🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش دوم : مشروطه

🔸 2ـ2) برخورد مشروطه با شریعت

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار چهارم : نمونه‌هایی که از آذری در دست است

🔸 نمونه‌های پیوسته (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه بازنمودیم آذری زبانِ گفتن بوده و همیشه در پیش روی او زبان همگانی روان ، و برای نوشتن جز این یکی را بکار نمی‌برده‌اند. از اینرو نوشته‌ای بآذری در دست نبوده و یا اگر بوده از میان رفته. لیکن ما از جستجو نمونه‌هایی را از آن در پراکنده و پیوسته بدست آورده‌ایم و می‌خواهیم آنها را در اینجا بیاوریم و آنچه می‌دانیم درباره‌ی هر یکی بنگاریم. نخست بنمونه‌های پراکنده‌ای می‌پردازیم :

١ـ حمدالله مستوفی در نزهت‌القلوب در سخن راندن از شهر ارومی می‌گوید : «از میوه‌هایش انگور خلوقی و امرود پیغمبری و آلوی زرد بغایت خوبست و بدین سبب تبارزه (تبریزیان) اگر صاحب حسنی را با لباس ناسزا یابند گویند انگور خلوقی بچه در سبد اندرین یعنی انگور خلوقی است در سبد دریده». (1)

می‌توان پنداشت که کلمه‌ی «بچه» در این جمله غلط رونویسی است و درست آن کلمه‌ی «بی» بوده که در لری و برخی نیمزبانهای دیگر بمعنی «است» می‌آید و ما در دوبیتی‌های شیخ‌ صفی نیز آن را بمعنی «است» خواهیم دید. «در» با زبر دال گویا سبک‌شده‌ی «دریده» و خود صفت کلمه‌ی «سبد» باشد. «اندرین» دیگر شده‌ی «اندرون» است.

این شگفت که شرقشناس انگلیسی لی‌استرینج (2) که مقاله‌ی سوم نزهت‌القلوب با راهبری او چاپ یافته این جمله را ترکی پنداشته و در کناره‌ی آن کتاب به انگلیسی چنین نوشته : «معنی جمله روشن است ولی درست کلمه‌ها را در ترکی باستان آذربایجان نتوان پیدا کرد زیرا با زبان امروزی جدایی بسیار دارد».

این لغزش لی‌استرینج از آنجاست که همچون دیگران زبان آذربایجان را از باستان‌زمان جز ترکی نمی‌شناخته است و گمان زبان دیگری بآنجا نمی‌برده و چون این جمله را با ترکی نزدیک ندیده چنین پنداشته که ترکی پیشین آذربایجان با ترکی امروزی آن بسیار دور از هم می‌باشد که خود اینْ پندار بیهوده‌ی دیگریست. زیرا از زمان مستوفی بیش از شش سده نگذشته و این نشدنیست که در ششصد سال یک زبان چندان دیگر شود که درخور فهمیدن نباشد. بیگمان آنچه در گمراهی لی‌استرینج کارگر افتاده کلمه‌ی «در» بوده که ما گفتیم با زبر دال و سبک‌شده‌ی «دریده» است ولی او با پیش دال گرفته که در ترکی بجای «است» است و بسیار فراوان بکار رود.

٢ـ ابن‌بزاز در صفوة‌الصفا درمیان داستانی چنین می‌نویسد : «شیخ صدرالدین خلدالله برکته فرمود : از شیخ (شیخ‌ صفی‌الدین ، پدرش) سؤال کردم وقتی که بحضرت شیخ زاهد رسیدی از دل خبر داشتی؟. شیخ قدس سره فرمود بزبان اردبیلی کار بمانده کار تمام بری یعنی ای خانه‌‌آبادان کار تمام بود اما تنبیه مرشد وامانده بود».. (3) از این جمله‌ها پیداست که چنانکه گفتیم میانه‌ی شهرها در آذری جدایی بوده و زبان اردبیلی رویه‌ای ویژه‌ی خود داشته است.

این جمله بخش واپسین آن (کار تمام بری) روشن است و «بری» گویا رویه‌ی آذری «بودی» است. زیرا خواهیم دید که در آذری دالها راء می‌شده ولی بخش پیشین جمله اندکی تاریک است. اگرچه «کت» یا «کد» بمعنی «خانه» در فارسی شناخته می‌باشد و ما که داستان عوض شدن دال را به راء در آذری می‌شناسیم ، بودن «کار» بمعنی «خانه» چندان دور نیست. لیکن با اینهمه رویهم‌رفته کلمه‌ها تاریک می‌باشد.

٣ـ هم ابن‌بزاز می‌نویسد : «ادام الله برکته (صدرالدین) گفت که باری شیخ در این مقام که اکنون مرقد مطهر است نشسته بود و بکلمات دلپذیر مشغول بود و جمعی در حضرتش خوش نشسته و مجلس روحانی پیوسته ناگاه علیشاه جوشکابی درآمد که از اکابر دنیاداران ابناء زمان بود و پادشاه ابوسعید او را پدر خویش خواندی و شیخ اعزاز فرمود و قیام نمود. علیشاه چون درآمد گستاخ‌وار شیخ را در کنار گرفت و گفت حاضر باش بزبان تبریزی گو حریفرژاته یعنی سخن بصرف بگو حریفت رسید. در این گفتن دست بر کتف مبارک شیخ زد شیخ را غیرت سر برکرد ..». (4)

آن نمونه‌ای از زبان اردبیل بود و این نمونه‌ای از زبان تبریز می‌باشد. نکته‌ای که در این جمله هست آنست که بجای تاء دوم کس (یا شنونده) راء آورده. روشنتر گویم : بجای «حریفت» ، «حریفر» گفته و ما مانند این را در دوبیتی‌های شیخ صفی نیز خواهیم دید. دال را که به راء عوض می‌کرده‌اند گویا در برخی جاها تاء نیز عوض می‌شده و این از نزدیکی‌ایست که میانه‌ی دال و تاء در زبان پیدا می‌شود. «ژاته» بمعنی «آمد» مانندش را در زبان دیگری سراغ نمی‌داریم جز اینکه در کردی بجای «آمدن» ، «هاتن» گفته شود.



👇

٤ـ همو گوید : «مولانا محیی‌الدین گفت روزی جماعت الارقیان بحضرت شیخ می‌آمدند. از آن میان پیره نوشیروان در راه با جماعت الارقیان گفت امسال زحمت بسیار کشیده‌ام از برای نان خریدن و محمود الارقی گفت که از دیه آلارق برخیزیم و به عرضستان برویم که دهی است در صفح کوه سبلان چون به بندگی شیخ قدس سره رسیدند روی با پیره نوشیروان کرد ، گفت پیره نوشیروان سی سال حق تعالی نان داد شکر نکردیم یک سال که کمتر داد شکایت کنیم. آنگاه رو با محمود کرد گفت که شروه مرزوان بمرز خود (بی) (5) این هر دو که ایشان در راه اندیشیده بودند گفت». (6)
در این جمله تنها کلمه‌ی «شروه» ناروشن می‌باشد و باشد که بمعنی شکوه و ارجمندی است. به هر حال گویا جمله بجای مثل بکار می‌رفته.
اینهاست آنچه از آذری از زمانهای پیشین بپراکنده نمونه در دست است.

