صوفیان می‌گفتند : ما می‌کوشیم که «منی» را در خود بکشیم و از خود درگذریم تا بخدا برسیم. اینان گفته‌اند : چاره‌ی این كار باده‌نوشی است. شما سالها رنج می‌برید تا از «منی» بیرون آیید. ما چون ساغری بسر می‌کشیم بیکبار از خود بیخود و از منی بیرون شده‌ایم.

در بحر مایی و منی افتاده‌ام بیار مِی تا خلاص بخشدم از مایی و منی
چون ز جام بیخودی رطلی کشی کم زنی از بیخودی لاف منی

صوفیان مدعی می‌بودند که با آنکه یکمشت تهیدست و گرسنه‌اند تاج بپادشاهان می‌بخشند و هر که را بخواهند بپادشاهی توانند رسانید یا از فرمانروایی توانند انداخت. خراباتیان نیز همان ادعا را بریشخند بخود بسته گفته‌اند : این گدایان لات که در گرد میخانه‌اند و هر کدام اگر چند شاهی از گدایی بدست می‌آورند به میفروش داده باده می‌خورند ، هر یکی جایگاه بلندی در دستگاه خدا می‌دارند و تاج بپادشاهان می‌بخشند.

با گدایان در میکده ای سالک راه بادب باش گر از سرّ خدا آگاهی
بر در میکده رندان قلندر باشند که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای دست قدرت نگر و منصب صاحبجاهی

چون مردان بیکار و بیعاری می‌بوده‌اند ، روز خود را با این ریشخندها و سرکوفتها بسر می‌برده‌اند و گاهی نیز یک بازی درمی‌آورده‌اند بدینسان که یکی از ایشان صوفی می‌شده که چون سالها در خانقاه بسر برده و از رنج و ریاضت به «مقامی» نرسیده باین اندیشه افتاده که بخرابات بیاید ، و در اینجا «طی مقامات» کند و اینست بدر خرابات آمده و آن را می‌زند و خراباتیان در برویش باز نمی‌کنند ، یا می‌گویند خرقه‌ی تو ناپاک است ، برو بشوی و بیا :

شستشویی کن و آنگه بخرابات خرام که نگردد ز تو این دیر مغان آلوده

از اینگونه بازیها و بازیچه‌ها فراوان داشته‌اند. شگفتتر از همه آنکه این ماننده‌سازی خراباتیان در برابر صوفیان که چنانکه گفتیم نخست عنوان شوخی و بازی داشته ، کم‌کم رویه‌ی دیگری بخود گرفته که بیشتری از خود صوفیان نیز بآن پرداخته‌اند.

این یک کار دیگری برای صوفیان شده که هر یکی از ایشان دم از رندی زند (رندی که ضد صوفیگری بوده) و نام خرابات برد ، و سخنی از باده‌خواری گوید. این خود یک «مقامی» گردیده که هر صوفی بایستی بپیماید. صوفیانی که پس از زمان حافظ آمده‌اند بیشتر آنان همین سخنان حافظ را که بضد آنها بوده گرفته و تکرار کرده‌اند. هاتف اسپهانی و عصمت بخارایی و دیگران در این باره داد «سخن‌سنجی» داده‌اند. از اینجا اندازه‌ی فهم و خرد آنان را توان دانست.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش یکم

🔸 نکوخویی و بدخویی ـ بدا حال مردمی که پندسرایان فراوان دارند


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 9ـ1) تاریخ : آینه‌ی پیشرفت جهان


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 آذربایجان در زمان صفویان (تکه‌ی یک از یک)


این را بآسانی توان پذیرفت که جا باز کردن ترکی برای خود در آذربایجان و بکنار زدن آن آذری را ، پیش از پادشاهی صفویان انجام گرفته و دلیل این گذشته از چیزهای دیگر حال خود آن خاندان می‌باشد. زیرا ایشان بیگمان از بومیان آذربایجان بوده‌اند و زبانشان آذری بوده و ما دوبیتی‌هایی از شیخ‌ صفی نیای بزرگ ایشان که در آخر زمان مغول می‌زیسته در دست می‌داریم که آنها را خواهیم آورد. با اینحال چون بزمان شاه‌اسماعیل بنیادگزار پادشاهی می‌رسیم می‌بینیم زبان ایشان ترکی گردیده و خود آن شاه بترکی شعرهایی می‌سروده که دیوانش در دست است.

اگرچه اسماعیل مادرش از خاندان ترک (دختر حسن‌بیگ) بوده و شعر ترکی را بپیروی از امیر علی‌شیر نوایی می‌سروده ، لیکن اینها با گفته‌ی ما ناسازگار نیست و خود دلیل چیرگی ترکان در آذربایجان و رواج ترکی در آنجا می‌باشد.

از هر باره بیگفتگوست که در آغاز سده‌ی دهم که پادشاهی صفویان پدید آمده ترکی پیشرفت خودش را در آذربایجان ، چه در شهرها و چه در بیرونها بانجام رسانیده و خود زبان همگانی بشمار می‌رفته. با اینحال در روزگار صفوی چیزهایی در آذربایجان پیش آمده که اینها نیز بسود آن زبان بوده است و می‌توان گفت در آن روزگار و در سایه‌ی این پیشامدها بوده که ترکی بیکبار چیره شده و آذری از شهرها ناپدید گردیده و در بیرونها نیز جز در چند جا بازنمانده. (1)

یکی از آن پیشامدها اینکه صفویان بیشتر پیروان ایشان از ایلهای ترک می‌بودند. چنانکه چون شاه‌اسماعیل برخاسته یاران او جز ایلهای استاجلو و شاملو و تکلو و ورساق و روملو و ذوالقدر و افشار و قاجار نبوده‌اند و دسته‌هایی نیز از قرجه‌داغ آذربایجان با ایشان بوده‌اند. تاجیکان یا بومیان فارسی زبان ایران از پانصد سال باز ، در نتیجه‌ی رواج صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و سپس در سایه‌ی کشتار مغولان و چیرگی دویست‌ساله‌ی ایشان ، اندیشه‌ی آزادی و گردنفرازی و جانبازی را فراموش کرده و بیکبار از شایستگی افتاده بودند و از ایشان جز کار چامه‌سرایی[=شعرسرایی] و پنداربافی و ستایشگری و اینگونه چیزها برنیامدی ، و این فیروزبختی خاندان صفوی بود که اینان را در کنار نهاده ایلهای بیابان‌نشین ترک را پیش کشیدند و دست بدوش آنان نهاده بپادشاهی برخاستند.

بدینسان کار صفویان همه در دست ترکان می‌بود ، و در دربارشان چه در تبریز و چه در قزوین و چه در اسپهان بزبان ترکی سخن گفته شدی و لقبها و نامها نیز بیشتر ترکی بودی ، همچون : قرداش و یولداش و سرداش و عمواُغلی و قاپوچی و ایشیک‌آغاسی و ایچ‌آغاسی و اسماعیل‌قلی و طهماسبقلی و حسینقلی و ایل‌بیگی و ایلخانی و بیگلربیگی و خانلرخانی و قارنجه‌بیگ و قورخمس‌خان و شیخ‌اُغلی و حلواچی‌اُغلی و بسیار مانند اینها.

