پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
اینهمه توصیف اروپا مکن مشت خودت را بر کس وا مکن
دم مزن از مردم پر کین دون شهره‌ی آفاق ز مکر و فسون
کجرو و عاجزکش و بیدادجو برده ز گیتی بستم آبرو
ثروت پیدا و نهان را نگر قافله‌ی گرسنگان را نگر
یک طرف آن مکنت دور از حساب یک طرف اشخاص دل از غم کباب
روز و شب اندر پی آزار هم درپی بشکستن بازار هم
جان ز صفا عاری و دل بی‌فروغ نیستشان غیر متاع دروغ
آینه‌وش کرده دورویی شعار آینه‌ی خاطرشان گشته تار
پیش نظر زنده ولی مرده‌اند پی بحقیقت ز کجا برده‌اند
اینهمه خونریزی و جنگ و جدال اینهمه بیرحمی و کین و قتال
خاک بر آن دانش و فرهنگشان نام شده منفعل از ننگشان
آنهمه تزویر و دورویی نگر بسته میان تنگ بکین بشر
درپی پلتیک و سیاست همه بر سرشان شور ریاست همه
خدمتی ار بهر بشر کرده‌اند می‌نتوان گفت هنر کرده‌اند
زانکه بسی کین و نفاق و غرض داده بدنیای کنونی عوض
قطره بود آنهمه‌ی اختراع در بر این لجه‌ی جنگ و نزاع
کرده جهانی ز شقاوت خراب در زده بر جان بشر التهاب
گشته بظاهر همگی متکی نیست پی کشف حقیقت یکی
نیست در آن جمع کسی بیغرض جمله گرفتار هزاران مرض
می‌نتوان گفت که عالم نیند لیک تهی‌مغز همه چون نیند
فکر نوی در ادبیاتشان نیست و گر هست مرا ده نشان

  

فخر بدانها مکن ای بیشعور دور کن از مغز تهی این غرور
هیچ بدریوزه‌ی آنان مشو بر در بیگانه ثنا‌خوان مشو
لاف ز افکار اروپا مزن طعنه بشعر و غزل ما مزن


* ویراینده : پیمان مهنامه‌ای بود که کسروی در سال 1312 بنیاد نهاد و تا سال 1321 رویهم‌رفته هفت دوره‌ی یک‌ساله بیرون آمد.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم

🔸 14ـ1) چه سودی در خواندن تاریخ هست

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری

🔸 معروف و مجهول در آذربایجان (تکه‌ی یک از یک)


این هم می‌باید گفت که در زبان کنونی آذربایجان کلمه‌های بس فراوانی از فارسی بکار می‌رود و اینها بیگمان بازمانده از آذری می‌باشد. همیشه یک زبانی چون در برابر دیگری زبون گردید و خواست از میان برود ‌، یک رشته از کلمه‌های خود را در آن زبان بیادگار گزارَد. آذری نیز این کار را کرده. دلیل آنکه اینها از آذری بازمانده و از فارسی گرفته نشده آنست که برخی از آن کلمه‌ها در فارسی نیست (1) و آنگاه در همه‌ی آنها واو و یاء معروف و مجهول جدا گرفته می‌شود (2) چنانکه در کلمه‌های دوست ، شور ، کور ، گور ، زور ، دول و بیل ، دیو ، میشه ، پیشه ، شیر (درنده) واو و یاء مجهول و در کلمه‌های پول ، خروس و شیر (خوردنی) ، فیل ، تیر ، پیر ، معروف آورده شود. در جایی که در فارسی همگانی بیکبار جدایی میانه‌ی معروف و مجهول از میان برخاسته است و فارسی‌زبانان نه تنها جدایی میانه‌ی آنها نگزارند بلکه معنی معروف و مجهول را نشناسند و اگر در فرهنگها بینند درمانند.


پابرگیها :

1ـ نمونه‌هایی از این کلمه‌ها در دوبیتی‌های شیخ ‌صفی دیده خواهد شد.

2ـ آوازهایo و e که در زبانهای اروپایی هست در زبان ایران نیز بوده. بدینسان که واو گاهی آواز ou و گاهی آواز o ، نیز یاء گاهی بجای i می‌آمده و گاهی بجای e و در فرهنگها برای جدایی ، آن نخستین را معروف و این دومی را مجهول می‌نامیده‌اند. مثلاً می‌گفته‌اند «شیر با یاء معروف» (chir) ، «شیر با یاء مجهول» (cher) همچنین در واو. کنون اینها بیکبار از میان رفته است و کمتر کسی معنی درست آن جمله‌های فرهنگها را می‌داند.


.
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در پیمان ـ 2 (تکه‌ی یک از یک)


در آغاز کار پیمان که شعرهایی برای چاپ شدن در مجله می‌رسید و ما از چاپ آنها خودداری می‌کردیم این خودداری ما باعث آن بود که از یکسوی فرستندگان آن شعرها از ما رنجیده زبان بگله باز کنند و از سوی دیگر خوانندگان نبودن شعر را در پیمان ایرادی بر مجله بگیرند و اینان نیز گله‌مند باشند.

ولی ما جز خودداری چاره نداشتیم چرا که نه هر شعری درخور چاپ شدن در پیمان است. از آنسوی ما امیدوار بودیم که کسانی شعرهایی درخور چاپ شدن در پیمان خواهند سرود و همیشه چشم براه چنان شعرهایی بودیم و کنون خرسندیم که امید ما جای خود را گرفته و اینک در این شماره یک رشته شعرهای پرارج و بهایی را چاپ می‌نماییم.

این شعرها گذشته از شیوایی و شیرینی یک رشته حقایق مهمی را از گزارش امروزی جهان دربر دارد و می‌توان گفت که از سالها در ایران کمتر شعری باین پربهایی سروده شده.

آری شعرْ «سخن‌سنجی» و «سخن‌آرایی» است. سخن که دیگران آن را بی‌سنجش و بی‌آرایش می‌گزارند شاعر آن را سنجیده و آراسته می‌گزارد. شاید هم در تهران و دیگر شهرهای ایران استادانی فراوان باشند که سخن را بسیار آراسته‌تر از گوینده‌ی این شعرها گزارند. ولی نباید فراموش کرد که سخن از بهر معنی است و آن سخنان که استادان می‌آرایند بیشتر آنها از معنی تهی است و از اینجا همه‌ی آن آرایشها هدر می‌باشد.