پابرگیها :
1ـ مقاله‌ی سوم نزهت‌القلوب ، چاپ گیب ، ص ٨٥.
2ـ Le Strange ـ و
3ـ صفوة‌الصفا ، نسخه‌ی چاپی ، ص ٢٥.
4ـ صفوة‌الصفا ، نسخه‌ی چاپی ، صفحه‌ی ١٠٧.
5ـ در نسخه‌ی خطی کهنه‌ای بجای «مرزوان» ، «مرزوانان» است و کلمه‌ی «بی» که در نسخه‌ی چاپی نیست ما از روی آن نسخه خطی افزودیم.
6ـ نسخه‌ی چاپی صفوة‌الصفا ، صفحه‌ی ٢٢٠.


🌸

🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی دو از هفت)


ـ سخن از بهر معنی است

در اینجا اگر مثلی خواسته باشیم باید گفت سخن حکم اسب‌سواری را دارد که چنانکه اسب‌سواری به تنهایی موضوعی نیست بلکه باید برای راه پیمودن یا برای مقصد دیگری باشد ، سخن نیز به تنهایی موضوعی نیست و همانا باید از بهر نشان دادن معنی باشد.

این مثل از هر باره بجاست. زیرا چنانکه در اسب‌سواری اگر کسی هیچ‌ گونه مقصودی نداشته و تنها برای نشان دادن اسب ، سوار آن بشود باید او را سبکمغز شمرد ، نیز اگر کسی برای مقصود بیهوده‌ای اسب‌سواری کند (مثلاً بر اسب نشسته در شوره‌زاری بتازاند) مردم او را نیز بی‌بهره از خرد می‌خوانند بویژه اگر اسب آن مرد لنگ یا کر یا کور بوده و خود مایه‌ی رسوایی باشد. در سخن گزاردن نیز اگر کسی معنیهایی در اندیشه ندارد و با سخن بازی می‌نماید یا اگر معنیهایی را که در دل دارد ناسودمند و بیهوده است و برای بازنمودن آنها سخن می‌گزارد بیگفتگوست که چنین کسی کوتاهخرد[=ناقص‌العقل] و سبکمغز می‌باشد و سخنان او همانا مایه‌ی رسوایی خواهد گردید بویژه اگر سخنان سست و نابسامان باشد که رسوایی هرچه بدتر و بیشتر خواهد بود.

نظم و نثر هر دو در این باره یکسانست و ما افسوس می‌خوریم که در ایران قرنها کار سخنبازی رواج داشته که خواه در نثر و نظم داد بیهوده‌گویی داده شده. آنکه نثر است دُره‌ی نادری میرزا مهدی‌خان و تاریخ وصاف شیرازی و تاریخ معجم قزوینی و مقامات حمیدی و مانند‌های آنها هر کدام جز برای بازی کردن با سخن تألیف نیافته و خود مؤلفان نوشته برای سبکمغزی خود بدست مردم داده‌اند. نیز جهانگشای جُوِینی و کلیله و دمنه‌ی نصرالله کاتب و عراضه‌ی سلجوقیه و مانند‌های آنها اگر یک‌نیم عبارتها برای نشان دادن معنی باشد نیم دیگر جز برای عبارت‌پردازی و سخنبازی نیست.

ما بارها گفته‌ایم و دوباره می‌گوییم : در آن قرنها در ایران خردها سست بوده و اینست که در هر کاری از کارهای آن زمان بیخردی را نمایان می‌بینیم. اگر فرمانهای دولتی آن زمان را ببینیم آدمی را حیرت می‌گیرد که چگونه پادشاهان و وزیرانی دربند اینگونه عبارتهای پوچ بوده‌اند و دبیران را ماهانه‌های گزاف داده تنها برای پرداختن آن عبارتهای پوچ نزد خود نگاه می‌داشته‌اند؟!

اینک عبارتهایی را از یک فرمانی در اینجا می‌آوریم :

«آنکه نسایم مکارم ما وقتی که وزیدن گیرد و روضه‌ی ازهار مراحم ما هنگامی که آغاز شکفتن نماید دماغ جهانیان را معطر و شبستان امید چاکران را منور سازد کشتزار آمال بندگان بسحاب نوال ما مرشح و دیباچه‌ی اقبال فدویان بتوجهات و عوارف خدیوانه مرشح آید خاصه کسانی که در حضرت والای سلطنت علایم کفالت و امانت را ظاهر ساخته بنشان صداقت و استعداد کفایت تقرب جسته بر همت دریا نوال شاهانه که بحر زاخر با تراکم امواج کرمش قطره و صحاب وابل با تلاطم امواج نعمش رشحه‌ایست لازم داشته‌ایم که پایه‌ی اعتبار هر یک بشمول عنایتی ممتاز و ظهور مکرمتی سرفراز فرماییم تشبیب اینمقال بیان احوال عالیجاه مجدت همراه عمدة‌المشایخ الکرام مقرب الخاقان حاجی جابرخان نصرة‌الملک میرپنجه حاکم و سرحددار محمره (1) است که پیوسته در انتظام امور آن سرحد نوعی مراقبت خود را ظاهر نموده است که خاطر مبارک را از طرز خدمت و حسن کفایت خود راضی و خرسند داشته است لهذا ...»


این فرمان از ناصرالدین‌شاه است که درباره‌ی حاجی جابرخان نصرة‌الملک پدر شیخ خزعل‌خان نوشته شده. خوانندگان دقت نمایند که آیا جهت خردپسندی برای آن عبارتهای ساخته و نازیبا (جز هوس سخنبازی) می‌توان پیدا کرد؟ آیا نمی‌توانستند بجای آن یاوه‌بافیها بنویسند : «چون حاجی جابرخان نصرة‌الملک حاکم و سرحددار محمره همیشه در انتظام امور آن سرحد مراقبت می‌نماید و ما را از کاردانی خود خرسند گردانیده لهذا ..» آیا چنین عبارت ساده و کوتاهی از عهده‌ی مقصود برنمی‌آمد؟!

همین ناصرالدین‌شاه با دشمنانی همچون روس و انگلیس سر و کار داشت و بیش از هر چیز بسرباز نیازمند بود با اینحال سرباز را گرسنه و پابرهنه نگاه داشته (2) بجای همه چیز دربار را از این دبیران درازنویس می‌آکند. در آن داستان شکست بوشهر و محمره که راستی رسوایی بزرگی بار آورده نام ایران را در سراسر اروپا لکه‌دار ساختند لسان‌الملک مورخ رسمی دربار جبران آن شکست را با این عبارتها می‌نماید که از زبان شاه می‌نویسد : «همانا کارداران انگلیس ندانسته‌اند که لشکر ایران از حمله‌ی شیر و حدت شمشیر نترسند و از هیبت پلنگ و نهیب نهنگ نهراسند و چون برستیزند صدهزار کس را یک شب خون بریزند ...»

برای ناصرالدین‌شاه از همه‌ی سرفرازیهای پادشاهی این بس بود که مورخ رسمی دولت بیشرمانه در بالای صفحه‌های کتاب رسمی خود بنویسد : «شرح سلطنت و جهانگیری ناصرالدین‌شاه قاجار» و هرگز زشتی چنین لاف بیجا را نفهمد.


👇

مقصود آنست که در آن زمانها همه‌ی کارها متناسب یکدیگر بوده تا کسانی نگویند اگر خردها در آن زمان سستی داشته بایستی این سستخردی در همه‌ی کارها نمودار باشد. خود این قاعده بیگفتگوست که چون یک نادانی میان یک مردمی شیوع گرفت این شیوع دلیل است که انبوه آن مردم کوتاهخرد بوده‌اند وگرنه آن نادانی میانه‌ی آنان پا نمی‌گرفت و اینست که از رواج یک نادانی میان گروهی می‌توان پی برواج دیگر نادانیها برد.

