پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی سه از هفت)


ـ سامان سخن دربایست‌تر از آرایش اوست

یکی از عیبهای شعر است که شاعر برای درست کردن بحر یا قافیه‌ی بیت سامان سخن را بهم زند. کمتر شعری را توان یافت که ترتیب جمله‌بندی تغییر نیافته و کلمه‌ها پس و پیش نشده باشد ، چیزی که هست گاهی نابسامانی اندک است و آن را می‌توان بخشود. مثلاً در این شعر اسدی :

دوصد بار اگر مس بآتش درون گدازی ازو زر نیاید برون

بایستی گفته باشد : «اگر دویست بار مس را درون آتش نهاده بگدازی زر ازو بیرون نمی‌آید».

نیز در این شعر سعدی :

کرم بین و عفو خداوندگار گنه بنده کرده است و او شرمسار

بایستی گفته باشد : «کرم و عفو خداوندگار را ببین که بنده گناه می‌کند و او شرمسار می‌شود». ولی این اندازه بهم خوردن سامان بخشوده است. چرا که با همه‌ی نابسامانی باز معنی بآسانی فهمیده می‌شود. لیکن چه‌بسا که شاعر چندان نابسامانی پدید می‌آورد که معنی جز به یاری اندیشه فهمیده نیست. مثلاً در این شعر اسدی :

شدی سوی جنگ کسی کز تو بیش بود مرگ را باز رفتن ز پیش

که بایستی بگوید : «بجنگ کسی شدن که زورش از تو بیشتر است مرگ را پیشباز (پیشواز) کردن است» چندان نابسامانی روی داده که بخشیدنی نیست. همچنین در این شعر او :

ز چاهی که خوردی ازو آب پاک نشاید فکندن در او سنگ و خاک

که بایستی گفته شود : «از چاهی که آب خوردی نشاید درو که سنگ بیفکنی یا خاک بریزی» نابسامانی بیش از اندازه است.

گاهی شعرا جمله‌ی بسیار ساده‌ای را بصورت معما درمی‌آورند. اسدی گوید :

بُد اندر جهان سال عمرم هزار دوصد بر وی افزون کم از سی و چار

«سال عمرم در جهان هزار و صد و شصت و شش بود».

قطران می‌گوید :

آنچنان ماه که بگذشته برو سه‌یک از سی شب و ده‌یک ز چهل

«ماه چهارده شبه»!

گاهی شعرا برای وزن قسمتی از جمله را دور می‌اندازند ، چنانکه در این یک بیت :

چون عمر بسر رسد چه بغداد چه بلخ پیمانه چو پر شود چه شیرین و چه تلخ

که بایستی گفته شود : «چون عمر بسر رسید چه در بغداد و چه در بلخ باید رفت و چون پیمانه پر شد چه شیرین و چه تلخ خواهد ریخت».

در این بیت :

ای که پنجاه رفت و در خوابی مگر این پنج روزه دریابی

بایستی گفته شود : «ای که پنجاه سال از عمرت رفت و در خواب بودی مگر در این پنج روزه که بازمانده دریابی آنچه را که در آن پنجاه سال از دست دادی»!

گاهی شعرا ناگزیر شده‌اند که سخن را تغییر داده دروغ بگویند چنانکه در این بیت :

شنیدم که در دولت معتصم اسیری گرفتار شد از عجم

شاعر دانسته و فهمیده دروغ گفته. زیرا مقصود اشاره بداستان لشکرکشی معتصم بر سر عموریه است که در تاریخها مشهور است و در آن داستان اسیری که بدست روم افتاده بی‌شک از عجم نبوده بلکه زنی از عرب بوده که چون گرفتار شد داد زد : «وامعتصماه». لیکن شاعر برای درست کردن قافیه سخن را تغییر داده.

نیز در این بیت :

چنین گفت رستم خداوند رخش بدشت آهوی ناگرفته مبخش

برای قافیه‌ی «رخش» است که شاعر جمله‌ی «بدشت آهوی ناگرفته مبخش» را که مثلی است به رستم نسبت داده وگرنه رستم کسی نبوده که چنین سخنی ازو نقل شده باشد. کسی که بودنش یقین نیست و ما نام او را جز در افسانه‌ها نمی‌یابیم چگونه سخن ازو یادگار مانده؟!

از اینگونه ناسزاییها در شعرها بیش از آنست که بشمار بیاید. باید دید آیا شعر آن اندازه ارزش دارد که کسانی از برای آن چنین ناسزاییها را روا شمارند؟ شعر اگر آرایش است چیزی تا درست و بی‌عیب نباشد آرایش بر آن ناسزاست. این کارهای شعرا بدان می‌ماند که کسی در آراستن رخساره‌ی عروسی چشم آن را بکند یا بینی‌اش را ببرد که جز نادانی شمرده نخواهد شد. سخن تا سامان درستی نداشته باشد سخن نیست چه رسد بآرایش آن.

بعبارت دیگر سخن بجای آینه است که روی معنی را می‌نماید. آینه را هم بهترین آرایش صافی اوست که بی‌آنکه خود درمیانه پیدا باشد رویها را می‌نماید. سخن نیز باید چندان ساده باشد که همچون آینه خودِ آن درمیانه ناپیدا باشد و شنونده چنین پندارد که معنیها یکسره با او روبروست. اینکه کسانی بنام بحر یا قافیه ، سخن را از سادگی و سامان خود دربرده بحالی می‌اندازند که شنونده باید زمانی درباره‌ی خود عبارت باندیشه بپردازد و سپس بمعنی پی ببرد خود بدان می‌ماند که کسانی آینه را رنگین کرده یا جیوه‌ی پشت آن را پاک نمایند و بدینسان آن را از آیینگی براندازند.