سخن را اگر کالبدی بشماریم روان آن معنی است و سخنی که نه از بهر معنی سروده شده باشد کالبد بی‌روانی بیش نیست و آراستن چنین سخنی خود آرایشی را می‌ماند که بر روی کالبدهای گلی بکار برند و ناگفته پیداست که جز رنج بیهوده نمی‌باشد.

آنان که استادانه سخن‌آرایی می‌کنند بی‌آنکه مطلب دلنشین و ناشنیده‌ای داشته باشند خود با سخن بازی می‌کنند و پیداست که بازی با سخن جز کار بیخردانه نمی‌باشد.

کوتاه سخن : ما نیک و بد شعر را در ترازوی مطلب می‌سنجیم و از اینجاست شعرهایی را که در اینجا چاپ می‌نماییم از بهترین و پرارجترین شعرها می‌شماریم و خوانندگان خواهند دید که شاعر چه موضوعهای مهمی را در این شعرهای خود دنبال کرده.

چند سخنی هم از خود شاعر برانیم : گوینده‌ی این شعرها (آقای گوهری دارنده‌ی خیاطخانه‌ی قرن بیستم) جوانی است سراپا نیکی : جوانی که از دسترنج خود نان خورده بکسان دیگری هم نان می‌دهد. با اینهمه هیچگاه از پرداختن بدانش و هنر بازنمی‌ایستد و همیشه درپی هنرآموزی و دانش‌اندوزی است. پس از همه ، این جوان مسلمان و ایراندوست می‌باشد که روان از خویهای ستوده‌ی اسلامی آراسته و دل از مهر ایران انباشته دارد. کسانی که کلمه‌ی «تربیت» را شنیده و معنی آن را نشناخته‌اند این جوان را دیده آن معنی را در سراپای این هویدا یابند. ...

ما آرزومندیم که همه‌ی جوانان ایران بدینسان پاکدرون و بیداردل باشند و از این جهت هیچ‌ گونه پذیرایی از آقای گوهری و شعرهای او دریغ نمی‌سازیم و همیشه کوشش داریم که اینگونه جوانان درمیان همگنان نیکنام و بلندآوازه باشند و همیشه سرفرازی ایران را در فزونی و فراوانی اینگونه جوانان می‌شناسیم. (1)


پابرگی :
1ـ نام شعر آقای گوهری «یک تابلو از زندگی مردم امروزه‌ی اروپا» نام دارد. ما تنها بآوردن چند نمونه از شعرهای مهنامه بسنده کردیم. کسانی که جویای آن شعرها هستند می‌توانند به مهنامه‌ی پیمان نگاه کنند.


* ویراینده : پیمان مهنامه‌ای بود که کسروی در سال 1312 بنیاد نهاد و تا سال 1321 رویهم‌رفته هفت دوره‌ی یک‌ساله بیرون آمد.


.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری

🔸 آذری در کجاها بازمانده؟.. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه در گفتگو از رواج ترکی فهمانیدیم آذری بیکبار از آذربایجان ناپدید نگشته است و هنوز در چند جا میان خود بومیان سخن گفته می‌شود و آنچه ما می‌دانیم یکی از آن جاها هرزند و گَلین‌قیه (از پیرامونهای مرند) ، و دیگری زُنوز و سوم حسنو (در قره‌داغ) و چهارم خلخال است. چنانکه شنیده‌ایم در لیقوان و آن پیرامونها نیز تا شصت و هفتاد سال پیش آن را می‌شناخته‌اند و در پاره‌ای خاندانها گفتگو می‌شده ولی سپس ناپدید گردیده. از اینجا می‌توان فهمید که در جاهای دیگری که تاکنون بازمانده نیز رو بنابودی می‌دارد و باشد که پس از صد سال و دویست سال ، دیگر نشانی از آن هیچ دیده نشود.

دو تن از آشنایان از زبانهای خلخال و هرزند و گَلین‌قیه نمونه‌هایی برای ما فرستاده‌‌اند (1) و آنچه از اینها پیداست زبان خلخال بسیار جداست. این بیگمانست که آذری هنگامی که در آذربایجان رواج می‌داشته و زبان آنجا بوده در هر شهری رنگ دیگری داشته است و کم و بیش از یکدیگر جدا بوده. زیرا چنانکه گفتیم زبانی که تنها برای سخن گفتن باشد و در نوشتن بکار نرود ، زود شاخه شاخه گردد و هر شاخه رُویه‌ی (2) دیگری بخود گیرد. نمونه‌هایی که از آذری از زمانهای پیشین بازمانده و ما آنها را خواهیم آورد نیز می‌رساند که آذری به هر شهری بگونه‌ی دیگری سخن گفته می‌شده است. چیزی که هست ما این را هم می‌دانیم که دوری آنها از یکدیگر چندان نبوده که مردم آن شهر زبان این شهر را نفهمند یا بسختی فهمند. ولی جدایی میان زبان خلخال و زبان هرزند را بیش از آن اندازه می‌یابیم و چون در این باره هیچ آگاهی نمی‌داریم و باندیشه چیزی نمی‌یابیم بگفتگو از آن نمی‌پردازیم.

نتیجه‌ی این گفتار آنکه آذری یکی از نیمزبانهای بزرگ و ریشه‌داری همچون کردی و مازندرانی و تالشی و گیلانی و مانند اینها بوده و در سراسر آذربایجان سخن گفته می‌شده ، و آن جز شاخه‌ای از زبان ایران نبوده ، و آنچه ما می‌دانیم این نیم‌زبانها در باستان‌زمانها در ایران پیدا شده و همیشه و در پشت سر زبان همگانی جایگاهی داشته است.