باری این حال نثر است. اما شعر اگر همه‌ی شعرهایی که در دوره‌ی اسلام در ایران سروده شده ده بهر بگیریم نُه بهر آن یا بیهوده‌گویی است که مقصودی در کار نبوده (همچون غزلها و بهاریه‌ها و معماها) و یا سیاهکاریست که از بهر مقصد بیخردانه‌ای سروده شده (همچون قصیده‌هایی که در ستایش این و آن سروده شده و بسیاری از مثنویها). می‌گویند امروز شش‌هزار دیوان از شعرای گذشته در دست هست. ما اگر هر یکی از آنها را رویهم‌رفته دارای پنج‌هزار بیت شعر بگیریم سی‌ملیون بیت در دست ماست و بی‌شک سی‌ملیون بیت دیگر از میان رفته. آیا نتیجه‌ی این شصت‌ملیون بیت برای ایران چه بوده؟! آیا کدام خوی نیکی را می‌توان گفت که در سایه‌ی شعر در ایران رواج گرفته؟! دریغا مردمی که شصت‌ملیون شعر درمیان آنها سروده شده ، نمونه‌ی نادانیهای آن تیغ زدن عاشورا و عربهای نیاوران ، دشنامهای سر کوچه و سوگندهای پیاپی بیجا است! از آنهمه سخنوران باری یکی نبوده که زبان بنکوهش این سیاهکاریها بگشاید!

ما انکار نداریم که فردوسی با شعرهای خود پرارجترین نیکی را بزبان فارسی کرده. نیز انکار نداریم که پاره‌ای شعرا سخنان گرانمایه‌ی بزرگان را نظم نموده و آن را زبانزد مردم گردانیده. چیزی که هست اینگونه شعرها بیش از صدهزار بیت نخواهد بود. بازمانده‌ی آن نه تنها سودمند نیست زیان‌آور هم هست چنانکه سپس بتفصیل گفتگو خواهیم داشت.


پابرگیها :
1ـ نام کهن خرمشهر ـ و
2ـ این سخن گزافه نیست. در لشکرکشی انگلیس بمحمره یکی از سرکردگان ایرانی کتابی نوشته و در آنجا آشکار می‌نویسد که برخی از سربازان کفش در پای خود نداشتند چه رسد برخت و تفنگ و فشنگ.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش دوم

🔸 کسانی نیکی را تنها از بهر گفتن می‌خواهند

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش دوم : مشروطه

🔸 3ـ2) کتاب تاریخ مشروطه‌ی ایران

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار چهارم : نمونه‌هایی که از آذری در دست است

🔸 نمونه‌های پیوسته (تکه‌ی یک از یک)


اما نمونه‌های پیوسته ، نخست چند دوبیتی را که اینجا و آنجا بدست آمده می‌نگاریم و سپس دوبیتی‌های شیخ‌ صفی را جداگانه خواهیم نگاشت.

١) ابن‌بزاز می‌نویسد : «حاجی ‌علی از پدر خود پیره نجیب روایت کرد که نوبتی مولانا شمس‌الدین برنیقی را با شیخ قدس سره دغدغه‌ی نفاق در خاطر مختلج شد ناگاه وی را مرض دماغی طاری شد و سر بصرع کشید و در دماغ خلل درآمد از دیه بخانه‌ی ما درآمد و تضرع کرد و زاری آغاز کرد که از برای خدا می‌دانم که مرا این زحمت و خلل دماغ از غیرت شیخ رسیده است. من برخاستم و بحضرت شیخ رفتم و صورت حال بگفتم. شیخ فرمود من تنها در زاویه می‌نشینم برو او را بیار. بیامدم و او را برداشتم و بحضرت شیخ می‌رفتم. در راه کودکان را دید که به لعب و کعب‌بازی مشغول بودند از غایت اختلال دماغ دشنام بقذف بکودکان می‌داد. چون بحضرت شیخ رسیدیم شیخ در زاویه‌ی قدیم نشسته بود. مولانا درآمد و سر برهنه کرد و بوسه بر دست شیخ داد و بنشست و شیخ بخواند و انشد :

هر که بالایوان دوست اکیری هارا واسان بروران اوریری
من چو مالایوان زره باوو خوینم زانیر کوروا وزاکیری (1)

مولانا شمس‌الدین بشنید بازبرخاست بیامد و سر در قدم شیخ نهاد و در حال آن مرض از او زایل شد ...» (2)

این دوبیتی اگرهم ساخته‌ی خود شیخ صفی نبوده چنین پیداست که جز بزبان آذری نیست. ولی از معنای آن چیزی فهمیده نشد جز اینکه «بالایوان» یا «مالایوان» که از خود داستان بمعنی دیوانگان فهمیده می‌شود اگر «با» یا «ما» از ریشه‌ی کلمه نباشد «لایو» را می‌توانیم پنداشت که همان کلمه‌ی «لیوه» است که در شوشتری و بختیاری بمعنی دیوانه و در آذربایجان بمعنی درمانده و ناشایست بکار می‌آید.

٢) هم ابن‌بزاز می‌نویسد : «پیره عبدالکریم خلخالی از پدر خود معروف بچنگی ، روایت کرد که او گفت نوبتی با مولانا محمد اسماعیلان ، خطیب خلخالی ، متوجه حضرت شیخ شدیم. من در راه این دوبیتی بخواندم و انشد :

هر که اورامنه بنام بخوند شوورو بسته داری کامروبند
کاریا میرسی جهنامه‌داران خداوند بنده‌ بی‌‌بنده خداوند (3)

خطیب محمد گفت این معنی روا نیست و نتوان گفتن. چون بحضرت شیخ رسیدیم بنشستیم اولین سخن که آغاز کرد فرمود پیره چنگی چون خواندی در راه که می‌آمدی خداوند بنده بی‌بنده خداوند. چون این سخن بشنیدم حیرتی بمن فرود آمد و خطیب محمد نعره زد و بیخود افتاد ...». (4)

در این دوبیتی تنها معنی لنگه‌ی بازپسین روشن است. از کلمه‌های آن سه لنگه هم «شوورو» ، «شب و روز» می‌باشد. در برهان می‌نویسد : «اورامن نوعی از خوانندگی و گویندگی باشد که آن خاصه‌ی فارسیانست و شعر آن بزبان پهلوی باشد». اگر «اورامنه» در لنگه‌ی نخست یک کلمه باشد می‌توان گفت که بهمین معنی است.

