میانه‌های آسیا می‌زیسته‌اند ، و این خود پندار بسیار عامیانه است که کسانی گویند آذربایجان از نخست سرزمین ترکان بوده و هیچ سودی از چنین گفته‌ای در دست نخواهد بود.

پیش از این درباره‌ی ریشه و نژاد مردمانْ هر کسی آنچه می‌پنداشتی می‌نوشتی. در توریت [تلفظ دیگر تورات] ایرانیان را با تازیان از یک ریشه شمارده. مسعودی و دیگران کردان را از «بنی‌عامر» نگاشته‌اند. لیکن اینها عامیانه است و ارجی بآنها نتوان نهاد. ما امروز بهترین راه برای شناختن نژاد یک توده زبان ایشان را می‌شناسیم. درباره‌ی آذربایجان نیز گذشته از چیزهای دیگر یک نمونه‌ی بسیار نیکی از زبان آنجا در آغاز تاریخ در دست است و آن اوستا می‌باشد. زیرا شَت زردشت را چنانکه نوشته‌اند برخاسته از آذربایجان بوده ، و از آنسوی زبان اوستا خود می‌رساند که در شمال سروده گردیده است. (2)

اینها در آغاز تاریخ و در زمان مادانست. پس از آن چون بزمانهای هخامنشیان و اسکندر و سلوکیان و اشکانیان و ساسانیان بیاییم و یکایک را از دیده گذرانیم ، در هیچ یکی پیشامدی در آذربایجان که دیگر شدن مردم آنجا را دربر دارد رخ نداده است.


👇

در زمان اسکندر پیشامدی در آذربایجان بوده که نشان نیکی از زبان آنجا بدست داده ، و آن خود نام «آذربایجان» است. چنانکه گفتیم اینجا را «ماد خُرد» نامیدندی ولی چون اسکندر به ایران درآمد و بهمه‌ جا دست یافت ، در آذربایجان «آتورپات» نامی از بومیان برخاسته آنجا را نگه داشت ، و چون او تا می‌زیست فرمانروا می‌بود ، از اینجا سرزمین بنام او «آتورپاتگان» نامیده شد و همان کلمه است که کم‌کم «آذربایجان» گردیده ، و ما می‌دانیم که خاندان آتورپات تا چند صد سال آن فرمانروایی را نگه می‌داشتند و در زمان سلوکیان و اشکانیان برپا می‌بودند.

اگرچه باین نام (آذربایجان) نیز دست برده‌اند و در برهان قاطع و دیگر کتابها سخنانی درباره‌ی معنی آن توان پیدا کرد ، لیکن اینها همه عامیانه است و در بازار دانش ارجی بآنها نتوان نهاد. بیگمان «آذربایجان» نام ایرانی است و ما معنی آن را بارها بازنموده‌ایم. (3)

در زمان اشکانیان ترکان رو بسوی غرب آورده و بمرز ایران نزدیک شدند. ولی با آن نیرویی که پادشاهان اشکانی را می‌بود باور نکردنیست که دسته‌هایی از آنان بدرون ایران آمده باشند و ما در تاریخ نشانی از چنان چیزی نمی‌یابیم.

در زمان ساسانیان ترکان دیگر نزدیکتر بودند و از شمال و از راه دربند قفقاز نیز به ایران همسایگی داشتند. لیکن با اینهمه گمانی بدرآمدن آنان به آذربایجان نیست. شاید در تاریخ دسته‌های کوچکی را از ایشان پیدا کنیم که شاهان ساسانی در جنگ دستگیر کرده و در اینجا و آنجا نشیمن داده‌اند. ولی اینگونه دسته‌ها زود با مردم درآمیخته از میان روند و نشانی از خود بازنگزارند.


پابرگیها :
1ـ پشته = بلندی بسیار بزرگ بر روی کره‌ی زمین. (امروزه بغلط این را فلات گویند.) ـ و
2ـ جدایی‌ای که زبانهای شمال و جنوب داشته در همین دفتر خواهد آمد.
3ـ گفتاری که در آن باره نوشته‌ایم بارها چاپ شده و آخرین آنها در شماره‌ی ٦ سال چهارم پیمان بوده.