پابرگیها :
1ـ آقای ناصر روایی نمونه‌هایی از زبان خلخال و آقای سید صادق سعید نمونه‌هایی از زبان هرزند فرستاده‌اند.
2ـ رویه (ruye) = صورت ، شکل ، ظاهر. ـ و


.
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی یک از هفت)


تاکنون همیشه در پیمان زمینه‌های خاصی را دنبال کرده‌ایم و این خود برای پیشرفت مقصود ناگزیر بوده. ولی در این دو شماره که از سال یکم مجله بازمانده می‌خواهیم یک رشته گفتگوهای نوینی را عنوان نماییم تا بدینسان خوانندگان را از فرسودگی نگاه داریم و اینک در اینجا بگفتگو از شعر می‌پردازیم.

باید دانست که شعر در ایران ریشه پیدا کرده که نمی‌توان چشم از آن پوشید یا بکندن بنیاد آن کوشید. زیرا از یکسوی کسان بسیاری در سرودن شعر ورزیده شده‌اند که سخن را با نظم بهتر و آسانتر می‌گزارند تا با نثر. از سوی دیگر بسیاری از خوانندگان و شنوندگان شعر را بیشتر از نثر می‌پسندند. و اینست که شعر ابزار سودمندی برای سخنرانی میان ایرانیان می‌باشد.

اگرچه بسیاری از بزرگان شعر را نپسندیده‌اند و خودِ شعر را عیبهایی هست که انکار نتوان کرد. ولی چنانکه گفتیم امروز در ایران حال دیگری پیدا شده که ما هرگز نمی‌خواهیم از شعر چشم بپوشیم بویژه در این هنگام که کسانی از سخنوران پاکدل و پاکزبان به یاری ما برخاسته‌اند و با سخنان سنجیده‌ی خود پشتیبانی از ما دریغ نمی‌دارند.

ما این شعرها را قدر شناخته بچاپش می‌پردازیم و چنین پیشامدی را دلیل دیگری بر فیروزمندی خود می‌شماریم.

ولی از آنسوی هم پوشیده نتوان داشت که شعر در ایران تاکنون حال بسیار بدی داشته چندانکه باید گفت تا امروز زیان شعرا بیش از سودشان بوده. امروز هم شعر یکی از تیشه‌هایی است که بدستیاری آن چشمه‌ی هوش و دانش جوانان کور گردانیده می‌شود.

ما از مدتها این آرزو را داشته‌ایم که در زمینه‌ی شعر سخنی برانیم و گمراهیهایی که در این راه برای ایرانیان پیشین روی داده بازنماییم تا کنونیان دچار آن گمراهیها نگردند. با آنکه می‌دانیم چنین گفتگویی کسانی را دل‌آزرده ساخته و دستاویز برای دشمنیها پدید خواهد آورد. ولی چه باید کرد که ما هرگز نمی‌توانیم آنچه را که سود ایران می‌شناسیم بپاس دیگران زبان از گفتن آن بازداریم. ما نیک آزمودیم که در ایران یکمشت فرومایگانی با هر گفتار یا کرداری که بزیان ایشان می‌باشد سخت دشمنی می‌نمایند و از هر راهی بزیان گوینده یا کننده می‌کوشند. ما هم در این مدت بهره‌ی بسیار از آزار آنان یافته‌ایم. با اینهمه آیا می‌توان از کوشیدن در راه فیروزمندی ایران بازایستاد؟!

ما در آغاز گفتار خود آشکار می‌نویسیم که این سخنان را بنام علاقه بفیروزی و آبادی ایران می‌نگاریم. کسانی هم اگر ایرادی بر گفته‌های ما دارند بنویسند و چاپ بکنند تا ما بدانیم. وگرنه بدگوییهایی که در پشت سر در این گوشه و آن گوشه بشود ما آنها را جز نشان فرومایگی و پستی بدگویان نمی‌شماریم و اینک به یاری خدا بگفتگو می‌پردازیم.


ـ شعر چیست؟..

شعر را باید گفت «سخن‌سنجی و سخن‌آرایی» است. سخن که دیگران آن را ناسنجیده و بی‌آرایش می‌رانند شاعر آن را سنجیده می‌راند و آرایشهایی از قافیه یا رَوی (1) بر آن می‌افزاید.

پس شاعر سخن را آراسته می‌گزارد و از اینجا گفته‌های او خوش‌نماتر و شیرین‌تر از گفته‌های دیگران خواهد بود. ولی دو چیز است که شاعر باید فراموش نکرده همیشه دربند آنها باشد : «یکی آنکه سخن از بهر معنی است» بعبارت دیگر سخن از برای نشان دادن اندیشه‌ها و دریافتهایی است که گوینده در دل دارد و می‌خواهد شنونده را از آنها آگاه گرداند. شاعر هم باید سخن از بهر معنی سراید و تا معنیهایی در دل خود نداشته باشد بخیره[=بیجهت] بسخن‌آرایی برنخیزد. دیگری آنکه «سامان[=نظم] سخن دربایست‌تر از آرایش اوست». بعبارت دیگر شعر باید ترتیب جمله‌بندیها را بهم نزده سخن را از سامان نیندازد.

این دو شرط هرچه بگویی مهم است و اینکه شعر در ایران بلکه در سراسر جهان بدنام گردیده از آنجاست که شعرا رعایت این شرطها را نمی‌کنند. اینست که ما از هر یکی از آن شرطها جداگانه و بتفصیل سخن می‌رانیم.

پابرگیها :
1ـ رَوی = بازپسین حرف اصلی قافیه که در انجام همه‌ی بیتها تکرار گردد. ـ و


.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار چهارم : نمونه‌هایی که از آذری در دست است

🔸 نمونه‌های پیوسته (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه بازنمودیم آذری زبانِ گفتن بوده و همیشه در پیش روی او زبان همگانی روان ، و برای نوشتن جز این یکی را بکار نمی‌برده‌اند. از اینرو نوشته‌ای بآذری در دست نبوده و یا اگر بوده از میان رفته. لیکن ما از جستجو نمونه‌هایی را از آن در پراکنده و پیوسته بدست آورده‌ایم و می‌خواهیم آنها را در اینجا بیاوریم و آنچه می‌دانیم درباره‌ی هر یکی بنگاریم. نخست بنمونه‌های پراکنده‌ای می‌پردازیم :

١ـ حمدالله مستوفی در نزهت‌القلوب در سخن راندن از شهر ارومی می‌گوید : «از میوه‌هایش انگور خلوقی و امرود پیغمبری و آلوی زرد بغایت خوبست و بدین سبب تبارزه (تبریزیان) اگر صاحب حسنی را با لباس ناسزا یابند گویند انگور خلوقی بچه در سبد اندرین یعنی انگور خلوقی است در سبد دریده». (1)

می‌توان پنداشت که کلمه‌ی «بچه» در این جمله غلط رونویسی است و درست آن کلمه‌ی «بی» بوده که در لری و برخی نیمزبانهای دیگر بمعنی «است» می‌آید و ما در دوبیتی‌های شیخ‌ صفی نیز آن را بمعنی «است» خواهیم دید. «در» با زبر دال گویا سبک‌شده‌ی «دریده» و خود صفت کلمه‌ی «سبد» باشد. «اندرین» دیگر شده‌ی «اندرون» است.