دیگری از آن پیشامدها اینکه در زمان صفویان چون میانه‌ی ایران و عثمانی دشمنی سختی پدید آمد و عثمانیان بارها لشگر بآذربایجان کشیدند و بارها بآنجا دست یافته تا تبریز کرسی آنجا پیش آمدند. نخست سلطان‌سلیم در سال ٩٢٠ ﻫ .‌ ق. چون در چالدران شاه‌اسماعیل را بشکست ، از دنبال او تا تبریز پیش آمده سه روز با همه‌ی سپاهیان و پیرامونیان انبوه خود در این شهر ماند. پس ازو سلطان‌سلیمان در جنگهای خود با شاه‌طهماسب سه بار (یکی در سال ٩٤٠ ﻫ .‌ ق. و دیگری در سال ٩٤١ ﻫ .‌ ق. و سومی در سال ٩٥٦ ﻫ .‌ ق.) بآذربایجان درآمده و در هر بار زمانی در تبریز درنگ کرد. پس ازو در زمان مراد سوم و خدابنده پدر شاه‌عباس که عثمانیان به شیروان و قفقاز دست یافته بودند در سال ٩٩٣ ﻫ .‌ ق. عثمان‌پاشا با لشگر بس انبوهی به آذربایجان آمد و با جنگ اینجا را فراگرفت و در تبریز سه روز کشتار کرد و در این بار بود که عثمانیان در آذربایجان استوار نشستند و با پیمانی که درمیانه بسته گردید دربار صفوی آذربایجان را بجز از اردبیل همه بایشان واگزاشت و آنان بیست سال کمابیش در آنجا نشستند. سپس چون در سال ١٠١٢ ﻫ . ‌ق. شاه‌عباس آنجا را بازگرفت چون تا ده و اند سال دیگر جنگ و دشمنی با عثمانیان درمیان می‌بود ، دو سه بار دیگر آنان لشگر بر سر آذربایجان آوردند و چون شاه‌عباس از جنگ روبرو پرهیز می‌نمود تا تبریز یا نزدیکیهای آن پیش آمدند. همچنین پس از مرگ شاه‌عباس ، سلطان‌مراد چهارم خود تا تبریز پیش آمد و شهرهای آذربایجان را که مردم رها کرده و گریخته بودند ، ویرانه ساخت و بازگشت. نیز در آخر پادشاهی صفویان هنگامی که افغانان اسپهان را گرفتند عثمانیان نیز بر آذربایجان و شهرهای غربی ایران تاختند و با جنگ و خونریزی اینها را بگشادند و سالیانی در آنجا بودند تا نادر بیرونشان کرد.


👇

این جنگها و لشگرکشیها همه بزیان زبان آذری بسر می‌آمد. زیرا تاجیکان یا گویندگان آن زبان که ناتوانتر می‌بودند در این پیشامدها بیشتر از دیگران پایمال می‌شدند و از میان می‌رفتند. از آنسوی چون عثمانیان ترک می‌بودند و از اینسوی هماوردان [حریف] ایشان نیز جز ترکان نبودند ، از اینرو کارها همه با زبان ترکی می‌بود و آذری جز در خاندانها بکار نمی‌رفت و روز بروز از رواج آن می‌کاست و کم‌کم فراموش می‌شد. (2)

بیش از این بتاریخ نمی‌پردازیم. بدینسان ترکی در زمان سلجوقیان به آذربایجان درآمده و در هفتصد سال یا بیشتر کم‌کم بر آنجا چیره شده و زبان بومی را از میان برده که جز در گوشه‌ها و کنارها نشانی از آن بازنمانده.

اگرچه این تنها درباره‌ی آذربایجان نیست. آران نیز همین حال را دارد و آرانی زبان آنجا که برادر آذری بوده بهمین سان [=حال] از میان رفته و جز نشان کمی از آن در گوشه‌ها و کنارها بازنمانده. زنجان و پیرامونهایش نیز بهمین حالست و زبان آنجا بیکبار ناپدید شده. پیرامونهای همدان و قزوین نیز همین حال را دارد و ترکی در آنها رواج گرفته. لیکن چون ما سخن از آذربایجان می‌رانیم تنها بآنجا پرداخته‌ایم.

هم باید دانست که پراکندگی زبان ترکی در ایران در زمان صفویان ببالاترین پایگاه خود رسید و چون ایشان سپری شدند پیشرفت ترکی نیز بازایستاد و سپس رو به پسرفت نهاد. بویژه پس از آغاز مشروطه و پیدایش شور کشورخواهی در ایران و بنیاد یافتن روزنامه‌ها و دبستانها که همه‌ی اینها ترکی را بازپس می‌بَرد و از میدان آن می‌کاهد.

در این باره خود آذربایجان پیشگامست و از آغاز جنبش مشروطه یکی از آرزوهای آذربایجانیان برگردانیدن فارسی بآنجا بوده و همیشه در برابر نگارش روزنامه‌های استانبول و باکو روی سرد نشان داده‌اند و با آنکه زبان کنونی فارسی بسیار نارساست و بسیاری از معنیهایی که به ترکی توان فهمانید این زبان بفهمانیدن آنها توانا نیست (3) ، و از هر باره بر یک آذربایجانی سخت است که با این زبان سخن راند ، با اینهمه در آذربایجان آرزوی رواج فارسی درمیان خاندانها از سالها روان است.


پابرگیها :
1ـ پرارجترین سندی که از آذری و گویش مردم تبریز پس از نوشته شدن کتاب «آذری» بدست آمده رساله‌ایست از روحی انارجانی ،‌ همروزگار سلطان محمد خدابنده (985ـ996 ﻫ . ‌ق.) پدر شاه‌عباس بزرگ که نشان می‌دهد مردم تبریز تا سال1000 ﻫ . ‌ق. هنوز به زبان آذری گفتگو می‌کردند. درباره‌ی این سند نگاه کنید به مجله‌ی «یادگار» سال دوم ،‌ شماره‌ی 3 ؛ «ایران کوده» ، شماره‌ی 10 ؛ «فرهنگ ایران زمین» سال دوم ، صفحات 329ـ372 ؛ «نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز» ، سال نهم. ـ ذ

2ـ محمد هبله‌رودی در «مجمع‌الامثال» که به سال 1049 ﻫ .‌ ق. گرد آورده و به کوشش دکتر صادق کیا بچاپ رسیده است ، درباره‌ی مثل شماره‌ی 1918 که به زبان آذری است ،‌ می‌نویسد : «گویند تبریزی‌ای را به علت گناهی می‌بردند که از گلو بکُشند ،‌ شخصی به او رسیده ترحم نمود و گفت : خلاصی این مرد به چه مبلغ ممکن است. گفتند به فلان مبلغ. آن شخص جوانمردی نموده مبلغ را حاضر ساخت. تبریزی آن مبلغ را در خونبهای خود حقیر دانسته به زبان خود گفت : "ورم کش مگر خروس بچه می‌خرد! "» ـ ذ

3ـ در ترکی آذربایجان ، گذشته (ماضی) بر چهارده گونه و اکنون (مضارع) بر چهار گونه است ولی در فارسی کنونی گذشته بیش از چهار گونه و اکنون بیش از یک گونه ندارد و این نمونه‌ی رسایی آن و نارسایی این می‌باشد. لیکن ما این نارسایی را از فارسی برداشته‌ایم و کنون در فارسی نیز سیزده گونه گذشته و سه گونه اکنون بکار می‌بریم.
[نویسنده‌ در مدت چند سال در نوشتارهایی در مهنامه‌ی پیمان (که نخستین رشته‌ی آن به «وزارت معارف» ارمغان شده بود) به نارساییها و عیبهای زبان فارسی پرداخته و پیش از آنکه «فرهنگستان» برپا شود یا از این عیبها آگاهی یابد و در نتیجه‌ چاره‌ی آنها را بداند ، زبان پیراسته و بالنده و توانایی را بنام «زبان پاک» بنیاد گزارد و چنانکه در این دفتر می‌بینید بکار گرفت. پیمان را نیز با این زبان می‌نوشت. در آن نوشتارها دوازده عیب در زبان فارسی می‌شمارد و درباره‌ی هر یک شرح جداگانه و چاره‌ی کار را نشان می‌دهد که همه‌ی آنها در کتابی بنام «زبان پاک» گرد آمده است. از میان رفتن گونه‌های کارواژه‌ها (فعل) تنها یکی از آن دوازده عیب است و زنده و بسامان (منظم) گردانیدن آنها تنها یکی از کوششهای او به پیراستن زبان و توانا و «رویا» گردانیدن آن می‌باشد که در آن کتاب بگشادی بازنموده شده. ـ و]


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 8ـ گزارشهای نابجایی که می‌کنند .. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتیم یکی از زمینه‌هایی که حافظ در سخن‌سازی خود از آن بهره می‌جوید ، همین کشاکش صوفی و خراباتی است که بسیاری از شعرهای او در این زمینه است. این کشاکش از آغاز زمان مغول برخاسته و خود یک سرگرمی برای شاعران بیکار و یاوه‌گوی خراباتی بوده که بیگمان شعرهای بسیاری در این زمینه ساخته‌اند (چنانکه برخی از آنها از تذکره‌ها بدست می‌آید ولی چون من دسترسی نداشتم که بیاورم چشم پوشیدم) سپس که حافظ آمده آن زمینه را بیشتر دنبال کرده و یک رنگ و روغنی بآن داده.

