پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
چنین شاعری را از «مفاخر ملی» می‌نامند و برایش روز «بزرگداشت» تعیین می‌کنند و می‌کوشند با هیاهو و جنجال اندیشه‌های پستش را در مغزها جایگزین گردانند. افسوس از این نادانی ، افسوس.
👇👇

گفتار «سعدی را بهتر بشناسیم»


.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 آذربایجان در زمان سلجوقیان (تکه‌ی یک از یک)


چنین پیداست که از این ترکان در آذربایجان جز کسان کمی نماندند. لیکن در این میان طغرل‌بیک بنیاد پادشاهی نهاده روز بروز بر پهناوری خاک خود می‌افزود و در سال ٤٤٦ ﻫ . ق. به آذربایجان درآمد و چون امیر وَهسُودان و پسرش مَمَلان (1) فرمانبرداری نمودند و باج بگردن گرفتند ، طغرل آنان را برنینداخت.

لیکن اینان دیری نپاییدند و آذربایجان یکسره [=مستقیماً] بدست سلجوقیان افتاد ، و چنانکه گفته‌ایم اینان سپاهشان همه از ترکان بودند و چون یکی را بفرمانروایی شهری می‌فرستادند دسته‌هایی را از آنان همراه می‌فرستادند ، با آذربایجان نیز همان را کردند. گذشته از ایلهایی که از پشت سر سلجوقیان از ترکستان آمدند و بهمه‌ جا پراکنده شدند ، و چون آذربایجان چمن و چراگاه فراوان دارد و برای زندگانی چهارپاداری سزاوارتر از دیگر جاهاست ، بیگمان ایلهای ترک در اینجا فزونتر و فروانتر گردیدند و چون از آن زمان تا درآمدن مغولان به ایران فرمانروایی ازآنِ ترکان و رشته‌ی کارها در دست ایشان می‌بود و مردم ناگزیر از رفت‌و‌آمد و گفتگو می‌بودند ، پیداست که کم‌کم گوشها بزبان ترکی آشنا گردید و بیشتر مردم هر کسی جمله‌هایی را از آن یاد گرفت.

هم از این زمان بود که نامهای پاره‌ای آبادیها ترکی گردید و ترکان در دیه‌هایی که نشیمن گرفتند اگر نام یک آبادی معنای روشنی داشت آن را ترجمه نموده نام ترکی نهادند (چنانکه این رفتار را تازیان پیش از اینان کرده بودند) (2) و اینست ما امروز در آذربایجان یک رشته نامهای آبادی بترکی می‌یابیم که هم‌معنای آنها بفارسی در آنجا و یا جاهای دیگر نیز هست همچون : اشگه‌سو ، یالقوزآغاج ، استی‌بولاغ ، سکدی (سکدلو) ، گردگانلو ، قوزلو ، قزلجه و مانند اینها که در برابر آنها آب‌باریک و یکه‌دار و گرمخانی و بیدک و گردکانک و جوزدان و سرخه را داریم.

با اینهمه در زمان سلجوقیان زبان آذربایجان همان آذری بوده و ترکی جز زبان ترکان تازه‌رسیده شمرده نمی‌شده. چنانکه نوشته‌ی یاقوت حَمَوی را که در آخرهای زمان سلجوقیان نوشته و آذری را زبان آذربایجان ستوده آوردیم.


پابرگیها :
1ـ درباره‌ی تلفظ این نام و لغزشهایی که فرهنگ‌نویسان ایرانی و شرقشناسان اروپایی کرده‌اند نویسنده در بخش دوم کتاب گرانمایه‌ی «شهریاران گمنام» یادداشت گشاده‌ای آورده که کوتاهشده‌ای از آن را اینجا می‌آوریم :
«تحریف یا دیگرگونه ساختن نامها بویژه نامهای بچگان در هر زبان و درمیان هر ملتی هست. از جمله در آذربایگان اکنون نیز محمد را «ممی» (بر وزن همی) و گاهی نیز «ممل» (بر وزن عمل) می‌خوانند. مملان همین ممل است که الف و نون بر آخر آن افزوده شده. چه در آن زمانها این رسم درمیان ایرانیان بوده که بر آخر برخی نامها «آن» می‌افزودند». ـ و

2ـ تازیان نیز چون به ایران آمده‌اند و نشیمن گرفته‌اند بسیاری از نامهای آبادیها را که معنی آنها را می‌فهمیده‌اند به عربی ترجمه کرده‌اند. چنانکه «سنگسر» را که گویا در آن هنگام «سگسر» گفته می‌شده «رأس‌الکلب» گردانیده و بجای «دیه نمک» و «دزباد» و «خاکستر» از آبادیهای خراسان و «دیویجین» از دیه‌های همدان ، قریة‌الملح و قصرالریح و رماده و قریة‌الجن گفته‌اند و از اینگونه باز می‌توان پیدا کرد.


.
🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 5ـ صوفیگری در زمان مغول (تکه‌ی یک از یک)


گفتیم یکی از زمینه‌های سخن حافظ کشاکش صوفیان و خراباتیانست. برای روشنی این باید به یک مقدمه‌ای از تاریخ و از رفتار صوفیان پردازیم.

اسلام چون به ایران چیرگی یافت ، یکی از تأثیرهای آن در ایرانیان افزودن بحس دلیری و جنگجویی بود. ایرانیان خود مردم جنگی می‌بودند و اسلام نیز جنگ و مردانگی را بهمه بایا[=واجب] می‌گردانید ، و از اینرو در قرنهای نخست اسلام در ایران این حس بسیار نیرومند می‌بود. اگر کسانی تاریخ ایران را در قرنهای سوم و چهارم هجری جستجو کنند در آن قرنها از یکسو در ماوراء‌النهر دولت سامانی برپا می‌بود که همیشه با ترکان جنگ و ستیز می‌داشت و بگفته‌ی استخری همیشه سیصدهزار تن سوار در مرز آماده می‌ایستادند. همین استخری می‌نویسد : من به هر خانه‌ای از دهگانان می‌رفتم یک شمشیری آویخته از دیوار و یک اسبی بسته در اصطبل می‌دیدم. همگی برای جنگجویی آماده می‌بودند. از سوی دیگر دلیران دیلم از کوهستان خود پایین آمده هر یکی در گوشه‌ی دیگری بنیاد فرمانروایی می‌نهادند و خاندان بویه تا بغداد پیش رفته خلیفه را زیردست خود می‌گردانیدند. پس از همگی سلطان محمود غزنوی به هندوستان تاخته شهرها می‌گشاد و تاراجها می‌آورد. با اینحال جنگجویان ایران بیکار مانده دسته‌دسته بیرق افراشته برای شرکت در جنگ مسلمانان با رومیان بآسیای کوچک می‌شتافتند.

یک سال را ما در تاریخ می‌یابیم که تنها از خراسان هشتادهزار تن شتافته‌اند. ببینید حس جنگجویی تا چه اندازه می‌بوده!.. ببینید غیرت چگونه فزون می‌آمده و سرشاری می‌نموده!..