این شگفت که شرقشناس انگلیسی لی‌استرینج (2) که مقاله‌ی سوم نزهت‌القلوب با راهبری او چاپ یافته این جمله را ترکی پنداشته و در کناره‌ی آن کتاب به انگلیسی چنین نوشته : «معنی جمله روشن است ولی درست کلمه‌ها را در ترکی باستان آذربایجان نتوان پیدا کرد زیرا با زبان امروزی جدایی بسیار دارد».

این لغزش لی‌استرینج از آنجاست که همچون دیگران زبان آذربایجان را از باستان‌زمان جز ترکی نمی‌شناخته است و گمان زبان دیگری بآنجا نمی‌برده و چون این جمله را با ترکی نزدیک ندیده چنین پنداشته که ترکی پیشین آذربایجان با ترکی امروزی آن بسیار دور از هم می‌باشد که خود اینْ پندار بیهوده‌ی دیگریست. زیرا از زمان مستوفی بیش از شش سده نگذشته و این نشدنیست که در ششصد سال یک زبان چندان دیگر شود که درخور فهمیدن نباشد. بیگمان آنچه در گمراهی لی‌استرینج کارگر افتاده کلمه‌ی «در» بوده که ما گفتیم با زبر دال و سبک‌شده‌ی «دریده» است ولی او با پیش دال گرفته که در ترکی بجای «است» است و بسیار فراوان بکار رود.

٢ـ ابن‌بزاز در صفوة‌الصفا درمیان داستانی چنین می‌نویسد : «شیخ صدرالدین خلدالله برکته فرمود : از شیخ (شیخ‌ صفی‌الدین ، پدرش) سؤال کردم وقتی که بحضرت شیخ زاهد رسیدی از دل خبر داشتی؟. شیخ قدس سره فرمود بزبان اردبیلی کار بمانده کار تمام بری یعنی ای خانه‌‌آبادان کار تمام بود اما تنبیه مرشد وامانده بود».. (3) از این جمله‌ها پیداست که چنانکه گفتیم میانه‌ی شهرها در آذری جدایی بوده و زبان اردبیلی رویه‌ای ویژه‌ی خود داشته است.

این جمله بخش واپسین آن (کار تمام بری) روشن است و «بری» گویا رویه‌ی آذری «بودی» است. زیرا خواهیم دید که در آذری دالها راء می‌شده ولی بخش پیشین جمله اندکی تاریک است. اگرچه «کت» یا «کد» بمعنی «خانه» در فارسی شناخته می‌باشد و ما که داستان عوض شدن دال را به راء در آذری می‌شناسیم ، بودن «کار» بمعنی «خانه» چندان دور نیست. لیکن با اینهمه رویهم‌رفته کلمه‌ها تاریک می‌باشد.

٣ـ هم ابن‌بزاز می‌نویسد : «ادام الله برکته (صدرالدین) گفت که باری شیخ در این مقام که اکنون مرقد مطهر است نشسته بود و بکلمات دلپذیر مشغول بود و جمعی در حضرتش خوش نشسته و مجلس روحانی پیوسته ناگاه علیشاه جوشکابی درآمد که از اکابر دنیاداران ابناء زمان بود و پادشاه ابوسعید او را پدر خویش خواندی و شیخ اعزاز فرمود و قیام نمود. علیشاه چون درآمد گستاخ‌وار شیخ را در کنار گرفت و گفت حاضر باش بزبان تبریزی گو حریفرژاته یعنی سخن بصرف بگو حریفت رسید. در این گفتن دست بر کتف مبارک شیخ زد شیخ را غیرت سر برکرد ..». (4)

آن نمونه‌ای از زبان اردبیل بود و این نمونه‌ای از زبان تبریز می‌باشد. نکته‌ای که در این جمله هست آنست که بجای تاء دوم کس (یا شنونده) راء آورده. روشنتر گویم : بجای «حریفت» ، «حریفر» گفته و ما مانند این را در دوبیتی‌های شیخ صفی نیز خواهیم دید. دال را که به راء عوض می‌کرده‌اند گویا در برخی جاها تاء نیز عوض می‌شده و این از نزدیکی‌ایست که میانه‌ی دال و تاء در زبان پیدا می‌شود. «ژاته» بمعنی «آمد» مانندش را در زبان دیگری سراغ نمی‌داریم جز اینکه در کردی بجای «آمدن» ، «هاتن» گفته شود.



👇
٤ـ همو گوید : «مولانا محیی‌الدین گفت روزی جماعت الارقیان بحضرت شیخ می‌آمدند. از آن میان پیره نوشیروان در راه با جماعت الارقیان گفت امسال زحمت بسیار کشیده‌ام از برای نان خریدن و محمود الارقی گفت که از دیه آلارق برخیزیم و به عرضستان برویم که دهی است در صفح کوه سبلان چون به بندگی شیخ قدس سره رسیدند روی با پیره نوشیروان کرد ، گفت پیره نوشیروان سی سال حق تعالی نان داد شکر نکردیم یک سال که کمتر داد شکایت کنیم. آنگاه رو با محمود کرد گفت که شروه مرزوان بمرز خود (بی) (5) این هر دو که ایشان در راه اندیشیده بودند گفت». (6)
در این جمله تنها کلمه‌ی «شروه» ناروشن می‌باشد و باشد که بمعنی شکوه و ارجمندی است. به هر حال گویا جمله بجای مثل بکار می‌رفته.
اینهاست آنچه از آذری از زمانهای پیشین بپراکنده نمونه در دست است.