چنانکه گفتیم این کشاکش نخست عنوان ریشخند و شوخی داشته و هنوز از شعرهای حافظ لحن شوخی پیداست :

گر مرشد ما پیر مغآن شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست

مرشد که در نزد صوفیان یک مرد دانا و آگاه و ریاضت‌کشیده‌ای می‌بوده و جایگاه بزرگی می‌داشته ، این بجای آن یک پیر گبر مِیفروش را که کارش از پستترین کارها بوده می‌شناساند و می‌گوید : «تفاوت ندارد. در هیچ سری نیست که رازهایی از خدا نباشد» ، و پیداست که این جز ریشخند نتواند بود.

کسانی که از این زمینه‌ی کشاکش صوفی و خراباتی و از داستان شگفت آن که ما شرح دادیم ناآگاه می‌باشند معنی این رشته از شعرهای حافظ را ندانسته چنین می‌گویند : «حافظ با صوفیان و زاهدان ریاکار نبرد می‌کرده» و این را یک هنری برای حافظ می‌شمارند. ولی باید گفت اشتباه می‌کنند.

یک داستانی در بچگی شنیده‌ام که باید در اینجا بنویسم : پیش از زمان مشروطه در ایران «نام شب» معمول می‌بود. یک شبی یک دسته از خواننده و نوازنده بعروسی می‌روند و در پایان شب که بازمی‌گشته‌اند نام شب نداشته‌اند و یادشان نمی‌بوده که نام شب باید داشت و اینست چون بجایی می‌رسند که قراول از دور فریاد می‌کشد : «آینده کیستی؟.. نام شب» ، اینان درمی‌مانند. سردسته‌شان تدبیری می‌اندیشد ، بدینسان که بنوازندگان می‌گوید : شما بنوازید ، و خود نیز آواز برمی‌دارد : «عیش و نشاطون یریدور اردبیل ...» (جای عیش و نشاطست اردبیل). تصنیفی می‌بود که آن زمان در تبریز می‌خواندند. مقصود سردسته این می‌بود که یک دلخوشی بقراول بدهند و بی‌نام شب درگذرند ، ولی نگو که نام شب همان «اردبیل» می‌بوده و از اینسو قراول چنین می‌پندارد که آنان نام شب را می‌دانند و بدینسان نام شب می‌دهند. اینست پرخاش کرده فریاد می‌کشد : «مردکه نام شب دادن سرنا و دف نمی‌خواهد ، بگو «اردبیل» دیگر».

اکنون باید همان سخن را بحافظ گفت : «آقای حافظ گفتن اینکه ریاکار نباشید ، پریشانگویی نمی‌خواهد ، اینهمه ستایش بیمعنی از باده نمی‌خواهد ، اینهمه سخن از ساده‌بازی نمی‌خواهد ، اینهمه داد جبریگری دادن نمی‌خواهد ، اینهمه درس مستی و بیغیرتی دادن نمی‌خواهد ...».

آری حافظ بصوفیان ریاکار نکوهش می‌کند ولی خود او مردم را بجبریگری می‌خواند ، بمستی و رندی می‌خواند ، بساده‌بازی و بیناموسی می‌خواند ، که اینها بدتر از پیروی صوفیان ریاکار است. حافظ زبان‌بریده چند جا بخدا گستاخی می‌کند که زشتترین گناهست.

در ایرانیان یک عادت بسیار زشتی پیدا شده و آن اینکه چون ستایش کسی یا نکوهش او را می‌شنوند ، درباره‌اش خود را فریب می‌دهند. ما این را آزمودیم در داستان فردوسی ، که چون در سال 1313 کنگره‌ای بنام او در تهران برپا شد و هایهوی فردوسی‌بازی برخاست ، یکی فردوسی را «سپهبد» گردانیده گفتار راند که فردوسی از فنون جنگی امروزه آگاه می‌بوده و برای افسانه‌ی خنک هفتخوان شاهنامه نقشه‌ی جنگی ترتیب داد. دیگری فردوسی را پزشک گردانیده کنفرانس داد. دیگری او را یک دانشمند «پداگوژی» گردانید و «تعلیم و تربیت از نظر فردوسی» نوشت. دیگری شاهنامه را «قرآن فارسی» نامیده و چنین گفت : «همه چیز از آن می‌توان درآورد». اینان نه آنکه دروغ می‌ساختند ، از ناتوانی روان خود را فریب می‌دادند. این یک بیماریست که در این توده پیدا شده.

در نکوهش نیز اینچنین است. کسی را که ببدی بشناسند ، هرگونه بدی باو می‌بندند. چند سال پیش که اصغر بروجردی را گرفتند کسانی می‌رفتند و می‌دیدند و چون بازمی‌گشتند ، می‌گفتند : «از چشمهایش پیداست که جانیست. من همینکه دیدم شناختم که این جانیست و آن جنایتها را این کرده». در روزنامه‌ها نیز همین را نوشتند. در حالی که از یک ماه پیش می‌بود که جنایت دانسته شده و شهربانی درپی جانی می‌گشت ، و از آن سوی اصغر بروجردی هر روز سینی بامیه در دست در میدان سپه می‌گردید ، و من نمی‌دانم این جانی‌شناسان چرا او را نمی‌شناختند؟!.. از آنسوی چشمهای اصغر همچون چشمهای دیگر بروجردیان می‌بود و یک معنای خاصی از آن برنمی‌آمد.


👇

این نمونه‌ی بیچارگی این توده است. از بس روان و خرد ناتوان گردیده نمی‌تواند راستیها را دریابد و بدینسان فریب می‌خورد و خود را فریب می‌دهد. آنهمه ستایش از حافظ می‌کنند و من چون کتاب او را بدست آورده می‌خوانم می‌بینم بسیاری از شعرهایش بیکبار بیمعنی است.

مثلاً این شعر پایین را معنی کنید :

دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند خاک آدم بسرشتند و به پیمانه زدند

شاعر می‌خواهد چه بگوید؟!.. این یک معناییست که شعرای خراباتی بارها تکرار کرده‌اند که هنگامی که گِل درست کرده و می‌خواستند کالبد آدم را بسازند ، کمی نیز باده بآن ریختند و اینست مهر باده در دل ما فرزندان آدم خوابیده است. حافظ نیز می‌خواهد آن را بگوید. ولی معنی را وارونه گردانیده می‌گوید : «خاک آدم بسرشتند ، و آن هم به پیمانه (که ظرف باده است نه خود باده) زدند». شعریست بسیار بیمعنی ، لیکن شما از حافظ‌پرستان بپرسید و ببینید که با چه آب و تابی این را معنی می‌کنند.