تا آغازهای قرن پنجم ما این را می‌یابیم. ولی سپس چون بآغاز قرن هفتم می‌رسیم ، بیکبار وارونه‌ی آن را می‌بینیم. بیکبار ایران را از غیرت و مردانگی تهی می‌یابیم. زیرا در آن هنگامست که می‌بینیم چنگیزخان بماوراء‌النهر آمده و چهار سال کشتار کرده و با اینحال در ایران تکانی پیدا نشده. در آن هنگام است که می‌بینیم یمه و سوتای دو تن سرکرده‌ی مغولی با سی‌هزار سوار از جیحون گذشته از خراسان کشتارکنان پیش آمده تا مازندران و عراق و آذربایجان و قفقاز مردم را کشته و شهرها را تاراج کرده از شمال دریای خزر بلشکرگاه خود پیوسته‌اند. فسوسا این درماندگی از یک توده چه بوده؟!..

این خود یک جُستاریست[مبحث] که چرا ایرانیان در آن دو صد سال که از قرن پنجم تا قرن هفتم بوده بدینسان تغییر یافته بودند؟!.. مگر در آن دو قرن نژاد ایران دیگر شده بود؟!..

در این باره کسی جستجویی نکرده و باین پرسش پاسخی نتواند داد. ولی ما پاسخ آن را می‌دانیم. در آن دو قرن در ایران چند رشته بدآموزیهایی رواج یافته بوده که در نتیجه‌ی آنها جنگجویی و مردانگی بدینسان جای خود را به بیدردی و بیغیرتی داده. یکی از آن بدآموزیها صوفیگری ، دیگری باطنیگری ، دیگری خراباتیگری بوده.

می‌دانیم کسانی باور نکرده خواهند گفت : مگر بدآموزی هم مردم را به بیغیرتی وادارد؟!.. می‌گویم : مگر شما نمی‌دانید که سرچشمه‌ی همه‌ی کارهای آدمی مغز اوست ، و مغز نیز تابع اندیشه‌هاییست که دروست؟!.. یک تن خراباتی که جهان را هیچ و پوچ می‌شمارد و می‌گوید باید پروای گذشته و آینده نکرد ، آیا می‌توان چشم داشت که غیرت کند و در راه توده و کشور جانبازی نماید؟!.. یک تن صوفی که جدایی میانه‌ی داد و ستم و تاریکی و روشنی و راست و کج نمی‌گزارد و در آن جهان مالیخولیا ، خونخواران مغول را «خدا» می‌پندارند ، آیا می‌توان امید بست که شمشیری بگیرد و بجنگی شتابد؟!..

باطنیان (یا پیروان حسن صباح) نیز اگرچه آدمکشی را پیشه‌ی خود می‌داشتند و هزارها ایرانیان را با خنجر نابود می‌ساختند ، دیده شد که در داستان مغول یکی این نکرد که برود و هلاکو یا کس دیگری را از سران مغول بکشد و چشم آنان را بترساند ، و این می‌رساند که آن آدمکشی ایشان نیز جز یک گونه دیوانگی پستی نمی‌بوده.

به هر حال بیگمانست که مایه‌ی آن زبونی و درماندگی ایرانیان در برابر مغول این سه رشته بدآموزیها بوده. این یکی از رازهای پوشیده‌ی تاریخ ایرانست که باید در پیرامونش بدرازی و گشادی گفتگو رود ، و ما در اینجا چون فرصت نمی‌داریم بهمین چند جمله بس می‌کنیم.

سپس در زمان چیرگی مغولان باطنیگری از رونق و شکوه افتاد. زیرا باطنیان با مغول جنگ کرده بودند و مغولان بماندن آنها خرسندی نمی‌دادند. ولی صوفیگری و خراباتیگری بیش از پیش زمینه برای پیشرفت پیدا کرد. زیرا مغولان درباره‌ی کیش سخت نمی‌گرفتند و می‌توان پنداشت که سود خود را در سختگیری ندیده رواج این بدآموزیها را مایه‌ی نیرومندی خود می‌شماردند. هرچه هست در زمان مغول ، چه صوفیگری و چه خراباتیگری ، برواج و شکوه افزوده و هر دو پیشرفت بسیار کردند.


👇
صوفیان یک شیوه‌ی بسیار ناستوده‌ای می‌داشتند و آن اینکه از پیشامدها بدستیاری دروغ سودجویی می‌کردند. مثلاً اگر فلان مرد لشکرکش دلیر بپادشاهی می‌رسید ، اینها یک دروغی می‌ساختند که فلان هنگام بنزد شیخ ما آمده بود و شیخ ما فرمود پادشاهی فلان جا را بتو دادیم ، یا اگر کسی می‌مرد یا آسیبی می‌یافت چنین می‌گفتند : چون شیخ ما را رنجانیده بود خدا سزایش را داد. این شیوه‌ی پست آنها می‌بود و راستی آنست که چون نان از دست دیگران می‌خوردند با این دروغها چشم مردم را ترسانیده راه روزی خود را فراخ می‌گردانیدند.

این یک نامردیست که همه‌ی مفتخواران و گدایان دارند. فراموش نمی‌کنم در سالهای پیش یکی از آشنایانم پسر جوانی می‌داشت که ناگهان درگذشت و یک سیدی در همسایگی او بجای آنکه بدیدنش آید و دلداری دهد و از اندوهش بکاهد ، نامردانه پیام فرستاده بود : «چون رعایت سید نمی‌کنی ، این طور می‌شود دیگر». بارها آن آشنایم با یک دل پردردی این داستان را با من می‌گفت و دلسوختگی نشان می‌داد.

شما از همین رفتار صوفیان پی بدرون آنها ببرید و این دریابید که آن آموزاکهای[تعلیمات] بیپا چه نتیجه‌ی بدی داشته و چگونه ایشان را تیره‌درون گردانیده.

باری در زمان مغول نیز صوفیان ، بجای آنکه بدانند که با آن راه و رفتار خود مایه‌ی بدبختی مردم گردیده‌اند و از سرگذشت دلگداز توده عبرت بگیرند ، از پیشامد بسودجویی برخاسته چون سلطان محمد خوارزمشاه «مجدالدین بغدادی» نامی را از مشایخ ایشان کشته بود ، آن را داستانی ساختند چنین گفتند : «خدا اینان را بخونخواهی مجدالدین بغدادی فرستاده است». همین را گفته سر بالا افراشتند و از بدبختی مردم دلهای خود را خنک گردانیدند ، و برای پیشرفت کار خود چنین دروغی ساختند : خوارزمشاه چون مجدالدین را کشت پشیمان گردید و برای عذرخواهی بنزد استاد او ابوبکر خوارزمی رفت و زر بسیار همراه برد. ابوبکر نپذیرفت و گفت : «خونبهای فرزندم مجدالدین زر نیست ، به خونبهای او هم سر تو می‌رود و هم سر من و هم دیگران». شیخ عطار که با پستی و زبونی در نیشابور کشته شده بود برای او نیز معجزه‌ای ساخته چنین گفتند : «شیخ را چون مغولها کشتند با همان تن بیسر فریادکشان نیم فرسخ دوید و آن هنگام افتاد».