کوتاه‌سخن : شعرا چون سرگرم سخنبازی بوده‌اند عیب شعرهای خود را درنیافته‌اند. اگر هر شاعری در سراسر عمر خود بصد بیت درست و سودمند بسنده می‌کرد چه برای خود او و چه برای خود مردم بهتر از آن بود که چندین هزار بیت یادگار از خود بگزارد.


🌸
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار چهارم : نمونه‌هایی که از آذری در دست است



🔸 دوبیتی‌های شیخ صفی‌الدین (تکه‌ی یک از یک)





شیخ‌ حسین نامی از نوادگان شیخ ‌زاهد گیلانی در کتاب سلسلة‌النسب صفویه که در زمان شاه‌سلیمان صفوی نوشته[1] پاره‌ای شعرهای فارسی و یازده دوبیتی بنام شیخ ‌صفی‌الدین اردبیلی بنیادگزار خاندان صفوی می‌نویسد. این دوبیتی‌ها بیگمان بزبان آذریست و ما همه‌ی آنها را با شرحهایی که برای هر یکی در آن کتاب است خواهیم آورد. ولی باید نخست چند چیز را روشن گردانیم :



١) ابن‌بزاز در صفوة‌الصفا داستانی از گفته‌ی شیخ صدرالدین می‌آورد بدینسان که شیخ ‌صفی هنگامی از بغداد بازمی‌گشت «توجه براهی کرد در آن راه محاربه با پادشاه ابوسعید و امیر چوپان بود و مولانا عزالدین مراغه‌ای می‌گفت که انحراف صوب بصوب دیگر از این جاده ضرورت باشد چون در راه حرب است و راه مخوف. شیخ فرمود : مولانا فکری مکن. (ع) نوبت چوپانیان آمد بسر». سپس می‌نویسد : «غیر از این مصرع از انشای طبع مبارکش معلوم نیست».[2]



پیداست که این گفته با شعرهایی که در سلسلة‌النسب و در دیگر جاها بنام شیخ ‌صفی نوشته‌اند درست نیاید ، و چون ابن‌بزاز نزدیکتر بزمان شیخ صفی بوده ما بایستی نوشته‌ی او را استوارتر داریم ، ولی ما چون آگاهیم که کتاب ابن‌بزاز بحال خود نمانده و شیخ‌ صفی که سنی بوده و سید نبوده[3] و سپس نوادگان او سید گردیده و کیش شیعی پذیرفته‌اند‌ ، از اینرو پیروان آن خاندان دست بسیار در کتاب ابن‌بزاز برده‌اند و هرچه را از آن که با سیدی و شیعیگری ناسازگار دیده‌اند بهم زده‌اند ، از اینرو توان پنداشت که جمله‌ی «و غیر از این مصرع از انشای طبع مبارکش معلوم نیست» را هم بآن کتاب افزوده باشند بدینسان که از شیخ صفی شعرهایی درمیان می‌بوده که با سیدی یا شیعیگری نمی‌ساخته برای دور کردن آنها از شیخ چنین چیزی نوشته‌اند. آنچه ما را باین پندار وامی‌دارد اینست که شعر نگفتن شیخ صفی خود چیزی نبوده که ابن‌بزاز آن را بنگارش آورد ، از آنسوی می‌بینیم شیخ حسین کتاب ابن‌بزاز را دیده و بخش بسیاری از نوشته‌های خود را از آن کتاب برداشته ، با اینهمه آن شعرها را بنام شیخ صفی آورده ، و ما نمی‌دانیم چگونه آن جمله را ندیده است. نیز در یک جا از صفوة‌الصفا درمیان سرگذشتی از زبان شیخ صفی این لنگه را می‌آورد : «بخوان تا بشنوم تا چند از این فکر»[4] از هر باره که نگاه می‌کنیم آن جمله را بیجا می‌یابیم.



اگرهم درباره‌ی شعرهای دیگری که بنام شیخ ‌صفی نوشته‌اند بگمان باشیم درباره‌ی این دوبیتی‌ها بیگمانیم. زیرا در اینها شاعر خود را صفی ، و شیخِ خود را شیخ زاهد می‌نامد و چنین کسی جز شیخ‌ صفی اردبیلی نتواند بود. کسانی می‌گویند : شاید اینها را یکی از شاگردان شیخ ‌صفی بنام او ساخته ، می‌گویم این بسیار دور است و از آنسوی با خواست ما که آذری بودن زبان دوبیتی‌هاست ناسازگار نیست. زیرا اگر کسی شعر از زبان شیخ ‌صفی ساخته بیگمان با زبان او ساخته.



٢) در سلسلة‌النسب ننوشته این دوبیتی‌ها در چه زبانیست. ولی ما چنانکه گفتیم بیگمان آن را در آذری می‌شناسیم. زیرا در جایی که بودن آنها از شیخ صفی دانسته شد بیگمانست که شیخ ‌صفی آنها را جز بزبان خود نسروده. وآنگاه ما در آنها کلمه‌هایی می‌یابیم که در هیچ زبان دیگری نیست ولی اکنون نیز در آذربایجان بکار می‌رود ، از «درده‌ژر» بمعنی دردمند ، و «کوشن» بمعنی کشتزار ، و «وریان» بمعنی بندِ جوی. گذشته از این در دوبیتی‌ها نیز بجای تاء کس دوم همه ‌جا راء آورده می‌شود و دیدیم که این نشان زبان آذری می‌باشد. از هر باره بیگمان اینها بازمانده‌ی آذریست.