من داستان «پیر مِیفروش» را شرح دادم که چون صوفیان هر گروهی یک پیری می‌داشتند ، اینان که بریشخند و شوخی میکده را با خانقاه یکسان گردانیده‌اند چنین گفته‌اند که ما نیز در اینجا پیری می‌داریم ، و پیر گبر مِیفروشی را که روزی چند بار بریشش خندیده و بدوشش می‌پریده‌اند بجلو کشیده و پیر خود نامیده‌اند. ولی کسانی می‌آیند و می‌گویند : مقصودش از پیر مِیفروش امیرالمؤمنین است ، چون اینها او را مرشد خود می‌شناختند.

یکی نمی‌پرسد : ای بیخرد علی کجا و نام پیر مِیفروش کجا؟!.. اگر این راستست که حافظ یا دیگری امام علی بن ابیطالب را پیر مِیفروش نامیده همین گناه او بس!..

خود شاعر مقصودش را آشکار می‌گرداند. می‌گوید : اگر ما پیر مغان را بمرشدی گرفته‌ایم جای نکوهش نیست. زیرا این هم رازهایی از خدا در سر دارد. چنانکه گفتیم این سخنان از روی ریشخند می‌بوده. ولی به هر حال می‌بینید که شاعر عذرخواهی می‌کند که یک پیر مِیفروشی را بمرشدی پذیرفته‌اند. اگر مقصود علی بودی ای نادان چه جای این عذرخواهی بودی؟!.. بارها دیده‌ام کسانی با دهان پرباد این شعر حافظ را می‌خوانند :

در خرابات مغان نور خدا می‌بینم این عجبتر که چه نوری ز کجا می‌بینم

این را می‌خوانند و یک لذتی می‌برند و چنین وامی‌نمایند که حافظ در اینجا یک معنای عرفانی را گنجانیده ، و او می‌فهمد و لذت می‌یابد. یک روز از یکی پرسیدم : معنی این شعر چیست؟.. گفت : چطور؟!.. مگر معنی این شعر مبهم است؟!.. گفتم نه مبهم نیست. خرابات مغان که یک جایی می‌بوده چرکین و پست ، یک پیر گبری با ریش و پشم مِی‌آلودی مِی می‌فروخته ، و بچگان لوس و تردامنی باین و آن ساغر می‌داده‌اند ، یک دسته از لاتان و بیدردان در آنجا گرد آمده بگفته‌ی خود حافظ خرقه و دفتر گرو گزارده باده می‌خورده‌اند و چون مست می‌شده‌اند لاطائلات می‌سروده‌اند ، بهم دشنام می‌داده‌اند ، جست و خیرهای خنده‌آوری می‌کرده‌اند. این خرابات مغان بوده که شاعر شیراز در آن جهان بدمستی در آن نور خدا می‌دیده. اینست معنی شعر. گفت : نه آقا!.. این معنی عرفانی دیگری دارد. گفتم : بگو ، درماند و دم فروبست. تنها این شعر نیست ، و تنها شعرهای حافظ نمی‌باشد ، در همه چیز چنینند که چون بپرسی پاسخی نتوانسته درمی‌مانند. برای آزمایش بپرسید آن عشقی که حافظ می‌گوید و آنهمه یادش می‌کند ، معنایش چیست؟!.. بپرسید تا ببینید چگونه درمی‌مانند.

حافظ یاوه‌سرایی را تا بجایی رسانیده که می‌گوید :

بخواری منگر ای منعم فقیران و ضعیغان را که صدر مسند عزت گدای ره‌نشین دارد

مصرع دوم این شعر را نیک اندیشید که چه معنایی می‌دارد؟!.. «گدای ره‌نشین» کیست. گدای ره‌نشین آن هیکلهای چرک‌آلود شومیست که هر روز در خیابان در بیخ دیوارها می‌بینید. این یکی خود را لخت گردانیده ، آن دیگری با داغ بازو یا ساق خود را زخمی ساخته ، آن دیگری بچه‌ی نیم‌لختی را با تن لرزان و چشم گریان در جلو خود نشانده. یکمشت بیغیرتان پستنهادی که پی کار نرفته با این پستیها دلهای مردم را سوزانیده چند شاهی پول از دست آنان می‌ربایند. حافظ ـ حافظ چرندگو ـ اینها را می‌ستاید و می‌گوید : «صدر مسند عزت را اینان دارند». اینست اندازه‌ی یاوه‌گویی فیلسوف شیراز. اکنون شما اگر از هواداران حافظ بپرسید ، خواهید دید که این شعر را که شاید صد بار خوانده‌اند توجهی بمعنایش نکرده‌اند. کوردلان تنها بنام آنکه شعر حافظست با صد لذت خوانده ولی معنایش را نفهمیده‌اند.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش یکم

🔸 پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی نکوخوییست

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 10ـ1) نقش شهریاران در تاریخ

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری

🔸 زبان شمال و زبان جنوب (تکه‌ی یک از یک)


باید دانست که زبانی كه ما امروز سخن می‌گوییم و آن را فارسی و یا ایرانی می‌نامیم همان زبانست كه چهارهزار سال پیش از این ایران یا ، مردم ایر ، در میهن باستان خود «ایران‌ویج» سخن می‌گفته‌اند ، و چون از آنجا كوچیده و به پشته‌ی ایران آمده‌اند آن را همراه آورده‌اند. چیزی كه هست ، گذشت زمان و پیشامدها در زبان كارگر افتد و اینست هیچ زبانی همیشه به یك حال نماند و هر زمان رنگ دیگری بخود گیرد. زبان ما نیز در این چهارهزار سال چون با پیشامدهای بزرگی برخورد كرده اینست هر زمان برنگ دیگری افتاده ، و اگر یكی این رشته را دنبال كند و چنین خواهد كه تاریخی برای این زبان ، از آغاز آن تا این زمان بنگارد شاید بتواند یك كتاب بزرگ هزار صفحه‌ای پدید آورد.

ما گذشته از چیزهای دیگری ، نمونه‌هایی از این زبان از زمانهای گوناگون در دست می‌داریم : نخست اوستا كه بازمانده از سه‌هزار سال پیش است. سپس نوشته‌های سنگی بیستون و عباس‌آباد و مانند اینها كه چند صد سال دیرتر از اوستا و بازمانده از زمان هخامنشیانست. سپس نوشته‌های سنگی بازمانده از آخرهای اشكانیان و نوشته‌های سنگی و سكه‌ها‌ ، بازمانده از آغازهای ساسانیان ، كه دیگر دیرتر می‌باشد و سپس چون بآخرهای ساسانیان می‌رسیم ، كتابها از آن زمان بازمانده. پس از آن نیز بسیار روشن می‌باشد.

ما اگر این نمونه‌ها را پهلوی هم گزارده و با یكدیگر بسنجیم پیداست كه همگی یك زبانست ولی هر زمان جداییهای دیگری پیدا كرده. ما چون می‌گوییم زبان اوستا یا زبان هخامنشی یا زبان پهلوی یا زبان فارسی ، اینها نامهای یك زبانست كه چون برنگهای گوناگون افتاده این نامهای گوناگون را پیدا كرده. این فهرستی از تاریخ زبانست.

