🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 6 ـ1) برای آنکه تاریخ درستی بداریم


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔸 به مناسبت «روز بزرگداشت» سعدی

کوشاد تلگرام : چنانکه بارها گفته‌ایم در تاریخ ما دوره‌های تاریک و زبونی نیز بوده. این را ما دوره‌ی بدآموزیهای مغول می‌نامیم. شرقشناسان که دشمنان شرقند در کشورهای شرقی جستجو کرده و این دوره‌های تاریکی را در هر توده‌ای یافته از هر راهی کوشیده‌اند هرچه اندیشه‌ی پست و پندارهای گیج‌کننده از آن زمان بازمانده درمیان آن توده‌ها برواجش بکوشند. پیداست آنها همدستانی هم در آن توده‌ها داشته‌اند که در این سیاهکاری به آنها یاوریها نموده‌اند.
این دوره‌ی زبونی و فرومایگی اندیشه و خردها از سلجوقیان آغاز شده ولی در زمان مغول و پس از آن به پستترین درجه‌ی خود رسیده. اینست آنها نیز کوشیده‌اند هرچه را یادگار آن دوره است باشکوهتر و پر مغزتر و والاتر جلوه دهند. برای این کار با یاری همدستان خود کوششهای فراوان بکار برده‌اند که بارها از آنها سخن بمیان آورده‌ایم.
یکی از آن کوششها ، بزرگ و دانشمند و آموزگار دانا نشان دادن مردان پست و بیفرهنگ آن دوره می‌باشد. از آن جمله شاعران می‌باشند که دیوانهاشان را قرآن فارسی لقب داده‌اند و شعرهاشان را «نغمه‌ی فرشتگان» و «وحی آسمانی» خوانده با اینگونه گزافه‌گوییها توده‌ی ایرانی را فریفته‌اند.
و با چنین فریبی که باید آن را مخدری دانست توده‌ی فریبخوار را به سستی و بی‌غیرتی کشانیده‌اند.
از میان دستگاههای اندیشه‌ای بیش از همه به استواری و رواج هرچه بیشتر صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری و از میان شاعران بیش از همه به بزرگ وانمودن این چهار تن : خیام و سعدی و مولوی و حافظ کوشیده‌اند.
چون امروز را نیز بنام «بزرگداشت سعدی» نام گزارده و می‌کوشند به هیاهوهای فریبکارانه‌ی خود شکوه بیشتر دهند ما می‌خواهیم سعدی را بهتر بشناسیم تا نقشه‌های آنان را بهم زنیم.
گفتار زیر برای چنان خواستی آماده شده است.

👇👇

سعدی را بهتر بشناسیم

یکی از چیزهایی که بر خصلتها و رفتارها و اعمال یک توده اثرگزار است نوشته‌هاییست که از گذشتگانشان بایشان رسیده. و چه‌بسا توده‌ی مردم آنها را الگوی باورها و اندیشه‌های خود گیرند و از روی آنها کار کنند. پیداست اگر آنها اندیشه‌های والا باشند آن توده را پیش ، و اگر کوتاه و پست و زبونانه و پس‌رُوانه باشند ، توده را پس برد.

باید دانست بیشتر کتابهایی که از گذشتگان ما بازمانده یادگار زمانهای زبونی و زیردستی است. بویژه دیوانهای شاعران که اندیشه‌های زبونانه و پست را با زبانی شیوا و گیرا و ساده و آسان و همه‌فهم بزبان شعر درآورده‌اند.

از اینگونه شاعران یکی هم سعدی ‌بوده که جز هوس شاعری نداشته و هرچه بدستش افتاده از صوفیگری ، جبریگری ، اندیشه‌های پست زمان خود ، حدیثهایی که شنیده ، تعلیم و تربیت ، دروغبافی و پنداربافی ، پندسرایی ، هزلیات و حتا بچه‌بازی ؛ را بزبان شعر درآورده و برای ما بارمغان بازگزارده.

از آنسو ، اکنون سخن در آنست که دسته‌ی بدخواهان (1) بهمدستی شرقشناسان که بدخواه شرقند و همیشه به استواری گمراهیهای شرقیان و سرگرم داشتن ایشان با کتابهای گذشتگان می‌کوشند بدستاویز واژه‌ی «ادبیات» برواج اینگونه کتابها پا می‌فشارند و مردم را بسوی کتابهای شاعران و دیگران می‌کشانند. از اینرو کسانی فریب می‌خورند و راستی را می‌پندارند گنجیست و رو باین کتابها می‌آورند.

برای همین ما اینجا برخی از شعرهای سعدی را برای نمونه می‌آوریم و داوری را بخوانندگان بازمی‌گزاریم :

تبلیغ شرابخوری در قالب پند و راهنمایی :

گر آدمیی باده‌ی گلرنگ بخور بر ناله‌ی نای و نغمه‌ی چنگ بخور
گر بنگ خوری چو سنگ مانی بر جای یکباره چو بنگ می‌خوری سنگ بخور

صوفیگری : یا فلسفه‌ی بی‌ننگی و بیکاری و مفتخوری ، و خوار داشتن و بی‌ارجی جهان و چندگاهه (موقتی) بودن آن :

«آن کیست که دل نهاد و فارغ بنشست پنداشت که مهلتی و تأخیری هست
گو میخ مزن که خیمه می‌باید کند گو رخت منه که بار می‌باید بست»
«راغب دنیا مشو که هیچ نیرزد هر دو جهان پیش چشم همت عالی»

جبریگری : یا باور باینکه خدا همه‌چیز را از آغاز بر سر آدمیان نوشته (سرنوشت) و کسی را در زندگانی اختیاری نیست ، این را سعدی برویه‌های گوناگون درآورده :

«مخور هول ابلیس تا جان دهد همانکس که دندان دهد نان دهد»
«دادار که بر ما در قسمت بگشاد بنیاد جهان چنانکه بایست نهاد
آن که نداد از سببی خالی نیست دانست سرو به خر نمی‌باید داد»
«بحال نیک و بد راضی شو ای مرد که نتوان طالع بد را نکو کرد
چو سگ را بخت تاریکست و شبرنگ هم از خُردی زنندش کودکان سنگ»

پندگویی و آموزگاری : سعدی یک زمینه‌ی دیگری هم که بدستش افتاده پندآموزی بوده که بیشترش سخنان خوشنما و زیانمند را بهانه‌ی پندآموزی گرفته :

«چون زهره‌ی شیران بدرَد ناله‌ی کوس بر باد مده جان گرامی بفسوس
با آنکه خصومت نتوان کرد بساز دستی که بدندان نتوان برد ببوس»

آری آقای سعدی بمردمی که زبون مغول گردیده ، سرزمینشان ویران گردیده ، مردمش کشتار گردیده ، صدهزاران زنان و دخترانشان به اسیری برده شده‌اند پند می‌دهد : «دستی که بدندان نتوان برد ببوس».

دروغ‌بافیها : «هوس سخنبافی و پندآموزی چندان گریبانگیر سعدی می‌بوده که گاهی او را بدروغبافی نیز واداشته. بیشتر داستانهایی که از خود میگوید دروغست.» (2) برای مثال یکی از داستانهای دروغی او شعریست بنام «بتی دیدم از عاج در سومنات» درباره‌ی بتی در یک بتکده‌ای در هند. دلیل دروغ بودن این شعر آنکه سعدی هرگز بهند نرفته. او این داستان را بیکبار از خودش ساخته یا نزدیک باین چیزی شنیده و چیزهای دیگری بآن افزوده و شعر گردانیده.