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 تاریخچه‌ی این دفتر (تکه‌ی یک از یک)


در دی‌ماه گذشته که همراه آقای واعظپور به قزوین رفتیم و چهار شب با یاران قزوین نشستها داشتیم گفته شد : بسیاری از گفتارهای پیمان و پرچم درخور آنست که جداگانه و بشکل کتاب نیز بچاپ رسد که در دسترس همگی باشد. گفتم : این پیشنهاد از اهواز از آقای محمدعلی امام ، و از رشت از آقای صفایی و آقای حسین امامی نیز رسیده. یاران اهواز گفتارهای پیمان را درباره‌ی رُمان در یکجا گرد آورده فرستاده‌اند که بچاپ رسد. آقای صفایی و آقای امامی نیز گفتارهای «پیام بدانشمندان اروپا» را با برخی گفتارهای دیگری از پرچم پیشنهاد کرده‌اند. این کار بسیار نیکست.

گفته شد یکی از اینگونه چاپ‌کردنیها گفتارهای «حافظ چه می‌گوید؟» است که اخیراً در پرچم نوشته شده. زیرا حافظ خود یک گرفتاری بزرگی برای مردم شده. آن ستایشهایی که بدخواهان توده ازو می‌کنند و آن رواجی که بدیوان او می‌دهند باعث شده که زن و مرد و بزرگ و کوچک رو باین کتاب آورده‌اند و بی‌آنکه زیانهای آن را بدانند پیاپی می‌خوانند. ما نیز باید آن گفتارها را هرچه بیشتر رواج دهیم که همگی بخوانند و از راستیها آگاه گردند.

آقای پاکروان پیشنهاد کردند که آن گفتارها بنام یاران قزوین چاپ یابد و چنین گفتند که من دررفت[=هزینه] هزار نسخه را می‌پردازم که چون چاپ می‌کنند ببهای کمتری فروخته شود. پس از بازگشتن بتهران نیز با نامه آن پیشنهاد را تاکید کردند.

اینبود ، آن گفتارها (با فزونیهایی) در این دفتر جا داده شده و برای نخست بار دوهزار نسخه از آن بچاپ رسید که چون دررفت هزار نسخه را آقای پاکروان پرداخته بودند ببهای ارزانی فروخته شد و در زمان کمی همه‌ی آن نسخه‌ها بفروش رفت و دیگر نماند.

چون این کتاب در یک زمینه‌ی ارجداریست و چنانکه دیدیم رواج نیکی درمیان خوانندگان پیدا کرد و نتیجه‌های نمایانی از آن پدید آمد ، از اینرو بچاپ دوم آن (با فزونیهای دیگری) پرداختیم که اینک در دسترس خواستاران می‌گزاریم.



🔸 خود خوانده بدیگران نیز دهند (تکه‌ی یک از یک)

باید بیگمان بود که سرچشمه‌ی درماندگی و بدبختی شرقیان باورهای بیهوده و گمراهیهای بسیاریست که بنامهای گوناگون در شرق رواج یافته و در دلها و در کتابها آكنده شده است ، و باید دست بهم داد و بکندن بنیاد آن بدآموزیها و گمراهیها کوشید.

نیز باید بیگمان بود که یکی از کتابهای سراپا زیان «دیوان حافظ» است که چند رشته بدآموزیهای زهرآلود ـ از خراباتیگری ، جبریگری ، صوفیگری و مانند اینها ـ دربر می‌دارد.

این دیوان ، با آن شعرهای شیوایش ، و با آن بدآموزیهای فریبنده‌اش ، خونها را از جوش می‌اندازد ، سَهِشها[=احساسات] را بیکاره می‌گرداند ، نومیدی و بی‌پروایی بزندگانی و خوشگذرانی و بیدردی را می‌پروراند ، یک کلمه باید گفت : «غیرت و آزرم[=شرف] را می‌کشد».

اینست تا می‌توان باید بنابودی این دیوان کوشید ، و ما از خوانندگان این دفتر خواهش می‌کنیم که این داوریها را که درباره‌ی حافظ رفته و ایرادهایی که بگفته‌های او گرفته شده هوشیارانه بخوانند و نیک بیندیشند و با فهم و خرد خود داوری کنند که اگر راست یافتند و ایرادی پیدا نکردند ، در این کوششها که ما برای برانداختن اینگونه کتابها می‌کنیم همدستی نشان دهند ، این کتاب را خود خوانده بدیگران نیز دهند.