٣) بیشتری از این دوبیتی‌ها بر وزن هزج محذوف است و این وزنی است که شعرهای نیمزبانی (یا بگفته‌ی تذکره‌نویسان فهلویات) در آن سروده می‌شده ، ولی در برخی در لنگه‌ی دوم یا سوم به بحر مشاکل محذوف برگشته و لنگه‌های بازپسین را بر این وزن می‌آورد. چنانکه در دوبیتی یکم :



صفیم صافیم‌ گنجان نمایُم بدل درده ‌ژرم تن بی‌ دوایُم

مفاعیلن مفاعیلن فعولن مفاعیلن مفاعیلن فعولن

کس‌ بهستی نبرده‌ره باویان ازبه‌نیستی چویاران‌ خاکپایُم

فاعلاتن مفاعیلن فعولن فاعلاتن مفاعیلن فعولن



در برخی هم تنها یک مصرع را از بحر مشاکل محذوف می‌آورد ، چنانکه در دوبیتی پنجم :



همان‌هوی همان‌هوی همان‌هوی همان‌کوشن همان‌دشت همان‌کوی

مفاعیلن مفاعیلن فعولن مفاعیلن مفاعیلن فعولن

آزواجُم اویان‌تنها چو من بور بهر شهری شرم هی‌ها ی‌هی ‌هوی

👇
فاعلاتن مفاعیلن فعولن مفاعیلن مفاعیلن فعولن



در این باره که در شعرهای نیمزبانی دو بحر را بهم درآمیختندی شمس‌الدین قیس رازی در «المعجم فی معاییر اشعار العجم» شرحی دراز نوشته و آن را بنام فهلوی‌سرایان ری و زنگان و همدان آورده ولی پیداست که در آذربایجان هم چنان بوده است.



٤) چنین پیداست که نویسنده‌ی سلسلة‌النسب این دوبیتی‌ها را از کتابی یا از جُنگی بدست آورده و نیز پیداست که شرحی که برای هر دوبیتی در زیر آن می‌نویسد آن را نیز از همان کتاب یا جُنگ آورده ، نه اینکه خودش آن شرح را کرده باشد. زیرا بیگمان تا زمان شاه‌سلیمان زبان آذری فراموش شده و شیخ ‌حسین خود معنی این دوبیتی‌ها را نمی‌فهمیده است و ما چنین درمی‌یابیم که آن شرحها از خود شیخ صفی می‌باشد.



کنون بنگارش دوبیتی‌ها می‌پردازیم و چون از سلسلة‌النسب جز بنسخه‌ی چاپی آن دسترس نمی‌داریم دوبیتی‌ها را با غلطهایی که در آنهاست می‌آوریم و آنچه باندیشه‌ی ما می‌رسد در کنار صفحه می‌نگاریم :



در باب کسر نفس و فروتنی می‌فرماید :[5]



صفیم صافیم گنجان نمایُم بدل درده ژرم تن بی‌دوایُم

کس بهستی نبرده ره باویان از به نیستی چو یاران خاکپایُم



شرح ـ یعنی صفیم که صاف دلم و دلیل و راه‌نماینده‌ی طالبانم بگنجهای اسرار حق ، با وجود آن ، همه بدل دردمند بیچاره‌ام زیرا که هیچ کس بعجب و پندار راه بعالم وحدت نبرده و من از بی‌تعینی و فروتنی خاک پای درویشانم.



تبه[6] در ده‌ژران از بوجینم درد رنده‌پاشان برم چون خاک جون[7] کرد[8]

مرگ ژیریم بمیان دردمندان بور[9] ره بادیان[10] بهمراهی شرم برد



شرح ـ از غایت محبت و احسان در باب دلجویی دردمندان می‌فرماید که بگذار تا درد همه‌ی دردمندان بر جان حزین من باشد و خاک پای قدمهای ایشان باشم و حیات من و ممات من درمیان دردمندان باشد که ایشان همراه من و رفیقان من‌اند در معرفت حقایق عالم توحید.



در انبساط دل می‌فرماید :



موازش[11] از چه اویان مانده دوریُم از چو[12] اویان خواصان پشت زوریُم

دهشم[13] دوش با عرش و بکرسی سلطان شیخ زاهد چوکان کویُم[14]



شرح ـ یعنی مگویید که من یک لحظه از عالم وحدت دور باشم و حال آنکه قوت و توانایی و پشتگرمی من از خاصان عالم وحدت است. اینکه بگذاشته‌ام دوش بزیر عرش و کرسی یعنی به امداد حاملان آنها دوش داده‌ام و بآن شرف مشرف گشته‌ام ، از جهت آنست که گوی چوگان سلطان شیخ زاهدم یعنی دست‌پرور استاد کاملم و مطیع و فرمانبردار اویم.



شاهبازیُم جمله ماران بکشتیُم وفا داریُم بی‌وفایان بهشتیُم

قدرت زنجیریُم بدست استاد چخمقم آتشم دیکم نوشتیُم[15]



شرح ـ شاهباز عالم وحدتم که همه‌ی ماران صفت ذمیمه را از وجود طالبان محو و ناچیز نمودم و وفاداریم[16] که رسم بی‌وفایان را برانداختم و حبل‌المتین قدرت الهیم که مطیع و فرمانبردار استاد کاملم که با وجود استیلای صفت جلال که تقاضای آن صفت آتش سوزانست بآب حلم و بردباری تسکین داده کسی را نیازردم.



همان هوی همان هوی همان هوی همان کوشن همان دشت همان کوی[17]

آز واجم اویان تنها چو من بور به هر شهری شرم هی‌های و هی‌هوی



شرح ـ یعنی همان خدایست و همان خدای جل شأنه که یکتای بی‌همتای است و منفرد در ذات و صفات ، و دنیا که عبارت از عالم ناسوتست همان صحرا و همان دشت است ؛ و خواهش دل من آن بود که محبت حق ـ جل شأنه ـ که محبوب حقیقی است مخصوص بمن باشد ، و حال آنکه در هر شهری و بلادی مملو از شورش و غوغای محبان و مشتاقان حق است.



در خطاب با شیخ زاهد می‌فرماید ـ قدس سره :



بشتو[18] بر آمریم حاجت روا بور دلم زنده بنام مصطفی بور

اهرا دواربو بور دام بوپار سر هر دو دستم بدامن مرتضی بور



شرح ـ یعنی چون بدرگاه تو که استاد کاملی ملتجی شدم و پناه آوردم کل حاجتهای من همه روا شد و از یمن توجه تو دلم زنده بنام حضرت مصطفی شد. فردا که روز محشر است از من که سؤال اعمال کنند دست التجای من بدامن حضرت علی مرتضی علیه التحیة و الثنا و آل مجتبای او باشد.