سعدی دروغ را بد ندانسته و آن را ستوده :

دروغی که حالی دلت خوش کند به از راستی کت مشوش کند

در جایی دیگر بوارونه‌ی این ، دروغ را بد دانسته و نکوهیده :

گر راست سخن گویی و در بند بمانی به زانکه دروغت دهد از بند رهایی
آدم درمی‌ماند کدامش را در دل گیرد؟! راستگویی یا دروغگویی؟!!

وارونه‌گوییها : سعدی از بس هوس شعربافی داشته که هرگز هوشدار نبوده که شعرهای وارونه‌ هم گفته. برای مثال چنانکه در جبریگری شعر آورده در کوشش هم آورده و خواننده را درمیان دو باور متضاد گیج و سرگردان می‌گرداند :

چنانکه سخنش رفت ، از یکسو از جبریگری و اینکه اختیار دست ما نیست می‌گوید. برای نمونه :
«بخت و دولت بکاردانی نیست جز بتقدیر آسمانی نیست»

و از سوی دیگر :

👇👇

«پند سعدی به دل شنو نه بگوش مزد خواهی بکار کردن کوش» /
«سعدیا بسیار گفتن عمر ضایع کردن است وقت عذر آوردنست استغفرالله العظیم»
«سعدیا گرچه سخندان و مصالح گویی به عمل کار برآید به سخندانی نیست»

ستایش و نکوهش خرد را نیز فراموش نگردانیده :
از یکسو می‌گوید :
«نگویم چو جنگ آوری پای دار چو خشم آیدت عقل بر جای دار»
«کجا عقل یا شرع فتوا دهد که اهل خرد دین به دنیا دهد؟»

و از سوی دیگر :
«به راه عقل برفتند سعدیا بسیار که ره بعالم دیوانگان ندانستند»
«دولت نه به کوشیدنست چاره کم جوشیدنست
اگر به هر سر موئیت صد خرد باشد خرد بکار نیاید چو بخت بد باشد»

در وارونه‌گویی شیراز را هم فراموش نساخته :
از یکسو می‌گوید :
«دلم از صحبت شیراز بکلی بگرفت وقت آنست که پرسی خبر از بغدادم»
و از سوی دیگر :
«چه نیکبخت کسانی که اهل شیرازند که زیر بال همای بلندپروازند»

درباره‌ی زنان این شعر زشت را گفته :
«زن نو کن ای دوست هر نوبهار که تقویم پاری نیاید بکار»

چاپلوسی و ستایشگری : شاعر چاپلوس و ستایشگر را باید پست‌تر از یک ستمگر شمرد چه او با چاپلوسیها و ستایشگریهایش ستمگر را به ستم و بیداد دلیرتر می‌گرداند. سعدی درباره‌ی سعد ابوبکر و سعد زنگی چاپلوسی بی‌اندازه کرده :

«ز سعد ابوبکر تا سعد زنگی پدر بر پدر نامور جد بر جد
سر بندگی بر زمینش نهاده خداوندگاران دریا و سرحد»
«گر از سعد زنگی مثل ماند و یاد فلک یاور سعد بوبکر باد»

«تربیت» : سعدی که تنها مکتب دیده این زمینه را هم از دست نهشته و پندها سروده :
«استاد معلم چو بود بی‌آزار خرسک‌ بازند کودکان در بازار»
«شمشیر نیک از آهن بد چون کند کسی ناکس به تربیت نشود ای حکیم کس»

بچه‌بازی : زشتترین بخش نوشته‌های سعدی باب پنجم گلستان اوست. در آن بخش سعدی پستیهای خود را بآشکار آورده و پلیدی خود را بهمه نشان داده. مردک ناپاک چندان هوس شعرگویی داشته که از بشعر درآوردن پلیدیهای خودش هم درنگذشته :

ترا من دوست می‌دارم که یک شب در آغوشت کشم تا نیمروزی
مراد از عاشق و معشوقی اینست وگرنه مادری دارم چو یوزی

ببینید چگونه پستی خود را بهمه نشان داده و خود را رسوا گردانیده. ببینید درباره‌ی مادر خود چه گفته؟!. و چسان بیرگی خود را بهمه نشان داده؟!.

در جای دیگر گفته :
نام سعدی همه جا رفت به شاهدبازی وین نه عیبست که در ملت[=دین] ما تحسینیست

تف بر این مردک پلید بی‌درد ، تف. مردک ناپاک حتا در پیری دست از این پلیدی برنداشته :
چون دید که پیری‌ام سپیدی بفزود برگشت و ارادتی زیادت ننمود
گفتم که اگر سپید شد مویم زود شکر است ، که دل همان سیاهست که بود

ناپاکزبانیهای سعدی : سعدی درمیان شعرها و نوشته‌های پندنمایش گاهی از واژه‌های بیفرهنگانه نیز سود جسته که مضمونهای پستی را با بیفرهنگی و ناپاکزبانی بخواننده آموخته :

«چو سگ بر درش بانگ کردم بسی که مسکین‌تر از سگ ندیدم کسی»
«من گر سگکی زان تو باشم چه شود؟ خاری ز گلستان تو باشم چه شود؟
شیران جهان روبه درگاه تواَند گر من سگ دربان تو باشم چه شود؟»
«ور بی‌هنر به مال کنی کبر بر حکیم کون خرت شمارد اگر گاو عنبری»
«محتسب کون‌برهنه در بازار قحبه را می‌زند که روی بپوش»
«چو گاو ار همی بایدت فربهی چو خر تن به جور کسان دردهی»

سعدی واژه‌های پست دیگری نیز بکار برده که من از آوردنش شرم می‌کنم و از آنها درمی‌گذرم. لیکن تنها از هواداران سعدی این را می‌پرسم که آیا اینها «ادبست یا بی‌ادبی»؟!.


پابرگیها :
1ـ برای آگاهی از دسته‌ی بدخواهان (یا کمپانی خیانت) کتاب «دادگاه» از احمد کسروی دیده شود.
2ـ «در پیرامون ادبیات» ، احمد کسروی ، چاپ چهارم ، سات 70

چنین شاعری را از «مفاخر ملی» می‌نامند و برایش روز «بزرگداشت» تعیین می‌کنند و می‌کوشند با هیاهو و جنجال اندیشه‌های پستش را در مغزها جایگزین گردانند. افسوس از این نادانی ، افسوس.
👇👇

گفتار «سعدی را بهتر بشناسیم»


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 آذربایجان در زمان سلجوقیان (تکه‌ی یک از یک)


چنین پیداست که از این ترکان در آذربایجان جز کسان کمی نماندند. لیکن در این میان طغرل‌بیک بنیاد پادشاهی نهاده روز بروز بر پهناوری خاک خود می‌افزود و در سال ٤٤٦ ﻫ . ق. به آذربایجان درآمد و چون امیر وَهسُودان و پسرش مَمَلان (1) فرمانبرداری نمودند و باج بگردن گرفتند ، طغرل آنان را برنینداخت.