چنانکه بارها گفته‌ایم امروز بهترین نیکوکاری همین کوششهاست که ما آغاز کرده‌ایم. اینهاست که مایه‌ی رهایی صدملیونها توده‌های بدبخت شرقی خواهد گردید. اینهاست که بیست‌ملیون ایرانیان را از درماندگی بیرون خواهد آورد. اینهاست که خدا را خشنود تواند گردانید. اینهاست که مایه‌ی روسفیدی و سرفرازی هر کسی تواند بود.

اگر کسانی بتوانند بسیار بجاست که نسخه‌هایی از این دفتر و از مانندهای آن گرفته بکسانی که از آشنایان خود امید آمیغ‌پژوهی [=حقیقت‌جویی] می‌برند بدهند و بفرستند ، بویژه بجوانان و شاگردان دبیرستانها و دانشکده‌ها که بیشتر از هر کسی بخواندن این دفترچه و مانندهایش نیاز می‌دارند.


.

(همبسته با گفتار بالا)

🔶 «دردها و درمانها» ، بخش یکم (احمد کسروی)

🔸 نشخوار سخن : خردمند سخن بهنگام نیاز گوید و باندازه‌ی نیاز گوید


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 2ـ1) تاریخ سیاسی


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار یکم : مردم و زبان باستان آذربایگان

🔸 نامهای رودها و کوهها و شهرها در آذربایجان (تکه‌ی یک از یک)


یکی از چیزهایی که مردم یک سرزمین و زبان آنان را نشان دهد ، نامهای رودها و کوه‌ها و دیه‌ها و شهرها و کویهاست. زیرا هر مردمی این نامها را از زبان خود پدید آورند و بروی آن چیزها گزارند. اگرچه بیشتر اینگونه نامها که ما امروز می‌داریم معنایی از آنها فهمیده نمی‌شود ولی بیگمان اینها همه معنا داشته‌اند و ما چون از راه دانش جستجو می‌کنیم معنی بسیاری از آنها را پیدا می‌کنیم. (1)

باید بیگفتگو پذیرفت که نامهایی که بروی رودها و کوه‌ها و آبادیها و مانند اینها گزارده شده از زبان مردمیست که آن نامها را گزارده‌اند و اینها هر کدام معنایی در آن زبان داشته و همانا از روی آن معنی است که نامش گردانیده‌اند.

اگر در آذربایجان هم بنامهای رودها و کوهها و آبادیها پردازیم یک رشته از آنها نامهاییست که معنای روشنی ندارد : همچون تبریز و خوی و سلماس و ارومی و ویجویه و لیلاوا و الوار و آستارا و اوجان و ارس و ازناب و بسیاری مانند اینها. (2)

رشته‌ی دیگری نامهاییست که ما از راه زبانشناسی پی بمعنای آنها برده یا بگمانی درباره‌ی آنها رسیده‌ایم : همچون مرند و آرونق و مارالان و مایان و گهرام‌دز (گرمادوز) و مراغه و گیلاندوز و دیلمگان و گارارود و قارقابازار و مانند اینها.

رشته‌ی سومی نامهاییست که خود معنای روشنی دارد : همچون سردرود و گرمرود و زرین‌رود و گریوه و رویین‌دز و هشتادسر و باکو و بسیار مانند اینها.

درباره‌ی این نامها بسخن بس درازی نیاز است که ما در اینجا میدان آن را نمی‌داریم و تنها این اندازه می‌نگاریم که رشته‌ی نخست گویا بسیاری از آنها از زمانهای بس دوری بازمانده و برخی شاید یادگار زبانهاییست که پیش از رسیدن ایران باینجا رواج داشته است و اینست ما هیچ مانندگی میانه‌ی آنها با زبانهای آریان نمی‌یابیم : همچون خوی و سلماس و ارومی و مانند اینها. ولی بسیاری نیز اگرچه ما معنای آنها را نمی‌دانیم ، این می‌دانیم که از زبان آریان بیرون نیست : همچون ازناب و اهراب و لیلاوا و نخچوان و بردوا و مانند اینها. اما دو رشته‌ی دیگر چون معنای آنها را می‌دانیم آشکار می‌بینیم از زبان آریان است و این رهنمون دیگر می‌باشد که مردم باستان آذربایجان جز از نژاد ایران یا آریان نبوده‌اند و پاره‌ای از این نامها یاد مادان را دربر می‌دارد.