لیكن در اینجا چیزهای دیگری هم هست كه باید از دیده دور نداشت : یكی اینكه ایران یا مردم ایر كه از ایران‌ویج باینجا درآمده‌اند تیره‌های گوناگون بوده‌اند و ما نامهای سه تیره‌ی بزرگ را از ایشان كه ماد و فارس و پارت باشد می‌شناسیم. مادان در شمال و فارسان در جنوب و پارتان در شرق نشیمن گرفته بودند و هر سه تیره یكی پس از دیگری بنیاد پادشاهی در اینجا نهاده‌اند. پیداست كه زبان اینان همه یكی بوده و پیداست كه پاره‌ای جداییها درمیان بوده. این چیزیست كه ما از روی اندیشه درمی‌یابیم. لیكن ما این را نیز دانسته‌ایم كه میان مادان و فارسان یا بهتر گوییم میان شمال و جنوب ، از رهگذر پاره‌ای حرفها نیز جدایی بوده. بدینسان آنچه در شمال بیشتر شین بوده در جنوب سین می‌شده ، چنانكه اكنون نیز آنچه در شمال شِمیران و شَمیرُم هست در جنوب بجای آن سِمیران و سِمیرُم می‌باشد و ما می‌توانیم پنداشت كه داستان رشته و ریسیدن و فرشته و فرستادن و نوشتن و می‌نویسیم و مانند اینها كه فراوانست از این راه پدید آمده. نیز آنچه در شمال گاف بوده در جنوب جیم می‌شده چنانكه هنوز هم در شمال گهرام‌دز و در جنوب پاسخده آنها جهرم می‌باشد. نیز آنچه در شمال زاء بوده در جنوب دال می‌شده چنانكه هنوز هم بجای «دانم» و «داماد» كه از زبان جنوبست در شمال «زانم» (در كردی) و «زوما» (در سمنانی) گفته می‌شود. اینها چیزهاییست كه ما یافته‌ایم و باشد كه چیزهایی دیگری نیز بوده.

از اینروست كه ما می‌دانیم «اوستا» بزبان شمالست. زیرا چون می‌سنجیم نشانه‌های شمالی را در آن پدیدار می‌بینیم. (1) از آنسوی در كتابها نیز همیشه زردشت را از مردم شمال شمارده‌اند و بیشتر او را برخاسته از آذربایجان دانسته‌اند. از اینرو می‌توان اوستا را نخستین نمونه از زبان آذربایجان پنداشت.


پابرگی :
1ـ در اين باره بسخن درازي نياز هست كه بايد در جاي ديگری جداگانه گفتگو كرد.


.

سنگ‌نوشته‌ی بیستون ـ کرمانشاه

سنگ‌نوشته‌های عباس‌آباد ـ همدان

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 9ـ فهرستی از بدآموزیهای حافظ (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتیم حافظ مقصد اصلیش غزل سرودن و قافیه درست کردن است نه سخن گفتن و معنایی فهمانیدن. این شیوه‌ایست که بیشتر شاعران داشته‌اند ، بویژه در غزلسازی ، و اینست شما ارتباطی میانه‌ی گفته‌های آنها نمی‌بینید. می‌گویند مردی را دیدند که در تابستان پوستینی بدوش گرفته بود و پرسیدند این چیست؟!.. چرا در تابستان پوستین پوشیده‌ای؟!.. پاسخ داد : در نسیه‌فروش عبا نمی‌بود. چون بی‌پول می‌بوده و می‌بایست نسیه بخرد و نسیه‌فروش هم جز پوستین نمی‌داشته این است بآن راضی گردیده.

این داستان شاعرانست. چون باید فلان کلمه‌ی قافیه را در سخن بگنجانند اینست اختیاری از خود ندارند و باید هرچه با قافیه سازش کرد آن را بگویند. بویژه حافظ که هیچ پروایی نداشته و هرچه پیشش می‌آمده می‌گفته. نه از تناقض‌گویی می‌پرهیزیده ، نه از پوچی سخن می‌ترسیده ، نه پروای دین می‌داشته ، نه دربند آبرو می‌بوده.

چنانکه گفتیم حافظ از چند رشته که بیشتر آنها باهم سازش نمی‌داشت سخن می‌گرفت و این است شما اگر شعرهایش را بخوانید گاه خراباتیست ، گاه صوفیست ، گاه مسلمان است ، گاه تنها یک شاعر ستایشگر است ، گاه عاشقست. کوتاه‌سخن خودش هم نمی‌داند چیست. گاهی نیز چون هیچ سخن پیدا نمی‌کند بیکبار جلو چرندگویی را باز می‌گزارد :

غافلست آنکو بشمشیر از تو می‌پیچد عنان قند را لذت مگر نیکو نمی‌داند مگس
کویت از اشکم چو دریا گشت و می‌ترسم که باز بر سر آیند این رقیبان سبکبارت چو خس

اینها چه معنایی می‌دارد؟!.. چرا باید کسی عمر با این سخنان پوچ بیهوده بسر دهد؟!..

این پستترین شیوه‌ی بهره‌مندی از سخن است که شاعران پیش گرفته‌اند. سخن که یک نیروی خدادادیست می‌توان از آن بهره‌های بزرگی برداشت. می‌توان دانشهایی بیرون ریخت و هزاران کسان را دانشور گردانید ، می‌توان راستیها را بازنمود و صدهزاران گمراه را براه آورد ، می‌توان پندها سرود ، می‌توان اندرزها داد ، می‌توان توده‌ی درمانده‌ای را بتکان آورد ، بالاخره می‌توان پول و داراک[=ثروت] بدست آورد ، از سخن هرگونه بهره توان برداشت و پستترین همه‌ی آنها اینست که کسی از آن قافیه‌بافی کند. این کند که چند کلمه‌ای را فهرست کرده هر کدام را در شعری نشاند و یک غزلی یا قطعه‌ای را پدید آورد. این یک بازیچه‌ی بیخردانه بیش نیست.

این خود زیانکاریست که کسی معنی را قربانی کلمه‌ها کند. حافظ اگر بجای اینگونه شعرگویی خشت‌زنی کردی ، در پیشگاه حقیقت ارج بیشتری یافتی. زیرا از آن خشتها سودی توانستی بود ولی از این سخن او هیچ سودی نتواند بود. گذشته از آنکه چون بدآموزیهای بسیاری را بسخنان خود آمیخته زیانها نیز می‌دارد.

حافظ روسیاه تنها بآن بس نکرده که عمر هدر سازد و زندگانی با بیهوده‌گویی بسر برد ، یک رشته بدآموزیهای زهرناک را نیز در سخنان خود گنجانیده و از خود بیادگار گزارده که ملیونها کسان را نیز همچون خود پوچ‌مغز و آلوده گرداند. زیان شعرهای حافظ بیش از همه از این راهست ، و من اینک فهرستی از آن بدآموزیها را در اینجا می‌آورم :

1) ستایشهای گزافه‌آمیز بیرون از اندازه از باده کرده. اینهمه ستایش از باده برای چیست؟!.. من نمی‌گویم باده بد است. در اینجا سخن از بدی باده را نمی‌دارم. می‌گویم نیکیش کدام است؟!.. آیا اینهمه ستایش ازو یاوه‌بافی نیست؟!.. باده را اگر کم خورند اندک‌خوشی دارد ، ولی چون بیش شد گیجی آورد و به هذیان‌گویی وادارد ، و اگر بیشتر شد کار باستفراغ و ناپاکی کشد. چنین چیزی نیکیش کدام است؟!.. آن ستایشهایی که حافظ و دیگران از باده کرده و چنین وانموده‌اند که باده رازهای سربسته را گشاید و نادانستنیها را دانسته گرداند ، جز یاوه‌گویی نیست. هر کسی حق دارد حافظ را تنها بنام این شعرهایش ، دیوانه‌ی یاوه‌گویی شناسد.

بیا ساقی آن آب آتش خواص بمن ده که تا یابم از غم خلاص
فریدون صفت کاویانی علم برافرازم از پشتی جام جم
بیا ساقی این نکته بشنو ز مِی که یک جرعه مِی به ز دیهیم کی

می‌توان باور کرد که نود درصد باده‌خواران ایران فریب این شعرهای حافظ و دیگران را خورده‌اند ، و من نمی‌دانم هواداران حافظ با این نادانیهای او چه می‌گویند و چه بهانه پیش می‌کشند.

2) از جهان نکوهشهای بسیار کرده. اینان یک گروهی می‌بودند که چون خود پی کاری نمی‌رفتند و خانه و افزار زندگانی آماده نمی‌گردانیدند ناگزیر از خوشیهای زندگی بی‌بهره می‌گردیدند ، و اینبود بکینه‌جویی زبان باز کرده نکوهش از جهان می‌سرودند.

حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست هزار بار من این نکته کرده‌ام تحقیق
مجو درستی عهد از جهان سستنهاد که این عجوزه عروس هزار داماد است


👇

حافظ اگر بهره‌ای از خرد می‌داشت ، این می‌دانست که در این جهان بی‌کار و پیشه نتوان زیست. می‌دانست که در کنج میخانه‌ها نشستن و یاوه سرودن و چشم بدست این شاه و آن وزیر دوختن جهان را بخود زندان ساختنست ، و اینبود برای خود کاری یا پیشه‌ای پیش می‌گرفت و نیازی بنکوهش از جهان پیدا نمی‌کرد.

هر چند این نکوهشها از جهان بسیار بیمعنی است. آنان معنی جهان و زندگی را ندانسته بودند و نافهمانه بسخنهایی پرداختند ، ولی همان سخنان نافهمانه‌ی آنان در دلها جای می‌گیرد و مایه‌ی کجی اندیشه‌ها می‌گردد و عزمها را سست می‌گرداند. امروز یکی از انگیزه‌های بیدردی ایرانیان همان سخنانست. در نزد خود بجهان آن ارزش را نمی‌دهند که در راهش بکوشش و جانفشانی پردازند. از جهان همین اندازه را می‌خواهند که خوراک و پوشاکی از هر راهی که باشد بدست آورند و روز بگذرانند.

3) مردمان را به بیدردی و تنبلی و پستی ، و بلکه بگدایی و بی‌آبرویی وامی‌دارد :

غلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هرچه رنگ تعلق بگیرد آزاد است
چو خواهد شدن عالم از ما تهی گدایی بسی به ز شاهنشهی
بخواری منگر ای منعم فقیران و ضعیغان را که صدر مسند عزت گدای ره نشین دارد

4) جبریگری را پیاپی پیش می‌کشد :

رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
اگر رنج پیشت آید و گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند

تو گویی حافظ را برگمارده بودند که بمردم درس جبریگری دهد و این بدآموزیهای بیخردانه را در دلها جایگزین گرداند و اینست شما کمتر غزلی ازو پیدا می‌کنید که این بدآموزی در آن نباشد. هنگامی که شاعر از جبریگری سخن می‌راند چنان تندی نشان می‌دهد که تو گویی ارث پدرش را از مردم می‌خواهد. این موضوع نمونه‌ی دیگری از نادانی و نافهمی حافظ و مانندگان اوست. مرد کوردرون با چشم می‌دید که هر کسی که بکاری می‌پردازد ، نتیجه از آن برمی‌دارد و با خوشی زندگی بسر می‌برد و هر کسی که همچون خود او بیکاری و بیعاری می‌گزیند ، تهیدست می‌ماند و با اینحال بخود نیامده و پیاپی بزبان می‌آورده که ما را اختیاری نیست. خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی.

5) خرد را که گرانمایه‌ترین داده‌ی خداست ، می‌نکوهد و بی‌ارج می‌دارد :

قیاس کردم و تدبیر عقل در ره عشق چو شبنمیست که در بحر می‌کشد رقمی
ما را بمنع عقل مترسان و مِی بیار کاین شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست

در دیده‌ی حافظ یکی از سودهای باده همین بوده که آدمی را زمانی دور از «وسوسه»‌ی خرد دارد :

ز باده هیچت اگر نیست این نه بس که ترا دمی ز وسوسه‌ی عقل بی‌خبر دارد

بگمان حافظ در جهان هیچ حقیقتی نبوده است و از خرد سودی برنمی‌خاسته و یک راهی برای زندگانی نمی‌شده پیش گرفت :

جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند

این کیشهای گوناگون که نتیجه‌ی بکار نینداختن خرد است ، در اندیشه‌ی حافظ از نبودن هیچ حقیقتی بوده است.

6) زباندرازیهایی بخدا می‌کند :

شیخ ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد

یک حافظی که در یک گوشه‌ی میخانه زندگی با پستی بسر می‌برده بخدا ایرادهایی می‌گرفته. شاه یحیا از نامردترین فرمانروایان ایران بشمار است. خاندان مظفری همه‌شان خونخوار و نامرد و پیمان‌شکن و زینهارخوار می‌بودند : پدر میل بچشم پسر می‌کشید ، پسر پدر را می‌کشت ، برادر با برادر جنگ می‌کرد. آنگاه شاه یحیا درمیان ایشان از همگی بدتر و نامردتر بود که می‌توان گفت مایه‌ی نابودی آن خاندان بیش از همه این گردیده. یک چنین فرمانروای بی‌ارجی را حافظ ستوده می‌گوید :

تعظیم تو بر جان و خرد واجب و لازم انعام تو بر کون و مکان فایض و شامل

ولی در برابر آفریدگار بزرگ جهان گردنکشی نموده بزباندرازیها می‌پردازد. می‌گویند : «حافظ فیلسوف بوده ، فیلسوفها نواقص کون را اظهار می‌کنند». می‌گویم فیلسوف آن پستی را از خود نشان نمی‌دهد که برای چند دینار «وظیفه»‌ یک شاه یحیا را بستاید و بگوید :

روز ازل از کلک تو یک قطره سیاهی بر روی مه افتاد که شد حل مسائل
خورشید چو آن خال سیه دید بدل گفت ایکاش که من بودمی آن بنده‌ی مقبل

فیلسوف چنان نادانی از خود نشان نمی‌دهد. اینها زیانهای دیوان حافظ است. بماند آنکه بیشرمانه دم از امردبازی می‌زند. بماند آنکه صوفیگری و خراباتیگری و دیگر پندارهای بیهوده را با شیواترین زبانی بشعر آورده در دلها جایگزین می‌گرداند.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش یکم

🔸 سخن و پند

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 11ـ1) تاریخ شهریاران ایرانی

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری

🔸 نیمزبانها چگونه پدید آمده؟.. (تکه‌ی یک از یک)


یك چیز دیگر كه باید از دیده دور نداشت بودن نیمزبانهاست. زیرا ما امروز اگر نگاه كنیم گذشته از زبان بزرگی كه ازآنِ همه‌ی كشور است ، نیمزبانهای دیگری ، از سمنانی و گیلكی و مازندرانی و كردی و سُرخه‌ای و شوشتری و بسیار مانند اینها در این گوشه و آن گوشه سخن گفته می‌شود ، و ما آنچه می‌دانیم اینگونه نیمزبانها از نخست در ایران بوده و ما آنچه درباره‌ی پیدایش اینها می‌اندیشیم و باور می‌كنیم اینست كه چنانكه از تاریخ بدست می‌آید پیش از آنكه مردم ایر به پشته‌ی ایران درآیند ، تیره‌های پراكنده‌ی بسیاری در اینجا نشیمن می‌داشتند كه زبان و نژادشان گوناگون و زندگیشان از یكدیگر جدا می‌بوده ، و پیداست كه ایران چون باینجا رسیده‌اند آنان را بیكبار نابود نساخته‌اند و اگر هم جنگی رو داده و آن تیره‌ها زبون شده‌اند از میان نرفته‌اند ، و بلكه با ایران زیسته و كم‌كم بآنان درآمیخته‌اند و این ناگزیر است كه زبانهای آنان نشانیهایی از خود بازگزارده‌اند. بدینسان كه فلان تیره كه مثلاً در سمنان می‌نشسته و زبان جداگانه داشته‌اند چون با ایران درآمیخته‌اند زبانشان نیز با زبان ایران درآمیخته و نیمزبان سمنانی از آن پدید آمده. همچنان در گیلان و مازندران و دیگر جاها از آمیزش دو زبانْ نیمزبان آنجا پدید آمده. اینست ما چون اینها را می‌سنجیم در همگی ریشه و بنیاد یكیست ولی هر كدام درآمیخته‌های دیگری با خود می‌دارد و رنگ دیگری بخود گرفته.