لیکن اینان دیری نپاییدند و آذربایجان یکسره [=مستقیماً] بدست سلجوقیان افتاد ، و چنانکه گفته‌ایم اینان سپاهشان همه از ترکان بودند و چون یکی را بفرمانروایی شهری می‌فرستادند دسته‌هایی را از آنان همراه می‌فرستادند ، با آذربایجان نیز همان را کردند. گذشته از ایلهایی که از پشت سر سلجوقیان از ترکستان آمدند و بهمه‌ جا پراکنده شدند ، و چون آذربایجان چمن و چراگاه فراوان دارد و برای زندگانی چهارپاداری سزاوارتر از دیگر جاهاست ، بیگمان ایلهای ترک در اینجا فزونتر و فروانتر گردیدند و چون از آن زمان تا درآمدن مغولان به ایران فرمانروایی ازآنِ ترکان و رشته‌ی کارها در دست ایشان می‌بود و مردم ناگزیر از رفت‌و‌آمد و گفتگو می‌بودند ، پیداست که کم‌کم گوشها بزبان ترکی آشنا گردید و بیشتر مردم هر کسی جمله‌هایی را از آن یاد گرفت.

هم از این زمان بود که نامهای پاره‌ای آبادیها ترکی گردید و ترکان در دیه‌هایی که نشیمن گرفتند اگر نام یک آبادی معنای روشنی داشت آن را ترجمه نموده نام ترکی نهادند (چنانکه این رفتار را تازیان پیش از اینان کرده بودند) (2) و اینست ما امروز در آذربایجان یک رشته نامهای آبادی بترکی می‌یابیم که هم‌معنای آنها بفارسی در آنجا و یا جاهای دیگر نیز هست همچون : اشگه‌سو ، یالقوزآغاج ، استی‌بولاغ ، سکدی (سکدلو) ، گردگانلو ، قوزلو ، قزلجه و مانند اینها که در برابر آنها آب‌باریک و یکه‌دار و گرمخانی و بیدک و گردکانک و جوزدان و سرخه را داریم.

با اینهمه در زمان سلجوقیان زبان آذربایجان همان آذری بوده و ترکی جز زبان ترکان تازه‌رسیده شمرده نمی‌شده. چنانکه نوشته‌ی یاقوت حَمَوی را که در آخرهای زمان سلجوقیان نوشته و آذری را زبان آذربایجان ستوده آوردیم.


پابرگیها :
1ـ درباره‌ی تلفظ این نام و لغزشهایی که فرهنگ‌نویسان ایرانی و شرقشناسان اروپایی کرده‌اند نویسنده در بخش دوم کتاب گرانمایه‌ی «شهریاران گمنام» یادداشت گشاده‌ای آورده که کوتاهشده‌ای از آن را اینجا می‌آوریم :
«تحریف یا دیگرگونه ساختن نامها بویژه نامهای بچگان در هر زبان و درمیان هر ملتی هست. از جمله در آذربایگان اکنون نیز محمد را «ممی» (بر وزن همی) و گاهی نیز «ممل» (بر وزن عمل) می‌خوانند. مملان همین ممل است که الف و نون بر آخر آن افزوده شده. چه در آن زمانها این رسم درمیان ایرانیان بوده که بر آخر برخی نامها «آن» می‌افزودند». ـ و

2ـ تازیان نیز چون به ایران آمده‌اند و نشیمن گرفته‌اند بسیاری از نامهای آبادیها را که معنی آنها را می‌فهمیده‌اند به عربی ترجمه کرده‌اند. چنانکه «سنگسر» را که گویا در آن هنگام «سگسر» گفته می‌شده «رأس‌الکلب» گردانیده و بجای «دیه نمک» و «دزباد» و «خاکستر» از آبادیهای خراسان و «دیویجین» از دیه‌های همدان ، قریة‌الملح و قصرالریح و رماده و قریة‌الجن گفته‌اند و از اینگونه باز می‌توان پیدا کرد.


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 5ـ صوفیگری در زمان مغول (تکه‌ی یک از یک)


گفتیم یکی از زمینه‌های سخن حافظ کشاکش صوفیان و خراباتیانست. برای روشنی این باید به یک مقدمه‌ای از تاریخ و از رفتار صوفیان پردازیم.

اسلام چون به ایران چیرگی یافت ، یکی از تأثیرهای آن در ایرانیان افزودن بحس دلیری و جنگجویی بود. ایرانیان خود مردم جنگی می‌بودند و اسلام نیز جنگ و مردانگی را بهمه بایا[=واجب] می‌گردانید ، و از اینرو در قرنهای نخست اسلام در ایران این حس بسیار نیرومند می‌بود. اگر کسانی تاریخ ایران را در قرنهای سوم و چهارم هجری جستجو کنند در آن قرنها از یکسو در ماوراء‌النهر دولت سامانی برپا می‌بود که همیشه با ترکان جنگ و ستیز می‌داشت و بگفته‌ی استخری همیشه سیصدهزار تن سوار در مرز آماده می‌ایستادند. همین استخری می‌نویسد : من به هر خانه‌ای از دهگانان می‌رفتم یک شمشیری آویخته از دیوار و یک اسبی بسته در اصطبل می‌دیدم. همگی برای جنگجویی آماده می‌بودند. از سوی دیگر دلیران دیلم از کوهستان خود پایین آمده هر یکی در گوشه‌ی دیگری بنیاد فرمانروایی می‌نهادند و خاندان بویه تا بغداد پیش رفته خلیفه را زیردست خود می‌گردانیدند. پس از همگی سلطان محمود غزنوی به هندوستان تاخته شهرها می‌گشاد و تاراجها می‌آورد. با اینحال جنگجویان ایران بیکار مانده دسته‌دسته بیرق افراشته برای شرکت در جنگ مسلمانان با رومیان بآسیای کوچک می‌شتافتند.

یک سال را ما در تاریخ می‌یابیم که تنها از خراسان هشتادهزار تن شتافته‌اند. ببینید حس جنگجویی تا چه اندازه می‌بوده!.. ببینید غیرت چگونه فزون می‌آمده و سرشاری می‌نموده!..

تا آغازهای قرن پنجم ما این را می‌یابیم. ولی سپس چون بآغاز قرن هفتم می‌رسیم ، بیکبار وارونه‌ی آن را می‌بینیم. بیکبار ایران را از غیرت و مردانگی تهی می‌یابیم. زیرا در آن هنگامست که می‌بینیم چنگیزخان بماوراء‌النهر آمده و چهار سال کشتار کرده و با اینحال در ایران تکانی پیدا نشده. در آن هنگام است که می‌بینیم یمه و سوتای دو تن سرکرده‌ی مغولی با سی‌هزار سوار از جیحون گذشته از خراسان کشتارکنان پیش آمده تا مازندران و عراق و آذربایجان و قفقاز مردم را کشته و شهرها را تاراج کرده از شمال دریای خزر بلشکرگاه خود پیوسته‌اند. فسوسا این درماندگی از یک توده چه بوده؟!..

این خود یک جُستاریست[مبحث] که چرا ایرانیان در آن دو صد سال که از قرن پنجم تا قرن هفتم بوده بدینسان تغییر یافته بودند؟!.. مگر در آن دو قرن نژاد ایران دیگر شده بود؟!..