پابرگیها :
1ـ نگارنده که زمانی بآن رشته پرداختم تا پانصد نام معنی درست آنها را پیدا کرده و یا نزدیک بآن رفتم و آنچه از این راه بدست آورده بودم کتابی ساختم که چاپ نشده و تنها نمونه‌هایی از آن در دو دفتر بنام «نامهای شهرها و دیه‌ها» چاپ گردیده.

2ـ آنچه درباره‌ی تبریز در کتابها نوشته‌اند و یا بر زبانها می‌گویند همه عامیانه و نادرست است و من با همه‌ی جستجوهایی که بکار بردم بمعنی آن نرسیدم و بهتر دیدم بحال خود گزارم.


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

از سالهاست که شرقشناسان اروپا که افزار سیاستند ، ستایشها از حافظ و شعرهای او سروده‌اند ، و این ستایشها که جز از راه سیاست نیست مایه‌ی گمراهی انبوهی از ایرانیان گردیده که آنها را راست پنداشته رو بکتاب حافظ آورده‌اند ، و چون گفته‌های حافظ درهم و پریشان است و یک خواستی از آن فهمیده نمی‌شود ، کسانی خود را به رنج انداخته‌اند که خواست او را بدانند ، و این خود مایه‌ی گرفتاری برای بسیاری شده است که خود فریب خورده‌اند و دیگران را نیز فریب می‌دهند. برای چاره کردن بآن گرفتاری و جلو گرفتن از آن رنجهاست که من باین نوشته می‌پردازم.
کسروی

🔸 1ـ شاعران شعر را چه می‌دانند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه خوانندگان می‌دانند ما با شعر دشمنی نمی‌داریم و نمی‌گوییم شعر نباشد. گفته‌ی ما آنست که شعر خود یک خواستی نیست. چه شعر سخنست و سخن باید تابع نیاز باشد. ما می‌گوییم کسی اگر مطلبی دارد ، می‌خواهد آن را بشعر بگوید و می‌خواهد به نثر بگوید ، ما ایرادی باو نخواهیم داشت.

ایراد ما بآنست که کسی بی‌آنکه مطلبی درمیان باشد ، تنها بنام آنکه شعری سازد بآن پردازد. ما می‌گوییم این یاوه‌گویی است. می‌گوییم کسی اگر عاشق شده غزل بسراید. ولی دور از خرد است که کسی با دل آسوده بدروغ دم از عشق زند و غزلهای عاشقانه بسراید.

داستان شعر از این حیث داستان خانه است. خانه برای نشستن است و هر کجا که نیازی بود باید خانه ساخت. ولی اگر مردی در یک بیابانی یا بالای کوهی که کسی در آنجا نمی‌نشیند ، خانه‌هایی بسازد این کار او بیخردانه است.

این سخن ساده و آسانست. با اینحال شاعران آن را نفهمیده‌اند ، و آنان خود شعر را خواست جداگانه پنداشته و بی‌آنکه دربند نیازمندی باشند پیاپی شعرهایی از غزل و قصیده و قطعه و فرد و رباعی سروده بروی کاغذ نوشته‌اند ، و این را یک هنری یا یک کار سودمندی پنداشته بخود بالیده‌اند. کسی در تهران است و روزی در مجلسی دیدم که گله از مردم می‌کرد و چنین می‌گفت : «من برای این مملکت یک کرور شعر ساخته‌ام».

این شیوه‌‌ی شاعران بوده و حافظ همین شیوه را داشته. او نیز شعر را یک خواست جداگانه می‌شمارده و اینست عمر خود را با شعرگویی و غزلسرایی بسر برده. بارها کسانی جستجو کرده‌اند که مقصود حافظ را از غزلهایش بدانند. باید گفت : مقصود او تنها سرودن آن غزلها بوده و این را یک کار و هنری می‌پنداشته و جز این مقصود دیگری نداشته است.


.