این را با مثالی می‌توان روشن گردانید : چنین انگارید [فرض کنید] شما ده ظرف را پر از آب می‌سازید. سپس به هر كدام چیز دیگری درمی‌آمیزید ـ به یكی گلاب و بدیگری زعفران و بسومی عرق بیدمشك و همچنان ـ اینها از یكسو جنسشان یكیست و از یكسو نیز جدایی درمیانشان هست. نیمزبانها نیز همین حال را می‌دارند و از چنین راهی پدید آمده‌اند. اینست همه‌ی آنها شاخه‌های زبان ایران بشمارند. زیرا گوهر همه‌ی آنها زبان ایران است كه در هر یكی با كلمه‌های بیگانه‌ی دیگری آمیزش پیدا كرده و رنگ و شیوه‌ی جدای دیگری بخود گرفته است.

درباره‌ی آذری هم می‌باید گفت : زبان مادانست كه پس از درآمدن ایشان به آذربایجان و این پیرامونها با زبان بومیان پیشین آذربایگان درآمیخته و رنگ و شیوه‌ی دیگری پیدا كرده. می‌خواهیم بگوییم : این پدیدآمده از زبان مادانست و خود آن نیست. و از اینروست كه ما آن را «نیمزبان» می‌خوانیم. كسانی خواهند گفت پس زبان مادان چه شده؟!.. می‌گوییم : آن ، چون زبان همه‌ی مادان بوده همیشه میان ایشان روان بوده است. بویژه در زمان پادشاهی مادان كه بیگمان همه‌ی كارهای كشورداری با آن زبان پیش می‌رفته. سپس نیز در زمان هخامنشیان اگرچه پادشاهی در دست فارسان و كارهای كشوری با زبان این تیره انجام می‌یافته (و نوشته‌ی بیستون نمونه‌ی آن زبان می‌باشد) ، ولی چنانكه گفته‌ایم فارسان با مادان زبانشان یكی بوده است و به هر حال زبان مادان جای خود را می‌داشته است. همچنین در زمان اشكانیان و ساسانیان كه ما زبان آن زمانها را بنام پهلوی می‌خوانیم این نام زبانهای شمال و جنوب را نیز دربر می‌دارد.

ما این را گذشته از آنكه باندیشه درمی‌یابیم دلیل نیز از برای آن در دست می‌داریم. زیرا از نوشته‌هایی كه با خط پهلوی از زمان ساسانیان و آغاز اسلام بازمانده بوده و از چندگاه پیش شرقشناسان اروپایی و برخی دیگر آنها را بدست آورده و بنام كتابهای پهلوی بچاپ رسانیده‌اند ، دو نوشته‌ایست یكی بنام «ایاتكار (1) زریران» (یادگار زریران) و دیگری بنام «درخت آسوریك» (درخت سوری) ، و آنچه نگارنده جسته و دریافته‌ام این دو نوشته در آذربایجان نوشته شده ، و اینست از رهگذر زبان با دیگر كتابهای پهلوی جدایی درمیان است و ما در آنها كلمه‌هایی می‌بینیم كه جز در آذری و یا در آذربایجان پیدا نمی‌شود. (2) از اینرو ما آنها را پس از اوستا نمونه‌ی دوم از زبان آذربایجان می‌شناسیم. (3) و از اینجا پیداست كه در زمان ساسانیان گذشته از آذری (كه بیگمان در آن زمان نیز می‌بوده) زبان دیگری آذربایجان را ـ یا بهتر گویم : همه‌ی سرزمین مادان را ـ بوده كه بیشتر در نوشتن بكار می‌رفته است ، و هنوز تا آن زمان جدایی میانه‌ی شمال و جنوب بحال خود بوده. پس از آن در قرنهای چهارم و پنجم اسلامی می‌بینیم كه با آنكه جغرافی‌نگاران عرب ، آذری را زبان آذربایجان می‌نمایند و برخی از ایشان این را هم می‌نگارند كه زبانیست ویژه‌ی خودشان و دیگران آن را نتوانند فهمید ، با اینحال قطران و شاعران دیگر را می‌بینیم كه با فارسی یا زبان همگانی آنجا شعر سروده‌اند.

👇

پابرگیها :
1ـ اصل : ادیباتكار. ـ و
2ـ در تركي آذربايجان دسته‌ي انبوهي از كلمه‌هاي فارسي بكار مي‌رود چنانكه خواهيم آورد و اينها بازمانده از آذريست.
3ـ از اين دو دفتر بسخن درازي نياز هست كه مي‌بايد جداگانه از آنها گفتگو كرد و آن كلمه‌ها را كه مي‌گوييم جز در آذري يا آذربايجان يافته نمي‌شود نشان داد.


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 10ـ پس چرا حافظ را چندین می‌ستایند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


می‌دانیم کسانی خواهند گفت : در جایی که شعرهای حافظ باین پوچی و زیانمندیست ، پس چرا اینهمه او را ستوده‌اند و می‌ستایند؟!.. چرا اروپاییان این اندازه باو ارج می‌گزارند؟!..

می‌گویم : شما را با ارجگزاری یا ستایش دیگران چه کار؟!.. خودتان با فهم و خردتان داوری کنید. خدا بشما فهم و خرد داده که خودتان نیک و بد را بدانید. دیگران هرچه می‌گویند بگویند. شما اگر درپی حقایق هستید خودتان بیندیشید و بفهمید. شعرهای حافظ یا بیکبار بیمعنی و یا دارای معنی زیان‌آور است. در هزار غزل کمابیش که حافظ سروده شاید شما ده شعر پیدا نکنید که یک معنی بخردانه‌ای را دربر دارد. اینها نیز چنین افتاده ، نه آنکه حافظ می‌خواسته است. دوباره می‌گویم : حافظ جز دربند قافیه‌بافی نمی‌بوده.

برای آنکه نیک دانسته شود که این شاعر چه پریشانگویی می‌کند ، من شعرهایی را از یک غزل او بسنجش و گفتگو می‌گزارم. می‌گوید :

کشتی شکستگانیم ای باد شرطه برخیز شاید که باز بینیم دیدار آشنا را

شاعر در اینجا کشتیش شکسته (یا در کشتی نشسته) آرزوی باد شرطه می‌کند. لیکن بیدرنگ برگشته می‌گوید :

در حلقه‌ی گل و مُل خوش خواند دوش بلبل هات الصبوح هبوا یا ایها السکارا

دیشب در حلقه‌ای که گل و باده چیده بودند ، بلبل هم آمده ، عربی می‌خوانده و می‌گفته : «باده‌ی صبحانه بیاورید ، شما نیز ای مستان بیدار گردید». همانا بلبل نیز مست می‌بوده که شب را از بامداد نمی‌شناخته و شبانه باده‌ی صبحانه می‌طلبیده. «شعر می‌گویم و معنی ز خدا می‌طلبم». باز در پی آن برگشته می‌گوید :

ای صاحب کرامت شکرانه‌ی سلامت روزی تفقدی کن درویش بینوا را

کشتی فراموش شد ، حلقه‌ی گل و مُل فراموش شد ، و اینک به «صاحب کرامت» که دانسته نیست کیست پیام می‌فرستد که روزی از درویش و بینوا جستجویی کن. باز در پی آن برگشته می‌گوید :

آسایس دو گیتی تفسیر این دو حرفست با دوستان مروت با دشمنان مدارا

در اینجا آقای شاعر پند می‌دهد و می‌گوید : برای آسایش دو جهان تنها همین بس که با دوستان مروت و با دشمنان مدارا کنی ، دیگر به کِشتن و درویدن و بافتن و ریسیدن و دوختن و ساختن و دیگر چیزها نیازی نیست.