در این باره کسی جستجویی نکرده و باین پرسش پاسخی نتواند داد. ولی ما پاسخ آن را می‌دانیم. در آن دو قرن در ایران چند رشته بدآموزیهایی رواج یافته بوده که در نتیجه‌ی آنها جنگجویی و مردانگی بدینسان جای خود را به بیدردی و بیغیرتی داده. یکی از آن بدآموزیها صوفیگری ، دیگری باطنیگری ، دیگری خراباتیگری بوده.

می‌دانیم کسانی باور نکرده خواهند گفت : مگر بدآموزی هم مردم را به بیغیرتی وادارد؟!.. می‌گویم : مگر شما نمی‌دانید که سرچشمه‌ی همه‌ی کارهای آدمی مغز اوست ، و مغز نیز تابع اندیشه‌هاییست که دروست؟!.. یک تن خراباتی که جهان را هیچ و پوچ می‌شمارد و می‌گوید باید پروای گذشته و آینده نکرد ، آیا می‌توان چشم داشت که غیرت کند و در راه توده و کشور جانبازی نماید؟!.. یک تن صوفی که جدایی میانه‌ی داد و ستم و تاریکی و روشنی و راست و کج نمی‌گزارد و در آن جهان مالیخولیا ، خونخواران مغول را «خدا» می‌پندارند ، آیا می‌توان امید بست که شمشیری بگیرد و بجنگی شتابد؟!..

باطنیان (یا پیروان حسن صباح) نیز اگرچه آدمکشی را پیشه‌ی خود می‌داشتند و هزارها ایرانیان را با خنجر نابود می‌ساختند ، دیده شد که در داستان مغول یکی این نکرد که برود و هلاکو یا کس دیگری را از سران مغول بکشد و چشم آنان را بترساند ، و این می‌رساند که آن آدمکشی ایشان نیز جز یک گونه دیوانگی پستی نمی‌بوده.

به هر حال بیگمانست که مایه‌ی آن زبونی و درماندگی ایرانیان در برابر مغول این سه رشته بدآموزیها بوده. این یکی از رازهای پوشیده‌ی تاریخ ایرانست که باید در پیرامونش بدرازی و گشادی گفتگو رود ، و ما در اینجا چون فرصت نمی‌داریم بهمین چند جمله بس می‌کنیم.

سپس در زمان چیرگی مغولان باطنیگری از رونق و شکوه افتاد. زیرا باطنیان با مغول جنگ کرده بودند و مغولان بماندن آنها خرسندی نمی‌دادند. ولی صوفیگری و خراباتیگری بیش از پیش زمینه برای پیشرفت پیدا کرد. زیرا مغولان درباره‌ی کیش سخت نمی‌گرفتند و می‌توان پنداشت که سود خود را در سختگیری ندیده رواج این بدآموزیها را مایه‌ی نیرومندی خود می‌شماردند. هرچه هست در زمان مغول ، چه صوفیگری و چه خراباتیگری ، برواج و شکوه افزوده و هر دو پیشرفت بسیار کردند.


👇

صوفیان یک شیوه‌ی بسیار ناستوده‌ای می‌داشتند و آن اینکه از پیشامدها بدستیاری دروغ سودجویی می‌کردند. مثلاً اگر فلان مرد لشکرکش دلیر بپادشاهی می‌رسید ، اینها یک دروغی می‌ساختند که فلان هنگام بنزد شیخ ما آمده بود و شیخ ما فرمود پادشاهی فلان جا را بتو دادیم ، یا اگر کسی می‌مرد یا آسیبی می‌یافت چنین می‌گفتند : چون شیخ ما را رنجانیده بود خدا سزایش را داد. این شیوه‌ی پست آنها می‌بود و راستی آنست که چون نان از دست دیگران می‌خوردند با این دروغها چشم مردم را ترسانیده راه روزی خود را فراخ می‌گردانیدند.

این یک نامردیست که همه‌ی مفتخواران و گدایان دارند. فراموش نمی‌کنم در سالهای پیش یکی از آشنایانم پسر جوانی می‌داشت که ناگهان درگذشت و یک سیدی در همسایگی او بجای آنکه بدیدنش آید و دلداری دهد و از اندوهش بکاهد ، نامردانه پیام فرستاده بود : «چون رعایت سید نمی‌کنی ، این طور می‌شود دیگر». بارها آن آشنایم با یک دل پردردی این داستان را با من می‌گفت و دلسوختگی نشان می‌داد.

شما از همین رفتار صوفیان پی بدرون آنها ببرید و این دریابید که آن آموزاکهای[تعلیمات] بیپا چه نتیجه‌ی بدی داشته و چگونه ایشان را تیره‌درون گردانیده.

باری در زمان مغول نیز صوفیان ، بجای آنکه بدانند که با آن راه و رفتار خود مایه‌ی بدبختی مردم گردیده‌اند و از سرگذشت دلگداز توده عبرت بگیرند ، از پیشامد بسودجویی برخاسته چون سلطان محمد خوارزمشاه «مجدالدین بغدادی» نامی را از مشایخ ایشان کشته بود ، آن را داستانی ساختند چنین گفتند : «خدا اینان را بخونخواهی مجدالدین بغدادی فرستاده است». همین را گفته سر بالا افراشتند و از بدبختی مردم دلهای خود را خنک گردانیدند ، و برای پیشرفت کار خود چنین دروغی ساختند : خوارزمشاه چون مجدالدین را کشت پشیمان گردید و برای عذرخواهی بنزد استاد او ابوبکر خوارزمی رفت و زر بسیار همراه برد. ابوبکر نپذیرفت و گفت : «خونبهای فرزندم مجدالدین زر نیست ، به خونبهای او هم سر تو می‌رود و هم سر من و هم دیگران». شیخ عطار که با پستی و زبونی در نیشابور کشته شده بود برای او نیز معجزه‌ای ساخته چنین گفتند : «شیخ را چون مغولها کشتند با همان تن بیسر فریادکشان نیم فرسخ دوید و آن هنگام افتاد».

با این دروغهای بیشرمانه رواجی بکار خود دادند. از آنسوی خود چیرگی مغولان رواج‌دِه دیگری برای صوفیگری می‌بود. زیرا با آن گزند و آسیبی که ایرانیان دیده و در دست دشمن گرفتار افتاده بودند یا بایستی از جان گذرند و با یک مردانگی شایانی دشمن را براندازند و یا از غیرت و مردانگی چشم پوشیده خود را بپناه صوفیگری یا خراباتیگری بکشند.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش یکم

🔸 نادانیها ـ5ـ : بیماری گزارش


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 7ـ1) تاریخهای ما


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 آذربایجان در زمان مغولان (تکه‌ی یک از یک)


در زمان مغولان ، از آغاز آن آگاهی دیگری درباره‌ی آذربایجان نمی‌داریم. پیداست که مغولان ، که آنجا را تختگاه ایران گرفته دسته‌های انبوهی را که از مغولستان با خود آورده بودند در آنجا نشیمن دادند ، لیکن اینان جز از ترک می‌بودند و زبانشان جز از ترکی می‌بود. ترک و مغول زبان یکدیگر را نفهمیدندی. ما نمی‌توانیم گفت که در زمان مغول بر شماره‌ی ترکان در آذربایجان افزود و رهنمونی برای چنان سخنی در دست نمی‌داریم. آری از سده‌ی چهارم هجری ایرانیان در همه‌ جا آلودگیها پیدا کرده و در همه‌ جا رو بدرماندگی و زبونی نهاده بودند و درباره‌ی آذربایجان نیز چنین گمانی را توان برد ، و از این راه می‌توان گفت ترکان که در آنجا می‌بودند روز بروز چیره‌تر و نیرومندتر می‌گردیده‌اند و بر بومیان فزونی پیدا می‌کرده‌اند.

از نیمه‌های زمان مغول تنها سفرنامه‌ی مارکوپولو را در دست می‌داریم که در سال ١٢٩٣م. (٦٩٣ ﻫ . ‌ق.) به تبریز آمده و چون از مردم آنجا سخن می‌راند نامی از ترکان نمی‌برد. اگرچه این نوشته‌ی مارکوپولو از روی باریک‌بینی نبوده. زیرا بیگمان در آن زمان دسته‌ای از ترکان در تبریز نشیمن می‌داشتند. چیزی که هست چندان فزون نبوده‌اند که مارکو از بودن ایشان آگاه گردد.

از آخرهای آن هم سفرنامه‌ی ابن‌بَطوطه را می‌داریم که در زمان سلطان ابوسعید به تبریز رسیده و چنین می‌نویسد : «بر بازار گوهریان گذشتم چشمم از دیدن گوهرهای گوناگون خیره ماند. غلامان نیکروی ازآن بازرگانان جامه‌های زیبا دربر و دستمالهای ابریشمی بکمر بسته ، در پیش روی خواجگان ایستاده و گوهرها را بدست گرفته و بزنان ترک نشان می‌دادند و آنان در خریدن بر یکدیگر پیشی می‌جستند و بسیار می‌خریدند. من فتنه‌هایی در آنجا دیدم که باید بخدا پناه جست ، و چون ببازار عنبرفروشان درآمدیم مانند همان را بلکه بیشتر در اینجا دیدم».

این نوشته‌ی پسر بطوطه همان را می‌رساند که ما در بالا نوشتیم. ترکان در تبریز می‌نشسته‌اند لیکن ترک و تاجیک از هم جدا می‌بوده‌اند.

نیز از آن زمان صفوة‌الصفای ابن‌بزّاز در دست ماست که چون تاریخ زندگانی شیخ ‌صفی‌الدین اردبیلی را می‌نگارد از داستانهای بسیاری که می‌آورد پیداست که در آن زمان در آذربایجان ترک و تاجیک باهم می‌بوده‌اند ولی بیشتری در سوی تاجیکان می‌بوده. چه او در بسیار جا نام ترکان را می‌برد که پیش شیخ می‌آمده‌اند و یا شیخ بدیه آنان می‌رفته. نیز در نام بردن از آبادیها گاهی پاره‌ای نامهای ترکی از یلغوزآغاج ، و یوزآغاج ، و آقدام ، و دزلق و مانند این می‌برد.

نیز گاهی پاره‌ای جمله‌هایی از پیوسته یا پراکنده (1) به «آذری» یا بگفته‌ی خودش به «زبان اردبیلی» از زبان شیخ و دیگران می‌نگارد (که ما آنها را سپس خواهیم آورد). همه‌ی اینها گفته‌ی ما را استوارتر می‌گرداند. (2)

نیز از آن زمان نزهت‌القلوب حمدالله مستوفی را می‌داریم که مقاله‌ی سوم آن در جغرافی و چگونگی شهرهای ایران است و در سال ٧٤٠ ﻫ . ‌ق. (پنج سال پس از مرگ ابوسعید آخرین پادشاه نیرومند مغولان ایران) پرداخته شده. مستوفی زمانی هم در تبریز نشسته بوده و آذربایجان را نیک می‌شناخته و می‌توانسته درباره‌ی مردم و زبان آنجا گشاده‌ترین آگاهیها را بیادگار گزارد. لیکن این را نخواسته و جز جمله‌های کوتاهی درباره‌ی شهرهای آنجا در کتاب خود نیاورده. با اینهمه ما آنها را می‌آوریم و بهره می‌جوییم :

درباره‌ی خوی می‌گوید : «مردمش سفیدچهره و خَتای‌نژاد و خوب‌صورتند و بدین سبب خوی را ترکستان ایران خوانند».

درباره‌ی مراغه می‌نویسد : «مردمش سفیدچهره و ترک‌وش می‌باشند و بیشتر بر مذهب حنفی می‌باشند. و زبانشان پهلوی معرب است». (3)

درباره‌ی لیلان که آن زمان شهر کوچکی بوده می‌نویسد : «مردمش ترکند». شهرک تَسوج را می‌نویسد : «سکانش از ترک و تاجیک ممزوجند».

کلنبر را که آن نیز شهرکی بوده می‌نگارد : «مردمش از ترک و طالش ممزوجند».

درباره‌ی تبریز و دیگر شهرها خاموشی گزیده. ولی خواهیم دید که همو در کتاب خود جمله‌ای را به آذری از زبان تبریز نگاه داشته است و از آن پیداست که هنوز در تبریز انبوهی از آن بومیان دیرین و آذری در آنجا روان می‌بوده است.

از این چند جمله‌ی مستوفی پیداست که ترکان در آخرهای زمان مغول در آذربایجان جا برای خود باز کرده و در شهرها نیز نشیمن می‌داشته‌اند و در برابرِ بومیان دیرین ، یا بگفته‌ی خود او «تاجیکان» می‌بوده‌اند. نیز پیداست که در آن زمان نام آذری از میان رفته بوده است و مستوفی آن را نمی‌شناخته و اینست بجای آن نام «پهلوی» بکار برده است. (4)


👇

پابرگیها :
1ـ در مهنامه‌ی پیمان پراکنده به معنی نثر و پیوسته به معنی نظم آمده. خوانندگان پیمان که این نسخه‌ از کتاب نخست در آنجا آمده ، با این معنی آشنا بودند. ـ و

2ـ از هُمام تبریزی (درگذشته بسال 714 ﻫ . ‌ق.) یک ملمع آذری (در جنگی دستنویس شماره‌ی 900 کتابخانه‌ی مجلس شورای ملی) هست که بعنوان نمونه‌ای از آذری سده‌ی هشتم همه‌ی آن را در اینجا می‌آوریم :
بدیدم چشم مستت رفتیم از دست کوام و آذر دلی کویا نبی مست
دلم خود رفت و می‌دانم که روزی به مهرت هم بشی خوش گیانم از دست
به آب زندگی ای خوش عبارت لوانت لاود جمن دیل و گیان بست
دمی بر عاشق خود مهربان شو کزی سر مهرورزی کست بی‌کست
به عشقت گر «همام» از جان برآید مواژش کان یوان بمرت وارست
گرم خاوا بری بشتم بوینی ببویت خته بام ژاهنام سرمست
درباره‌ی این ملمع گفتار محیط طباطبایی در مجله‌ی «آموزش و پرورش» سال هشتم شماره‌ی دهم و «ایران کوده» شماره‌ی 10 دیده شود. ـ ذ

3ـ شاید خواستش از معرب این است که با کلمه‌های عربی بسیار درآمیخته بوده است.

4ـ این نویسندگان «پهلوی» را به نیمزبانهای بومی این شهر و آن شهر می‌گفته‌اند و از معنایی که ما امروز بکلمه می‌دهیم آگاهی نداشته‌اند.