با این دروغهای بیشرمانه رواجی بکار خود دادند. از آنسوی خود چیرگی مغولان رواج‌دِه دیگری برای صوفیگری می‌بود. زیرا با آن گزند و آسیبی که ایرانیان دیده و در دست دشمن گرفتار افتاده بودند یا بایستی از جان گذرند و با یک مردانگی شایانی دشمن را براندازند و یا از غیرت و مردانگی چشم پوشیده خود را بپناه صوفیگری یا خراباتیگری بکشند.


.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 آذربایجان در زمان مغولان (تکه‌ی یک از یک)


در زمان مغولان ، از آغاز آن آگاهی دیگری درباره‌ی آذربایجان نمی‌داریم. پیداست که مغولان ، که آنجا را تختگاه ایران گرفته دسته‌های انبوهی را که از مغولستان با خود آورده بودند در آنجا نشیمن دادند ، لیکن اینان جز از ترک می‌بودند و زبانشان جز از ترکی می‌بود. ترک و مغول زبان یکدیگر را نفهمیدندی. ما نمی‌توانیم گفت که در زمان مغول بر شماره‌ی ترکان در آذربایجان افزود و رهنمونی برای چنان سخنی در دست نمی‌داریم. آری از سده‌ی چهارم هجری ایرانیان در همه‌ جا آلودگیها پیدا کرده و در همه‌ جا رو بدرماندگی و زبونی نهاده بودند و درباره‌ی آذربایجان نیز چنین گمانی را توان برد ، و از این راه می‌توان گفت ترکان که در آنجا می‌بودند روز بروز چیره‌تر و نیرومندتر می‌گردیده‌اند و بر بومیان فزونی پیدا می‌کرده‌اند.

از نیمه‌های زمان مغول تنها سفرنامه‌ی مارکوپولو را در دست می‌داریم که در سال ١٢٩٣م. (٦٩٣ ﻫ . ‌ق.) به تبریز آمده و چون از مردم آنجا سخن می‌راند نامی از ترکان نمی‌برد. اگرچه این نوشته‌ی مارکوپولو از روی باریک‌بینی نبوده. زیرا بیگمان در آن زمان دسته‌ای از ترکان در تبریز نشیمن می‌داشتند. چیزی که هست چندان فزون نبوده‌اند که مارکو از بودن ایشان آگاه گردد.

از آخرهای آن هم سفرنامه‌ی ابن‌بَطوطه را می‌داریم که در زمان سلطان ابوسعید به تبریز رسیده و چنین می‌نویسد : «بر بازار گوهریان گذشتم چشمم از دیدن گوهرهای گوناگون خیره ماند. غلامان نیکروی ازآن بازرگانان جامه‌های زیبا دربر و دستمالهای ابریشمی بکمر بسته ، در پیش روی خواجگان ایستاده و گوهرها را بدست گرفته و بزنان ترک نشان می‌دادند و آنان در خریدن بر یکدیگر پیشی می‌جستند و بسیار می‌خریدند. من فتنه‌هایی در آنجا دیدم که باید بخدا پناه جست ، و چون ببازار عنبرفروشان درآمدیم مانند همان را بلکه بیشتر در اینجا دیدم».

این نوشته‌ی پسر بطوطه همان را می‌رساند که ما در بالا نوشتیم. ترکان در تبریز می‌نشسته‌اند لیکن ترک و تاجیک از هم جدا می‌بوده‌اند.

نیز از آن زمان صفوة‌الصفای ابن‌بزّاز در دست ماست که چون تاریخ زندگانی شیخ ‌صفی‌الدین اردبیلی را می‌نگارد از داستانهای بسیاری که می‌آورد پیداست که در آن زمان در آذربایجان ترک و تاجیک باهم می‌بوده‌اند ولی بیشتری در سوی تاجیکان می‌بوده. چه او در بسیار جا نام ترکان را می‌برد که پیش شیخ می‌آمده‌اند و یا شیخ بدیه آنان می‌رفته. نیز در نام بردن از آبادیها گاهی پاره‌ای نامهای ترکی از یلغوزآغاج ، و یوزآغاج ، و آقدام ، و دزلق و مانند این می‌برد.

نیز گاهی پاره‌ای جمله‌هایی از پیوسته یا پراکنده (1) به «آذری» یا بگفته‌ی خودش به «زبان اردبیلی» از زبان شیخ و دیگران می‌نگارد (که ما آنها را سپس خواهیم آورد). همه‌ی اینها گفته‌ی ما را استوارتر می‌گرداند. (2)

نیز از آن زمان نزهت‌القلوب حمدالله مستوفی را می‌داریم که مقاله‌ی سوم آن در جغرافی و چگونگی شهرهای ایران است و در سال ٧٤٠ ﻫ . ‌ق. (پنج سال پس از مرگ ابوسعید آخرین پادشاه نیرومند مغولان ایران) پرداخته شده. مستوفی زمانی هم در تبریز نشسته بوده و آذربایجان را نیک می‌شناخته و می‌توانسته درباره‌ی مردم و زبان آنجا گشاده‌ترین آگاهیها را بیادگار گزارد. لیکن این را نخواسته و جز جمله‌های کوتاهی درباره‌ی شهرهای آنجا در کتاب خود نیاورده. با اینهمه ما آنها را می‌آوریم و بهره می‌جوییم :

درباره‌ی خوی می‌گوید : «مردمش سفیدچهره و خَتای‌نژاد و خوب‌صورتند و بدین سبب خوی را ترکستان ایران خوانند».

درباره‌ی مراغه می‌نویسد : «مردمش سفیدچهره و ترک‌وش می‌باشند و بیشتر بر مذهب حنفی می‌باشند. و زبانشان پهلوی معرب است». (3)

درباره‌ی لیلان که آن زمان شهر کوچکی بوده می‌نویسد : «مردمش ترکند». شهرک تَسوج را می‌نویسد : «سکانش از ترک و تاجیک ممزوجند».

کلنبر را که آن نیز شهرکی بوده می‌نگارد : «مردمش از ترک و طالش ممزوجند».

درباره‌ی تبریز و دیگر شهرها خاموشی گزیده. ولی خواهیم دید که همو در کتاب خود جمله‌ای را به آذری از زبان تبریز نگاه داشته است و از آن پیداست که هنوز در تبریز انبوهی از آن بومیان دیرین و آذری در آنجا روان می‌بوده است.