شیخه[19] شیخی که احسانش با همی نی[20] تنم بوری عشقم آتش کمی نی

تمام شام شیراز از نوریریم شِخم سر پهلوانی از خبر نی


👇
شرح ـ شیخِ من الحمدلله و المنه که شیخی است مکرمت و احسان او شامل طالبانست و وجود من که مملو است از شرار محبت و شعله‌ی عشق و ارادت در او هیچ کمی نیست و تمام شام و شیراز در ظاهر و باطن در طلب استاد کامل سیر نمودم و گرد گوشه‌نشینان عالم برآمدم شیخ من سر و سردار همه‌ی مبارزان میدان جهاد بوده و مرا خبر نبوده است.



ایضاً خطاب باستاد می‌کند :



بمن جانی بده از جانور بوم بمن نطقی بده تا دم‌آور بوم

بمن گوش[21] بده آر[22] جش نوا[23] بوم هر آنکه وانکه بو از آخبر[24] بوم



شرح ـ یعنی بمن حیاتی بخش و دلم را بنور معرفت زنده گردان که عدم و زوال پیرامون آن نگردد و شنوای[25] بخش که ندای عالم غیب از هواتف و الهامات بدان استماع نمایم و گویائی کرامت کن تا مدام رم[26] از محبت توانم زد تا از جمله گفتنیها و شنیدنیها باخبر باشم.



ایضاً در تعریف استاد خود می‌فرماید :



دلر کوهی سر او دنده[27] نه بور عشقر جویی که وریان بسته نه بور

حلم[28] باغ شریعت مانده[29] زیران[30] روحر بازر[31] به پرواز دنده[32] نه بور



شرح ـ یعنی دل بلند همت تو مثل کوه بلندی است که ارتفاع آن بدیدار[33] نیست و عشق والا نهمت تو عین الحیاتست که پیش او را نتوان بست و حلم و بردباری تو مثل باغ و بستان شریعت است که همیشه معمور است و روح مقدس تو مثل شهبازی است که نهایت سیران او را نتوان دید چون بال باهمال[34] گشاید عرصه کونین را به یک طرفةالعین طی و سیر فرماید.



سخن اهل دلان در[35] بکوشم دو کاتب نشته دائم بدوشم

سوکندم[36] هر ده بدل چو مردان بغیر از تو بجای[37] جش نروشم[38]

شرح ـ یعنی کلام اهل دلان پند و نصیحت ایشان مثل دریست در گوش من همیشه مراقبت[39] آنم زیرا که کرام‌الکاتبین که نویسندگان اعمال بندگانند و همیشه حاضرند از خیر و شر آنچه بندد بقید کتابت درمی‌آورند و سوگند خورده‌ام از ته دل که همچون مردان چشم بمادون حق نیندازم.



اویانی بنده‌ایُم اویانی خوانُم ار[40] ان بوری به بر اویانی رانم

اویانی عشق شوری در دل من اننک زنده‌ایم چه عشق نالم[41]



شرح ـ یعنی پرورنده‌ی عالم وحدتم و دائم ورد زبان من وصف حال عالم وحدت است از آن جهت است که اسب همت در عالم وحدت می‌تازم و عشق و شور عالم وحدت مملو است در دل من و

تا مادام که زنده‌ام از عشق نالانم.[42]





🌸



پابرگیها :

[1]ـ این کتاب در سال 1303 در چاپخانه‌ی ایرانشهر برلن چاپ شده.

[2]ـ صفوةالصفا ، نسخه‌ی چاپی ، صفحه‌ی ١٤١.

[3]ـ کتاب «شیخ صفی و تبارش» نوشته‌ی احمد کسروی دیده شود. ـ و

[4]ـ صفوة‌الصفا ، نسخه‌ی چاپی ، صفحه‌ی ٢٣١.

[5]ـ پیش از این عبارت می‌نویسد : «و طبع نظم داشت چنانچه اشعار ذیل از فحوای (شیوه) حضرت شیخ است» معنی کلمه‌ی «شیوه» را که در چاپ افزوده‌اند ندانستیم ولی کلمه‌ی «فحوای» گویا دیگر شده‌ی «فهلوی» باشد.

[6]ـ گویا «بنه» است. (ظاهراً «بته» است که در شعر فارسی برابر آن «بتا» (= بهل ، بگزار) بکار رفته ؛ سعدی گوید :

بتا هلاک شود دوست در محبت دوست که زنده بودن او در هلاک بودن اوست ـ ذ)

[7]ـ گویا «چون» است.

[8]ـ گرد.

[9]ـ از وزن پیداست که این لنگه درست نیست و حرف فزونی دارد.

[10]ـ به اویان.

[11]ـ گویا بایستی بجای زاء ، جیم باشد. اینکه شین را نشان جمعی آورده آن نیز چیز بیگمانی نیست.

[12]ـ گویا «چه» درست باشد که بمعنی «از» می‌آید.

[13]ـ گویا «بهشتم» درست باشد چنانکه در دوبیتی چهارم هم دیده می‌شود.

[14]ـ گویا «گوییم» درست باشد.

[15]ـ وزن این دوبیتی بهم خورده است و از چند بحر می‌آید و بیگمان غلط است. در لنگه‌ی چهارم کلمه‌های «چخمقم» و «دیگم» بیگمان نادرست است.

[16]ـ «وفادارم» درست است.

[17]ـ از وزن پیداست که در این بیت در چند جا «و» افتاده.

[18]ـ چنانکه وزن می‌رساند گویا «بتو» درست باشد. (در «بشتو» گمان نمی‌رود «ش» زاید باشد : قس : «بشش» = «به او» در محاوره. ـ ذ)

[19]ـ گویا «شیخم» درست باشد.