٣) همو می‌نویسد : «خواجه آغا گوید عورتی بود بانو نام طالبه کار کرده باغبانی کردی. روزی آتش شوقش زبانه کشید و در خاطرش افتاد که شیخ مرا یاد نمی‌آورد. زبان بگشاد و این پهلوی انشاد کرد : (5)

دیره کین سر بسودای ته کیجی دیره کین چش چو خونین اسره ریجی
دیره سر باستانه اچ ته دارم خود نواجی کو وربختی چو کیجی (6)

پس از آن پسرش بیامد و پاره‌ای سبزی و تره جهت حوایج زاویه بیاورد. شیخ قدس سره باو فرمود با مادرت بگو که می‌خواهی که ما ترا یاد آریم تره و سبزی بی‌وزن می‌فروشی منت چون یاد آرم». (7)

از فرستادن سبزی و تره پیداست که این درویش‌بانو در شهر اردبیل یا در پیرامونهای آن باغبانی می‌کرده و این دوبیتی چه از خود او و چه از دیگریست جز بزبان آذری نیست. اما معنی دوبیتی : در سه لنگه‌ی نخست تنها کلمه‌ی «دیره» ناروشن است و ما اگر آن را کنار نهیم معنی آنها اینست : «که این سر با سودای تو گیج است» و «که این چشم اشک خونین می‌ریزد» (8) و «سر بآستانه‌ی تو می‌دارم». «اسر» (بر وزن اسب) در کردی ، و «ارس» در شوشتری نیز بمعنی اشک چشم است. (9) در لنگه‌ی چهارم نیز تنها کلمه‌ی «چو کیجی» ناروشن می‌باشد. باین‌معنی که «چو» در آذری بمعنی «از برای» است ولی در اینجا معنی آن روشن نمی‌باشد. در این لنگه نیز اگر این را کنار گزاریم معنی بازمانده اینست : «خود نمی‌گویی که بدبختی ...». «واجیدن» بمعنی گفتن است و در دوبیتی‌های شیخ ‌صفی و دیگر جاها نیز آن را خواهیم دید. «ووربخت» دیگر شده‌ی بدبخت می‌باشد.


👇

پابرگیها :
1ـ در نسخه‌ی خطی چنین است :
هر که مالایون بدوست اکیری هارواسان برور او ریری
من چو مالایوان زره بارو خونیم زانیر کورورا ویزاکیری

2ـ صفوة‌الصفا ، نسخه‌ی چاپی ، صفحه‌ی ١٣٥.

3ـ در نسخه‌ی خطی چنین می‌نویسد :
هرکه اورامنه به نام بخواند شود رو بسته داری کامروبند
کاریا میرسی جهنامه‌داران خداوند بنده‌ بی‌بنده خداوند
ولی پیداست که آنچه ما از نسخه‌ی چاپی آوردیم درست‌تر می‌باشد.

4ـ صفوةالصفا ، نسخه‌ی چاپی ، ص ١٩١.

5ـ در نسخه‌ی خطی می‌نویسد : «انشاء کرد». در عربی میانه‌ی «انشد» و «انشأ» جدایی می‌گزاردند. آن یکی را در جایی می‌گفتند که کسی شعر دیگری‌ را می‌خواند. و این یکی را در جایی که شعری را همان هنگام می‌ساخت و می‌خواند. در فارسی نیز همان جدایی را بدیده می‌گرفته‌اند.

6ـ در نسخه‌ی خطی چنین است :
دیره‌کین سر بسودای تو کیجی دیره‌کین چشم خونین ارسه ریجی
دیره‌کین سر به استان تو دارم تو نواجی که این وربجت (؟) چوکیجی
آقای محمد ملک‌نژاد یادآوری می‌کند که «دیره» سبک‌شده‌ی کلمه‌ی «دیر است» یا «دیریست» می‌باشد که ما در فارسی بکار می‌بریم ، چنانکه می‌گوییم : «دیریست که من شما را دوست دارم» و «دیره» بهمین معنی در نیمزبان دماوندی نیز بکار می‌رود. این یادآوری‌ایست که او می‌کند و چون ما آن را از هر باره پذیرفتنی می‌بینیم در اینجا می‌نگاریم. (پیمان سال پنجم شماره‌ی هشتم).

7ـ صفوة‌الصفا ، نسخه‌ی چاپی ، صفحه‌ی ٢٢٠.

8ـ «چو» در اینجا نیز معنایش دانسته نیست.

9ـ راستی اینست که اسر با ارس با اشک یک کلمه است. نخست آن «ارشک» بوده و سپس برویه‌های گوناگون افتاده.


🌸

🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی سه از هفت)


ـ سامان سخن دربایست‌تر از آرایش اوست

یکی از عیبهای شعر است که شاعر برای درست کردن بحر یا قافیه‌ی بیت سامان سخن را بهم زند. کمتر شعری را توان یافت که ترتیب جمله‌بندی تغییر نیافته و کلمه‌ها پس و پیش نشده باشد ، چیزی که هست گاهی نابسامانی اندک است و آن را می‌توان بخشود. مثلاً در این شعر اسدی :

دوصد بار اگر مس بآتش درون گدازی ازو زر نیاید برون

بایستی گفته باشد : «اگر دویست بار مس را درون آتش نهاده بگدازی زر ازو بیرون نمی‌آید».

نیز در این شعر سعدی :

کرم بین و عفو خداوندگار گنه بنده کرده است و او شرمسار

بایستی گفته باشد : «کرم و عفو خداوندگار را ببین که بنده گناه می‌کند و او شرمسار می‌شود». ولی این اندازه بهم خوردن سامان بخشوده است. چرا که با همه‌ی نابسامانی باز معنی بآسانی فهمیده می‌شود. لیکن چه‌بسا که شاعر چندان نابسامانی پدید می‌آورد که معنی جز به یاری اندیشه فهمیده نیست. مثلاً در این شعر اسدی :

شدی سوی جنگ کسی کز تو بیش بود مرگ را باز رفتن ز پیش

که بایستی بگوید : «بجنگ کسی شدن که زورش از تو بیشتر است مرگ را پیشباز (پیشواز) کردن است» چندان نابسامانی روی داده که بخشیدنی نیست. همچنین در این شعر او :

ز چاهی که خوردی ازو آب پاک نشاید فکندن در او سنگ و خاک

که بایستی گفته شود : «از چاهی که آب خوردی نشاید درو که سنگ بیفکنی یا خاک بریزی» نابسامانی بیش از اندازه است.

گاهی شعرا جمله‌ی بسیار ساده‌ای را بصورت معما درمی‌آورند. اسدی گوید :

بُد اندر جهان سال عمرم هزار دوصد بر وی افزون کم از سی و چار

«سال عمرم در جهان هزار و صد و شصت و شش بود».

قطران می‌گوید :

آنچنان ماه که بگذشته برو سه‌یک از سی شب و ده‌یک ز چهل

«ماه چهارده شبه»!

گاهی شعرا برای وزن قسمتی از جمله را دور می‌اندازند ، چنانکه در این یک بیت :

چون عمر بسر رسد چه بغداد چه بلخ پیمانه چو پر شود چه شیرین و چه تلخ

که بایستی گفته شود : «چون عمر بسر رسید چه در بغداد و چه در بلخ باید رفت و چون پیمانه پر شد چه شیرین و چه تلخ خواهد ریخت».

در این بیت :

ای که پنجاه رفت و در خوابی مگر این پنج روزه دریابی

بایستی گفته شود : «ای که پنجاه سال از عمرت رفت و در خواب بودی مگر در این پنج روزه که بازمانده دریابی آنچه را که در آن پنجاه سال از دست دادی»!

گاهی شعرا ناگزیر شده‌اند که سخن را تغییر داده دروغ بگویند چنانکه در این بیت :

شنیدم که در دولت معتصم اسیری گرفتار شد از عجم

شاعر دانسته و فهمیده دروغ گفته. زیرا مقصود اشاره بداستان لشکرکشی معتصم بر سر عموریه است که در تاریخها مشهور است و در آن داستان اسیری که بدست روم افتاده بی‌شک از عجم نبوده بلکه زنی از عرب بوده که چون گرفتار شد داد زد : «وامعتصماه». لیکن شاعر برای درست کردن قافیه سخن را تغییر داده.