از این چند جمله‌ی مستوفی پیداست که ترکان در آخرهای زمان مغول در آذربایجان جا برای خود باز کرده و در شهرها نیز نشیمن می‌داشته‌اند و در برابرِ بومیان دیرین ، یا بگفته‌ی خود او «تاجیکان» می‌بوده‌اند. نیز پیداست که در آن زمان نام آذری از میان رفته بوده است و مستوفی آن را نمی‌شناخته و اینست بجای آن نام «پهلوی» بکار برده است. (4)


👇
پابرگیها :
1ـ در مهنامه‌ی پیمان پراکنده به معنی نثر و پیوسته به معنی نظم آمده. خوانندگان پیمان که این نسخه‌ از کتاب نخست در آنجا آمده ، با این معنی آشنا بودند. ـ و

2ـ از هُمام تبریزی (درگذشته بسال 714 ﻫ . ‌ق.) یک ملمع آذری (در جنگی دستنویس شماره‌ی 900 کتابخانه‌ی مجلس شورای ملی) هست که بعنوان نمونه‌ای از آذری سده‌ی هشتم همه‌ی آن را در اینجا می‌آوریم :
بدیدم چشم مستت رفتیم از دست کوام و آذر دلی کویا نبی مست
دلم خود رفت و می‌دانم که روزی به مهرت هم بشی خوش گیانم از دست
به آب زندگی ای خوش عبارت لوانت لاود جمن دیل و گیان بست
دمی بر عاشق خود مهربان شو کزی سر مهرورزی کست بی‌کست
به عشقت گر «همام» از جان برآید مواژش کان یوان بمرت وارست
گرم خاوا بری بشتم بوینی ببویت خته بام ژاهنام سرمست
درباره‌ی این ملمع گفتار محیط طباطبایی در مجله‌ی «آموزش و پرورش» سال هشتم شماره‌ی دهم و «ایران کوده» شماره‌ی 10 دیده شود. ـ ذ

3ـ شاید خواستش از معرب این است که با کلمه‌های عربی بسیار درآمیخته بوده است.

4ـ این نویسندگان «پهلوی» را به نیمزبانهای بومی این شهر و آن شهر می‌گفته‌اند و از معنایی که ما امروز بکلمه می‌دهیم آگاهی نداشته‌اند.


.
🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 6ـ چگونه خراباتیان میدان یافتند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


اما خراباتیان ، درآمدن مغولها به ایران برای آنان گشایشی بود. زیرا تا آن زمان باده‌سازی و باده‌فروشی خاص زردشتیان و جهودان و مسیحیان می‌بود که نه در درون شهر ، بلکه در بیرون آن درمیانه‌ی ویرانه‌ها ، جایی می‌گرفتند که هم باده‌فروشی می‌کردند و هم چنگ و چغانه راه می‌انداختند ، و یک تن خراباتی اگر می‌خواست ـ بگفته‌ی خودشان ـ لبی تر کند و چنگ و چغانه‌ای بشنود می‌بایست به بیرون شهر رود ، و به هر حال از دست مسلمانان بی‌ترس و بیم نباشد ، و اگر کسی در خانه‌ی خود مِی می‌ساخت چه‌بسا که گرفتار محتسب می‌گردید که می‌بایست او خُم شکند و این سر او را ، و سخن بجاهای دیگری کشد. ولی مغولان که به ایران آمدند ، چون بهمه‌ی کیشها و هر کاری آزادی دادند ، آن رنجها از میان رفت ، و مِیفروشان آزاد گردیده درمیان شهر میخانه‌ها برپا کردند و آواز چنگ و نای بلند گردانیدند ، بلکه زردشتیان و جهودان و مسیحیان که سالهای دراز آسیب و آزار از مسلمانان دیده بودند ، به پشتگرمی آنکه مغولان بمسلمانان با دیده‌ی تحقیر می‌نگریستند بگستاخیهایی برخاستند ، و رویه‌ی سرزنش و سرکوفت بکارهای خود داده تا توانستند توهین و زباندرازی بمسلمانان دریغ نگفتند. این برای آنان خوشایند می‌بود که خراباتیانِ دهن‌دریده‌ی بی‌باک را در میخانه‌های خود گرد آورند و آنان را مست گردانیده به «لاطایلاتی» که بنام ایراد بآفریدگار و آفرینش و توهین بمسلمانان می‌گفتند گوش دهند و دل از کینه تهی گردانند. اینبود تا می‌توانستند اسباب خشنودی رندان خراباتی را بیشتر فراهم می‌گردانیدند.

از آنسوی این بسود مغولان می‌بود که ایرانیان ستمدیده و آسیب یافته خود را با باده و چنگ و چغانه سرگرم دارند و آن ستمها و آسیبها را فراموش کرده در اندیشه‌ی کینه‌جویی نباشند ، بویژه که آن باده‌خواری و سرگرمی با بدآموزیهای غیرتکُشی همچون بدآموزیهای خراباتیان توأم باشد که خون را بیکبار از جوش اندازد و غیرت و مردانگی را افسرده گرداند. این برای مغولان بسیار سودمند می‌بود که یک دسته بمردم درس داده می‌گفتند : گذشته را فراموش گردانیده و باندیشه‌ی آینده نیفتید و تنها بآن کوشید که خوش باشید ، می‌گفتند : هرچه بسر آدمی بیاید از خداست ، می‌گفتند : کوشش و تلاش سودی ندارد. اینان برای مغولان بهترین یاورانی می‌بودند که بیش از یک ملیون سپاه کار می‌کردند. زیرا مغولان که آنهمه خونها در ایران ریخته و آنهمه دختران را ببردگی برده و سپس بکشور دست یافته یوغ فرمانروایی خود را بگردن مردم بدبخت گزارده بودند ، بسیار نیازمند می‌بودند که ایرانیان گذشته را فراموش کنند و از آن خونها یادی ننمایند و از آن دخترها نامی نبرند ، و باندیشه‌ی آینده نیفتند و در آرزوی آزادی نباشند و بهیچ کاری دخالت نکرده و سررشته را بمغولان سپرده خود در میخانه‌ها بخوشی پردازند. بسیار نیازمند می‌بودند که ایرانیان همه‌ی کارها را از خدا دانسته و آسیبهایی را که دیده بودند از سرنوشت شمارده کینه‌ی چنگیز و هلاکو را از دل بیرون کنند.

برای مغولان چه لذتی می‌داشت هنگامی که می‌شنیدند که یک شاعری در ایران هست و چنین می‌گوید :

از خدا دان خلاف دشمن و دوست که دل هر دو در تصرف اوست

چه لذتی می‌داشت هنگامی که می‌شنیدند که یک حکیمی درباره‌ی کشتگان بمردم چنین می‌گوید :

خونی و نجاستی و مشتی رگ و پوست انگار نبود این چه غمخوارگیست

چه لذتی می‌داشت که می‌شنیدند یکمشت دیوانگانی بنام صوفیان هستند که می‌گویند خدا چنگیزخان را برای گرفتن خون شیخ مجدالدین بغدادی فرستاده ، یا می‌شنیدند که همان دیوانگان چون «عارفند» ، و دیده‌ی شه‌شناس می‌دارند که شاه را در هر لباس می‌توانند شناخت ، اینست مغولان آدمکش را «خدا» می‌شمارند ، و یکی از پیرانشان چون مغولی را دیده مالیخولیایش گل کرده و گفته : «در این رخت آمده‌ای که نشناسمت؟!..».

چه صوفیان و چه خراباتیان و چه شاعران هرچه می‌گفتند بسود آنان می‌بود ، و اینست من نمی‌دانم آیا مغولان اینها را فهمیده و از روی فهم و بینش میدان بصوفیان و خراباتیان داده و با دست کارکنان خود بگستاخی و دلیری آنان افزوده‌اند ، یا تنها بنام آنکه هیچ تعصبی نمی‌داشتند این میدان بدست صوفیان و خراباتیان افتاده.