در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند گر تو نمی‌پسندی تغییر دِه قضا را

آقای حافظ را بکوی نیکنامی گذر نداده‌اند. آنکه بیکار می‌نشسته ، باده می‌خورده ، یاوه می‌بافته ، نان از دسترنج دیگران می‌خورده سرنوشتش می‌بوده و اختیاری در دست نمی‌داشته. مثلاً اگر حافظ خواستی که برود و به یک پیشه‌ای پردازد ، یا داد و ستد کند ، یا زمینی را گرفته بکارد ، پاهایش خشک شدی و نتوانستی.

آیینه‌ی سکندر جام جمست بنگر تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا

آن آیینه‌ای که شنیده‌ای اسکندر نگریستی و هرچه را از دور و نزدیک در آن دیدی همین جام باده است ، اینک تو هم بنگر تا چگونگی ملک داریوش را (که چند هزار سال پیش بوده) بتو نشان دهد. شاعرک بیچاره چون هیچی پیدا نکرده ، یکباره بسیم هذیان گویی زده.

سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد دلبر که در کف او مومست سنگ خارا

این شعر از بس چرند است من هیچ نمی‌دانم چه معنایی کنم و چه نویسم. «سرکش مشو ، زیرا اگر سرکش شوی چون شمع از غیرتت سوزد ، دلبر که سنگ خارا در کف او همچو مومست». شما بیندیشید که آیا از این معنایی توان درآورد؟!..

راستی آنست که حافظ هیچ معنایی از اینها نمی‌خواسته است ، بلکه قافیه‌های : آشنا را ، سکارا ، بینوا را ، مدارا ، قضا را ، دارا ، خارا و مانند اینها را نوشته بوده و همی‌خواسته که هر یکی از آنها را در یک بیتی بگنجاند و بس.

👇

از این چند شعر که در بالا آوردیم تنها یک معنی می‌دارد ، تنها یک معنی فهمیده می‌شود ، و آن اینکه حافظ می‌گوید : من این بدیها که می‌کنم و بدنام شده‌ام اختیاری نیست ، «در کوی نیکنامی ما را گذر نداده‌اند» ، و شما بیندیشید که این سخن چه اندازه غلط و تا چه اندازه زیان‌آور است. بیندیشید که اگر همه‌ی بدکاران در جهان این عذر را بیاورند ، مثلاً اصغر بروجردی که بچه‌ها را می‌کشت و خونشان می‌خورد ، سیف‌القلم شیرازی که بزنان زهر می‌خورانید و می‌کشت ، صمدخان مراغه‌ای ، چنگیزخان ، تیمور لنگ ، هر یکی این عذر را می‌آوردند ، آیا جهان چه حالی پیدا می‌کرد؟!.. اگر این فلسفه‌ی حافظ راستست پس این کوششها بنام تربیت برای چیست؟!.. این قانونها و داوریها چه معنی می‌دارد؟!.. همان حافظ ، اگر یک شب دزد بخانه‌اش آمده کاسه و کوزه‌اش بردی ، و یا یک ستمگری در کوچه جلوش را گرفته یک سیلی برویش زدی فریادش بدادخواهی بلند شدی ، و هیچگاه نگفتی که این دزد یا این ستمگر مجبورند. هیچگاه نگفتی : «گر تو نمی‌پسندی تغییر ده قضا را». اینهاست نمونه‌ای از شعرهای فیلسوف شیراز. شما خودتان اینها را بسنجید و بیندیشید. دوباره می‌گویم : چه کار بستایش دیگران می‌دارید.

من نمی‌خواهم همه‌ی بدیهای حافظ را بشمارم و او را چنانکه بوده است نشان دهم. شما گفته‌های خودش را بگیرید ببینید یک مرد تا چه اندازه بی‌ارج باشد که برای شعر بافتن و قافیه جفت کردن خود را سگ گرداند و چنین گوید :

پی پاره‌ای نمی‌کنم از هیچ استخوان تا صدهزار زخم بدندان نمی‌رسد

شما این شعر را نیک باندیشه سپارید تا اندازه‌ی بی‌ارجی گوینده‌اش را بدست آورید. شاعر از یک‌سو سختی زندگانی خود را نشان می‌دهد که در نتیجه‌ی آنکه پی کاری نمی‌رفته است و عمر با غزلبافی هدر می‌گردانیده روزگارش با سختی بسیار می‌گذشته است. از یک‌سو تنها برای بافتن یک «مضمون» و ساختن یک بیتی خود را سگ می‌گرداند. از آنسو گزافه‌گویی شاعر را بنگرید : از کندن یک پی پاره صدهزار زخم بدندانش می‌رسیده است. اندیشیدنیست که صدهزار زخم در یک دندان چگونه جا می‌گرفته است.

از آنسوی ، مگر آن ستایندگان کیستند؟!.. یک دسته از آنان تذکره‌نویسانند که همچون خود حافظ یاوه‌گو بوده‌اند ، و آنگونه شعرگویی را (که یگانه خواست ، قافیه‌سازی باشد) هنری می‌شمارده‌اند. آن ستایشهای اینان از حافظ مانند آنست که قماربازان بنشینند و از یک قمارباز تردست و زیرکی بستایش پردازند. این شاعران دسته‌ای می‌بودند که لذت می‌بردند از اینکه از وظایف زندگانی و از تلاشهایی که می‌باید کرد آزاد گردند و بنشینند و لگام هوس را رها کرده با سخن بازی کنند و قافیه بافند ، و در آن میان به هر که خواستند دشنام دهند ، هر که را خواستند بستایش پردازند ، سخن از باده رانند ، گفتگو از ساده کنند ، گاهی فیلسوفانه پندها دهند ، گاهی رندانه بدآموزیها کنند ، اینجا بی‌نیازی کنند و بفلک نازند ، و آنجا بنیازمندی و گدایی پردازند ، هرچه خواستند بگویند ، بخدا نیز گستاخی و بیفرهنگی دریغ ندارند ، با این سخنبازی و هوسرانی روز گزارند ، و نان از دسترنج دیگران خورند ، و پس از همه‌ی اینها کسان ارجمند و والاجایگاهی باشند ، و «شاعر» و «ادیب» و «فیلسوف» هم نامیده شوند.

اینان ستایشهایی که از حافظ و سعدی کرده‌اند بیش از همه برای گرمی بازار خودشان بوده و از همه شنیدنی‌تر جمله‌هاییست که بکار برده‌اند : «شهریار اقلیم سخن ، نقاد بازار ادب...». اقلیم سخن کجاست؟!.. بازار ادب چه معنی دارد؟!..

یک دسته‌ی دیگر شرقشناسان اروپایند. اینان بدخواهان شرقند. اینان دوست می‌دارند که همه‌ی شرقیان همچون حافظ باشند که به یک كنج خرابات بس کرده با باده و ساده روز گذرانند و جهان و دارایی آن را بآزمندان اروپا و آمریکا بازگزارند ، دوست می‌دارند که همه‌ی شرقیان پیروی از حافظ و خیام کرده کوشش و تلاش را بیهوده شمارند ، دوست می‌دارند که شرقیان بدستور خراباتیان جهان را هیچ و پوچ شمارند و دم را غنیمت دانسته در اندیشه‌ی گذشته و آینده نباشند ، دوست می‌دارند آنان خودشان پیاپی ماشینها سازند ، افزارهای گوناگون جنگی پدید آورند ، از جوانان سربازان و هوانوردان و چتربازان پرورند ، ولی شرقیان همچون حافظ و خیام و سعدی جز درپی سخنبازی و قافیه‌پردازی نباشند. خودشان اگر یک دشمنی رخ نمود زنان و مردان دست بهم داده شرق و غرب را بتکان آورده در چند جا فرونت برانگیزند. لیکن شرقیان دست بدامن شکیبایی زنند و چنین خوانند :

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند کز اثر صبر نوبت ظفر آید

یا گناه را بگردن خدا انداخته چنین گویند :

گر رنج پیشت آید گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند


👇