نیز در این بیت :

چنین گفت رستم خداوند رخش بدشت آهوی ناگرفته مبخش

برای قافیه‌ی «رخش» است که شاعر جمله‌ی «بدشت آهوی ناگرفته مبخش» را که مثلی است به رستم نسبت داده وگرنه رستم کسی نبوده که چنین سخنی ازو نقل شده باشد. کسی که بودنش یقین نیست و ما نام او را جز در افسانه‌ها نمی‌یابیم چگونه سخن ازو یادگار مانده؟!

از اینگونه ناسزاییها در شعرها بیش از آنست که بشمار بیاید. باید دید آیا شعر آن اندازه ارزش دارد که کسانی از برای آن چنین ناسزاییها را روا شمارند؟ شعر اگر آرایش است چیزی تا درست و بی‌عیب نباشد آرایش بر آن ناسزاست. این کارهای شعرا بدان می‌ماند که کسی در آراستن رخساره‌ی عروسی چشم آن را بکند یا بینی‌اش را ببرد که جز نادانی شمرده نخواهد شد. سخن تا سامان درستی نداشته باشد سخن نیست چه رسد بآرایش آن.

بعبارت دیگر سخن بجای آینه است که روی معنی را می‌نماید. آینه را هم بهترین آرایش صافی اوست که بی‌آنکه خود درمیانه پیدا باشد رویها را می‌نماید. سخن نیز باید چندان ساده باشد که همچون آینه خودِ آن درمیانه ناپیدا باشد و شنونده چنین پندارد که معنیها یکسره با او روبروست. اینکه کسانی بنام بحر یا قافیه ، سخن را از سادگی و سامان خود دربرده بحالی می‌اندازند که شنونده باید زمانی درباره‌ی خود عبارت باندیشه بپردازد و سپس بمعنی پی ببرد خود بدان می‌ماند که کسانی آینه را رنگین کرده یا جیوه‌ی پشت آن را پاک نمایند و بدینسان آن را از آیینگی براندازند.

کوتاه‌سخن : شعرا چون سرگرم سخنبازی بوده‌اند عیب شعرهای خود را درنیافته‌اند. اگر هر شاعری در سراسر عمر خود بصد بیت درست و سودمند بسنده می‌کرد چه برای خود او و چه برای خود مردم بهتر از آن بود که چندین هزار بیت یادگار از خود بگزارد.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش دوم

🔸 رویه‌کاریها

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش دوم : مشروطه

🔸 4ـ2) یک کتاب سودمند

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار چهارم : نمونه‌هایی که از آذری در دست است



🔸 دوبیتی‌های شیخ صفی‌الدین (تکه‌ی یک از یک)





شیخ‌ حسین نامی از نوادگان شیخ ‌زاهد گیلانی در کتاب سلسلة‌النسب صفویه که در زمان شاه‌سلیمان صفوی نوشته[1] پاره‌ای شعرهای فارسی و یازده دوبیتی بنام شیخ ‌صفی‌الدین اردبیلی بنیادگزار خاندان صفوی می‌نویسد. این دوبیتی‌ها بیگمان بزبان آذریست و ما همه‌ی آنها را با شرحهایی که برای هر یکی در آن کتاب است خواهیم آورد. ولی باید نخست چند چیز را روشن گردانیم :



١) ابن‌بزاز در صفوة‌الصفا داستانی از گفته‌ی شیخ صدرالدین می‌آورد بدینسان که شیخ ‌صفی هنگامی از بغداد بازمی‌گشت «توجه براهی کرد در آن راه محاربه با پادشاه ابوسعید و امیر چوپان بود و مولانا عزالدین مراغه‌ای می‌گفت که انحراف صوب بصوب دیگر از این جاده ضرورت باشد چون در راه حرب است و راه مخوف. شیخ فرمود : مولانا فکری مکن. (ع) نوبت چوپانیان آمد بسر». سپس می‌نویسد : «غیر از این مصرع از انشای طبع مبارکش معلوم نیست».[2]



پیداست که این گفته با شعرهایی که در سلسلة‌النسب و در دیگر جاها بنام شیخ ‌صفی نوشته‌اند درست نیاید ، و چون ابن‌بزاز نزدیکتر بزمان شیخ صفی بوده ما بایستی نوشته‌ی او را استوارتر داریم ، ولی ما چون آگاهیم که کتاب ابن‌بزاز بحال خود نمانده و شیخ‌ صفی که سنی بوده و سید نبوده[3] و سپس نوادگان او سید گردیده و کیش شیعی پذیرفته‌اند‌ ، از اینرو پیروان آن خاندان دست بسیار در کتاب ابن‌بزاز برده‌اند و هرچه را از آن که با سیدی و شیعیگری ناسازگار دیده‌اند بهم زده‌اند ، از اینرو توان پنداشت که جمله‌ی «و غیر از این مصرع از انشای طبع مبارکش معلوم نیست» را هم بآن کتاب افزوده باشند بدینسان که از شیخ صفی شعرهایی درمیان می‌بوده که با سیدی یا شیعیگری نمی‌ساخته برای دور کردن آنها از شیخ چنین چیزی نوشته‌اند. آنچه ما را باین پندار وامی‌دارد اینست که شعر نگفتن شیخ صفی خود چیزی نبوده که ابن‌بزاز آن را بنگارش آورد ، از آنسوی می‌بینیم شیخ حسین کتاب ابن‌بزاز را دیده و بخش بسیاری از نوشته‌های خود را از آن کتاب برداشته ، با اینهمه آن شعرها را بنام شیخ صفی آورده ، و ما نمی‌دانیم چگونه آن جمله را ندیده است. نیز در یک جا از صفوة‌الصفا درمیان سرگذشتی از زبان شیخ صفی این لنگه را می‌آورد : «بخوان تا بشنوم تا چند از این فکر»[4] از هر باره که نگاه می‌کنیم آن جمله را بیجا می‌یابیم.



اگرهم درباره‌ی شعرهای دیگری که بنام شیخ ‌صفی نوشته‌اند بگمان باشیم درباره‌ی این دوبیتی‌ها بیگمانیم. زیرا در اینها شاعر خود را صفی ، و شیخِ خود را شیخ زاهد می‌نامد و چنین کسی جز شیخ‌ صفی اردبیلی نتواند بود. کسانی می‌گویند : شاید اینها را یکی از شاگردان شیخ ‌صفی بنام او ساخته ، می‌گویم این بسیار دور است و از آنسوی با خواست ما که آذری بودن زبان دوبیتی‌هاست ناسازگار نیست. زیرا اگر کسی شعر از زبان شیخ ‌صفی ساخته بیگمان با زبان او ساخته.



٢) در سلسلة‌النسب ننوشته این دوبیتی‌ها در چه زبانیست. ولی ما چنانکه گفتیم بیگمان آن را در آذری می‌شناسیم. زیرا در جایی که بودن آنها از شیخ صفی دانسته شد بیگمانست که شیخ ‌صفی آنها را جز بزبان خود نسروده. وآنگاه ما در آنها کلمه‌هایی می‌یابیم که در هیچ زبان دیگری نیست ولی اکنون نیز در آذربایجان بکار می‌رود ، از «درده‌ژر» بمعنی دردمند ، و «کوشن» بمعنی کشتزار ، و «وریان» بمعنی بندِ جوی. گذشته از این در دوبیتی‌ها نیز بجای تاء کس دوم همه ‌جا راء آورده می‌شود و دیدیم که این نشان زبان آذری می‌باشد. از هر باره بیگمان اینها بازمانده‌ی آذریست.



٣) بیشتری از این دوبیتی‌ها بر وزن هزج محذوف است و این وزنی است که شعرهای نیمزبانی (یا بگفته‌ی تذکره‌نویسان فهلویات) در آن سروده می‌شده ، ولی در برخی در لنگه‌ی دوم یا سوم به بحر مشاکل محذوف برگشته و لنگه‌های بازپسین را بر این وزن می‌آورد. چنانکه در دوبیتی یکم :



صفیم صافیم‌ گنجان نمایُم بدل درده ‌ژرم تن بی‌ دوایُم

مفاعیلن مفاعیلن فعولن مفاعیلن مفاعیلن فعولن

کس‌ بهستی نبرده‌ره باویان ازبه‌نیستی چویاران‌ خاکپایُم

فاعلاتن مفاعیلن فعولن فاعلاتن مفاعیلن فعولن



در برخی هم تنها یک مصرع را از بحر مشاکل محذوف می‌آورد ، چنانکه در دوبیتی پنجم :



همان‌هوی همان‌هوی همان‌هوی همان‌کوشن همان‌دشت همان‌کوی

مفاعیلن مفاعیلن فعولن مفاعیلن مفاعیلن فعولن

آزواجُم اویان‌تنها چو من بور بهر شهری شرم هی‌ها ی‌هی ‌هوی

👇

فاعلاتن مفاعیلن فعولن مفاعیلن مفاعیلن فعولن



در این باره که در شعرهای نیمزبانی دو بحر را بهم درآمیختندی شمس‌الدین قیس رازی در «المعجم فی معاییر اشعار العجم» شرحی دراز نوشته و آن را بنام فهلوی‌سرایان ری و زنگان و همدان آورده ولی پیداست که در آذربایجان هم چنان بوده است.



٤) چنین پیداست که نویسنده‌ی سلسلة‌النسب این دوبیتی‌ها را از کتابی یا از جُنگی بدست آورده و نیز پیداست که شرحی که برای هر دوبیتی در زیر آن می‌نویسد آن را نیز از همان کتاب یا جُنگ آورده ، نه اینکه خودش آن شرح را کرده باشد. زیرا بیگمان تا زمان شاه‌سلیمان زبان آذری فراموش شده و شیخ ‌حسین خود معنی این دوبیتی‌ها را نمی‌فهمیده است و ما چنین درمی‌یابیم که آن شرحها از خود شیخ صفی می‌باشد.



کنون بنگارش دوبیتی‌ها می‌پردازیم و چون از سلسلة‌النسب جز بنسخه‌ی چاپی آن دسترس نمی‌داریم دوبیتی‌ها را با غلطهایی که در آنهاست می‌آوریم و آنچه باندیشه‌ی ما می‌رسد در کنار صفحه می‌نگاریم :



در باب کسر نفس و فروتنی می‌فرماید :[5]



صفیم صافیم گنجان نمایُم بدل درده ژرم تن بی‌دوایُم

کس بهستی نبرده ره باویان از به نیستی چو یاران خاکپایُم



شرح ـ یعنی صفیم که صاف دلم و دلیل و راه‌نماینده‌ی طالبانم بگنجهای اسرار حق ، با وجود آن ، همه بدل دردمند بیچاره‌ام زیرا که هیچ کس بعجب و پندار راه بعالم وحدت نبرده و من از بی‌تعینی و فروتنی خاک پای درویشانم.



تبه[6] در ده‌ژران از بوجینم درد رنده‌پاشان برم چون خاک جون[7] کرد[8]

مرگ ژیریم بمیان دردمندان بور[9] ره بادیان[10] بهمراهی شرم برد



شرح ـ از غایت محبت و احسان در باب دلجویی دردمندان می‌فرماید که بگذار تا درد همه‌ی دردمندان بر جان حزین من باشد و خاک پای قدمهای ایشان باشم و حیات من و ممات من درمیان دردمندان باشد که ایشان همراه من و رفیقان من‌اند در معرفت حقایق عالم توحید.



در انبساط دل می‌فرماید :



موازش[11] از چه اویان مانده دوریُم از چو[12] اویان خواصان پشت زوریُم

دهشم[13] دوش با عرش و بکرسی سلطان شیخ زاهد چوکان کویُم[14]



شرح ـ یعنی مگویید که من یک لحظه از عالم وحدت دور باشم و حال آنکه قوت و توانایی و پشتگرمی من از خاصان عالم وحدت است. اینکه بگذاشته‌ام دوش بزیر عرش و کرسی یعنی به امداد حاملان آنها دوش داده‌ام و بآن شرف مشرف گشته‌ام ، از جهت آنست که گوی چوگان سلطان شیخ زاهدم یعنی دست‌پرور استاد کاملم و مطیع و فرمانبردار اویم.



شاهبازیُم جمله ماران بکشتیُم وفا داریُم بی‌وفایان بهشتیُم

قدرت زنجیریُم بدست استاد چخمقم آتشم دیکم نوشتیُم[15]



شرح ـ شاهباز عالم وحدتم که همه‌ی ماران صفت ذمیمه را از وجود طالبان محو و ناچیز نمودم و وفاداریم[16] که رسم بی‌وفایان را برانداختم و حبل‌المتین قدرت الهیم که مطیع و فرمانبردار استاد کاملم که با وجود استیلای صفت جلال که تقاضای آن صفت آتش سوزانست بآب حلم و بردباری تسکین داده کسی را نیازردم.



همان هوی همان هوی همان هوی همان کوشن همان دشت همان کوی[17]

آز واجم اویان تنها چو من بور به هر شهری شرم هی‌های و هی‌هوی



شرح ـ یعنی همان خدایست و همان خدای جل شأنه که یکتای بی‌همتای است و منفرد در ذات و صفات ، و دنیا که عبارت از عالم ناسوتست همان صحرا و همان دشت است ؛ و خواهش دل من آن بود که محبت حق ـ جل شأنه ـ که محبوب حقیقی است مخصوص بمن باشد ، و حال آنکه در هر شهری و بلادی مملو از شورش و غوغای محبان و مشتاقان حق است.



در خطاب با شیخ زاهد می‌فرماید ـ قدس سره :



بشتو[18] بر آمریم حاجت روا بور دلم زنده بنام مصطفی بور

اهرا دواربو بور دام بوپار سر هر دو دستم بدامن مرتضی بور



شرح ـ یعنی چون بدرگاه تو که استاد کاملی ملتجی شدم و پناه آوردم کل حاجتهای من همه روا شد و از یمن توجه تو دلم زنده بنام حضرت مصطفی شد. فردا که روز محشر است از من که سؤال اعمال کنند دست التجای من بدامن حضرت علی مرتضی علیه التحیة و الثنا و آل مجتبای او باشد.



شیخه[19] شیخی که احسانش با همی نی[20] تنم بوری عشقم آتش کمی نی

تمام شام شیراز از نوریریم شِخم سر پهلوانی از خبر نی


👇

شرح ـ شیخِ من الحمدلله و المنه که شیخی است مکرمت و احسان او شامل طالبانست و وجود من که مملو است از شرار محبت و شعله‌ی عشق و ارادت در او هیچ کمی نیست و تمام شام و شیراز در ظاهر و باطن در طلب استاد کامل سیر نمودم و گرد گوشه‌نشینان عالم برآمدم شیخ من سر و سردار همه‌ی مبارزان میدان جهاد بوده و مرا خبر نبوده است.



ایضاً خطاب باستاد می‌کند :



بمن جانی بده از جانور بوم بمن نطقی بده تا دم‌آور بوم

بمن گوش[21] بده آر[22] جش نوا[23] بوم هر آنکه وانکه بو از آخبر[24] بوم



شرح ـ یعنی بمن حیاتی بخش و دلم را بنور معرفت زنده گردان که عدم و زوال پیرامون آن نگردد و شنوای[25] بخش که ندای عالم غیب از هواتف و الهامات بدان استماع نمایم و گویائی کرامت کن تا مدام رم[26] از محبت توانم زد تا از جمله گفتنیها و شنیدنیها باخبر باشم.



ایضاً در تعریف استاد خود می‌فرماید :



دلر کوهی سر او دنده[27] نه بور عشقر جویی که وریان بسته نه بور

حلم[28] باغ شریعت مانده[29] زیران[30] روحر بازر[31] به پرواز دنده[32] نه بور



شرح ـ یعنی دل بلند همت تو مثل کوه بلندی است که ارتفاع آن بدیدار[33] نیست و عشق والا نهمت تو عین الحیاتست که پیش او را نتوان بست و حلم و بردباری تو مثل باغ و بستان شریعت است که همیشه معمور است و روح مقدس تو مثل شهبازی است که نهایت سیران او را نتوان دید چون بال باهمال[34] گشاید عرصه کونین را به یک طرفةالعین طی و سیر فرماید.



سخن اهل دلان در[35] بکوشم دو کاتب نشته دائم بدوشم

سوکندم[36] هر ده بدل چو مردان بغیر از تو بجای[37] جش نروشم[38]

شرح ـ یعنی کلام اهل دلان پند و نصیحت ایشان مثل دریست در گوش من همیشه مراقبت[39] آنم زیرا که کرام‌الکاتبین که نویسندگان اعمال بندگانند و همیشه حاضرند از خیر و شر آنچه بندد بقید کتابت درمی‌آورند و سوگند خورده‌ام از ته دل که همچون مردان چشم بمادون حق نیندازم.



اویانی بنده‌ایُم اویانی خوانُم ار[40] ان بوری به بر اویانی رانم

اویانی عشق شوری در دل من اننک زنده‌ایم چه عشق نالم[41]



شرح ـ یعنی پرورنده‌ی عالم وحدتم و دائم ورد زبان من وصف حال عالم وحدت است از آن جهت است که اسب همت در عالم وحدت می‌تازم و عشق و شور عالم وحدت مملو است در دل من و

تا مادام که زنده‌ام از عشق نالانم.[42]





🌸



پابرگیها :

[1]ـ این کتاب در سال 1303 در چاپخانه‌ی ایرانشهر برلن چاپ شده.

[2]ـ صفوةالصفا ، نسخه‌ی چاپی ، صفحه‌ی ١٤١.

[3]ـ کتاب «شیخ صفی و تبارش» نوشته‌ی احمد کسروی دیده شود. ـ و

[4]ـ صفوة‌الصفا ، نسخه‌ی چاپی ، صفحه‌ی ٢٣١.

[5]ـ پیش از این عبارت می‌نویسد : «و طبع نظم داشت چنانچه اشعار ذیل از فحوای (شیوه) حضرت شیخ است» معنی کلمه‌ی «شیوه» را که در چاپ افزوده‌اند ندانستیم ولی کلمه‌ی «فحوای» گویا دیگر شده‌ی «فهلوی» باشد.

[6]ـ گویا «بنه» است. (ظاهراً «بته» است که در شعر فارسی برابر آن «بتا» (= بهل ، بگزار) بکار رفته ؛ سعدی گوید :

بتا هلاک شود دوست در محبت دوست که زنده بودن او در هلاک بودن اوست ـ ذ)

[7]ـ گویا «چون» است.

[8]ـ گرد.

[9]ـ از وزن پیداست که این لنگه درست نیست و حرف فزونی دارد.

[10]ـ به اویان.

[11]ـ گویا بایستی بجای زاء ، جیم باشد. اینکه شین را نشان جمعی آورده آن نیز چیز بیگمانی نیست.

[12]ـ گویا «چه» درست باشد که بمعنی «از» می‌آید.

[13]ـ گویا «بهشتم» درست باشد چنانکه در دوبیتی چهارم هم دیده می‌شود.

[14]ـ گویا «گوییم» درست باشد.

[15]ـ وزن این دوبیتی بهم خورده است و از چند بحر می‌آید و بیگمان غلط است. در لنگه‌ی چهارم کلمه‌های «چخمقم» و «دیگم» بیگمان نادرست است.

[16]ـ «وفادارم» درست است.

[17]ـ از وزن پیداست که در این بیت در چند جا «و» افتاده.

[18]ـ چنانکه وزن می‌رساند گویا «بتو» درست باشد. (در «بشتو» گمان نمی‌رود «ش» زاید باشد : قس : «بشش» = «به او» در محاوره. ـ ذ)

[19]ـ گویا «شیخم» درست باشد.

[20]ـ گویا «بی» درست باشد.

[21]ـ «گوشی» درست است.



[22]ـ «آز» درست است.



[23]ـ گویا «بشنوا» باشد.



[24]ـ گویا «باخبر» باشد.



[25]ـ «شنوایی» درست است.



[26]ـ «دم» درست است.



[27]ـ گویا «دیده» باشد.



[28]ـ «حلمر» درست است.



[29]ـ گویا در اینجا نیز «مانده» را بمعنی آباد می‌آورد ولی چون معنی «زیران» دانسته نیست نمی‌توان درباره‌ی آن بیگمان بود.



[30]ـ گویا «نوتران» درست باشد که به معنی معمور است در آن صورت معنی «مانده» چنانکه در شرح آمده «مثل» خواهد بود. ـ ذ



[31]ـ «بازی» درست است.



[32]ـ گویا «دیده» باشد.



[33]ـ «پدیدار» است.



[34]ـ معنی درستی ندارد.



[35]ـ گویا «دری» باشد.


👇

[36]ـ گویا در اصل سلسلة‌النسب «سوگندم» و در لنگه‌ی یکم «بگوشم» بوده و در چاپ آذری (1318) این اشتباهها روی داده. ما اصل را نگاه داشتیم. ـ و

[37]ـ «بجایی» درست است.

[38]ـ دوزستن به معنی انداختن است ، گویا درست این واژه «نه دوشم» باشد. ـ ذ

[39]ـ «مراقب» درست است.

[40]ـ گویا «از» درست باشد.

[41]ـ این لنگه بی‌غلط نیست.

[42]ـ شادروان ذکاء در اینجا شرحی افزوده که فردا خواهیم آورد. ـ و

🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی چهار از هفت)


ـ آنکه ستمگری را می‌ستاید بدتر از ستمگر است

شعر سخن است و آن را بر سر هر موضوعی می‌توان برد. ولی شعرای ایران بیشتر در چند زمینه سخنوری کرده‌اند و اینست که ما برای روشنی گفتار خود می‌خواهیم از یکایک آن زمینه‌ها سخن برانیم.

شعر در ایران در دربارها پیدا شده و در آنجاها پیشرفت نموده. از اینجا بیشتر شعرای ایران درباری بوده و بیش از همه در ستایش پادشاهان و وزیران و توانگران شعر گفته‌اند و می‌توان گفت که مایه‌ی بدنامی شعر بیش از هر چیز این موضوع بوده. زیرا این ستایشگری شعرا عیبهای بزرگی را دربر داشته که باختصار یاد آنها را می‌کنیم :

1ـ بیش از هر چیز باید دانست که ستایش بیجا دور از آزادگی است. کسانی که زبان بستایش دیگران باز می‌دارند فرومایگانی بیش نمی‌توانند بود. بویژه آنان که ستایشگری را پیشه‌ی خود سازند و از آن راه روزی دریابند. زشتتر از همه آنکه کسانی ستایشگر ستمکاران و نابکاران باشند و بجای نکوهش زبان بستایش آنان باز کنند.

2ـ این سخنوران شیوازبان که همیشه زبان بستایش ستمگران باز داشته و برای هر کار زشتی از آنان عذری می‌تراشیده‌اند از یکسوی پادشاهان و فرمانروایان را بستم دلیر ساخته آن چشمه‌ی دادپروری را که در دل برخی از ایشان بوده پاک کور می‌گردانیده‌اند ، از سوی دیگر مردم را بستم بردبار ساخته و حس بیزاری از ستم را که در سرشت هر کسی است ناتوان و نابود می‌نموده‌اند. بعبارت دیگر اینان با یاوه‌گوییهای خود رنج پیغمبران را هدر ساخته‌اند و بنیادهایی را که آن فرستادگان خدا نهاده بوده‌اند برانداخته‌اند.

3ـ اینان که دست پادشاه را ابر یا دریا خوانده سر او را که بیش از یک ذرع و نیم بلندتر از زمین نبوده بآسمان می‌رسانیده‌اند و هر روز پی گزافه‌ی تازه‌ای می‌گردیده‌اند نتیجه‌ی آن زشتکاری ایشان است که امروز زبان فارسی پر از گزافه گردیده و کلمه‌ها بیکبار معنی خود را از دست داده‌اند. اینکه در زبان ایران «یک ، هزار است و هزار هیچ» عیبی است که هیچ زبان دیگری گرفتار آن نمی‌باشد و این عیب همانا نتیجه‌ی گزافه‌گوییهای شعراست.

4ـ اینان که برای ستودن و بزرگ نمودن پادشاهان و دیگران هر روز پی معنی تازه‌ای می‌گردیده‌اند و بمغز فرسوده‌ی خود فشار می‌آورده‌اند کارشان بسرسام‌گویی انجامیده و یک رشته معنیهایی از خود درآورده‌اند که جز سرسام چیز دیگری نیست : آسمان در برابر ناصرالدین‌شاه بسجده افتاده و اینست که قامتش دو تاست. بهرام ، غلامِ شاه ؛ عطارد ، دبیر او ؛ و تیر ، پیک اوست.

نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای تا بوسه بر رکاب قزل‌ارسلان زند

اینها همه سرسام است. بدا مردمی که کارشان باین سرسامها بکشد!

5ـ اینان که گزافه‌ها و سرسامهای خود را هنری می‌پنداشته‌اند و بگمان خود «دُر و گوهر از دریای طبع بیرون می‌ریخته‌اند» و از اینجا همیشه از پادشاهان بخششهای گزاف چشم می‌داشته‌اند و بچنان بخششهایی نمی‌رسیده‌اند (بایستی هم نرسند) اینست که همواره زبان بشکایت از روزگار باز می‌کرده‌اند و فلک را غدار و چرخ را شعبده‌باز و گردون را دون و جهان را بی‌مهر و گیتی را پیر زال جادو می‌خوانده‌اند. از اینجاست که زبان فارسی را آلوده‌ی یک رشته عبارتهای بسیار ننگین و بی‌معنایی ساخته‌اند که کمتر زبانی مانند آنها را دارد. عبارتهایی که دلیل تنبلی و بداندیشی یک مردم بشمار است. عبارتهایی که خرد و آزادگی از آنها گریزان است.

اگر زیانهایی را که این یک دسته شعرای ستایشگر به ایران و ایرانیگری رسانیده‌اند درست شرح دهیم کتاب جداگانه دربایست است. مرا شگفت می‌آید از کسانی که این شاعران را از بزرگان ایران شمرده در کتابها نامهای آنان را می‌نگارند! آیا اینان چه نیکی از خود بیادگار گزارده‌اند؟!.

اگر گفته شود اینان گذشته از ستایش این و آن شعرهایی نیز در پند و اندرز سروده‌اند ، می‌گوییم : چه اثری بر آن پندها بار است؟.. آری قطران تبریزی می‌گوید :

مرا از شکستن چنان عار ناید که از ناکسان خواستن مومیایی

ولی در جایی که خود او یک عمر باین در و آن در می‌دویده و آبروی خود را می‌ریخته این گفته‌ی او چه اثری در دلها خواهد داشت؟! مگر هرچه گفتی و نیک گفتی پند است؟!

اگر گفته شود اینان چون هنرمندانند از بهر هنرشان آنان را از بزرگان می‌شماریم ، می‌گوییم : مگر هر هنرمند از بزرگان است؟! یا مگر هر هنرمند را باید در کتابها یاد کرد و نامش را زنده نگاه داشت؟! وآنگاه چه هنری از اینان جز سخنبافی بازمانده؟! نادانا مردمی که سخنبافی را هنری بشمارند!

اینان رسوایی را بآنجا رسانیده‌اند که گاهی پادشاهان هم از شنیدن چکامه‌های آنان پرهیز جسته و ستایشهای آنان را ننگ خود می‌شمارده‌اند. چنانکه شاه‌تهماسب صفوی قصیده‌ای را که محتشم در ستایش او گفته بود نپذیرفته غدغن کرد که دیگر او را بقصیده نستایند.


👇

آن داستان هم معروف است که شاعری در مازندران در ستایش داعی کبیر گفت :

الله فرد و ابن‌زید فرد

داعی خشمناک شده شاعر را چوب زد و الحق کار بسیار خوبی کرد. اگر چند تن از پادشاهان هر یکی در زمان خود جلوگیری از گزافبافی شعرا می‌کرد ایران اینهمه گزند از دست آنان نمی‌دید.

کسانی هنوز هم درنمی‌یابند که این چامه‌سرایان چه زیانی به ایران رسانیده‌اند. ولی ما بی‌پرده می‌گوییم که برای زبونی ایرانیان یکی از بزرگترین علتها این شعرای چاپلوس و بی‌آبرو بوده‌اند.

درباره‌ی اینان آن بس که چنگیزخان و پسرانش آنهمه آتش به ایران زدند که قرنها بایستی زبانزد مردم باشد و سوگواریها نمایند ، از آنهمه شعرای ایران یکی نبوده که قصیده‌ای درباره‌ی آن حادثه بسراید یا مثنوی تألیف نماید! در حادثه‌ی تیمور گورکان که آنهمه کشتارها را در ایران کرد نه تنها شاعری نکوهش او نکرد بلکه کتابها در ستایش او و کارهای او پرداختند و پس از مرگش ماده‌ تاریخها سروده او را روانه‌ی «بهشت جاویدان» گردانیدند.


🌸

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش دوم

🔸 هر کاری از بهر نتیجه‌ای باید بود

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.