هرچه هست داستان دلگداز شگفتیست که در هنگامی که بیگانه بکشور درآمده و آن گزند و آسیب را رسانیده بود و می‌بایست مردان کاردان و غیرتمندی پا بمیان گزارند و مردم را از نومیدی بازدارند و بپافشاری و مردانگی برانگیزند ، در چنان هنگامی صوفیان و خراباتیان میدان بزرگی پیدا کرده بدانسان که گفتیم بکار کوشیده‌اند.

از اینسوی شیخ در خانقاه ، درویشان مفتخوار و بیدرد را بگرد خود آورده با آن ریش و پشم و با آن دلق پاره ، پای کوبیده و دست افشانده و با صد تَبَختُر نعره زده‌اند و چنین خوانده‌اند :


👇
این وجد و سماع ما مجازی نبود این رقص که می‌کنیم بازی نبود
با بی‌خبران بگو کای بی‌خبران بیهوده سخن باین درازی نبود

از آنسوی رند خرابات بعربده برخاسته و فریاد کرده :

ساقی بنور باده برافروز جام ما مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما
ما در پیاله عکس رخ یار دیده‌ایم ای بی‌خبر ز لذت شرب مدام ما

بدینسان با صد بیدردی روز گزارده و بدآموزیهای زهرناک خود را بیرون ریخته‌اند و این شگفت که باهم راه نرفته به یک رشته کشاکشهایی نیز پرداخته‌اند که می‌خواهیم در اینجا آن را شرح دهیم :


.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 آذربایجان پس از مغولان (تکه‌ی یک از یک)


پس از مغولان در ایران شورش بس سختی برخاست زیرا چون ابوسعید در سال ٧٣٥ ﻫ .‌ ق. درگذشت و او را جانشینی نبود ، میان سران مغول کشاکش افتاد که هر یکی مغول‌پسری را بپادشاهی برداشتند و باهم بجنگ و کشاکش برخاستند و هنوز یک سال از مرگ ابوسعید نمی‌گذشت که سه پادشاهی بنیاد یافت و برافتاد و تا سالیانی این کشاکش و لشگرکشی پیش می‌رفت و ایرانیان که این زمان بسیار خوار و زبون می‌بودند زیر پا لگدمال می‌شدند. و چون آذربایجان تختگاه مغول بوده بیشتر این کشاکشها و جنگها در آنجا رخ می‌داد و بیشتر زیان و آسیب بآنجا می‌رسید و مردم از پا افتاده نابود می‌شدند.

در همان زمانها بود که تبریز گزند بس سختی دید. زیرا آذربایجان که در دست سلطان‌احمد ایلکانی می‌بود و او امیر ولی استرآبادی را بفرمانروایی تبریز گماشت ، در سال ٧٨٧ ﻫ .‌ ق. تقتمش‌خان پادشاه دشت قِبچاق بدشمنی سلطان‌احمد ناگهان پنجاه‌هزار سوار مغول بر سر شهر فرستاد که امیر ولی بگریخت و مردم بیش از یک هفته جنگ و ایستادگی نتوانستند و مغولان بشهر درآمده آنچه گزند و آسیب بود دریغ نگفتند.

پس از این گزندها نوبت تیمور و لشگرکشیهای او رسید. در زمان او آذربایجان چندان آسیب ندید. لیکن چون دوره‌ی او بسر رسید آذربایجان بار دیگر میدان کشاکش گردید. زیرا چنانکه در تاریخهاست نخست خاندان قره‌قویونلو با دسته‌های بس انبوهی از ترکان بآنجا درآمدند و بنیاد پادشاهی نهادند و همیشه در جنگ می‌بودند و پس از آن نوبت آق‌قویونلویان رسید که همچنان با ایلهای انبوهی باینجا رسیدند و بنیاد پادشاهی نهادند و همیشه در جنگ و کشاکش می‌بودند و تا برخاستن شاه‌اسماعیل صفوی در سال ٩٠٦ ﻫ .‌ ق. که یک‌صدوهفتاد (1) سال از تاریخ مرگ ابوسعید می‌گذشت آذربایجان همیشه میدان لشگرکشیها و جنگها می‌بود‌ ، و بگمان من باید انگیزه‌ی برافتادن زبان آذری را از شهرهای آذربایجان و رواج ترکی را در آنها این پیشامدهای یک‌صدوهفتاد ساله دانست. زیرا در این زمانست که از یکسو بومیان لگدمال و نابود شده‌اند و از یکسو ترکان بانبوهی بسیار رو باینجا آورده‌اند و بر شماره‌ی ایشان بسیار افزوده.

در زمانهای پیشین ترکان بیشتر در دیه‌ها می‌نشسته‌اند ولی این زمان چون فرمانروا می‌بودند شهرها را فراگرفته‌اند و زبانشان در آنها رواج یافته است. (2)



پابرگیها :
1ـ اصل : «هفتاد» (و همچنین در دو سطر پایین‌تر). در شماره‌ی هشتم سال پنجم پیمان (تیرماه 1318) در توی جلد این لغزش یادآوری و درست گردانیده شده. ـ و

2ـ شادروان ذکاء در تأیید گمان نویسنده که زبان آذری در پیشامدهای یک‌صدوهفتاد ساله از مرگ ابوسعید تا برآمدن شاه‌اسماعیل از شهرهای آذربایجان برافتاده ، این یافته را از زمان قره‌قویونلوها می‌آورد. بدینسان :
در کتاب «روضات‌الجنان و جنات‌الجنان» تألیف حافظ حسین کربلایی تبریزی ، تصحیح و تعلیق جعفر سلطان‌القرایی در مجلد دوم جمله‌ای و دوبیتی‌ای از درویش بانویی بنام «ماما عصمت اسپستی» همزمان قره‌قویونلوها به شرح زیر آمده است :
«... مروی است که حضرت ماما را برزگری بوده که به امر زراعت ایشان قیام و اقدام می‌نموده ، نوبه‌ای تخم به زمین می‌پاشیده و حضرت ماما حاضر بوده فرموده‌اند که این تخم را خوب نمی‌پاشی آن بخت‌برگشته را بر زبان جاری شده که شما عورتانید از کار و بار زراعت چه خبر دارید بحال خود باشید ، حضرت ماما را جلالیت غالب گشته فرموده‌اند که : «چکستا بی‌مپسندیم»یعنی ای بناگاه‌‌مرده نمی‌پسندی مرا ! همان لحظه در همانجا آن برزگر وفات کرده ، بعد از آنکه وی را برگرفته‌اند و دفن کرده ، حضرت ماما به منزل او به رسم تعزیت رفته‌اند این شعر را که به زبان راژی است و مردم آن را شهری می‌گویند خوانده‌اند :
هنو مستی ، هنو مستی ، هنو مست هنواش باده بوآبی از دست
من به مستی خطایی بامر از دست زوان تاوان دهان (با) بیزوان وست
دکتر ماهیار نوابی در شماره‌ی یکم سال هفتم «نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز» و ادیب طوسی در همان نشریه بسال 1335 مطالبی در این باره نوشته‌اند. ـ و


.
🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکه‌ی یک از یک)


این کشاکش صوفیان و خراباتیان یکی از داستانهای شنیدنیست و این را اگرچه در جایی ننوشته‌اند ، ما از شعرهای خراباتیان بدست آورده‌ایم و چون بخش بزرگی از شعرهای حافظ در این زمینه است در اینجا آن را شرح می‌دهیم.

باید دانست صوفیان با همه‌ی آلودگیهاشان عنوان پرهیزکاری و پارسایی می‌داشتند و باده و چنگ و چغانه را از روی عقیده‌ی مسلمانی حرام می‌شماردند و ناگزیر با خراباتیان دشمنی نشان می‌دادند و نکوهش بآنان دریغ نمی‌گفتند. از اینسوی خراباتیان نیز آنان را دشمن می‌داشتند و اکنون که در زمان مغول دسته‌ای گردیده و شکوهی یافته بودند ، از بدگویی و زباندرازی با صوفیان بازنمی‌ایستادند ، و شعرها در نکوهش آنها می‌سرودند :

بگو به زاهد سالوس خرقه‌پوش دوروی که دست زرق دراز است و آستین کوتاه
تو خرقه را ز برای هوا همی‌پوشی که تا به زرق بری بندگان حق از راه

صوفیان که به اینان نکوهش می‌نمودند ، در پاسخ ، آنان نیز دست بدامن جبریگری زده می‌گفتند : خدا ما را خراباتی آفریده ما چه کار کنیم؟!..

منعم از مِی مکن ای صوفی صافی که حکیم در ازل طینت ما را بمِی صاف سرشت
من ز مسجد بخرابات نه خود افتادم این هم از روز ازل حاصل فرجام افتاد

یا نشسته با خود می‌گفتند : از کجا که همان کارهای آنان بهتر از این کارهای ما باشد؟!..

ترسم که صرفه‌ای نبرد روز بازخواست نان حلال شیخ ز آب حرام ما
زاهد شراب کوثر و عارف پیاله خواست تا درمیانه خواسته‌ی کردگار چیست

می‌گفتند : این باده‌نوشی بی‌ریای ما بهتر از زهد ریایی صوفیانست :

باده‌نوشی که در آن هیچ ریایی نبود بهتر از زهدفروشی که درو روی ریاست

می‌گفتند : خود صوفیان نیز مِی می‌خورند ولی در نهان :

خم‌شکن نمی‌داند این قدر که صوفی را جنس خدنگی باشد همچو لعل رمانی

اگر شعرهای حافظ و دیگر خراباتیان را بخوانید پر است از نکوهش صوفیان. باید گفت :

صوفیان سزای بیشرمیهای خود را از دست این بیشرمتران می‌یافته‌اند. تا اینجا کشاکش ساده می‌بوده. لیکن سپس خراباتیان به یک کار شگفتی برخاسته‌اند. کاری که نخست جز شوخی و ریشخند نبوده ولی کم‌کم رویه‌ی راستی بخود گرفته و چون این داستان شگفتتر است من آن را گشاده‌تر خواهم نوشت :

در آن کشاکش که درمیانه می‌رفته و خراباتیان پاسخ بصوفیان می‌داده‌اند ، یک گام جلو گزارده خواسته‌اند که خرابات یا میخانه را که جایگاه مغ‌بچگان ساغرگردان و بدمستان و قماربازان و چنگ و چغانه‌نوازان می‌بوده در ردیف «خانقاه» قرار دهند و بگویند اینجا نیز یک جایگاهی برای «طی مقامات» می‌باشد. اینست برگشته بصوفیان گفته‌اند : آخر شما چه هستید که ما نیستیم؟!.. شما در آنجا چه می‌دارید که ما در اینجا نمی‌داریم؟!..

چون صوفیان می‌گفتند : ما در اینجا برای خداجویی گرد آمده‌ایم ، اینان گفته‌اند : مگر خدا تنها در خانقاه است و در میخانه نمی‌شود او را جست؟!.. ما هم خدا را در اینجا می‌جوییم.

زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست مترس
آن کس که ز ترس او نیایی بر ما پنهان ز تو در خرابه‌ی ماست مترس
در خرابات مغان نور خدا می‌بینم این عجبتر که چه نوری ز کجا می‌بینم
همه کس طالب یارست چه هشیار چه مست همه جا خانه‌ی عشقست چه مسجد چه کُنِشت

چون صوفیان دم از «عشق خدا» می‌زدند اینان نیز دم از عشق زده‌اند و آنگاه چنین گفته‌اند : ما باده را بنام همان عشق می‌خوریم :

ما در پیاله عکس رخ یار دیده‌ایم ای بی‌خبر ز لذت شرب مدام ما

چنانکه صوفیان در زمینه‌ی همان عشق بیشرمیهایی داشتند و شاهدبازیهای خود را عشق بخدا می‌نامیدند ، اینان در آن بیشرمی از صوفیان بازنمانده‌اند :

دوستان عیب نظربازی حافظ نکنید که من او را ز محبان خدا می‌بینم

می‌گفتند : هرچه صوفیان می‌دانند ما نیز می‌دانیم ولی نباید بگوییم :

مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
راز درون پرده ز رندان مست پرس کاین حال نیست زاهد عالی مقام را

صوفیان به هر خانقاهی پیری (شیخی) می‌داشتند. اینان بریشخند «پیر گبر مِیفروش» را با آن ریش و پشم مِی‌آلود و چرکین پیش کشیده گفته‌اند : این هم «پیر» ماست. گفته‌اند : این نیز رازهایی را از خدا می‌داند و بما یاد می‌دهد :

گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست

سپس از زبان همان پیر مِیفروش ـ آن پیری که هر روز دست بریشش زده می‌خندیده‌اند ، آن پیری که در حال مستی بسر و دوشش می‌پریده‌اند ـ پندهایی ساخته پراکنده کرده‌اند :

نخست موعظه‌ی پیر مِیفروش اینست که از مُصاحِب ناجنس احتراز کنید


👇
صوفیان می‌گفتند : ما می‌کوشیم که «منی» را در خود بکشیم و از خود درگذریم تا بخدا برسیم. اینان گفته‌اند : چاره‌ی این كار باده‌نوشی است. شما سالها رنج می‌برید تا از «منی» بیرون آیید. ما چون ساغری بسر می‌کشیم بیکبار از خود بیخود و از منی بیرون شده‌ایم.

در بحر مایی و منی افتاده‌ام بیار مِی تا خلاص بخشدم از مایی و منی
چون ز جام بیخودی رطلی کشی کم زنی از بیخودی لاف منی

صوفیان مدعی می‌بودند که با آنکه یکمشت تهیدست و گرسنه‌اند تاج بپادشاهان می‌بخشند و هر که را بخواهند بپادشاهی توانند رسانید یا از فرمانروایی توانند انداخت. خراباتیان نیز همان ادعا را بریشخند بخود بسته گفته‌اند : این گدایان لات که در گرد میخانه‌اند و هر کدام اگر چند شاهی از گدایی بدست می‌آورند به میفروش داده باده می‌خورند ، هر یکی جایگاه بلندی در دستگاه خدا می‌دارند و تاج بپادشاهان می‌بخشند.