پابرگیها :
1ـ مقاله‌ی سوم نزهت‌القلوب ، چاپ گیب ، ص ٨٥.
2ـ Le Strange ـ و
3ـ صفوة‌الصفا ، نسخه‌ی چاپی ، ص ٢٥.
4ـ صفوة‌الصفا ، نسخه‌ی چاپی ، صفحه‌ی ١٠٧.
5ـ در نسخه‌ی خطی کهنه‌ای بجای «مرزوان» ، «مرزوانان» است و کلمه‌ی «بی» که در نسخه‌ی چاپی نیست ما از روی آن نسخه خطی افزودیم.
6ـ نسخه‌ی چاپی صفوة‌الصفا ، صفحه‌ی ٢٢٠.


🌸
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی دو از هفت)


ـ سخن از بهر معنی است

در اینجا اگر مثلی خواسته باشیم باید گفت سخن حکم اسب‌سواری را دارد که چنانکه اسب‌سواری به تنهایی موضوعی نیست بلکه باید برای راه پیمودن یا برای مقصد دیگری باشد ، سخن نیز به تنهایی موضوعی نیست و همانا باید از بهر نشان دادن معنی باشد.

این مثل از هر باره بجاست. زیرا چنانکه در اسب‌سواری اگر کسی هیچ‌ گونه مقصودی نداشته و تنها برای نشان دادن اسب ، سوار آن بشود باید او را سبکمغز شمرد ، نیز اگر کسی برای مقصود بیهوده‌ای اسب‌سواری کند (مثلاً بر اسب نشسته در شوره‌زاری بتازاند) مردم او را نیز بی‌بهره از خرد می‌خوانند بویژه اگر اسب آن مرد لنگ یا کر یا کور بوده و خود مایه‌ی رسوایی باشد. در سخن گزاردن نیز اگر کسی معنیهایی در اندیشه ندارد و با سخن بازی می‌نماید یا اگر معنیهایی را که در دل دارد ناسودمند و بیهوده است و برای بازنمودن آنها سخن می‌گزارد بیگفتگوست که چنین کسی کوتاهخرد[=ناقص‌العقل] و سبکمغز می‌باشد و سخنان او همانا مایه‌ی رسوایی خواهد گردید بویژه اگر سخنان سست و نابسامان باشد که رسوایی هرچه بدتر و بیشتر خواهد بود.

نظم و نثر هر دو در این باره یکسانست و ما افسوس می‌خوریم که در ایران قرنها کار سخنبازی رواج داشته که خواه در نثر و نظم داد بیهوده‌گویی داده شده. آنکه نثر است دُره‌ی نادری میرزا مهدی‌خان و تاریخ وصاف شیرازی و تاریخ معجم قزوینی و مقامات حمیدی و مانند‌های آنها هر کدام جز برای بازی کردن با سخن تألیف نیافته و خود مؤلفان نوشته برای سبکمغزی خود بدست مردم داده‌اند. نیز جهانگشای جُوِینی و کلیله و دمنه‌ی نصرالله کاتب و عراضه‌ی سلجوقیه و مانند‌های آنها اگر یک‌نیم عبارتها برای نشان دادن معنی باشد نیم دیگر جز برای عبارت‌پردازی و سخنبازی نیست.

ما بارها گفته‌ایم و دوباره می‌گوییم : در آن قرنها در ایران خردها سست بوده و اینست که در هر کاری از کارهای آن زمان بیخردی را نمایان می‌بینیم. اگر فرمانهای دولتی آن زمان را ببینیم آدمی را حیرت می‌گیرد که چگونه پادشاهان و وزیرانی دربند اینگونه عبارتهای پوچ بوده‌اند و دبیران را ماهانه‌های گزاف داده تنها برای پرداختن آن عبارتهای پوچ نزد خود نگاه می‌داشته‌اند؟!

اینک عبارتهایی را از یک فرمانی در اینجا می‌آوریم :

«آنکه نسایم مکارم ما وقتی که وزیدن گیرد و روضه‌ی ازهار مراحم ما هنگامی که آغاز شکفتن نماید دماغ جهانیان را معطر و شبستان امید چاکران را منور سازد کشتزار آمال بندگان بسحاب نوال ما مرشح و دیباچه‌ی اقبال فدویان بتوجهات و عوارف خدیوانه مرشح آید خاصه کسانی که در حضرت والای سلطنت علایم کفالت و امانت را ظاهر ساخته بنشان صداقت و استعداد کفایت تقرب جسته بر همت دریا نوال شاهانه که بحر زاخر با تراکم امواج کرمش قطره و صحاب وابل با تلاطم امواج نعمش رشحه‌ایست لازم داشته‌ایم که پایه‌ی اعتبار هر یک بشمول عنایتی ممتاز و ظهور مکرمتی سرفراز فرماییم تشبیب اینمقال بیان احوال عالیجاه مجدت همراه عمدة‌المشایخ الکرام مقرب الخاقان حاجی جابرخان نصرة‌الملک میرپنجه حاکم و سرحددار محمره (1) است که پیوسته در انتظام امور آن سرحد نوعی مراقبت خود را ظاهر نموده است که خاطر مبارک را از طرز خدمت و حسن کفایت خود راضی و خرسند داشته است لهذا ...»


این فرمان از ناصرالدین‌شاه است که درباره‌ی حاجی جابرخان نصرة‌الملک پدر شیخ خزعل‌خان نوشته شده. خوانندگان دقت نمایند که آیا جهت خردپسندی برای آن عبارتهای ساخته و نازیبا (جز هوس سخنبازی) می‌توان پیدا کرد؟ آیا نمی‌توانستند بجای آن یاوه‌بافیها بنویسند : «چون حاجی جابرخان نصرة‌الملک حاکم و سرحددار محمره همیشه در انتظام امور آن سرحد مراقبت می‌نماید و ما را از کاردانی خود خرسند گردانیده لهذا ..» آیا چنین عبارت ساده و کوتاهی از عهده‌ی مقصود برنمی‌آمد؟!

همین ناصرالدین‌شاه با دشمنانی همچون روس و انگلیس سر و کار داشت و بیش از هر چیز بسرباز نیازمند بود با اینحال سرباز را گرسنه و پابرهنه نگاه داشته (2) بجای همه چیز دربار را از این دبیران درازنویس می‌آکند. در آن داستان شکست بوشهر و محمره که راستی رسوایی بزرگی بار آورده نام ایران را در سراسر اروپا لکه‌دار ساختند لسان‌الملک مورخ رسمی دربار جبران آن شکست را با این عبارتها می‌نماید که از زبان شاه می‌نویسد : «همانا کارداران انگلیس ندانسته‌اند که لشکر ایران از حمله‌ی شیر و حدت شمشیر نترسند و از هیبت پلنگ و نهیب نهنگ نهراسند و چون برستیزند صدهزار کس را یک شب خون بریزند ...»

برای ناصرالدین‌شاه از همه‌ی سرفرازیهای پادشاهی این بس بود که مورخ رسمی دولت بیشرمانه در بالای صفحه‌های کتاب رسمی خود بنویسد : «شرح سلطنت و جهانگیری ناصرالدین‌شاه قاجار» و هرگز زشتی چنین لاف بیجا را نفهمد.


👇
مقصود آنست که در آن زمانها همه‌ی کارها متناسب یکدیگر بوده تا کسانی نگویند اگر خردها در آن زمان سستی داشته بایستی این سستخردی در همه‌ی کارها نمودار باشد. خود این قاعده بیگفتگوست که چون یک نادانی میان یک مردمی شیوع گرفت این شیوع دلیل است که انبوه آن مردم کوتاهخرد بوده‌اند وگرنه آن نادانی میانه‌ی آنان پا نمی‌گرفت و اینست که از رواج یک نادانی میان گروهی می‌توان پی برواج دیگر نادانیها برد.

باری این حال نثر است. اما شعر اگر همه‌ی شعرهایی که در دوره‌ی اسلام در ایران سروده شده ده بهر بگیریم نُه بهر آن یا بیهوده‌گویی است که مقصودی در کار نبوده (همچون غزلها و بهاریه‌ها و معماها) و یا سیاهکاریست که از بهر مقصد بیخردانه‌ای سروده شده (همچون قصیده‌هایی که در ستایش این و آن سروده شده و بسیاری از مثنویها). می‌گویند امروز شش‌هزار دیوان از شعرای گذشته در دست هست. ما اگر هر یکی از آنها را رویهم‌رفته دارای پنج‌هزار بیت شعر بگیریم سی‌ملیون بیت در دست ماست و بی‌شک سی‌ملیون بیت دیگر از میان رفته. آیا نتیجه‌ی این شصت‌ملیون بیت برای ایران چه بوده؟! آیا کدام خوی نیکی را می‌توان گفت که در سایه‌ی شعر در ایران رواج گرفته؟! دریغا مردمی که شصت‌ملیون شعر درمیان آنها سروده شده ، نمونه‌ی نادانیهای آن تیغ زدن عاشورا و عربهای نیاوران ، دشنامهای سر کوچه و سوگندهای پیاپی بیجا است! از آنهمه سخنوران باری یکی نبوده که زبان بنکوهش این سیاهکاریها بگشاید!

ما انکار نداریم که فردوسی با شعرهای خود پرارجترین نیکی را بزبان فارسی کرده. نیز انکار نداریم که پاره‌ای شعرا سخنان گرانمایه‌ی بزرگان را نظم نموده و آن را زبانزد مردم گردانیده. چیزی که هست اینگونه شعرها بیش از صدهزار بیت نخواهد بود. بازمانده‌ی آن نه تنها سودمند نیست زیان‌آور هم هست چنانکه سپس بتفصیل گفتگو خواهیم داشت.


پابرگیها :
1ـ نام کهن خرمشهر ـ و
2ـ این سخن گزافه نیست. در لشکرکشی انگلیس بمحمره یکی از سرکردگان ایرانی کتابی نوشته و در آنجا آشکار می‌نویسد که برخی از سربازان کفش در پای خود نداشتند چه رسد برخت و تفنگ و فشنگ.


🌸
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار چهارم : نمونه‌هایی که از آذری در دست است

🔸 نمونه‌های پیوسته (تکه‌ی یک از یک)


اما نمونه‌های پیوسته ، نخست چند دوبیتی را که اینجا و آنجا بدست آمده می‌نگاریم و سپس دوبیتی‌های شیخ‌ صفی را جداگانه خواهیم نگاشت.

١) ابن‌بزاز می‌نویسد : «حاجی ‌علی از پدر خود پیره نجیب روایت کرد که نوبتی مولانا شمس‌الدین برنیقی را با شیخ قدس سره دغدغه‌ی نفاق در خاطر مختلج شد ناگاه وی را مرض دماغی طاری شد و سر بصرع کشید و در دماغ خلل درآمد از دیه بخانه‌ی ما درآمد و تضرع کرد و زاری آغاز کرد که از برای خدا می‌دانم که مرا این زحمت و خلل دماغ از غیرت شیخ رسیده است. من برخاستم و بحضرت شیخ رفتم و صورت حال بگفتم. شیخ فرمود من تنها در زاویه می‌نشینم برو او را بیار. بیامدم و او را برداشتم و بحضرت شیخ می‌رفتم. در راه کودکان را دید که به لعب و کعب‌بازی مشغول بودند از غایت اختلال دماغ دشنام بقذف بکودکان می‌داد. چون بحضرت شیخ رسیدیم شیخ در زاویه‌ی قدیم نشسته بود. مولانا درآمد و سر برهنه کرد و بوسه بر دست شیخ داد و بنشست و شیخ بخواند و انشد :

هر که بالایوان دوست اکیری هارا واسان بروران اوریری
من چو مالایوان زره باوو خوینم زانیر کوروا وزاکیری (1)

مولانا شمس‌الدین بشنید بازبرخاست بیامد و سر در قدم شیخ نهاد و در حال آن مرض از او زایل شد ...» (2)

این دوبیتی اگرهم ساخته‌ی خود شیخ صفی نبوده چنین پیداست که جز بزبان آذری نیست. ولی از معنای آن چیزی فهمیده نشد جز اینکه «بالایوان» یا «مالایوان» که از خود داستان بمعنی دیوانگان فهمیده می‌شود اگر «با» یا «ما» از ریشه‌ی کلمه نباشد «لایو» را می‌توانیم پنداشت که همان کلمه‌ی «لیوه» است که در شوشتری و بختیاری بمعنی دیوانه و در آذربایجان بمعنی درمانده و ناشایست بکار می‌آید.