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 6ـ چگونه خراباتیان میدان یافتند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


اما خراباتیان ، درآمدن مغولها به ایران برای آنان گشایشی بود. زیرا تا آن زمان باده‌سازی و باده‌فروشی خاص زردشتیان و جهودان و مسیحیان می‌بود که نه در درون شهر ، بلکه در بیرون آن درمیانه‌ی ویرانه‌ها ، جایی می‌گرفتند که هم باده‌فروشی می‌کردند و هم چنگ و چغانه راه می‌انداختند ، و یک تن خراباتی اگر می‌خواست ـ بگفته‌ی خودشان ـ لبی تر کند و چنگ و چغانه‌ای بشنود می‌بایست به بیرون شهر رود ، و به هر حال از دست مسلمانان بی‌ترس و بیم نباشد ، و اگر کسی در خانه‌ی خود مِی می‌ساخت چه‌بسا که گرفتار محتسب می‌گردید که می‌بایست او خُم شکند و این سر او را ، و سخن بجاهای دیگری کشد. ولی مغولان که به ایران آمدند ، چون بهمه‌ی کیشها و هر کاری آزادی دادند ، آن رنجها از میان رفت ، و مِیفروشان آزاد گردیده درمیان شهر میخانه‌ها برپا کردند و آواز چنگ و نای بلند گردانیدند ، بلکه زردشتیان و جهودان و مسیحیان که سالهای دراز آسیب و آزار از مسلمانان دیده بودند ، به پشتگرمی آنکه مغولان بمسلمانان با دیده‌ی تحقیر می‌نگریستند بگستاخیهایی برخاستند ، و رویه‌ی سرزنش و سرکوفت بکارهای خود داده تا توانستند توهین و زباندرازی بمسلمانان دریغ نگفتند. این برای آنان خوشایند می‌بود که خراباتیانِ دهن‌دریده‌ی بی‌باک را در میخانه‌های خود گرد آورند و آنان را مست گردانیده به «لاطایلاتی» که بنام ایراد بآفریدگار و آفرینش و توهین بمسلمانان می‌گفتند گوش دهند و دل از کینه تهی گردانند. اینبود تا می‌توانستند اسباب خشنودی رندان خراباتی را بیشتر فراهم می‌گردانیدند.

از آنسوی این بسود مغولان می‌بود که ایرانیان ستمدیده و آسیب یافته خود را با باده و چنگ و چغانه سرگرم دارند و آن ستمها و آسیبها را فراموش کرده در اندیشه‌ی کینه‌جویی نباشند ، بویژه که آن باده‌خواری و سرگرمی با بدآموزیهای غیرتکُشی همچون بدآموزیهای خراباتیان توأم باشد که خون را بیکبار از جوش اندازد و غیرت و مردانگی را افسرده گرداند. این برای مغولان بسیار سودمند می‌بود که یک دسته بمردم درس داده می‌گفتند : گذشته را فراموش گردانیده و باندیشه‌ی آینده نیفتید و تنها بآن کوشید که خوش باشید ، می‌گفتند : هرچه بسر آدمی بیاید از خداست ، می‌گفتند : کوشش و تلاش سودی ندارد. اینان برای مغولان بهترین یاورانی می‌بودند که بیش از یک ملیون سپاه کار می‌کردند. زیرا مغولان که آنهمه خونها در ایران ریخته و آنهمه دختران را ببردگی برده و سپس بکشور دست یافته یوغ فرمانروایی خود را بگردن مردم بدبخت گزارده بودند ، بسیار نیازمند می‌بودند که ایرانیان گذشته را فراموش کنند و از آن خونها یادی ننمایند و از آن دخترها نامی نبرند ، و باندیشه‌ی آینده نیفتند و در آرزوی آزادی نباشند و بهیچ کاری دخالت نکرده و سررشته را بمغولان سپرده خود در میخانه‌ها بخوشی پردازند. بسیار نیازمند می‌بودند که ایرانیان همه‌ی کارها را از خدا دانسته و آسیبهایی را که دیده بودند از سرنوشت شمارده کینه‌ی چنگیز و هلاکو را از دل بیرون کنند.

برای مغولان چه لذتی می‌داشت هنگامی که می‌شنیدند که یک شاعری در ایران هست و چنین می‌گوید :

از خدا دان خلاف دشمن و دوست که دل هر دو در تصرف اوست

چه لذتی می‌داشت هنگامی که می‌شنیدند که یک حکیمی درباره‌ی کشتگان بمردم چنین می‌گوید :

خونی و نجاستی و مشتی رگ و پوست انگار نبود این چه غمخوارگیست

چه لذتی می‌داشت که می‌شنیدند یکمشت دیوانگانی بنام صوفیان هستند که می‌گویند خدا چنگیزخان را برای گرفتن خون شیخ مجدالدین بغدادی فرستاده ، یا می‌شنیدند که همان دیوانگان چون «عارفند» ، و دیده‌ی شه‌شناس می‌دارند که شاه را در هر لباس می‌توانند شناخت ، اینست مغولان آدمکش را «خدا» می‌شمارند ، و یکی از پیرانشان چون مغولی را دیده مالیخولیایش گل کرده و گفته : «در این رخت آمده‌ای که نشناسمت؟!..».

چه صوفیان و چه خراباتیان و چه شاعران هرچه می‌گفتند بسود آنان می‌بود ، و اینست من نمی‌دانم آیا مغولان اینها را فهمیده و از روی فهم و بینش میدان بصوفیان و خراباتیان داده و با دست کارکنان خود بگستاخی و دلیری آنان افزوده‌اند ، یا تنها بنام آنکه هیچ تعصبی نمی‌داشتند این میدان بدست صوفیان و خراباتیان افتاده.

هرچه هست داستان دلگداز شگفتیست که در هنگامی که بیگانه بکشور درآمده و آن گزند و آسیب را رسانیده بود و می‌بایست مردان کاردان و غیرتمندی پا بمیان گزارند و مردم را از نومیدی بازدارند و بپافشاری و مردانگی برانگیزند ، در چنان هنگامی صوفیان و خراباتیان میدان بزرگی پیدا کرده بدانسان که گفتیم بکار کوشیده‌اند.

از اینسوی شیخ در خانقاه ، درویشان مفتخوار و بیدرد را بگرد خود آورده با آن ریش و پشم و با آن دلق پاره ، پای کوبیده و دست افشانده و با صد تَبَختُر نعره زده‌اند و چنین خوانده‌اند :


👇

این وجد و سماع ما مجازی نبود این رقص که می‌کنیم بازی نبود
با بی‌خبران بگو کای بی‌خبران بیهوده سخن باین درازی نبود

از آنسوی رند خرابات بعربده برخاسته و فریاد کرده :

ساقی بنور باده برافروز جام ما مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما
ما در پیاله عکس رخ یار دیده‌ایم ای بی‌خبر ز لذت شرب مدام ما

بدینسان با صد بیدردی روز گزارده و بدآموزیهای زهرناک خود را بیرون ریخته‌اند و این شگفت که باهم راه نرفته به یک رشته کشاکشهایی نیز پرداخته‌اند که می‌خواهیم در اینجا آن را شرح دهیم :


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش یکم

🔸 نکوخوییها ، بدخوییها ـ چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید کرد؟..