با گدایان در میکده ای سالک راه بادب باش گر از سرّ خدا آگاهی
بر در میکده رندان قلندر باشند که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای دست قدرت نگر و منصب صاحبجاهی

چون مردان بیکار و بیعاری می‌بوده‌اند ، روز خود را با این ریشخندها و سرکوفتها بسر می‌برده‌اند و گاهی نیز یک بازی درمی‌آورده‌اند بدینسان که یکی از ایشان صوفی می‌شده که چون سالها در خانقاه بسر برده و از رنج و ریاضت به «مقامی» نرسیده باین اندیشه افتاده که بخرابات بیاید ، و در اینجا «طی مقامات» کند و اینست بدر خرابات آمده و آن را می‌زند و خراباتیان در برویش باز نمی‌کنند ، یا می‌گویند خرقه‌ی تو ناپاک است ، برو بشوی و بیا :

شستشویی کن و آنگه بخرابات خرام که نگردد ز تو این دیر مغان آلوده

از اینگونه بازیها و بازیچه‌ها فراوان داشته‌اند. شگفتتر از همه آنکه این ماننده‌سازی خراباتیان در برابر صوفیان که چنانکه گفتیم نخست عنوان شوخی و بازی داشته ، کم‌کم رویه‌ی دیگری بخود گرفته که بیشتری از خود صوفیان نیز بآن پرداخته‌اند.

این یک کار دیگری برای صوفیان شده که هر یکی از ایشان دم از رندی زند (رندی که ضد صوفیگری بوده) و نام خرابات برد ، و سخنی از باده‌خواری گوید. این خود یک «مقامی» گردیده که هر صوفی بایستی بپیماید. صوفیانی که پس از زمان حافظ آمده‌اند بیشتر آنان همین سخنان حافظ را که بضد آنها بوده گرفته و تکرار کرده‌اند. هاتف اسپهانی و عصمت بخارایی و دیگران در این باره داد «سخن‌سنجی» داده‌اند. از اینجا اندازه‌ی فهم و خرد آنان را توان دانست.


.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 آذربایجان در زمان صفویان (تکه‌ی یک از یک)


این را بآسانی توان پذیرفت که جا باز کردن ترکی برای خود در آذربایجان و بکنار زدن آن آذری را ، پیش از پادشاهی صفویان انجام گرفته و دلیل این گذشته از چیزهای دیگر حال خود آن خاندان می‌باشد. زیرا ایشان بیگمان از بومیان آذربایجان بوده‌اند و زبانشان آذری بوده و ما دوبیتی‌هایی از شیخ‌ صفی نیای بزرگ ایشان که در آخر زمان مغول می‌زیسته در دست می‌داریم که آنها را خواهیم آورد. با اینحال چون بزمان شاه‌اسماعیل بنیادگزار پادشاهی می‌رسیم می‌بینیم زبان ایشان ترکی گردیده و خود آن شاه بترکی شعرهایی می‌سروده که دیوانش در دست است.

اگرچه اسماعیل مادرش از خاندان ترک (دختر حسن‌بیگ) بوده و شعر ترکی را بپیروی از امیر علی‌شیر نوایی می‌سروده ، لیکن اینها با گفته‌ی ما ناسازگار نیست و خود دلیل چیرگی ترکان در آذربایجان و رواج ترکی در آنجا می‌باشد.

از هر باره بیگفتگوست که در آغاز سده‌ی دهم که پادشاهی صفویان پدید آمده ترکی پیشرفت خودش را در آذربایجان ، چه در شهرها و چه در بیرونها بانجام رسانیده و خود زبان همگانی بشمار می‌رفته. با اینحال در روزگار صفوی چیزهایی در آذربایجان پیش آمده که اینها نیز بسود آن زبان بوده است و می‌توان گفت در آن روزگار و در سایه‌ی این پیشامدها بوده که ترکی بیکبار چیره شده و آذری از شهرها ناپدید گردیده و در بیرونها نیز جز در چند جا بازنمانده. (1)

یکی از آن پیشامدها اینکه صفویان بیشتر پیروان ایشان از ایلهای ترک می‌بودند. چنانکه چون شاه‌اسماعیل برخاسته یاران او جز ایلهای استاجلو و شاملو و تکلو و ورساق و روملو و ذوالقدر و افشار و قاجار نبوده‌اند و دسته‌هایی نیز از قرجه‌داغ آذربایجان با ایشان بوده‌اند. تاجیکان یا بومیان فارسی زبان ایران از پانصد سال باز ، در نتیجه‌ی رواج صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و سپس در سایه‌ی کشتار مغولان و چیرگی دویست‌ساله‌ی ایشان ، اندیشه‌ی آزادی و گردنفرازی و جانبازی را فراموش کرده و بیکبار از شایستگی افتاده بودند و از ایشان جز کار چامه‌سرایی[=شعرسرایی] و پنداربافی و ستایشگری و اینگونه چیزها برنیامدی ، و این فیروزبختی خاندان صفوی بود که اینان را در کنار نهاده ایلهای بیابان‌نشین ترک را پیش کشیدند و دست بدوش آنان نهاده بپادشاهی برخاستند.

بدینسان کار صفویان همه در دست ترکان می‌بود ، و در دربارشان چه در تبریز و چه در قزوین و چه در اسپهان بزبان ترکی سخن گفته شدی و لقبها و نامها نیز بیشتر ترکی بودی ، همچون : قرداش و یولداش و سرداش و عمواُغلی و قاپوچی و ایشیک‌آغاسی و ایچ‌آغاسی و اسماعیل‌قلی و طهماسبقلی و حسینقلی و ایل‌بیگی و ایلخانی و بیگلربیگی و خانلرخانی و قارنجه‌بیگ و قورخمس‌خان و شیخ‌اُغلی و حلواچی‌اُغلی و بسیار مانند اینها.

دیگری از آن پیشامدها اینکه در زمان صفویان چون میانه‌ی ایران و عثمانی دشمنی سختی پدید آمد و عثمانیان بارها لشگر بآذربایجان کشیدند و بارها بآنجا دست یافته تا تبریز کرسی آنجا پیش آمدند. نخست سلطان‌سلیم در سال ٩٢٠ ﻫ .‌ ق. چون در چالدران شاه‌اسماعیل را بشکست ، از دنبال او تا تبریز پیش آمده سه روز با همه‌ی سپاهیان و پیرامونیان انبوه خود در این شهر ماند. پس ازو سلطان‌سلیمان در جنگهای خود با شاه‌طهماسب سه بار (یکی در سال ٩٤٠ ﻫ .‌ ق. و دیگری در سال ٩٤١ ﻫ .‌ ق. و سومی در سال ٩٥٦ ﻫ .‌ ق.) بآذربایجان درآمده و در هر بار زمانی در تبریز درنگ کرد. پس ازو در زمان مراد سوم و خدابنده پدر شاه‌عباس که عثمانیان به شیروان و قفقاز دست یافته بودند در سال ٩٩٣ ﻫ .‌ ق. عثمان‌پاشا با لشگر بس انبوهی به آذربایجان آمد و با جنگ اینجا را فراگرفت و در تبریز سه روز کشتار کرد و در این بار بود که عثمانیان در آذربایجان استوار نشستند و با پیمانی که درمیانه بسته گردید دربار صفوی آذربایجان را بجز از اردبیل همه بایشان واگزاشت و آنان بیست سال کمابیش در آنجا نشستند. سپس چون در سال ١٠١٢ ﻫ . ‌ق. شاه‌عباس آنجا را بازگرفت چون تا ده و اند سال دیگر جنگ و دشمنی با عثمانیان درمیان می‌بود ، دو سه بار دیگر آنان لشگر بر سر آذربایجان آوردند و چون شاه‌عباس از جنگ روبرو پرهیز می‌نمود تا تبریز یا نزدیکیهای آن پیش آمدند. همچنین پس از مرگ شاه‌عباس ، سلطان‌مراد چهارم خود تا تبریز پیش آمد و شهرهای آذربایجان را که مردم رها کرده و گریخته بودند ، ویرانه ساخت و بازگشت. نیز در آخر پادشاهی صفویان هنگامی که افغانان اسپهان را گرفتند عثمانیان نیز بر آذربایجان و شهرهای غربی ایران تاختند و با جنگ و خونریزی اینها را بگشادند و سالیانی در آنجا بودند تا نادر بیرونشان کرد.


👇
این جنگها و لشگرکشیها همه بزیان زبان آذری بسر می‌آمد. زیرا تاجیکان یا گویندگان آن زبان که ناتوانتر می‌بودند در این پیشامدها بیشتر از دیگران پایمال می‌شدند و از میان می‌رفتند. از آنسوی چون عثمانیان ترک می‌بودند و از اینسوی هماوردان [حریف] ایشان نیز جز ترکان نبودند ، از اینرو کارها همه با زبان ترکی می‌بود و آذری جز در خاندانها بکار نمی‌رفت و روز بروز از رواج آن می‌کاست و کم‌کم فراموش می‌شد. (2)

بیش از این بتاریخ نمی‌پردازیم. بدینسان ترکی در زمان سلجوقیان به آذربایجان درآمده و در هفتصد سال یا بیشتر کم‌کم بر آنجا چیره شده و زبان بومی را از میان برده که جز در گوشه‌ها و کنارها نشانی از آن بازنمانده.

اگرچه این تنها درباره‌ی آذربایجان نیست. آران نیز همین حال را دارد و آرانی زبان آنجا که برادر آذری بوده بهمین سان [=حال] از میان رفته و جز نشان کمی از آن در گوشه‌ها و کنارها بازنمانده. زنجان و پیرامونهایش نیز بهمین حالست و زبان آنجا بیکبار ناپدید شده. پیرامونهای همدان و قزوین نیز همین حال را دارد و ترکی در آنها رواج گرفته. لیکن چون ما سخن از آذربایجان می‌رانیم تنها بآنجا پرداخته‌ایم.

هم باید دانست که پراکندگی زبان ترکی در ایران در زمان صفویان ببالاترین پایگاه خود رسید و چون ایشان سپری شدند پیشرفت ترکی نیز بازایستاد و سپس رو به پسرفت نهاد. بویژه پس از آغاز مشروطه و پیدایش شور کشورخواهی در ایران و بنیاد یافتن روزنامه‌ها و دبستانها که همه‌ی اینها ترکی را بازپس می‌بَرد و از میدان آن می‌کاهد.

در این باره خود آذربایجان پیشگامست و از آغاز جنبش مشروطه یکی از آرزوهای آذربایجانیان برگردانیدن فارسی بآنجا بوده و همیشه در برابر نگارش روزنامه‌های استانبول و باکو روی سرد نشان داده‌اند و با آنکه زبان کنونی فارسی بسیار نارساست و بسیاری از معنیهایی که به ترکی توان فهمانید این زبان بفهمانیدن آنها توانا نیست (3) ، و از هر باره بر یک آذربایجانی سخت است که با این زبان سخن راند ، با اینهمه در آذربایجان آرزوی رواج فارسی درمیان خاندانها از سالها روان است.


پابرگیها :
1ـ پرارجترین سندی که از آذری و گویش مردم تبریز پس از نوشته شدن کتاب «آذری» بدست آمده رساله‌ایست از روحی انارجانی ،‌ همروزگار سلطان محمد خدابنده (985ـ996 ﻫ . ‌ق.) پدر شاه‌عباس بزرگ که نشان می‌دهد مردم تبریز تا سال1000 ﻫ . ‌ق. هنوز به زبان آذری گفتگو می‌کردند. درباره‌ی این سند نگاه کنید به مجله‌ی «یادگار» سال دوم ،‌ شماره‌ی 3 ؛ «ایران کوده» ، شماره‌ی 10 ؛ «فرهنگ ایران زمین» سال دوم ، صفحات 329ـ372 ؛ «نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز» ، سال نهم. ـ ذ

2ـ محمد هبله‌رودی در «مجمع‌الامثال» که به سال 1049 ﻫ .‌ ق. گرد آورده و به کوشش دکتر صادق کیا بچاپ رسیده است ، درباره‌ی مثل شماره‌ی 1918 که به زبان آذری است ،‌ می‌نویسد : «گویند تبریزی‌ای را به علت گناهی می‌بردند که از گلو بکُشند ،‌ شخصی به او رسیده ترحم نمود و گفت : خلاصی این مرد به چه مبلغ ممکن است. گفتند به فلان مبلغ. آن شخص جوانمردی نموده مبلغ را حاضر ساخت. تبریزی آن مبلغ را در خونبهای خود حقیر دانسته به زبان خود گفت : "ورم کش مگر خروس بچه می‌خرد! "» ـ ذ

3ـ در ترکی آذربایجان ، گذشته (ماضی) بر چهارده گونه و اکنون (مضارع) بر چهار گونه است ولی در فارسی کنونی گذشته بیش از چهار گونه و اکنون بیش از یک گونه ندارد و این نمونه‌ی رسایی آن و نارسایی این می‌باشد. لیکن ما این نارسایی را از فارسی برداشته‌ایم و کنون در فارسی نیز سیزده گونه گذشته و سه گونه اکنون بکار می‌بریم.
[نویسنده‌ در مدت چند سال در نوشتارهایی در مهنامه‌ی پیمان (که نخستین رشته‌ی آن به «وزارت معارف» ارمغان شده بود) به نارساییها و عیبهای زبان فارسی پرداخته و پیش از آنکه «فرهنگستان» برپا شود یا از این عیبها آگاهی یابد و در نتیجه‌ چاره‌ی آنها را بداند ، زبان پیراسته و بالنده و توانایی را بنام «زبان پاک» بنیاد گزارد و چنانکه در این دفتر می‌بینید بکار گرفت. پیمان را نیز با این زبان می‌نوشت. در آن نوشتارها دوازده عیب در زبان فارسی می‌شمارد و درباره‌ی هر یک شرح جداگانه و چاره‌ی کار را نشان می‌دهد که همه‌ی آنها در کتابی بنام «زبان پاک» گرد آمده است. از میان رفتن گونه‌های کارواژه‌ها (فعل) تنها یکی از آن دوازده عیب است و زنده و بسامان (منظم) گردانیدن آنها تنها یکی از کوششهای او به پیراستن زبان و توانا و «رویا» گردانیدن آن می‌باشد که در آن کتاب بگشادی بازنموده شده. ـ و]


.