[20]ـ گویا «بی» درست باشد.

[21]ـ «گوشی» درست است.



[22]ـ «آز» درست است.



[23]ـ گویا «بشنوا» باشد.



[24]ـ گویا «باخبر» باشد.



[25]ـ «شنوایی» درست است.



[26]ـ «دم» درست است.



[27]ـ گویا «دیده» باشد.



[28]ـ «حلمر» درست است.



[29]ـ گویا در اینجا نیز «مانده» را بمعنی آباد می‌آورد ولی چون معنی «زیران» دانسته نیست نمی‌توان درباره‌ی آن بیگمان بود.



[30]ـ گویا «نوتران» درست باشد که به معنی معمور است در آن صورت معنی «مانده» چنانکه در شرح آمده «مثل» خواهد بود. ـ ذ



[31]ـ «بازی» درست است.



[32]ـ گویا «دیده» باشد.



[33]ـ «پدیدار» است.



[34]ـ معنی درستی ندارد.



[35]ـ گویا «دری» باشد.


👇
[36]ـ گویا در اصل سلسلة‌النسب «سوگندم» و در لنگه‌ی یکم «بگوشم» بوده و در چاپ آذری (1318) این اشتباهها روی داده. ما اصل را نگاه داشتیم. ـ و

[37]ـ «بجایی» درست است.

[38]ـ دوزستن به معنی انداختن است ، گویا درست این واژه «نه دوشم» باشد. ـ ذ

[39]ـ «مراقب» درست است.

[40]ـ گویا «از» درست باشد.

[41]ـ این لنگه بی‌غلط نیست.

[42]ـ شادروان ذکاء در اینجا شرحی افزوده که فردا خواهیم آورد. ـ و
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی چهار از هفت)


ـ آنکه ستمگری را می‌ستاید بدتر از ستمگر است

شعر سخن است و آن را بر سر هر موضوعی می‌توان برد. ولی شعرای ایران بیشتر در چند زمینه سخنوری کرده‌اند و اینست که ما برای روشنی گفتار خود می‌خواهیم از یکایک آن زمینه‌ها سخن برانیم.

شعر در ایران در دربارها پیدا شده و در آنجاها پیشرفت نموده. از اینجا بیشتر شعرای ایران درباری بوده و بیش از همه در ستایش پادشاهان و وزیران و توانگران شعر گفته‌اند و می‌توان گفت که مایه‌ی بدنامی شعر بیش از هر چیز این موضوع بوده. زیرا این ستایشگری شعرا عیبهای بزرگی را دربر داشته که باختصار یاد آنها را می‌کنیم :

1ـ بیش از هر چیز باید دانست که ستایش بیجا دور از آزادگی است. کسانی که زبان بستایش دیگران باز می‌دارند فرومایگانی بیش نمی‌توانند بود. بویژه آنان که ستایشگری را پیشه‌ی خود سازند و از آن راه روزی دریابند. زشتتر از همه آنکه کسانی ستایشگر ستمکاران و نابکاران باشند و بجای نکوهش زبان بستایش آنان باز کنند.

2ـ این سخنوران شیوازبان که همیشه زبان بستایش ستمگران باز داشته و برای هر کار زشتی از آنان عذری می‌تراشیده‌اند از یکسوی پادشاهان و فرمانروایان را بستم دلیر ساخته آن چشمه‌ی دادپروری را که در دل برخی از ایشان بوده پاک کور می‌گردانیده‌اند ، از سوی دیگر مردم را بستم بردبار ساخته و حس بیزاری از ستم را که در سرشت هر کسی است ناتوان و نابود می‌نموده‌اند. بعبارت دیگر اینان با یاوه‌گوییهای خود رنج پیغمبران را هدر ساخته‌اند و بنیادهایی را که آن فرستادگان خدا نهاده بوده‌اند برانداخته‌اند.

3ـ اینان که دست پادشاه را ابر یا دریا خوانده سر او را که بیش از یک ذرع و نیم بلندتر از زمین نبوده بآسمان می‌رسانیده‌اند و هر روز پی گزافه‌ی تازه‌ای می‌گردیده‌اند نتیجه‌ی آن زشتکاری ایشان است که امروز زبان فارسی پر از گزافه گردیده و کلمه‌ها بیکبار معنی خود را از دست داده‌اند. اینکه در زبان ایران «یک ، هزار است و هزار هیچ» عیبی است که هیچ زبان دیگری گرفتار آن نمی‌باشد و این عیب همانا نتیجه‌ی گزافه‌گوییهای شعراست.

4ـ اینان که برای ستودن و بزرگ نمودن پادشاهان و دیگران هر روز پی معنی تازه‌ای می‌گردیده‌اند و بمغز فرسوده‌ی خود فشار می‌آورده‌اند کارشان بسرسام‌گویی انجامیده و یک رشته معنیهایی از خود درآورده‌اند که جز سرسام چیز دیگری نیست : آسمان در برابر ناصرالدین‌شاه بسجده افتاده و اینست که قامتش دو تاست. بهرام ، غلامِ شاه ؛ عطارد ، دبیر او ؛ و تیر ، پیک اوست.

نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای تا بوسه بر رکاب قزل‌ارسلان زند

اینها همه سرسام است. بدا مردمی که کارشان باین سرسامها بکشد!

5ـ اینان که گزافه‌ها و سرسامهای خود را هنری می‌پنداشته‌اند و بگمان خود «دُر و گوهر از دریای طبع بیرون می‌ریخته‌اند» و از اینجا همیشه از پادشاهان بخششهای گزاف چشم می‌داشته‌اند و بچنان بخششهایی نمی‌رسیده‌اند (بایستی هم نرسند) اینست که همواره زبان بشکایت از روزگار باز می‌کرده‌اند و فلک را غدار و چرخ را شعبده‌باز و گردون را دون و جهان را بی‌مهر و گیتی را پیر زال جادو می‌خوانده‌اند. از اینجاست که زبان فارسی را آلوده‌ی یک رشته عبارتهای بسیار ننگین و بی‌معنایی ساخته‌اند که کمتر زبانی مانند آنها را دارد. عبارتهایی که دلیل تنبلی و بداندیشی یک مردم بشمار است. عبارتهایی که خرد و آزادگی از آنها گریزان است.