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 8ـ1) شاعران ، نویسندگان و تاریخ


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 آذربایجان پس از مغولان (تکه‌ی یک از یک)


پس از مغولان در ایران شورش بس سختی برخاست زیرا چون ابوسعید در سال ٧٣٥ ﻫ .‌ ق. درگذشت و او را جانشینی نبود ، میان سران مغول کشاکش افتاد که هر یکی مغول‌پسری را بپادشاهی برداشتند و باهم بجنگ و کشاکش برخاستند و هنوز یک سال از مرگ ابوسعید نمی‌گذشت که سه پادشاهی بنیاد یافت و برافتاد و تا سالیانی این کشاکش و لشگرکشی پیش می‌رفت و ایرانیان که این زمان بسیار خوار و زبون می‌بودند زیر پا لگدمال می‌شدند. و چون آذربایجان تختگاه مغول بوده بیشتر این کشاکشها و جنگها در آنجا رخ می‌داد و بیشتر زیان و آسیب بآنجا می‌رسید و مردم از پا افتاده نابود می‌شدند.

در همان زمانها بود که تبریز گزند بس سختی دید. زیرا آذربایجان که در دست سلطان‌احمد ایلکانی می‌بود و او امیر ولی استرآبادی را بفرمانروایی تبریز گماشت ، در سال ٧٨٧ ﻫ .‌ ق. تقتمش‌خان پادشاه دشت قِبچاق بدشمنی سلطان‌احمد ناگهان پنجاه‌هزار سوار مغول بر سر شهر فرستاد که امیر ولی بگریخت و مردم بیش از یک هفته جنگ و ایستادگی نتوانستند و مغولان بشهر درآمده آنچه گزند و آسیب بود دریغ نگفتند.

پس از این گزندها نوبت تیمور و لشگرکشیهای او رسید. در زمان او آذربایجان چندان آسیب ندید. لیکن چون دوره‌ی او بسر رسید آذربایجان بار دیگر میدان کشاکش گردید. زیرا چنانکه در تاریخهاست نخست خاندان قره‌قویونلو با دسته‌های بس انبوهی از ترکان بآنجا درآمدند و بنیاد پادشاهی نهادند و همیشه در جنگ می‌بودند و پس از آن نوبت آق‌قویونلویان رسید که همچنان با ایلهای انبوهی باینجا رسیدند و بنیاد پادشاهی نهادند و همیشه در جنگ و کشاکش می‌بودند و تا برخاستن شاه‌اسماعیل صفوی در سال ٩٠٦ ﻫ .‌ ق. که یک‌صدوهفتاد (1) سال از تاریخ مرگ ابوسعید می‌گذشت آذربایجان همیشه میدان لشگرکشیها و جنگها می‌بود‌ ، و بگمان من باید انگیزه‌ی برافتادن زبان آذری را از شهرهای آذربایجان و رواج ترکی را در آنها این پیشامدهای یک‌صدوهفتاد ساله دانست. زیرا در این زمانست که از یکسو بومیان لگدمال و نابود شده‌اند و از یکسو ترکان بانبوهی بسیار رو باینجا آورده‌اند و بر شماره‌ی ایشان بسیار افزوده.

در زمانهای پیشین ترکان بیشتر در دیه‌ها می‌نشسته‌اند ولی این زمان چون فرمانروا می‌بودند شهرها را فراگرفته‌اند و زبانشان در آنها رواج یافته است. (2)



پابرگیها :
1ـ اصل : «هفتاد» (و همچنین در دو سطر پایین‌تر). در شماره‌ی هشتم سال پنجم پیمان (تیرماه 1318) در توی جلد این لغزش یادآوری و درست گردانیده شده. ـ و

2ـ شادروان ذکاء در تأیید گمان نویسنده که زبان آذری در پیشامدهای یک‌صدوهفتاد ساله از مرگ ابوسعید تا برآمدن شاه‌اسماعیل از شهرهای آذربایجان برافتاده ، این یافته را از زمان قره‌قویونلوها می‌آورد. بدینسان :
در کتاب «روضات‌الجنان و جنات‌الجنان» تألیف حافظ حسین کربلایی تبریزی ، تصحیح و تعلیق جعفر سلطان‌القرایی در مجلد دوم جمله‌ای و دوبیتی‌ای از درویش بانویی بنام «ماما عصمت اسپستی» همزمان قره‌قویونلوها به شرح زیر آمده است :
«... مروی است که حضرت ماما را برزگری بوده که به امر زراعت ایشان قیام و اقدام می‌نموده ، نوبه‌ای تخم به زمین می‌پاشیده و حضرت ماما حاضر بوده فرموده‌اند که این تخم را خوب نمی‌پاشی آن بخت‌برگشته را بر زبان جاری شده که شما عورتانید از کار و بار زراعت چه خبر دارید بحال خود باشید ، حضرت ماما را جلالیت غالب گشته فرموده‌اند که : «چکستا بی‌مپسندیم»یعنی ای بناگاه‌‌مرده نمی‌پسندی مرا ! همان لحظه در همانجا آن برزگر وفات کرده ، بعد از آنکه وی را برگرفته‌اند و دفن کرده ، حضرت ماما به منزل او به رسم تعزیت رفته‌اند این شعر را که به زبان راژی است و مردم آن را شهری می‌گویند خوانده‌اند :
هنو مستی ، هنو مستی ، هنو مست هنواش باده بوآبی از دست
من به مستی خطایی بامر از دست زوان تاوان دهان (با) بیزوان وست
دکتر ماهیار نوابی در شماره‌ی یکم سال هفتم «نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز» و ادیب طوسی در همان نشریه بسال 1335 مطالبی در این باره نوشته‌اند. ـ و


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکه‌ی یک از یک)


این کشاکش صوفیان و خراباتیان یکی از داستانهای شنیدنیست و این را اگرچه در جایی ننوشته‌اند ، ما از شعرهای خراباتیان بدست آورده‌ایم و چون بخش بزرگی از شعرهای حافظ در این زمینه است در اینجا آن را شرح می‌دهیم.

باید دانست صوفیان با همه‌ی آلودگیهاشان عنوان پرهیزکاری و پارسایی می‌داشتند و باده و چنگ و چغانه را از روی عقیده‌ی مسلمانی حرام می‌شماردند و ناگزیر با خراباتیان دشمنی نشان می‌دادند و نکوهش بآنان دریغ نمی‌گفتند. از اینسوی خراباتیان نیز آنان را دشمن می‌داشتند و اکنون که در زمان مغول دسته‌ای گردیده و شکوهی یافته بودند ، از بدگویی و زباندرازی با صوفیان بازنمی‌ایستادند ، و شعرها در نکوهش آنها می‌سرودند :

بگو به زاهد سالوس خرقه‌پوش دوروی که دست زرق دراز است و آستین کوتاه
تو خرقه را ز برای هوا همی‌پوشی که تا به زرق بری بندگان حق از راه

صوفیان که به اینان نکوهش می‌نمودند ، در پاسخ ، آنان نیز دست بدامن جبریگری زده می‌گفتند : خدا ما را خراباتی آفریده ما چه کار کنیم؟!..

منعم از مِی مکن ای صوفی صافی که حکیم در ازل طینت ما را بمِی صاف سرشت
من ز مسجد بخرابات نه خود افتادم این هم از روز ازل حاصل فرجام افتاد

یا نشسته با خود می‌گفتند : از کجا که همان کارهای آنان بهتر از این کارهای ما باشد؟!..