٢) هم ابن‌بزاز می‌نویسد : «پیره عبدالکریم خلخالی از پدر خود معروف بچنگی ، روایت کرد که او گفت نوبتی با مولانا محمد اسماعیلان ، خطیب خلخالی ، متوجه حضرت شیخ شدیم. من در راه این دوبیتی بخواندم و انشد :

هر که اورامنه بنام بخوند شوورو بسته داری کامروبند
کاریا میرسی جهنامه‌داران خداوند بنده‌ بی‌‌بنده خداوند (3)

خطیب محمد گفت این معنی روا نیست و نتوان گفتن. چون بحضرت شیخ رسیدیم بنشستیم اولین سخن که آغاز کرد فرمود پیره چنگی چون خواندی در راه که می‌آمدی خداوند بنده بی‌بنده خداوند. چون این سخن بشنیدم حیرتی بمن فرود آمد و خطیب محمد نعره زد و بیخود افتاد ...». (4)

در این دوبیتی تنها معنی لنگه‌ی بازپسین روشن است. از کلمه‌های آن سه لنگه هم «شوورو» ، «شب و روز» می‌باشد. در برهان می‌نویسد : «اورامن نوعی از خوانندگی و گویندگی باشد که آن خاصه‌ی فارسیانست و شعر آن بزبان پهلوی باشد». اگر «اورامنه» در لنگه‌ی نخست یک کلمه باشد می‌توان گفت که بهمین معنی است.

٣) همو می‌نویسد : «خواجه آغا گوید عورتی بود بانو نام طالبه کار کرده باغبانی کردی. روزی آتش شوقش زبانه کشید و در خاطرش افتاد که شیخ مرا یاد نمی‌آورد. زبان بگشاد و این پهلوی انشاد کرد : (5)

دیره کین سر بسودای ته کیجی دیره کین چش چو خونین اسره ریجی
دیره سر باستانه اچ ته دارم خود نواجی کو وربختی چو کیجی (6)

پس از آن پسرش بیامد و پاره‌ای سبزی و تره جهت حوایج زاویه بیاورد. شیخ قدس سره باو فرمود با مادرت بگو که می‌خواهی که ما ترا یاد آریم تره و سبزی بی‌وزن می‌فروشی منت چون یاد آرم». (7)

از فرستادن سبزی و تره پیداست که این درویش‌بانو در شهر اردبیل یا در پیرامونهای آن باغبانی می‌کرده و این دوبیتی چه از خود او و چه از دیگریست جز بزبان آذری نیست. اما معنی دوبیتی : در سه لنگه‌ی نخست تنها کلمه‌ی «دیره» ناروشن است و ما اگر آن را کنار نهیم معنی آنها اینست : «که این سر با سودای تو گیج است» و «که این چشم اشک خونین می‌ریزد» (8) و «سر بآستانه‌ی تو می‌دارم». «اسر» (بر وزن اسب) در کردی ، و «ارس» در شوشتری نیز بمعنی اشک چشم است. (9) در لنگه‌ی چهارم نیز تنها کلمه‌ی «چو کیجی» ناروشن می‌باشد. باین‌معنی که «چو» در آذری بمعنی «از برای» است ولی در اینجا معنی آن روشن نمی‌باشد. در این لنگه نیز اگر این را کنار گزاریم معنی بازمانده اینست : «خود نمی‌گویی که بدبختی ...». «واجیدن» بمعنی گفتن است و در دوبیتی‌های شیخ ‌صفی و دیگر جاها نیز آن را خواهیم دید. «ووربخت» دیگر شده‌ی بدبخت می‌باشد.


👇
پابرگیها :
1ـ در نسخه‌ی خطی چنین است :
هر که مالایون بدوست اکیری هارواسان برور او ریری
من چو مالایوان زره بارو خونیم زانیر کورورا ویزاکیری

2ـ صفوة‌الصفا ، نسخه‌ی چاپی ، صفحه‌ی ١٣٥.

3ـ در نسخه‌ی خطی چنین می‌نویسد :
هرکه اورامنه به نام بخواند شود رو بسته داری کامروبند
کاریا میرسی جهنامه‌داران خداوند بنده‌ بی‌بنده خداوند
ولی پیداست که آنچه ما از نسخه‌ی چاپی آوردیم درست‌تر می‌باشد.

4ـ صفوةالصفا ، نسخه‌ی چاپی ، ص ١٩١.

5ـ در نسخه‌ی خطی می‌نویسد : «انشاء کرد». در عربی میانه‌ی «انشد» و «انشأ» جدایی می‌گزاردند. آن یکی را در جایی می‌گفتند که کسی شعر دیگری‌ را می‌خواند. و این یکی را در جایی که شعری را همان هنگام می‌ساخت و می‌خواند. در فارسی نیز همان جدایی را بدیده می‌گرفته‌اند.

6ـ در نسخه‌ی خطی چنین است :
دیره‌کین سر بسودای تو کیجی دیره‌کین چشم خونین ارسه ریجی
دیره‌کین سر به استان تو دارم تو نواجی که این وربجت (؟) چوکیجی
آقای محمد ملک‌نژاد یادآوری می‌کند که «دیره» سبک‌شده‌ی کلمه‌ی «دیر است» یا «دیریست» می‌باشد که ما در فارسی بکار می‌بریم ، چنانکه می‌گوییم : «دیریست که من شما را دوست دارم» و «دیره» بهمین معنی در نیمزبان دماوندی نیز بکار می‌رود. این یادآوری‌ایست که او می‌کند و چون ما آن را از هر باره پذیرفتنی می‌بینیم در اینجا می‌نگاریم. (پیمان سال پنجم شماره‌ی هشتم).

7ـ صفوة‌الصفا ، نسخه‌ی چاپی ، صفحه‌ی ٢٢٠.

8ـ «چو» در اینجا نیز معنایش دانسته نیست.