اگر زیانهایی را که این یک دسته شعرای ستایشگر به ایران و ایرانیگری رسانیده‌اند درست شرح دهیم کتاب جداگانه دربایست است. مرا شگفت می‌آید از کسانی که این شاعران را از بزرگان ایران شمرده در کتابها نامهای آنان را می‌نگارند! آیا اینان چه نیکی از خود بیادگار گزارده‌اند؟!.

اگر گفته شود اینان گذشته از ستایش این و آن شعرهایی نیز در پند و اندرز سروده‌اند ، می‌گوییم : چه اثری بر آن پندها بار است؟.. آری قطران تبریزی می‌گوید :

مرا از شکستن چنان عار ناید که از ناکسان خواستن مومیایی

ولی در جایی که خود او یک عمر باین در و آن در می‌دویده و آبروی خود را می‌ریخته این گفته‌ی او چه اثری در دلها خواهد داشت؟! مگر هرچه گفتی و نیک گفتی پند است؟!

اگر گفته شود اینان چون هنرمندانند از بهر هنرشان آنان را از بزرگان می‌شماریم ، می‌گوییم : مگر هر هنرمند از بزرگان است؟! یا مگر هر هنرمند را باید در کتابها یاد کرد و نامش را زنده نگاه داشت؟! وآنگاه چه هنری از اینان جز سخنبافی بازمانده؟! نادانا مردمی که سخنبافی را هنری بشمارند!

اینان رسوایی را بآنجا رسانیده‌اند که گاهی پادشاهان هم از شنیدن چکامه‌های آنان پرهیز جسته و ستایشهای آنان را ننگ خود می‌شمارده‌اند. چنانکه شاه‌تهماسب صفوی قصیده‌ای را که محتشم در ستایش او گفته بود نپذیرفته غدغن کرد که دیگر او را بقصیده نستایند.


👇
آن داستان هم معروف است که شاعری در مازندران در ستایش داعی کبیر گفت :

الله فرد و ابن‌زید فرد

داعی خشمناک شده شاعر را چوب زد و الحق کار بسیار خوبی کرد. اگر چند تن از پادشاهان هر یکی در زمان خود جلوگیری از گزافبافی شعرا می‌کرد ایران اینهمه گزند از دست آنان نمی‌دید.

کسانی هنوز هم درنمی‌یابند که این چامه‌سرایان چه زیانی به ایران رسانیده‌اند. ولی ما بی‌پرده می‌گوییم که برای زبونی ایرانیان یکی از بزرگترین علتها این شعرای چاپلوس و بی‌آبرو بوده‌اند.

درباره‌ی اینان آن بس که چنگیزخان و پسرانش آنهمه آتش به ایران زدند که قرنها بایستی زبانزد مردم باشد و سوگواریها نمایند ، از آنهمه شعرای ایران یکی نبوده که قصیده‌ای درباره‌ی آن حادثه بسراید یا مثنوی تألیف نماید! در حادثه‌ی تیمور گورکان که آنهمه کشتارها را در ایران کرد نه تنها شاعری نکوهش او نکرد بلکه کتابها در ستایش او و کارهای او پرداختند و پس از مرگش ماده‌ تاریخها سروده او را روانه‌ی «بهشت جاویدان» گردانیدند.


🌸
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار چهارم : نمونه‌هایی که از آذری در دست است

🔸 یادداشت ذکاء : (تکه‌ی یک از یک)


گذشته از دوبیتی‌های بالا از سلسلةالنسب ، در کتاب صفوةالصفای ابن‌بزاز نیز قطعه‌ای به آذری چاپ شده که گویا از چشم شادروان کسروی دور مانده و در این کتاب نیامده است.

نویسنده‌ی صفوةالصفا زبان این دوبیتی را «پهلوی» نامیده و آن را از شیخ ‌صفی‌الدین اردبیلی دانسته می‌نویسد :

«... گاه شیخ زاهد و گاه شیخ‌ صفی‌الدین ، قدس روحهما ، بیتی و دوبیتی‌ای می‌خواندند و از آن جمله شیخ‌ صفی‌الدین این پهلوی بخواند. و انشد :

چرا نائی کله خستم نکیری اوا درمنده‌ایم دستم نکیری
وندری دویسی کومن بری‌لاو چرا نائی اوا مرزم نکیری

پیداست که منظور ابن‌بزاز از پهلوی ، در اینجا همان زبان مردم عراق عجم و آذربایجان در برابر فارسی دری است که «آذری» نیز شاخه‌ای از آن شمرده می‌شود. چنانکه همه‌ی شعرها و دوبیتی‌های این سامان در کتابها بنام «فهلوی» و «فهلویات» خوانده شده است. از عبارت «انشد» نیز دانسته می‌شود که این دوبیتی از سروده‌های خود شیخ صفی است.

درباره‌ی این دوبیتی نگاه کنید بگفتاری از گردآورنده[=یحیای ذکاء] در «مجله‌ی دانش» ،‌ سال سوم ، 1333 شماره‌ی هفتم ، ص 385.