ترسم که صرفه‌ای نبرد روز بازخواست نان حلال شیخ ز آب حرام ما
زاهد شراب کوثر و عارف پیاله خواست تا درمیانه خواسته‌ی کردگار چیست

می‌گفتند : این باده‌نوشی بی‌ریای ما بهتر از زهد ریایی صوفیانست :

باده‌نوشی که در آن هیچ ریایی نبود بهتر از زهدفروشی که درو روی ریاست

می‌گفتند : خود صوفیان نیز مِی می‌خورند ولی در نهان :

خم‌شکن نمی‌داند این قدر که صوفی را جنس خدنگی باشد همچو لعل رمانی

اگر شعرهای حافظ و دیگر خراباتیان را بخوانید پر است از نکوهش صوفیان. باید گفت :

صوفیان سزای بیشرمیهای خود را از دست این بیشرمتران می‌یافته‌اند. تا اینجا کشاکش ساده می‌بوده. لیکن سپس خراباتیان به یک کار شگفتی برخاسته‌اند. کاری که نخست جز شوخی و ریشخند نبوده ولی کم‌کم رویه‌ی راستی بخود گرفته و چون این داستان شگفتتر است من آن را گشاده‌تر خواهم نوشت :

در آن کشاکش که درمیانه می‌رفته و خراباتیان پاسخ بصوفیان می‌داده‌اند ، یک گام جلو گزارده خواسته‌اند که خرابات یا میخانه را که جایگاه مغ‌بچگان ساغرگردان و بدمستان و قماربازان و چنگ و چغانه‌نوازان می‌بوده در ردیف «خانقاه» قرار دهند و بگویند اینجا نیز یک جایگاهی برای «طی مقامات» می‌باشد. اینست برگشته بصوفیان گفته‌اند : آخر شما چه هستید که ما نیستیم؟!.. شما در آنجا چه می‌دارید که ما در اینجا نمی‌داریم؟!..

چون صوفیان می‌گفتند : ما در اینجا برای خداجویی گرد آمده‌ایم ، اینان گفته‌اند : مگر خدا تنها در خانقاه است و در میخانه نمی‌شود او را جست؟!.. ما هم خدا را در اینجا می‌جوییم.

زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست مترس
آن کس که ز ترس او نیایی بر ما پنهان ز تو در خرابه‌ی ماست مترس
در خرابات مغان نور خدا می‌بینم این عجبتر که چه نوری ز کجا می‌بینم
همه کس طالب یارست چه هشیار چه مست همه جا خانه‌ی عشقست چه مسجد چه کُنِشت

چون صوفیان دم از «عشق خدا» می‌زدند اینان نیز دم از عشق زده‌اند و آنگاه چنین گفته‌اند : ما باده را بنام همان عشق می‌خوریم :

ما در پیاله عکس رخ یار دیده‌ایم ای بی‌خبر ز لذت شرب مدام ما

چنانکه صوفیان در زمینه‌ی همان عشق بیشرمیهایی داشتند و شاهدبازیهای خود را عشق بخدا می‌نامیدند ، اینان در آن بیشرمی از صوفیان بازنمانده‌اند :

دوستان عیب نظربازی حافظ نکنید که من او را ز محبان خدا می‌بینم

می‌گفتند : هرچه صوفیان می‌دانند ما نیز می‌دانیم ولی نباید بگوییم :

مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
راز درون پرده ز رندان مست پرس کاین حال نیست زاهد عالی مقام را

صوفیان به هر خانقاهی پیری (شیخی) می‌داشتند. اینان بریشخند «پیر گبر مِیفروش» را با آن ریش و پشم مِی‌آلود و چرکین پیش کشیده گفته‌اند : این هم «پیر» ماست. گفته‌اند : این نیز رازهایی را از خدا می‌داند و بما یاد می‌دهد :

گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست

سپس از زبان همان پیر مِیفروش ـ آن پیری که هر روز دست بریشش زده می‌خندیده‌اند ، آن پیری که در حال مستی بسر و دوشش می‌پریده‌اند ـ پندهایی ساخته پراکنده کرده‌اند :

نخست موعظه‌ی پیر مِیفروش اینست که از مُصاحِب ناجنس احتراز کنید


👇

صوفیان می‌گفتند : ما می‌کوشیم که «منی» را در خود بکشیم و از خود درگذریم تا بخدا برسیم. اینان گفته‌اند : چاره‌ی این كار باده‌نوشی است. شما سالها رنج می‌برید تا از «منی» بیرون آیید. ما چون ساغری بسر می‌کشیم بیکبار از خود بیخود و از منی بیرون شده‌ایم.

در بحر مایی و منی افتاده‌ام بیار مِی تا خلاص بخشدم از مایی و منی
چون ز جام بیخودی رطلی کشی کم زنی از بیخودی لاف منی

صوفیان مدعی می‌بودند که با آنکه یکمشت تهیدست و گرسنه‌اند تاج بپادشاهان می‌بخشند و هر که را بخواهند بپادشاهی توانند رسانید یا از فرمانروایی توانند انداخت. خراباتیان نیز همان ادعا را بریشخند بخود بسته گفته‌اند : این گدایان لات که در گرد میخانه‌اند و هر کدام اگر چند شاهی از گدایی بدست می‌آورند به میفروش داده باده می‌خورند ، هر یکی جایگاه بلندی در دستگاه خدا می‌دارند و تاج بپادشاهان می‌بخشند.

با گدایان در میکده ای سالک راه بادب باش گر از سرّ خدا آگاهی
بر در میکده رندان قلندر باشند که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای دست قدرت نگر و منصب صاحبجاهی

چون مردان بیکار و بیعاری می‌بوده‌اند ، روز خود را با این ریشخندها و سرکوفتها بسر می‌برده‌اند و گاهی نیز یک بازی درمی‌آورده‌اند بدینسان که یکی از ایشان صوفی می‌شده که چون سالها در خانقاه بسر برده و از رنج و ریاضت به «مقامی» نرسیده باین اندیشه افتاده که بخرابات بیاید ، و در اینجا «طی مقامات» کند و اینست بدر خرابات آمده و آن را می‌زند و خراباتیان در برویش باز نمی‌کنند ، یا می‌گویند خرقه‌ی تو ناپاک است ، برو بشوی و بیا :

شستشویی کن و آنگه بخرابات خرام که نگردد ز تو این دیر مغان آلوده

از اینگونه بازیها و بازیچه‌ها فراوان داشته‌اند. شگفتتر از همه آنکه این ماننده‌سازی خراباتیان در برابر صوفیان که چنانکه گفتیم نخست عنوان شوخی و بازی داشته ، کم‌کم رویه‌ی دیگری بخود گرفته که بیشتری از خود صوفیان نیز بآن پرداخته‌اند.

این یک کار دیگری برای صوفیان شده که هر یکی از ایشان دم از رندی زند (رندی که ضد صوفیگری بوده) و نام خرابات برد ، و سخنی از باده‌خواری گوید. این خود یک «مقامی» گردیده که هر صوفی بایستی بپیماید. صوفیانی که پس از زمان حافظ آمده‌اند بیشتر آنان همین سخنان حافظ را که بضد آنها بوده گرفته و تکرار کرده‌اند. هاتف اسپهانی و عصمت بخارایی و دیگران در این باره داد «سخن‌سنجی» داده‌اند. از اینجا اندازه‌ی فهم و خرد آنان را توان دانست.


.