9ـ راستی اینست که اسر با ارس با اشک یک کلمه است. نخست آن «ارشک» بوده و سپس برویه‌های گوناگون افتاده.


🌸
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی سه از هفت)


ـ سامان سخن دربایست‌تر از آرایش اوست

یکی از عیبهای شعر است که شاعر برای درست کردن بحر یا قافیه‌ی بیت سامان سخن را بهم زند. کمتر شعری را توان یافت که ترتیب جمله‌بندی تغییر نیافته و کلمه‌ها پس و پیش نشده باشد ، چیزی که هست گاهی نابسامانی اندک است و آن را می‌توان بخشود. مثلاً در این شعر اسدی :

دوصد بار اگر مس بآتش درون گدازی ازو زر نیاید برون

بایستی گفته باشد : «اگر دویست بار مس را درون آتش نهاده بگدازی زر ازو بیرون نمی‌آید».

نیز در این شعر سعدی :

کرم بین و عفو خداوندگار گنه بنده کرده است و او شرمسار

بایستی گفته باشد : «کرم و عفو خداوندگار را ببین که بنده گناه می‌کند و او شرمسار می‌شود». ولی این اندازه بهم خوردن سامان بخشوده است. چرا که با همه‌ی نابسامانی باز معنی بآسانی فهمیده می‌شود. لیکن چه‌بسا که شاعر چندان نابسامانی پدید می‌آورد که معنی جز به یاری اندیشه فهمیده نیست. مثلاً در این شعر اسدی :

شدی سوی جنگ کسی کز تو بیش بود مرگ را باز رفتن ز پیش

که بایستی بگوید : «بجنگ کسی شدن که زورش از تو بیشتر است مرگ را پیشباز (پیشواز) کردن است» چندان نابسامانی روی داده که بخشیدنی نیست. همچنین در این شعر او :

ز چاهی که خوردی ازو آب پاک نشاید فکندن در او سنگ و خاک

که بایستی گفته شود : «از چاهی که آب خوردی نشاید درو که سنگ بیفکنی یا خاک بریزی» نابسامانی بیش از اندازه است.

گاهی شعرا جمله‌ی بسیار ساده‌ای را بصورت معما درمی‌آورند. اسدی گوید :

بُد اندر جهان سال عمرم هزار دوصد بر وی افزون کم از سی و چار

«سال عمرم در جهان هزار و صد و شصت و شش بود».

قطران می‌گوید :

آنچنان ماه که بگذشته برو سه‌یک از سی شب و ده‌یک ز چهل

«ماه چهارده شبه»!

گاهی شعرا برای وزن قسمتی از جمله را دور می‌اندازند ، چنانکه در این یک بیت :

چون عمر بسر رسد چه بغداد چه بلخ پیمانه چو پر شود چه شیرین و چه تلخ

که بایستی گفته شود : «چون عمر بسر رسید چه در بغداد و چه در بلخ باید رفت و چون پیمانه پر شد چه شیرین و چه تلخ خواهد ریخت».

در این بیت :

ای که پنجاه رفت و در خوابی مگر این پنج روزه دریابی

بایستی گفته شود : «ای که پنجاه سال از عمرت رفت و در خواب بودی مگر در این پنج روزه که بازمانده دریابی آنچه را که در آن پنجاه سال از دست دادی»!

گاهی شعرا ناگزیر شده‌اند که سخن را تغییر داده دروغ بگویند چنانکه در این بیت :

شنیدم که در دولت معتصم اسیری گرفتار شد از عجم

شاعر دانسته و فهمیده دروغ گفته. زیرا مقصود اشاره بداستان لشکرکشی معتصم بر سر عموریه است که در تاریخها مشهور است و در آن داستان اسیری که بدست روم افتاده بی‌شک از عجم نبوده بلکه زنی از عرب بوده که چون گرفتار شد داد زد : «وامعتصماه». لیکن شاعر برای درست کردن قافیه سخن را تغییر داده.

نیز در این بیت :

چنین گفت رستم خداوند رخش بدشت آهوی ناگرفته مبخش

برای قافیه‌ی «رخش» است که شاعر جمله‌ی «بدشت آهوی ناگرفته مبخش» را که مثلی است به رستم نسبت داده وگرنه رستم کسی نبوده که چنین سخنی ازو نقل شده باشد. کسی که بودنش یقین نیست و ما نام او را جز در افسانه‌ها نمی‌یابیم چگونه سخن ازو یادگار مانده؟!

از اینگونه ناسزاییها در شعرها بیش از آنست که بشمار بیاید. باید دید آیا شعر آن اندازه ارزش دارد که کسانی از برای آن چنین ناسزاییها را روا شمارند؟ شعر اگر آرایش است چیزی تا درست و بی‌عیب نباشد آرایش بر آن ناسزاست. این کارهای شعرا بدان می‌ماند که کسی در آراستن رخساره‌ی عروسی چشم آن را بکند یا بینی‌اش را ببرد که جز نادانی شمرده نخواهد شد. سخن تا سامان درستی نداشته باشد سخن نیست چه رسد بآرایش آن.

بعبارت دیگر سخن بجای آینه است که روی معنی را می‌نماید. آینه را هم بهترین آرایش صافی اوست که بی‌آنکه خود درمیانه پیدا باشد رویها را می‌نماید. سخن نیز باید چندان ساده باشد که همچون آینه خودِ آن درمیانه ناپیدا باشد و شنونده چنین پندارد که معنیها یکسره با او روبروست. اینکه کسانی بنام بحر یا قافیه ، سخن را از سادگی و سامان خود دربرده بحالی می‌اندازند که شنونده باید زمانی درباره‌ی خود عبارت باندیشه بپردازد و سپس بمعنی پی ببرد خود بدان می‌ماند که کسانی آینه را رنگین کرده یا جیوه‌ی پشت آن را پاک نمایند و بدینسان آن را از آیینگی براندازند.

کوتاه‌سخن : شعرا چون سرگرم سخنبازی بوده‌اند عیب شعرهای خود را درنیافته‌اند. اگر هر شاعری در سراسر عمر خود بصد بیت درست و سودمند بسنده می‌کرد چه برای خود او و چه برای خود مردم بهتر از آن بود که چندین هزار بیت یادگار از خود بگزارد.


🌸