  

در آغاز سده‌ی نهم هجری ، در تبریز مردم بزبان آذری گفتگو می‌کردند. سلطان‌حسین بای‌قرا در کتاب «مجالس‌العشاق» ، در مجلس چهل و سیم ، می‌نویسد : «مولانا محمد شیرین مغربی از مریدان شیخ اسماعیل سیسی ... در تبریز بجوانی نمکفروش ، سلطان بایزید نام ، که در اصل کُرد بوده ، عاشق شده بودند ، که حسنی به کمال داشته و زلفی پرحال ... این مطلع نیز از برای او واقع شد و زبان تبریز را نیز در او دخلی هست :

آن ترک پریچهره ندانم که چه کردست کز جمله‌ی خوبان جهان گوی ببردست

و منظور عبارت «چه کرد(ه‌ا)‌ست ...» می‌باشد که به زبان تبریزیان «چه کردست (با پیش کاف)» گفته می‌شده است.

از شمس‌الدین محمد مغربی تبریزی که بسال 807 ﻫ . ق. در تبریز درگذشته است ، یک غزل و 13 دوبیتی به زبان آذری در دیوانش هست که ادیب طوسی همه‌ی آنها را بسال 1335 خ. در «نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز» چاپ کرده است.


🌸
شادروان یحیای ذکاء
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی پنج از هفت)


ـ عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی درمیانست؟!

یکی از زمینه‌های شعر در ایران غزل است. این یکی از کارهای بسیار شگفت شعرای ایران است که عشق را با طبع شعر بسته‌ی یکدیگر می‌شمارند و اینست هر شاعری بعاشقی هم برمی‌خیزد و صدها غزلهای عاشقانه می‌سراید. بلکه کسانی عشق را یک پیشه‌ای می‌شمارند و اینست که خود را
«شاعر عشق‌پیشه» می‌ستایند. شگفتا عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی درمیانست؟! عشق یک گرفتاری بلکه یک بیماری است که گاهی برای کسانی روی می‌دهد و پس از دیری رفع می‌شود چه آن کسان سخنور و شاعر باشند و چه جز ازو.

این اشتباه از آنجا برخاسته که یکی دو تن از شعرای بنام گرفتار عشق بوده‌اند و بزور سوزش دل غزلهایی سروده‌اند. دیگران که پس از ایشان آمده‌اند مگر پنداشته‌اند که هر شاعری عاشق هم باید بود. اینست که هر کس از آنان غزلهای فراوان سروده‌اند. ولی این درست بدان می‌ماند که کسی بیمار نباشد و بدروغ ناله از درد بیماری نماید. آیا چنین کاری بیخردانه نخواهد بود؟!

شگفتتر آنکه اینان که بعشق دروغی غزل می‌سرایند و با دل سرد و تهی ناله از سوزش و درد می‌کنند چون دروغ می‌گویند اینست که می‌بینی بیکبار همه‌ی آن ناله و زاری را رها کرده در اثنای غزل‌ پندگویی می‌آغازند یا فیلسوف دوراندیش گردیده گفتگو از فلسفه می‌نمایند. کسی نمی‌پرسد پس عشقت کو؟..

بلکه بسیاری از آنان سخن از روی قافیه می‌سازند. بدینسان کلمه‌هایی را که قافیه می‌تواند بود پهلوی هم می‌نویسند. مثلاً : هشیار ، بیمار ، معمار ، دیوار ، سردار ، تالار ، دادار ، افشار ، افسار. سپس برای هر یکی از اینها بیتی می‌سازند بی‌آنکه پروای تناسب مطلب را نمایند و آن بیتها را پهلوی هم گزارده غزلی پدید می‌آورند. پس بیجا نیست که ما اینان را سخن‌ساز می‌نامیم و اینهمه نکوهش بر آنها روا می‌شماریم.

این کار آنان بدان می‌ماند که کسی صد تومان پول برداشته برای تهیه‌ی آذوقه‌ی زمستان ببازار برود ولی بجای آنکه هرچه دربایست دارد آن را بخرد «ذوق ادبی» بخرج داده آنچه را که حرف نخست نام آن سین است از سرمه ، سرکه ، سینی ، سوهان ، سنگ‌پا و مانند اینها خریداری نماید ، آیا چنین کسی نادان بشمار نخواهد رفت؟!

اینان می‌پندارند که شعر چندان گرانبهاست که هرچه گزافکاری در زمینه‌ی آن بکنند بخشیده می‌باشد. ولی باید بدانند که شعر این اندازه‌ها ارزش ندارد ، بدانند که شعر اگر برای سخن آرایش است معنی برای آن بجای روان می‌باشد و آنان که پروای معنی نکرده شعر می‌سرایند بدان می‌مانند که کسی تن بی‌روانی را آراسته باشد.

سخن کوتاه کنیم : این داستان غزل‌سرایی کار بسیار بیهوده و نابجایی است که هیچ‌ گونه جهت خردپسندی برای آن نتوان پیدا کرد. گذشته از آنکه شعرا در این غزلهای نابجای خود یک رشته زشتکاریهای دیگری را انجام می‌دهند که جز نادانی و بیخردی عنوان دیگری ندارد. کمر را مو ، گودی زنخ را چاه ، ابرو را شمشیر ، مژگان را تیر ، بالا را سرو ، چشم را آهو ، زلف را عقرب یا مار خواندن براستی سرسام است. بگفته‌ی آن شاعر قفقازی اگر این ستایشها براستی در کسی پیدا شود همانا زشتترین پیکری خواهد بود. دریغ از هوش آدمی که در چنین راهی بکار رود ، دریغ!

آن شعرا که مرده‌اند ما امروز دسترس بآنان نداریم. من دلم می‌خواست شعرای زنده می‌گفتند که این بیهوده‌کاریها از بهر چیست؟! آیا چه سودی از این غزلهای آنان بمردم یا بخود ایشان می‌تواند رسید؟! آیا از خردمندی سزاست که با سخنان پوچ و بیهوده‌ای عمر خود و دیگران را تباه گرداند؟!

بدترین دشمن آدمی هوسکاریست. خوشا مردمی که در هر کاری هوس را کنار نهاده و سود و زیان آن را بسنجند و سپس بدان بپردازند. کنون ما نیز از شعرای خود می‌پرسیم آیا سود و زیان این کارهای خود را سنجیده‌اند یا تنها از روی هوس بآنها می‌پردازند؟. اگر براستی مایه‌ی کار ایشان هوس نیست و سودی از آن امید دارند چه بهتر که ما را نیز آگاه سازند!

از شگفتیهاست که بسیاری از شعرای غزل‌سرا دریغ از آن نداشته‌اند که خود را «سگ» یا «مگس» یا «پشه» بنامند و از بلهوسی از چنین ننگی هم پرهیز نکرده‌اند و اینک ما برخی از شعرهای آنان را در اینجا می‌نگاریم :

یکی گفته :

نهاده‌ام چو سگان سر بر آستانه‌ی تو فرشته را نگزارم بگرد خانه‌ی تو

دیگری گفته :

ز خیل اهل وفاییم در زمانه‌ی تو سگ توایم ولی دور از آستانه‌ی تو

سومی گفته :

پهلوی سگ تو جاست ما را جایی به از آن کجاست ما را؟

چهارمی پابوس سگان یار را آرزو کرده :

پابوس سگان تو نگویم هوسم نیست دارم هوس اما چه کنم دسترسم نیست

پنجمی سروده :

شب با سگ کویت چو هم‌‌آغوش شوم من نالم و تهمت سگ کوی تو کشد

ششمی خود را کمتر از سگ خوانده :

در پیش تو قدر هر سگی بیش از ماست ما اینهمه استخوان شکستیم عبث


👇
هفتمی از کرده‌ی خود همچون سگ پشیمان گردیده :

سگش را با رقیب از ساده‌لوحی آشنا کردم کنون ایشان بهم یارند و من چون سگ پشیمانم

هشتمی خود را سگِ سگِ یار شمرده :

میان ما و سگ یار فرق بسیار است چرا که ما سگ اوییم و او سگ یار است

نُهمی گفته :

لاف قوت مزن ای پشه‌ی لاغر که شکست زیر این بار گران پشت همه‌‌ی پیل‌تنان

دهمی سروده :

همای اوج کمالی چه نقص بودی اگر ز فر سایه‌ی تو بهره‌ور شدی مگسی؟

یازدهمی که پستنهادی را از اندازه گذرانیده از ممدوح خود که گویا پادشاه یا وزیری بوده درخواست استخوان کرده بدین عنوان که لاف سگی او را می‌زده :

با فلک آن دم که نشینی بخوان پیش من افکن قدری استخوان
کاخر لاف سگیت می‌زنم دبدبه‌ی بندگیت می‌زنم (1)

بگفته‌ی یکی از دانشمندان خراسان اگر شعرهایی را که شاعر در آن خود را سگ یا خر یا گاو یا مگس خوانده گرد آوریم خود کتاب بزرگی خواهد بود. نادانی نگر که در راه دلبر هیچ و نابود ، خود را بدینسان چرکین ساخته‌اند. راستی اینست که اینان بس که سرگرم سخنبازی بوده‌اند از هوش بیگانه شده و هر کاری را از زشت و زیبا در زمینه‌ی آن بیهوده‌کاری خود آسان می‌شمارده‌اند. چه‌بسا که شاعر برای بکار بردن جناس یا «رد العجز الی الصدر»! مثلاً هجو مادر خود دریغ نگفته یا از بهر نمودن یک مضمونی خویشتن را آلوده‌ی هر ننگی گردانیده :

ای صادق آن کسان که طریق تو می‌روند ایشان خرند و خرروش گاوش آرزوست
گیرم که خر کند تن خود را بشکل گاو کو شاخ بهر دشمن و کو شیر بهر دوست

گاهی جمله‌هایی از اینان سر زده که اگر بیگانه‌ای بشنود که یقین خواهد کرد که گوینده‌ی آن دیوانه بوده یا تب داشته و سرسام می‌گفته :

بیا که گریه‌ی من آنقدر زمین نگزاشت که در فراق تو خاکی بسر توان کردن

در غم یار نابود و پنداری چندان گریسته که اشک او سراسر روی زمین را تر ساخته که دیگر خاکی برای ریختن بسر خود پیدا نمی‌کند ـ آیا این سرسام نیست؟! ما هنگامی که در افسانه‌های جهود می‌خواندیم آدم در فراق بهشت چندان گریست که رود از چشم او روان گردید ، بر ابلهی آن گروه می‌خندیدیم. آیا دیگران هم بر ابلهی این شعرای ایرانی نخواهند خندید؟! گزافه هم اندازه‌ای دارد! این جمله‌ها از سرسام نیز زشتتر است! کار بجایی رسیده که شاعر بیسواد شوشتر هم می‌گوید :

دلته ده او نبره اگ مخی آیی پیشوم بس که ریختم مو ارس کیچه لمالم اوه

بدلبر پیغام می‌دهد : «اگر می‌خواهی پیش من بیایی بپا که آب ترا نبرد زیرا بس که من اشک ریخته‌ام کوچه لبالب آب است!» سرسامی که تبدار چهل درجه حرارتی هم از آن گریزان است.

آیا نباید پرسید که مقصود از این گزافه‌های بی‌اندازه چیست؟! آیا چه فرقی میانه‌ی این آشفته‌گوییها با سرسام تبداران هست؟! آن سبکمغزان که زیان این آشفته‌گوییها را نمی‌فهمند معذورند. ولی خردمندان می‌دانند که این سخنان آشفته چه گفتن و چه شنیدن و چه پذیرفتنش مایه‌ی سستی خردهاست.


پابرگی :
1ـ این شعرها را یکی از دوستان ما یادداشت کرده و فرستاده بی‌آنکه نامهای شاعران را قید نماید یا سندی برای اعتبار آنها نشان دهد : ولی به هر حال ما اعتماد براستگویی آن دوست داریم. نیز از خود شعرها پیداست که ساختگی نیست اینست که در نقل آنها تردید ننمودیم.


🌸
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM