🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش دوم
🔸 هر کاری از بهر نتیجه‌ای باید بود
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
🔸 هر کاری از بهر نتیجه‌ای باید بود
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
Telegraph
«دردها و درمانها» ، بخش دوم : هر کاری از بهر نتیجه‌ای باید بود
زمانی که ما پیمان را آغاز نمودیم در شماره‌ی نخستین یاد کردیم که این نامه راهی را دنبال می‌کند و نمی‌تواند بسخنان پراکنده پرداختن. گفتیم کسانی که این نامه را می‌خوانند اگر گفته‌های ما را می‌پذیرند و براست می‌دارند بنام راستی‌پرستی چیزی بنگارند و پاکدلانه گواهی…
🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش دوم : مشروطه
🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
Telegraph
«تاریخ و پندهایش» ، بخش دوم : مشروطه : 5 ـ2) تاریخ مشروطه
تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان یا داستان مشروطه را که بخش ببخش همراه سالهای پیمان چاپ می‌شود بارها گفته‌ام از بهر چه آن را نگاشته‌ام. مرا باین کار بیکاری وانداشته است. سودی نیز از آن چشم ندارم. بلکه اگر کسانی از نزدیک جستجو کنند خواهند دید زیانهای بزرگی از آن…
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار چهارم : نمونه‌هایی که از آذری در دست است
🔸 یادداشت ذکاء : (تکه‌ی یک از یک)
گذشته از دوبیتی‌های بالا از سلسلةالنسب ، در کتاب صفوةالصفای ابن‌بزاز نیز قطعه‌ای به آذری چاپ شده که گویا از چشم شادروان کسروی دور مانده و در این کتاب نیامده است.
نویسنده‌ی صفوةالصفا زبان این دوبیتی را «پهلوی» نامیده و آن را از شیخ صفی‌الدین اردبیلی دانسته می‌نویسد :
«... گاه شیخ زاهد و گاه شیخ صفی‌الدین ، قدس روحهما ، بیتی و دوبیتی‌ای می‌خواندند و از آن جمله شیخ صفی‌الدین این پهلوی بخواند. و انشد :
چرا نائی کله خستم نکیری اوا درمنده‌ایم دستم نکیری
وندری دویسی کومن بری‌لاو چرا نائی اوا مرزم نکیری
پیداست که منظور ابن‌بزاز از پهلوی ، در اینجا همان زبان مردم عراق عجم و آذربایجان در برابر فارسی دری است که «آذری» نیز شاخه‌ای از آن شمرده می‌شود. چنانکه همهی شعرها و دوبیتی‌های این سامان در کتابها بنام «فهلوی» و «فهلویات» خوانده شده است. از عبارت «انشد» نیز دانسته می‌شود که این دوبیتی از سروده‌های خود شیخ صفی است.
دربارهی این دوبیتی نگاه کنید بگفتاری از گردآورنده[=یحیای ذکاء] در «مجله‌ی دانش» ، سال سوم ، 1333 شماره‌ی هفتم ، ص 385.
در آغاز سده‌ی نهم هجری ، در تبریز مردم بزبان آذری گفتگو می‌کردند. سلطان‌حسین بای‌قرا در کتاب «مجالس‌العشاق» ، در مجلس چهل و سیم ، می‌نویسد : «مولانا محمد شیرین مغربی از مریدان شیخ اسماعیل سیسی ... در تبریز بجوانی نمکفروش ، سلطان بایزید نام ، که در اصل کُرد بوده ، عاشق شده بودند ، که حسنی به کمال داشته و زلفی پرحال ... این مطلع نیز از برای او واقع شد و زبان تبریز را نیز در او دخلی هست :
آن ترک پریچهره ندانم که چه کردست کز جمله‌ی خوبان جهان گوی ببردست
و منظور عبارت «چه کرد(ه‌ا)ست ...» میباشد که به زبان تبریزیان «چه کردست (با پیش کاف)» گفته می‌شده است.
از شمس‌الدین محمد مغربی تبریزی که بسال 807 ﻫ . ق. در تبریز درگذشته است ، یک غزل و 13 دوبیتی به زبان آذری در دیوانش هست که ادیب طوسی همهی آنها را بسال 1335 خ. در «نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز» چاپ کرده است.
🌸
🔸 یادداشت ذکاء : (تکه‌ی یک از یک)
گذشته از دوبیتی‌های بالا از سلسلةالنسب ، در کتاب صفوةالصفای ابن‌بزاز نیز قطعه‌ای به آذری چاپ شده که گویا از چشم شادروان کسروی دور مانده و در این کتاب نیامده است.
نویسنده‌ی صفوةالصفا زبان این دوبیتی را «پهلوی» نامیده و آن را از شیخ صفی‌الدین اردبیلی دانسته می‌نویسد :
«... گاه شیخ زاهد و گاه شیخ صفی‌الدین ، قدس روحهما ، بیتی و دوبیتی‌ای می‌خواندند و از آن جمله شیخ صفی‌الدین این پهلوی بخواند. و انشد :
چرا نائی کله خستم نکیری اوا درمنده‌ایم دستم نکیری
وندری دویسی کومن بری‌لاو چرا نائی اوا مرزم نکیری
پیداست که منظور ابن‌بزاز از پهلوی ، در اینجا همان زبان مردم عراق عجم و آذربایجان در برابر فارسی دری است که «آذری» نیز شاخه‌ای از آن شمرده می‌شود. چنانکه همهی شعرها و دوبیتی‌های این سامان در کتابها بنام «فهلوی» و «فهلویات» خوانده شده است. از عبارت «انشد» نیز دانسته می‌شود که این دوبیتی از سروده‌های خود شیخ صفی است.
دربارهی این دوبیتی نگاه کنید بگفتاری از گردآورنده[=یحیای ذکاء] در «مجله‌ی دانش» ، سال سوم ، 1333 شماره‌ی هفتم ، ص 385.
در آغاز سده‌ی نهم هجری ، در تبریز مردم بزبان آذری گفتگو می‌کردند. سلطان‌حسین بای‌قرا در کتاب «مجالس‌العشاق» ، در مجلس چهل و سیم ، می‌نویسد : «مولانا محمد شیرین مغربی از مریدان شیخ اسماعیل سیسی ... در تبریز بجوانی نمکفروش ، سلطان بایزید نام ، که در اصل کُرد بوده ، عاشق شده بودند ، که حسنی به کمال داشته و زلفی پرحال ... این مطلع نیز از برای او واقع شد و زبان تبریز را نیز در او دخلی هست :
آن ترک پریچهره ندانم که چه کردست کز جمله‌ی خوبان جهان گوی ببردست
و منظور عبارت «چه کرد(ه‌ا)ست ...» میباشد که به زبان تبریزیان «چه کردست (با پیش کاف)» گفته می‌شده است.
از شمس‌الدین محمد مغربی تبریزی که بسال 807 ﻫ . ق. در تبریز درگذشته است ، یک غزل و 13 دوبیتی به زبان آذری در دیوانش هست که ادیب طوسی همهی آنها را بسال 1335 خ. در «نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز» چاپ کرده است.
🌸
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)
🔸 شعر در ایران (تکه‌ی پنج از هفت)
ـ عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی درمیانست؟!
یکی از زمینه‌های شعر در ایران غزل است. این یکی از کارهای بسیار شگفت شعرای ایران است که عشق را با طبع شعر بسته‌ی یکدیگر می‌شمارند و اینست هر شاعری بعاشقی هم برمی‌خیزد و صدها غزلهای عاشقانه می‌سراید. بلکه کسانی عشق را یک پیشه‌ای می‌شمارند و اینست که خود را
«شاعر عشق‌پیشه» می‌ستایند. شگفتا عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی درمیانست؟! عشق یک گرفتاری بلکه یک بیماری است که گاهی برای کسانی روی می‌دهد و پس از دیری رفع می‌شود چه آن کسان سخنور و شاعر باشند و چه جز ازو.
این اشتباه از آنجا برخاسته که یکی دو تن از شعرای بنام گرفتار عشق بوده‌اند و بزور سوزش دل غزلهایی سروده‌اند. دیگران که پس از ایشان آمده‌اند مگر پنداشته‌اند که هر شاعری عاشق هم باید بود. اینست که هر کس از آنان غزلهای فراوان سروده‌اند. ولی این درست بدان می‌ماند که کسی بیمار نباشد و بدروغ ناله از درد بیماری نماید. آیا چنین کاری بیخردانه نخواهد بود؟!
شگفتتر آنکه اینان که بعشق دروغی غزل می‌سرایند و با دل سرد و تهی ناله از سوزش و درد می‌کنند چون دروغ می‌گویند اینست که می‌بینی بیکبار همهی آن ناله و زاری را رها کرده در اثنای غزل پندگویی می‌آغازند یا فیلسوف دوراندیش گردیده گفتگو از فلسفه می‌نمایند. کسی نمی‌پرسد پس عشقت کو؟..
بلکه بسیاری از آنان سخن از روی قافیه می‌سازند. بدینسان کلمه‌هایی را که قافیه می‌تواند بود پهلوی هم می‌نویسند. مثلاً : هشیار ، بیمار ، معمار ، دیوار ، سردار ، تالار ، دادار ، افشار ، افسار. سپس برای هر یکی از اینها بیتی می‌سازند بی‌آنکه پروای تناسب مطلب را نمایند و آن بیتها را پهلوی هم گزارده غزلی پدید می‌آورند. پس بیجا نیست که ما اینان را سخن‌ساز می‌نامیم و اینهمه نکوهش بر آنها روا می‌شماریم.
این کار آنان بدان می‌ماند که کسی صد تومان پول برداشته برای تهیه‌ی آذوقه‌ی زمستان ببازار برود ولی بجای آنکه هرچه دربایست دارد آن را بخرد «ذوق ادبی» بخرج داده آنچه را که حرف نخست نام آن سین است از سرمه ، سرکه ، سینی ، سوهان ، سنگ‌پا و مانند اینها خریداری نماید ، آیا چنین کسی نادان بشمار نخواهد رفت؟!
اینان می‌پندارند که شعر چندان گرانبهاست که هرچه گزافکاری در زمینه‌ی آن بکنند بخشیده میباشد. ولی باید بدانند که شعر این اندازه‌ها ارزش ندارد ، بدانند که شعر اگر برای سخن آرایش است معنی برای آن بجای روان میباشد و آنان که پروای معنی نکرده شعر می‌سرایند بدان می‌مانند که کسی تن بی‌روانی را آراسته باشد.
سخن کوتاه کنیم : این داستان غزل‌سرایی کار بسیار بیهوده و نابجایی است که هیچ گونه جهت خردپسندی برای آن نتوان پیدا کرد. گذشته از آنکه شعرا در این غزلهای نابجای خود یک رشته زشتکاریهای دیگری را انجام می‌دهند که جز نادانی و بیخردی عنوان دیگری ندارد. کمر را مو ، گودی زنخ را چاه ، ابرو را شمشیر ، مژگان را تیر ، بالا را سرو ، چشم را آهو ، زلف را عقرب یا مار خواندن براستی سرسام است. بگفته‌ی آن شاعر قفقازی اگر این ستایشها براستی در کسی پیدا شود همانا زشتترین پیکری خواهد بود. دریغ از هوش آدمی که در چنین راهی بکار رود ، دریغ!
آن شعرا که مرده‌اند ما امروز دسترس بآنان نداریم. من دلم می‌خواست شعرای زنده می‌گفتند که این بیهوده‌کاریها از بهر چیست؟! آیا چه سودی از این غزلهای آنان بمردم یا بخود ایشان می‌تواند رسید؟! آیا از خردمندی سزاست که با سخنان پوچ و بیهوده‌ای عمر خود و دیگران را تباه گرداند؟!
بدترین دشمن آدمی هوسکاریست. خوشا مردمی که در هر کاری هوس را کنار نهاده و سود و زیان آن را بسنجند و سپس بدان بپردازند. کنون ما نیز از شعرای خود می‌پرسیم آیا سود و زیان این کارهای خود را سنجیده‌اند یا تنها از روی هوس بآنها می‌پردازند؟. اگر براستی مایه‌ی کار ایشان هوس نیست و سودی از آن امید دارند چه بهتر که ما را نیز آگاه سازند!
از شگفتیهاست که بسیاری از شعرای غزل‌سرا دریغ از آن نداشته‌اند که خود را «سگ» یا «مگس» یا «پشه» بنامند و از بلهوسی از چنین ننگی هم پرهیز نکرده‌اند و اینک ما برخی از شعرهای آنان را در اینجا می‌نگاریم :
یکی گفته :
نهاده‌ام چو سگان سر بر آستانه‌ی تو فرشته را نگزارم بگرد خانه‌ی تو
دیگری گفته :
ز خیل اهل وفاییم در زمانه‌ی تو سگ توایم ولی دور از آستانه‌ی تو
سومی گفته :
پهلوی سگ تو جاست ما را جایی به از آن کجاست ما را؟
چهارمی پابوس سگان یار را آرزو کرده :
پابوس سگان تو نگویم هوسم نیست دارم هوس اما چه کنم دسترسم نیست
پنجمی سروده :
شب با سگ کویت چو هم‌‌آغوش شوم من نالم و تهمت سگ کوی تو کشد
ششمی خود را کمتر از سگ خوانده :
در پیش تو قدر هر سگی بیش از ماست ما اینهمه استخوان شکستیم عبث
👇
🔸 شعر در ایران (تکه‌ی پنج از هفت)
ـ عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی درمیانست؟!
یکی از زمینه‌های شعر در ایران غزل است. این یکی از کارهای بسیار شگفت شعرای ایران است که عشق را با طبع شعر بسته‌ی یکدیگر می‌شمارند و اینست هر شاعری بعاشقی هم برمی‌خیزد و صدها غزلهای عاشقانه می‌سراید. بلکه کسانی عشق را یک پیشه‌ای می‌شمارند و اینست که خود را
«شاعر عشق‌پیشه» می‌ستایند. شگفتا عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی درمیانست؟! عشق یک گرفتاری بلکه یک بیماری است که گاهی برای کسانی روی می‌دهد و پس از دیری رفع می‌شود چه آن کسان سخنور و شاعر باشند و چه جز ازو.
این اشتباه از آنجا برخاسته که یکی دو تن از شعرای بنام گرفتار عشق بوده‌اند و بزور سوزش دل غزلهایی سروده‌اند. دیگران که پس از ایشان آمده‌اند مگر پنداشته‌اند که هر شاعری عاشق هم باید بود. اینست که هر کس از آنان غزلهای فراوان سروده‌اند. ولی این درست بدان می‌ماند که کسی بیمار نباشد و بدروغ ناله از درد بیماری نماید. آیا چنین کاری بیخردانه نخواهد بود؟!
شگفتتر آنکه اینان که بعشق دروغی غزل می‌سرایند و با دل سرد و تهی ناله از سوزش و درد می‌کنند چون دروغ می‌گویند اینست که می‌بینی بیکبار همهی آن ناله و زاری را رها کرده در اثنای غزل پندگویی می‌آغازند یا فیلسوف دوراندیش گردیده گفتگو از فلسفه می‌نمایند. کسی نمی‌پرسد پس عشقت کو؟..
بلکه بسیاری از آنان سخن از روی قافیه می‌سازند. بدینسان کلمه‌هایی را که قافیه می‌تواند بود پهلوی هم می‌نویسند. مثلاً : هشیار ، بیمار ، معمار ، دیوار ، سردار ، تالار ، دادار ، افشار ، افسار. سپس برای هر یکی از اینها بیتی می‌سازند بی‌آنکه پروای تناسب مطلب را نمایند و آن بیتها را پهلوی هم گزارده غزلی پدید می‌آورند. پس بیجا نیست که ما اینان را سخن‌ساز می‌نامیم و اینهمه نکوهش بر آنها روا می‌شماریم.
این کار آنان بدان می‌ماند که کسی صد تومان پول برداشته برای تهیه‌ی آذوقه‌ی زمستان ببازار برود ولی بجای آنکه هرچه دربایست دارد آن را بخرد «ذوق ادبی» بخرج داده آنچه را که حرف نخست نام آن سین است از سرمه ، سرکه ، سینی ، سوهان ، سنگ‌پا و مانند اینها خریداری نماید ، آیا چنین کسی نادان بشمار نخواهد رفت؟!
اینان می‌پندارند که شعر چندان گرانبهاست که هرچه گزافکاری در زمینه‌ی آن بکنند بخشیده میباشد. ولی باید بدانند که شعر این اندازه‌ها ارزش ندارد ، بدانند که شعر اگر برای سخن آرایش است معنی برای آن بجای روان میباشد و آنان که پروای معنی نکرده شعر می‌سرایند بدان می‌مانند که کسی تن بی‌روانی را آراسته باشد.
سخن کوتاه کنیم : این داستان غزل‌سرایی کار بسیار بیهوده و نابجایی است که هیچ گونه جهت خردپسندی برای آن نتوان پیدا کرد. گذشته از آنکه شعرا در این غزلهای نابجای خود یک رشته زشتکاریهای دیگری را انجام می‌دهند که جز نادانی و بیخردی عنوان دیگری ندارد. کمر را مو ، گودی زنخ را چاه ، ابرو را شمشیر ، مژگان را تیر ، بالا را سرو ، چشم را آهو ، زلف را عقرب یا مار خواندن براستی سرسام است. بگفته‌ی آن شاعر قفقازی اگر این ستایشها براستی در کسی پیدا شود همانا زشتترین پیکری خواهد بود. دریغ از هوش آدمی که در چنین راهی بکار رود ، دریغ!
آن شعرا که مرده‌اند ما امروز دسترس بآنان نداریم. من دلم می‌خواست شعرای زنده می‌گفتند که این بیهوده‌کاریها از بهر چیست؟! آیا چه سودی از این غزلهای آنان بمردم یا بخود ایشان می‌تواند رسید؟! آیا از خردمندی سزاست که با سخنان پوچ و بیهوده‌ای عمر خود و دیگران را تباه گرداند؟!
بدترین دشمن آدمی هوسکاریست. خوشا مردمی که در هر کاری هوس را کنار نهاده و سود و زیان آن را بسنجند و سپس بدان بپردازند. کنون ما نیز از شعرای خود می‌پرسیم آیا سود و زیان این کارهای خود را سنجیده‌اند یا تنها از روی هوس بآنها می‌پردازند؟. اگر براستی مایه‌ی کار ایشان هوس نیست و سودی از آن امید دارند چه بهتر که ما را نیز آگاه سازند!
از شگفتیهاست که بسیاری از شعرای غزل‌سرا دریغ از آن نداشته‌اند که خود را «سگ» یا «مگس» یا «پشه» بنامند و از بلهوسی از چنین ننگی هم پرهیز نکرده‌اند و اینک ما برخی از شعرهای آنان را در اینجا می‌نگاریم :
یکی گفته :
نهاده‌ام چو سگان سر بر آستانه‌ی تو فرشته را نگزارم بگرد خانه‌ی تو
دیگری گفته :
ز خیل اهل وفاییم در زمانه‌ی تو سگ توایم ولی دور از آستانه‌ی تو
سومی گفته :
پهلوی سگ تو جاست ما را جایی به از آن کجاست ما را؟
چهارمی پابوس سگان یار را آرزو کرده :
پابوس سگان تو نگویم هوسم نیست دارم هوس اما چه کنم دسترسم نیست
پنجمی سروده :
شب با سگ کویت چو هم‌‌آغوش شوم من نالم و تهمت سگ کوی تو کشد
ششمی خود را کمتر از سگ خوانده :
در پیش تو قدر هر سگی بیش از ماست ما اینهمه استخوان شکستیم عبث
👇
هفتمی از کرده‌ی خود همچون سگ پشیمان گردیده :
سگش را با رقیب از ساده‌لوحی آشنا کردم کنون ایشان بهم یارند و من چون سگ پشیمانم
هشتمی خود را سگِ سگِ یار شمرده :
میان ما و سگ یار فرق بسیار است چرا که ما سگ اوییم و او سگ یار است
نُهمی گفته :
لاف قوت مزن ای پشه‌ی لاغر که شکست زیر این بار گران پشت همهی پیل‌تنان
دهمی سروده :
همای اوج کمالی چه نقص بودی اگر ز فر سایه‌ی تو بهره‌ور شدی مگسی؟
یازدهمی که پستنهادی را از اندازه گذرانیده از ممدوح خود که گویا پادشاه یا وزیری بوده درخواست استخوان کرده بدین عنوان که لاف سگی او را می‌زده :
با فلک آن دم که نشینی بخوان پیش من افکن قدری استخوان
کاخر لاف سگیت می‌زنم دبدبه‌ی بندگیت می‌زنم (1)
بگفته‌ی یکی از دانشمندان خراسان اگر شعرهایی را که شاعر در آن خود را سگ یا خر یا گاو یا مگس خوانده گرد آوریم خود کتاب بزرگی خواهد بود. نادانی نگر که در راه دلبر هیچ و نابود ، خود را بدینسان چرکین ساخته‌اند. راستی اینست که اینان بس که سرگرم سخنبازی بوده‌اند از هوش بیگانه شده و هر کاری را از زشت و زیبا در زمینه‌ی آن بیهوده‌کاری خود آسان می‌شمارده‌اند. چه‌بسا که شاعر برای بکار بردن جناس یا «رد العجز الی الصدر»! مثلاً هجو مادر خود دریغ نگفته یا از بهر نمودن یک مضمونی خویشتن را آلوده‌ی هر ننگی گردانیده :
ای صادق آن کسان که طریق تو می‌روند ایشان خرند و خرروش گاوش آرزوست
گیرم که خر کند تن خود را بشکل گاو کو شاخ بهر دشمن و کو شیر بهر دوست
گاهی جمله‌هایی از اینان سر زده که اگر بیگانه‌ای بشنود که یقین خواهد کرد که گوینده‌ی آن دیوانه بوده یا تب داشته و سرسام می‌گفته :
بیا که گریه‌ی من آنقدر زمین نگزاشت که در فراق تو خاکی بسر توان کردن
در غم یار نابود و پنداری چندان گریسته که اشک او سراسر روی زمین را تر ساخته که دیگر خاکی برای ریختن بسر خود پیدا نمی‌کند ـ آیا این سرسام نیست؟! ما هنگامی که در افسانه‌های جهود می‌خواندیم آدم در فراق بهشت چندان گریست که رود از چشم او روان گردید ، بر ابلهی آن گروه می‌خندیدیم. آیا دیگران هم بر ابلهی این شعرای ایرانی نخواهند خندید؟! گزافه هم اندازه‌ای دارد! این جمله‌ها از سرسام نیز زشتتر است! کار بجایی رسیده که شاعر بیسواد شوشتر هم می‌گوید :
دلته ده او نبره اگ مخی آیی پیشوم بس که ریختم مو ارس کیچه لمالم اوه
بدلبر پیغام می‌دهد : «اگر می‌خواهی پیش من بیایی بپا که آب ترا نبرد زیرا بس که من اشک ریخته‌ام کوچه لبالب آب است!» سرسامی که تبدار چهل درجه حرارتی هم از آن گریزان است.
آیا نباید پرسید که مقصود از این گزافه‌های بی‌اندازه چیست؟! آیا چه فرقی میانه‌ی این آشفته‌گوییها با سرسام تبداران هست؟! آن سبکمغزان که زیان این آشفته‌گوییها را نمی‌فهمند معذورند. ولی خردمندان می‌دانند که این سخنان آشفته چه گفتن و چه شنیدن و چه پذیرفتنش مایه‌ی سستی خردهاست.
پابرگی :
1ـ این شعرها را یکی از دوستان ما یادداشت کرده و فرستاده بی‌آنکه نامهای شاعران را قید نماید یا سندی برای اعتبار آنها نشان دهد : ولی به هر حال ما اعتماد براستگویی آن دوست داریم. نیز از خود شعرها پیداست که ساختگی نیست اینست که در نقل آنها تردید ننمودیم.
🌸
سگش را با رقیب از ساده‌لوحی آشنا کردم کنون ایشان بهم یارند و من چون سگ پشیمانم
هشتمی خود را سگِ سگِ یار شمرده :
میان ما و سگ یار فرق بسیار است چرا که ما سگ اوییم و او سگ یار است
نُهمی گفته :
لاف قوت مزن ای پشه‌ی لاغر که شکست زیر این بار گران پشت همهی پیل‌تنان
دهمی سروده :
همای اوج کمالی چه نقص بودی اگر ز فر سایه‌ی تو بهره‌ور شدی مگسی؟
یازدهمی که پستنهادی را از اندازه گذرانیده از ممدوح خود که گویا پادشاه یا وزیری بوده درخواست استخوان کرده بدین عنوان که لاف سگی او را می‌زده :
با فلک آن دم که نشینی بخوان پیش من افکن قدری استخوان
کاخر لاف سگیت می‌زنم دبدبه‌ی بندگیت می‌زنم (1)
بگفته‌ی یکی از دانشمندان خراسان اگر شعرهایی را که شاعر در آن خود را سگ یا خر یا گاو یا مگس خوانده گرد آوریم خود کتاب بزرگی خواهد بود. نادانی نگر که در راه دلبر هیچ و نابود ، خود را بدینسان چرکین ساخته‌اند. راستی اینست که اینان بس که سرگرم سخنبازی بوده‌اند از هوش بیگانه شده و هر کاری را از زشت و زیبا در زمینه‌ی آن بیهوده‌کاری خود آسان می‌شمارده‌اند. چه‌بسا که شاعر برای بکار بردن جناس یا «رد العجز الی الصدر»! مثلاً هجو مادر خود دریغ نگفته یا از بهر نمودن یک مضمونی خویشتن را آلوده‌ی هر ننگی گردانیده :
ای صادق آن کسان که طریق تو می‌روند ایشان خرند و خرروش گاوش آرزوست
گیرم که خر کند تن خود را بشکل گاو کو شاخ بهر دشمن و کو شیر بهر دوست
گاهی جمله‌هایی از اینان سر زده که اگر بیگانه‌ای بشنود که یقین خواهد کرد که گوینده‌ی آن دیوانه بوده یا تب داشته و سرسام می‌گفته :
بیا که گریه‌ی من آنقدر زمین نگزاشت که در فراق تو خاکی بسر توان کردن
در غم یار نابود و پنداری چندان گریسته که اشک او سراسر روی زمین را تر ساخته که دیگر خاکی برای ریختن بسر خود پیدا نمی‌کند ـ آیا این سرسام نیست؟! ما هنگامی که در افسانه‌های جهود می‌خواندیم آدم در فراق بهشت چندان گریست که رود از چشم او روان گردید ، بر ابلهی آن گروه می‌خندیدیم. آیا دیگران هم بر ابلهی این شعرای ایرانی نخواهند خندید؟! گزافه هم اندازه‌ای دارد! این جمله‌ها از سرسام نیز زشتتر است! کار بجایی رسیده که شاعر بیسواد شوشتر هم می‌گوید :
دلته ده او نبره اگ مخی آیی پیشوم بس که ریختم مو ارس کیچه لمالم اوه
بدلبر پیغام می‌دهد : «اگر می‌خواهی پیش من بیایی بپا که آب ترا نبرد زیرا بس که من اشک ریخته‌ام کوچه لبالب آب است!» سرسامی که تبدار چهل درجه حرارتی هم از آن گریزان است.
آیا نباید پرسید که مقصود از این گزافه‌های بی‌اندازه چیست؟! آیا چه فرقی میانه‌ی این آشفته‌گوییها با سرسام تبداران هست؟! آن سبکمغزان که زیان این آشفته‌گوییها را نمی‌فهمند معذورند. ولی خردمندان می‌دانند که این سخنان آشفته چه گفتن و چه شنیدن و چه پذیرفتنش مایه‌ی سستی خردهاست.
پابرگی :
1ـ این شعرها را یکی از دوستان ما یادداشت کرده و فرستاده بی‌آنکه نامهای شاعران را قید نماید یا سندی برای اعتبار آنها نشان دهد : ولی به هر حال ما اعتماد براستگویی آن دوست داریم. نیز از خود شعرها پیداست که ساختگی نیست اینست که در نقل آنها تردید ننمودیم.
🌸
🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش دوم : مشروطه
🔸 6 ـ2) داوری تاریخی و رنجشهای بی‌پایه
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
🔸 6 ـ2) داوری تاریخی و رنجشهای بی‌پایه
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
Telegraph
«تاریخ و پندهایش» ، بخش دوم : مشروطه : 6 ـ2) داوری تاریخی و رنجشهای بی‌پایه
بارها نوشته‌ایم که ما در این تاریخ ناگزیریم دربند راستیها باشیم و نیکیها و بدیها را بدانسان که بوده بازنماییم ، و ارجی بنام و شکوه بدان نگزارده و گمنامی و بی‌کسی نیکان را بدیده نگیریم. زیرا این تاریخ را از بهر همین نگاشته‌ایم. امروز مرا نشایستی بتاریخنگاری…
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید
اگرچه این چند جمله و دوبیتی‌ها بس اندک است و درخور آن نمی‌باشد که آذری را بما بشناساند ، با اینهمه ما پارهای کلمه‌های ویژه‌ی آذری را از آنها بدست می‌آوریم و بپاره‌ای قاعده‌های آن راه می‌یابیم و اینک در اینجا از آنها گفتگو می‌داریم :
🔸 کلمه‌های ویژه‌ی آذری (تکه‌ی یک از یک)
چنانکه دیدیم بسیاری از کلمه‌ها ناروشن است و باشد که برخی نادرست نیز باشد و ما آنها را کنار گزارده و تنها بکلمه‌های روشن می‌پردازیم و از هر یکی چند سخن می‌رانیم :
آز ، از : در دوبیتی‌های شیخ همه جا این را بمعنی «من» آورده : «آز واجم اویان تنها چو من بور» و «از به نیستی چو یاران خاکپایم» و این از کلمه‌هاییست که پیوند آذری را با زبانهای باستانی ایران می‌رساند. زیرا ما می‌دانیم که در زبان هخامنشی (در نوشته‌های سنگی بیستون و دیگر مانند آن) «ادم» و در زبان اوستا «ازم» باین معنی بوده و بیگمان «آز» یا «از» سبک‌شده‌ی «ازم» اوستاییست.
هم می‌باید دانست که «از» یا «آز» در همه جا نیاید : اگر جای کنندگی (فاعلی) است «آز» یا «از» آید و اگر جای دیگریست «من» آورده شود. ما در دوبیتی‌های شیخ صفی هر دو را می‌یابیم : «بمن جانی بده از جانور بوم» و «آز واجم اویان تنها چو من بور». در زبان هخامنشی نیز همین گونه بوده و «ادم» جز در جای کنندگی آورده نمی‌شده است.
اسْر ، ارس : بمعنی اشک است و چنانکه گفته‌ایم همگی با اشک یک کلمه میباشد. ارس در شوشتری و اسر در کردی نیز بکار رود.
اهرا : اگرچه وزن کلمه روشن نیست و باشد که با زبر هاء و تشدید راء باشد ولی معنای آن روشن است و چنانکه در دوبیتی ششم دیده می‌شود بجای «فردا» بکار می‌رود (در شعرهای کشفی نیز آن را خواهیم دید).
اویان : ما می‌اندیشیم این کلمه جمع «او» است و اینکه شیخ صفی آن را بمعنی خدا می‌آورد یک نامگزاری صوفیانه‌ای و از آن راهست که صوفیان هستی را یکی پنداشته و همه چیز را جز نمودی از خدا نشماردندی. اگر بگزارشی که در زیر هر دوبیتی آورده شده نگریم در چند جا آن را «عالم وحدت» معنی کرده. ولی از خود دوبیتی‌ها بویژه از جمله‌ی «آز واجم اویان تنها چو من بور» پیداست که آن را بمعنی خدا می‌آورده‌اند و اینکه در گزارش «عالم وحدت» نوشته آن نیز از رهگذر پندار «یکی بودن هستی» است (1) (در شعرهای کشفی نیز این را بمعنی خدا خواهیم دید).
بوری : این را بمعنی «اسب» آورده : «از آن بوری به بر اویانی رانم».
ته : این بجای تو آورده شده : «سر به آستانه اچ ته دارم».
چه : شیخ این را بمعنی «از» می‌آورد : «از چه اویان خواصان پشت زوریم» در کردی نیز «ژه» باین معنی می‌آید ولی در دوبیتی بانوی باغبان بدانسان که از نسخه‌ی چاپی صفوةالصفا آوردیم بجای آن «اچ» آورده شده و در لری و در شعرهای کشفی نیز «اچ» یا «اج» دیده می‌شود که بیگمان رویه‌ی دیگرِ «از» میباشد و می‌توان گفت که «چه» یا «ژه» نیز از آنها پدید آمده و همگی یکیست.
چو : شیخ این را بمعنی «برای» بکار می‌برد : «از به نیستی چو یاران خاکپایم» و «آز واجم اویان تنها چو من بور». می‌توان گفت «سی» که در شوشتری و بختیاری بهمین معنی می‌آید با این کلمه یکیست. زیرا چنانکه خواهیم دید گاهی در آذری سین ، چیم می‌شده. هم می‌توان گفت که «چو» سبک‌شده‌ی «چون» فارسی است.
درده‌ژر : این کلمه را بمعنی دردمند می‌آورد و چنانکه گفتیم هنوز در آذربایجان بکار می‌رود. چیزی که هست کنون «دردجر» می‌گویند.
ژاته : چنانکه دیدیم این را بمعنی «آمده» آورده : «گو حریفر ژاته».
ژیر : این را بمعنی زندگی آورده : «مرگ ژیریم بمیان دردمندان بور».
کوشن : بمعنی «بیابان» آورده و چنانکه گفتیم کنون این هم در آذربایجان بکار می‌رود. چیزی که هست کنون آن را بمعنی «کشتگاه یک آبادی» بکار می‌برند. دو آبادی که کشتگاه آنها بهم پیوسته گویند : «هم‌کوشن هستیم». گویا شیخ آن را اندکی از معنی خود بیرون برده است.
واجیدن ، واجتن : بمعنی «گفتن» است و در شعرهای کشفی نیز آن را خواهیم دید. نیز در لری بهمین معنی است. باباطاهر گوید :
تو که مشکینه کاکل در قفایی بمو واجن که سرگردان چرایی؟!
برخی کلمه‌ها نیز با فارسی یکیست. ولی اندک‌جدایی در آنها پیدا شده : زانیر و هرده و نوریریم و بوپارسر و بوجینم و آمریُم و نشته و شرم و بور و ووربخت و اندرین و در و شوورو و جش و ته که بجای داند و خرده و نَوَردیدم و بپرسد و بچینم و آمدم و نشسته و شدم و بود و بدبخت و اندرون و دریده و شب و روز و چشم و تو آورده است.
اینکه در دوبیتی پنجم «هوی» را بمعنی خدا آورده : «همان هوی همان هوی همان هوی» ، آن نیز از رهگذر پندارهای صوفیانه است وگرنه از لنگه‌ی چهارم همان دوبیتی پیداست که جز بمعنی خود (بانگ) نیست.
پابرگی :
1ـ دربارهی «یکی بودن هستی» نک. بکتاب «صوفیگری». ـ و
🌸
اگرچه این چند جمله و دوبیتی‌ها بس اندک است و درخور آن نمی‌باشد که آذری را بما بشناساند ، با اینهمه ما پارهای کلمه‌های ویژه‌ی آذری را از آنها بدست می‌آوریم و بپاره‌ای قاعده‌های آن راه می‌یابیم و اینک در اینجا از آنها گفتگو می‌داریم :
🔸 کلمه‌های ویژه‌ی آذری (تکه‌ی یک از یک)
چنانکه دیدیم بسیاری از کلمه‌ها ناروشن است و باشد که برخی نادرست نیز باشد و ما آنها را کنار گزارده و تنها بکلمه‌های روشن می‌پردازیم و از هر یکی چند سخن می‌رانیم :
آز ، از : در دوبیتی‌های شیخ همه جا این را بمعنی «من» آورده : «آز واجم اویان تنها چو من بور» و «از به نیستی چو یاران خاکپایم» و این از کلمه‌هاییست که پیوند آذری را با زبانهای باستانی ایران می‌رساند. زیرا ما می‌دانیم که در زبان هخامنشی (در نوشته‌های سنگی بیستون و دیگر مانند آن) «ادم» و در زبان اوستا «ازم» باین معنی بوده و بیگمان «آز» یا «از» سبک‌شده‌ی «ازم» اوستاییست.
هم می‌باید دانست که «از» یا «آز» در همه جا نیاید : اگر جای کنندگی (فاعلی) است «آز» یا «از» آید و اگر جای دیگریست «من» آورده شود. ما در دوبیتی‌های شیخ صفی هر دو را می‌یابیم : «بمن جانی بده از جانور بوم» و «آز واجم اویان تنها چو من بور». در زبان هخامنشی نیز همین گونه بوده و «ادم» جز در جای کنندگی آورده نمی‌شده است.
اسْر ، ارس : بمعنی اشک است و چنانکه گفته‌ایم همگی با اشک یک کلمه میباشد. ارس در شوشتری و اسر در کردی نیز بکار رود.
اهرا : اگرچه وزن کلمه روشن نیست و باشد که با زبر هاء و تشدید راء باشد ولی معنای آن روشن است و چنانکه در دوبیتی ششم دیده می‌شود بجای «فردا» بکار می‌رود (در شعرهای کشفی نیز آن را خواهیم دید).
اویان : ما می‌اندیشیم این کلمه جمع «او» است و اینکه شیخ صفی آن را بمعنی خدا می‌آورد یک نامگزاری صوفیانه‌ای و از آن راهست که صوفیان هستی را یکی پنداشته و همه چیز را جز نمودی از خدا نشماردندی. اگر بگزارشی که در زیر هر دوبیتی آورده شده نگریم در چند جا آن را «عالم وحدت» معنی کرده. ولی از خود دوبیتی‌ها بویژه از جمله‌ی «آز واجم اویان تنها چو من بور» پیداست که آن را بمعنی خدا می‌آورده‌اند و اینکه در گزارش «عالم وحدت» نوشته آن نیز از رهگذر پندار «یکی بودن هستی» است (1) (در شعرهای کشفی نیز این را بمعنی خدا خواهیم دید).
بوری : این را بمعنی «اسب» آورده : «از آن بوری به بر اویانی رانم».
ته : این بجای تو آورده شده : «سر به آستانه اچ ته دارم».
چه : شیخ این را بمعنی «از» می‌آورد : «از چه اویان خواصان پشت زوریم» در کردی نیز «ژه» باین معنی می‌آید ولی در دوبیتی بانوی باغبان بدانسان که از نسخه‌ی چاپی صفوةالصفا آوردیم بجای آن «اچ» آورده شده و در لری و در شعرهای کشفی نیز «اچ» یا «اج» دیده می‌شود که بیگمان رویه‌ی دیگرِ «از» میباشد و می‌توان گفت که «چه» یا «ژه» نیز از آنها پدید آمده و همگی یکیست.
چو : شیخ این را بمعنی «برای» بکار می‌برد : «از به نیستی چو یاران خاکپایم» و «آز واجم اویان تنها چو من بور». می‌توان گفت «سی» که در شوشتری و بختیاری بهمین معنی می‌آید با این کلمه یکیست. زیرا چنانکه خواهیم دید گاهی در آذری سین ، چیم می‌شده. هم می‌توان گفت که «چو» سبک‌شده‌ی «چون» فارسی است.
درده‌ژر : این کلمه را بمعنی دردمند می‌آورد و چنانکه گفتیم هنوز در آذربایجان بکار می‌رود. چیزی که هست کنون «دردجر» می‌گویند.
ژاته : چنانکه دیدیم این را بمعنی «آمده» آورده : «گو حریفر ژاته».
ژیر : این را بمعنی زندگی آورده : «مرگ ژیریم بمیان دردمندان بور».
کوشن : بمعنی «بیابان» آورده و چنانکه گفتیم کنون این هم در آذربایجان بکار می‌رود. چیزی که هست کنون آن را بمعنی «کشتگاه یک آبادی» بکار می‌برند. دو آبادی که کشتگاه آنها بهم پیوسته گویند : «هم‌کوشن هستیم». گویا شیخ آن را اندکی از معنی خود بیرون برده است.
واجیدن ، واجتن : بمعنی «گفتن» است و در شعرهای کشفی نیز آن را خواهیم دید. نیز در لری بهمین معنی است. باباطاهر گوید :
تو که مشکینه کاکل در قفایی بمو واجن که سرگردان چرایی؟!
برخی کلمه‌ها نیز با فارسی یکیست. ولی اندک‌جدایی در آنها پیدا شده : زانیر و هرده و نوریریم و بوپارسر و بوجینم و آمریُم و نشته و شرم و بور و ووربخت و اندرین و در و شوورو و جش و ته که بجای داند و خرده و نَوَردیدم و بپرسد و بچینم و آمدم و نشسته و شدم و بود و بدبخت و اندرون و دریده و شب و روز و چشم و تو آورده است.
اینکه در دوبیتی پنجم «هوی» را بمعنی خدا آورده : «همان هوی همان هوی همان هوی» ، آن نیز از رهگذر پندارهای صوفیانه است وگرنه از لنگه‌ی چهارم همان دوبیتی پیداست که جز بمعنی خود (بانگ) نیست.
پابرگی :
1ـ دربارهی «یکی بودن هستی» نک. بکتاب «صوفیگری». ـ و
🌸
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)
🔸 شعر در ایران (تکه‌ی شش از هفت)
ـ پلیدا آن کسانی که خدا را «شاهد» بخوانند!
سیاهکاری دیگری که شعرای ایران داشته‌اند آنکه کسانی پندارهای بیپای صوفیگری را با اصطلاحات میخانه بهم درآمیخته یک رشته سخنان زشت اندر زشتی پدید آورده‌اند. صوفیگری در آغاز پیدایش خود «دل از جهان کندن و از خود گذشتن و آزار بکسی نرسانیدن و اینگونه ستوده‌کاریها» بوده. ولی سپس کسانی آن را مایه‌ی فریب مردم ساخته و یک رشته پندارهای بی‌سر و بن زشتی از وحدت وجود و پیوستن بخدا و مانند اینها بآن درآمیخته‌اند و اینست یک دسته صوفیانی پیدا شده‌اند که براستی از خدا و دین بیگانه و خود دشمنان بزرگ مسلمانی بوده‌اند و زشتترین بدعتها را درمیان مسلمانان پدید آورده‌اند. اینان بیکاری و گدایی را که ننگ آدمیگریست پیشه‌ی خود داشته نابکاری با پسران ساده‌رو را که در اسلام از پلیدترین گناهان است روا شمرده و پیران ایشان خود را از پیغمبران بالاتر دانسته دعواهایی می‌کرده‌اند که هیچ پیغمبری نکرده.
درمیان مسلمانان گروهی دروغگوتر از اینان نبوده چنانکه اگر کتابهای آنان را ببینیم بی‌شک نُه بهر از ده بهر آنها جز دروغ و گزافه نیست.
شیخ عطار در تذکرةالاولیاء داستانی آورده که یکی از بزرگان صوفیان درویشی را که علاقه به تربیت او داشت سه سال در بازارها بگدایی واداشت. چنانکه نوشته‌اند راهنمای خود عطار هم بصوفیگری ، یک گدایی بوده و برهنمایی او شیخ از سوداگری که مایه‌ی گردنفرازی و بهترین طاعت است دست کشیده بتنبلی و گدایی افتاده است.
از صوفیگری در جای دیگری گفتگو باید کرد. (1) در اینجا مقصود آنست که شعرا چنین پندارهای بی‌بنیاد و نازیبایی را از صوفیان گرفته و آن را با اصطلاحات میخانه بهم درآمیخته اشعار بسیاری در این زمینه سروده‌اند و الحق آبروی خود و اسلام و ایران را در یکجا بباد داده‌اند. زهی بی‌شرمی آن کسانی که خدا را «شاهد» (2) بخوانند.
زهی پلیدی آن نامردانی که پیغمبران را «پیر میکده» نامند. تفو! بر این نادانان تفو!
این سیاهکاری از آنجا برخاسته که صوفیان دسته دسته در خانقاهها گرد می‌آمدند و چون همه مفت خورده گردن ستبر می‌ساختند و هرگز غمی از روزگار بر دل نداشتند اینبود که بکامگزاری برخاسته روزانه چند بار حلقه زده درویش‌بچگان را درمیان انداخته با دف و آواز دست افشانده پای می‌کوبیدند. ولی برای فریب مردم که نانشان بریده نشود این رقص و کامگزاری را عبادت جلوه می‌دادند و بیشرمانه دعوای عشق بخدا کرده خدا را معشوق و دلبر می‌نامیدند.
برخی شعرا هم که میخوارگی را پیشه داشته و آنچه را که بنام صله‌ی شعر از این و از آن درمی‌یافتند در میخانه‌های ارمنیان یا زردشتیان صرف باده و ساده می‌کردند ، اینان اگرچه کسان تردامن و بی‌پروایی بوده و درپی آبرو نبوده‌اند و پارهای از ایشان با صوفیان دشمنی می‌نموده‌اند با آنهمه این درس را از صوفیان یاد گرفته‌اند که آنان نیز پرده‌ی خداپرستی بروی سیاهکاریهای خود بکشند و اینست که خدا را بمیخانه‌ها کشانیده و میخواری را عبادت جلوه داده و در شعرهای خود آن ننگین‌کاریها را پدید آورده‌اند :
زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست؟ مترس
آن کس که ز ترس او نیایی برِ ما پنهان ز تو در خرابه‌ی ماست مترس
پیداست که نخست این کار خاص چند شاعر بی‌ننگ و عاری بوده ولی کم‌کم زشتی آن از میان برخاسته و هر شاعری کم و بیش آلوده‌ی آن گردیده. بلکه شعرا آن را دلیل «حکمت» و «عرفان» گرفته‌اند که هر شاعری که می‌خواسته خود را حکیم و عارف جلوه دهد شعرهای خود را بدان اصطلاحات ننگین می‌آلوده.
کار بآنجا کشیده که مردی که او را «حکیم بزرگ» ایران می‌خوانند دربارهی خدا چنین می‌گوید :
با که توان گفت این سخن که نگارم شاهد هرجایی است و پرده‌نشین است
خاک بر سر حکیمی که خدا را «شاهد هرجایی» بخواند. تو گویی قحط عبارت بوده که نیاز بچنان عبارت زشتی افتاده!
این نکته را هم بگویم که بیشتر اینان نافهمیده سخن رانده‌اند و بیش از این نمی‌خواسته‌اند که بوی «وحدت وجود» از سخنان ایشان برآید و نزد مردم بعرفان و حکمت معروف شوند و اینست که بیشتر شعرهای ایشان معنای درستی ندارد که اگر خودشان زنده بودند نمی‌توانستند از عهده‌ی معنی آن برآیند. چیزی که هست مردم این شعرها را خوانده و بزور اندیشه و پندار معنی برای هر یکی درست می‌نمایند و چه‌بسا که نافهمیده و با معنیهای ناروشن آنها را بیاد می‌سپارند و این خود بدترین کاریست که می‌کنند.
👇
🔸 شعر در ایران (تکه‌ی شش از هفت)
ـ پلیدا آن کسانی که خدا را «شاهد» بخوانند!
سیاهکاری دیگری که شعرای ایران داشته‌اند آنکه کسانی پندارهای بیپای صوفیگری را با اصطلاحات میخانه بهم درآمیخته یک رشته سخنان زشت اندر زشتی پدید آورده‌اند. صوفیگری در آغاز پیدایش خود «دل از جهان کندن و از خود گذشتن و آزار بکسی نرسانیدن و اینگونه ستوده‌کاریها» بوده. ولی سپس کسانی آن را مایه‌ی فریب مردم ساخته و یک رشته پندارهای بی‌سر و بن زشتی از وحدت وجود و پیوستن بخدا و مانند اینها بآن درآمیخته‌اند و اینست یک دسته صوفیانی پیدا شده‌اند که براستی از خدا و دین بیگانه و خود دشمنان بزرگ مسلمانی بوده‌اند و زشتترین بدعتها را درمیان مسلمانان پدید آورده‌اند. اینان بیکاری و گدایی را که ننگ آدمیگریست پیشه‌ی خود داشته نابکاری با پسران ساده‌رو را که در اسلام از پلیدترین گناهان است روا شمرده و پیران ایشان خود را از پیغمبران بالاتر دانسته دعواهایی می‌کرده‌اند که هیچ پیغمبری نکرده.
درمیان مسلمانان گروهی دروغگوتر از اینان نبوده چنانکه اگر کتابهای آنان را ببینیم بی‌شک نُه بهر از ده بهر آنها جز دروغ و گزافه نیست.
شیخ عطار در تذکرةالاولیاء داستانی آورده که یکی از بزرگان صوفیان درویشی را که علاقه به تربیت او داشت سه سال در بازارها بگدایی واداشت. چنانکه نوشته‌اند راهنمای خود عطار هم بصوفیگری ، یک گدایی بوده و برهنمایی او شیخ از سوداگری که مایه‌ی گردنفرازی و بهترین طاعت است دست کشیده بتنبلی و گدایی افتاده است.
از صوفیگری در جای دیگری گفتگو باید کرد. (1) در اینجا مقصود آنست که شعرا چنین پندارهای بی‌بنیاد و نازیبایی را از صوفیان گرفته و آن را با اصطلاحات میخانه بهم درآمیخته اشعار بسیاری در این زمینه سروده‌اند و الحق آبروی خود و اسلام و ایران را در یکجا بباد داده‌اند. زهی بی‌شرمی آن کسانی که خدا را «شاهد» (2) بخوانند.
زهی پلیدی آن نامردانی که پیغمبران را «پیر میکده» نامند. تفو! بر این نادانان تفو!
این سیاهکاری از آنجا برخاسته که صوفیان دسته دسته در خانقاهها گرد می‌آمدند و چون همه مفت خورده گردن ستبر می‌ساختند و هرگز غمی از روزگار بر دل نداشتند اینبود که بکامگزاری برخاسته روزانه چند بار حلقه زده درویش‌بچگان را درمیان انداخته با دف و آواز دست افشانده پای می‌کوبیدند. ولی برای فریب مردم که نانشان بریده نشود این رقص و کامگزاری را عبادت جلوه می‌دادند و بیشرمانه دعوای عشق بخدا کرده خدا را معشوق و دلبر می‌نامیدند.
برخی شعرا هم که میخوارگی را پیشه داشته و آنچه را که بنام صله‌ی شعر از این و از آن درمی‌یافتند در میخانه‌های ارمنیان یا زردشتیان صرف باده و ساده می‌کردند ، اینان اگرچه کسان تردامن و بی‌پروایی بوده و درپی آبرو نبوده‌اند و پارهای از ایشان با صوفیان دشمنی می‌نموده‌اند با آنهمه این درس را از صوفیان یاد گرفته‌اند که آنان نیز پرده‌ی خداپرستی بروی سیاهکاریهای خود بکشند و اینست که خدا را بمیخانه‌ها کشانیده و میخواری را عبادت جلوه داده و در شعرهای خود آن ننگین‌کاریها را پدید آورده‌اند :
زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست؟ مترس
آن کس که ز ترس او نیایی برِ ما پنهان ز تو در خرابه‌ی ماست مترس
پیداست که نخست این کار خاص چند شاعر بی‌ننگ و عاری بوده ولی کم‌کم زشتی آن از میان برخاسته و هر شاعری کم و بیش آلوده‌ی آن گردیده. بلکه شعرا آن را دلیل «حکمت» و «عرفان» گرفته‌اند که هر شاعری که می‌خواسته خود را حکیم و عارف جلوه دهد شعرهای خود را بدان اصطلاحات ننگین می‌آلوده.
کار بآنجا کشیده که مردی که او را «حکیم بزرگ» ایران می‌خوانند دربارهی خدا چنین می‌گوید :
با که توان گفت این سخن که نگارم شاهد هرجایی است و پرده‌نشین است
خاک بر سر حکیمی که خدا را «شاهد هرجایی» بخواند. تو گویی قحط عبارت بوده که نیاز بچنان عبارت زشتی افتاده!
این نکته را هم بگویم که بیشتر اینان نافهمیده سخن رانده‌اند و بیش از این نمی‌خواسته‌اند که بوی «وحدت وجود» از سخنان ایشان برآید و نزد مردم بعرفان و حکمت معروف شوند و اینست که بیشتر شعرهای ایشان معنای درستی ندارد که اگر خودشان زنده بودند نمی‌توانستند از عهده‌ی معنی آن برآیند. چیزی که هست مردم این شعرها را خوانده و بزور اندیشه و پندار معنی برای هر یکی درست می‌نمایند و چه‌بسا که نافهمیده و با معنیهای ناروشن آنها را بیاد می‌سپارند و این خود بدترین کاریست که می‌کنند.
👇
اینکه توده‌ی انبوه در ایران بیشتر چیزها را نافهمیده می‌پذیرند همانا یکی از علتهای آن رواج آنگونه شعرهای بی‌معنی است. اگر در هزار سال پیش کسی در ایران برخاسته دعوا می‌کرد : من «غیب مَنیع لا یُدرِک» هستم مردم هرگز او را رها نکرده پافشاری می‌کردند که مقصود خود را از آن عبارت آشکار سازد و چون مقصود او را درمی‌یافتند که دعوای خدایی دارد خیو (3) برویش می‌انداختند که مردک تو که همچون دیگران از زنی زاییده شدی و همچون دیگران سراپا نیازی ، تو که از بیم جان از شهری بشهری گریخته‌ای ، تو که از ترس مردم بارها سخن خود را عوض کرده‌ای ـ چنین تویی چگونه خدا تواند بود؟!
ولی زشتکاریهای صوفیان و پارهای شعرا که پندار بی‌سر و ته «وحدت وجود» را بازاری ساخته و دلهای همه را پر از آن گردانیده‌اند و از آنسوی مردم را بپذیرفتن چیزهای نافهمیده عادت داده‌اند این نتیجه را پدید آورده که در زمان ما چنان مردکی پیدا شده و خود را «غیب مَنیع لا یُدرِک» خواند و هزار کسان بی‌آنکه مقصود او را بدانند سخن او را پذیرفتند. صدها کسان هم مقصود را دریافتند با اینهمه ایرادی بَرو نگرفتند! این یکی از نتیجه‌های آن سیاهکاریهای صوفیان و شعرا بوده.
پابرگیها :
1ـ کتاب «صوفیگری» دیده شود. ـ و
2ـ از شاهد در زبان صوفیان و شعرا بچه‌های نابکار مقصود است.
3ـ خیو (xayu) = تُف ـ و
🌸
ولی زشتکاریهای صوفیان و پارهای شعرا که پندار بی‌سر و ته «وحدت وجود» را بازاری ساخته و دلهای همه را پر از آن گردانیده‌اند و از آنسوی مردم را بپذیرفتن چیزهای نافهمیده عادت داده‌اند این نتیجه را پدید آورده که در زمان ما چنان مردکی پیدا شده و خود را «غیب مَنیع لا یُدرِک» خواند و هزار کسان بی‌آنکه مقصود او را بدانند سخن او را پذیرفتند. صدها کسان هم مقصود را دریافتند با اینهمه ایرادی بَرو نگرفتند! این یکی از نتیجه‌های آن سیاهکاریهای صوفیان و شعرا بوده.
پابرگیها :
1ـ کتاب «صوفیگری» دیده شود. ـ و
2ـ از شاهد در زبان صوفیان و شعرا بچه‌های نابکار مقصود است.
3ـ خیو (xayu) = تُف ـ و
🌸
🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش دوم : مشروطه
🔸 7ـ2) تاریخ هیجده‌ساله را چرا نوشتم؟
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
🔸 7ـ2) تاریخ هیجده‌ساله را چرا نوشتم؟
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
Telegraph
«تاریخ و پندهایش» ، بخش دوم : مشروطه : 7ـ2) تاریخ هیجده‌ساله را چرا نوشتم؟
بارها در پیرامون نوشتن این تاریخ سخن رانده‌ام و باز جای سخن باز است. چنانکه گفته‌ام با گرفتاریهایی که من در زندگانی می‌دارم و می‌باید بکوشم و روزی بدست آورم ، و با کوششهایی که در راه نوشتن و چاپ کردن پیمان بگردن گرفته‌ام ، بسیار سخت است که آگاهیهای پراکنده‌ای…
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید
🔸 قاعده‌های آذری (تکه‌ی یک از یک)
در اینجا نیز آنچه را که ناروشن است و بیگمان نیست رها کرده‌ایم و تنها چیزهای روشن را خواهیم نگاشت. هم باید دانست بسیاری از این قاعده‌ها در نیمزبانهای دیگر نیز روانست و این نزدیکی و پیوستگی نیمزبانها را با یکدیگر می‌رساند و پیداست که همگی از یک سرچشمه پدید آمده است.
١ـ در فارسی بیشتر «ستایش» را پس از «ستوده» آورند ، چنانکه : مرد نیک ، سخن سودمند. در آذری وارونه‌ی اینست و ستایش پیشتر آورده می‌شود : «خونین اسره» و «در سبد». در بیشتر نیمزبانها همین راه است. باباطاهر می‌گوید : تو که مشکینه کاکل در قفایی.
٢ـ در فارسی «داشته» را پیش از «دارنده» آورند ، چنانکه : موی سر ، رنگ چهره. در آذری وارونه‌ی آن دیده می‌شود : «سلطان شیخ زاهد چوگان گوییُم» و «اویانی بنده‌ایُم» و «قدرت زنجیریُم». این نیز در نیمزبانها روانست. امیر پازواری گوید : «مه پوست کلا شال ناهار ببیه» (پوست کلاه من ناهار شغال شده).
در بسیاری از نامهای رودها و آبادیهای آذربایگان که از باستان‌زمان بازمانده ، نیز ستایش و یا دارنده پیشتر آورده شده ، چون : مهرانرود ، قانلانتی (قافلانکوه) ، ولیانکوه ، سراورود ، کارارود (کلان‌رود) و زرین‌رود و مانند اینها.
٣ـ «می» که در فارسی بر سر اکنون همانزمانی (1) آورده شود در آذری دیده نمی‌شود : «آزواجم» (من می‌گویم) و «اسره ریجی» (اشک می‌ریزد) ، و خواهیم دید میانه‌ی دو گونه‌ی اکنون که همانزمانی و همارگی باشد چه جدایی می‌گزارده‌اند.
٤ـ باء که در فارسی بر سر فرمان[=امر] و مانند آن آورده شود در آن زبان «بو» دیده می‌شود : «بوجیم» (بچینم) ، و «بوپارسر» (بپرسد).
٥ ـ چه در کار (فعل) و چه در جای دیگر در گوینده‌ی تنها (متکلم وحده) بجای «م» فارسی «ایُم» دیده می‌شود : «آمریُم» (آمدم) ، و «پشت زوریُم» (زور پشتم) و مانند اینها. لیکن در اکنون در برخی جا این را نمی‌بینیم و آن را همچون فارسی می‌یابیم : «اویانی خوانم» ، و «به بر اویانی رانم» و «چه عشق نالم». گویا جدایی میانه‌ی همانزمانی و همارگیِ اکنون از این راه گزارده می‌شده است.
پابرگیها :
1ـ برای آگاهی از گونه‌های کارواژه‌ها (فعل حال ، گذشته و امر) کتاب «زبان پاک» دیده شود. ـ و
🌸
🔸 قاعده‌های آذری (تکه‌ی یک از یک)
در اینجا نیز آنچه را که ناروشن است و بیگمان نیست رها کرده‌ایم و تنها چیزهای روشن را خواهیم نگاشت. هم باید دانست بسیاری از این قاعده‌ها در نیمزبانهای دیگر نیز روانست و این نزدیکی و پیوستگی نیمزبانها را با یکدیگر می‌رساند و پیداست که همگی از یک سرچشمه پدید آمده است.
١ـ در فارسی بیشتر «ستایش» را پس از «ستوده» آورند ، چنانکه : مرد نیک ، سخن سودمند. در آذری وارونه‌ی اینست و ستایش پیشتر آورده می‌شود : «خونین اسره» و «در سبد». در بیشتر نیمزبانها همین راه است. باباطاهر می‌گوید : تو که مشکینه کاکل در قفایی.
٢ـ در فارسی «داشته» را پیش از «دارنده» آورند ، چنانکه : موی سر ، رنگ چهره. در آذری وارونه‌ی آن دیده می‌شود : «سلطان شیخ زاهد چوگان گوییُم» و «اویانی بنده‌ایُم» و «قدرت زنجیریُم». این نیز در نیمزبانها روانست. امیر پازواری گوید : «مه پوست کلا شال ناهار ببیه» (پوست کلاه من ناهار شغال شده).
در بسیاری از نامهای رودها و آبادیهای آذربایگان که از باستان‌زمان بازمانده ، نیز ستایش و یا دارنده پیشتر آورده شده ، چون : مهرانرود ، قانلانتی (قافلانکوه) ، ولیانکوه ، سراورود ، کارارود (کلان‌رود) و زرین‌رود و مانند اینها.
٣ـ «می» که در فارسی بر سر اکنون همانزمانی (1) آورده شود در آذری دیده نمی‌شود : «آزواجم» (من می‌گویم) و «اسره ریجی» (اشک می‌ریزد) ، و خواهیم دید میانه‌ی دو گونه‌ی اکنون که همانزمانی و همارگی باشد چه جدایی می‌گزارده‌اند.
٤ـ باء که در فارسی بر سر فرمان[=امر] و مانند آن آورده شود در آن زبان «بو» دیده می‌شود : «بوجیم» (بچینم) ، و «بوپارسر» (بپرسد).
٥ ـ چه در کار (فعل) و چه در جای دیگر در گوینده‌ی تنها (متکلم وحده) بجای «م» فارسی «ایُم» دیده می‌شود : «آمریُم» (آمدم) ، و «پشت زوریُم» (زور پشتم) و مانند اینها. لیکن در اکنون در برخی جا این را نمی‌بینیم و آن را همچون فارسی می‌یابیم : «اویانی خوانم» ، و «به بر اویانی رانم» و «چه عشق نالم». گویا جدایی میانه‌ی همانزمانی و همارگیِ اکنون از این راه گزارده می‌شده است.
پابرگیها :
1ـ برای آگاهی از گونه‌های کارواژه‌ها (فعل حال ، گذشته و امر) کتاب «زبان پاک» دیده شود. ـ و
🌸
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)
🔸 شعر در ایران (تکه‌ی هفت از هفت)
ـ شاعری که بهجو و دشنام زبان بیالاید پستی و پلیدی خود را نشان داده
زمینه‌ی دیگری که شعرا برای چامه‌سرایی خود برگزیده‌اند هجو و دشنام است. این کار آن دسته از شعراست که کار گدایی را بقُلدوری رسانیده بوده‌اند. چنانکه پارهای گدایان چون بخشش نیافت زبان بدشنام و نفرین باز می‌کند ، اینان نیز برای آنکه توانگران را بترسانند از هجو و دشنام پرهیز نداشته‌اند. و چون اینگونه چامه‌سرایان بسیار کم بوده‌اند ما بسخن دراز دربارهی آنان نمی‌پردازیم. ولی از یاد این نکته غفلت نمی‌نماییم که نگهداری هجوهای اینان و اینکه آن زشتگوییها را از دیوانها بیرون نمی‌کنند عیب بزرگی بر ایران است. یک مردمی تا چه اندازه بیراه باشد که دشنام و زشتگویی را نیز جزو «ادبیات» دانسته در کتابها نگاه دارد!
نیز آن دسته شعرایی که نام «غلام» و «شاهد» در شعرهای خود برده‌اند زشتترین خیانت را به ایران کرده‌اند. اینان اگر سخن از دُر و گهر می‌سرودند جبران این خیانتکاریشان نمی‌کرد و هرگز شایسته نبود که ایرانیان گفته‌های آنان را نگاه دارند و مایه‌ی سرافکندگی یک کشور کهن همچون ایران را فراهم سازند!
ـ ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد
سخن کوتاه کنیم : شعرای گذشته‌ی ایران با همهی بیشماری تنها چند تن بشماری از آنان درخور آنست که ایرانیان مایه‌ی سرفرازی خود شمرده نامهای اینان را در کتابها نگاه دارند. و سرآمد اینان هم بیگفتگو شاعر گرانمایه‌ی ایران فردوسی است. این مرد غیرتمند زبونی‌ای را که زبان ایران در برابر زبان تازی پیدا کرده بود برنتافته با سی سال رنج شاهنامه را سروده که خود مایه‌ی زندگی زبان فارسی گردیده. این شاعر برگزیده نه غزلهای بیهوده سروده و نه ستایشهای نابجا کرده و در پاکنهادی او این بس که در گله و بدگویی از سلطان‌محمود هم آنهمه پاکزبانی نموده است. هر کسی می‌تواند بر شعرای دیگر ایران نکوهش کرده بگوید : باری چرا فردوسی نبوده‌اند؟!
به هر حال شعرای امروزی ایران باید راههای نوینی برای شعرسرایی در پیش گیرند. ما بارها گفته‌ایم و اینک بار دیگر می‌گوییم : «ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد». امروز باید ایرانیان خطی میانه‌ی گذشته و آینده کشیده در هر کاری خرد را آموزگار خود ساخته بنیاد نوینی بگزارند. در زمینه‌ی شعر هم باید بیکبار از گذشتگان چشم پوشید و هرگز گِرد پیروی آنان نگردید و براهنمایی خرد راه نوینی آغاز کرد. ما راهنماییها را که در این باره داریم به اجمال می‌نماییم و امیدواریم شعرایی که با ما همراهی دارند این آرزوی ما بدستیاری آنان انجام خواهد گرفت :
1ـ سخن جز از بهر معنی نباید سرود و از بیهوده‌گویی پاک پرهیز جست. شعر که نه از بهر معنی گفته شود بچیزهای پوچ و بی‌مغز مانسته نشان بی‌مغزی گوینده نیز خواهد بود. سخنی که بهنگام نیاز بآن گفته شود ارج زر و سیم خواهد داشت ولی سخنی که بی‌نیازانه گفته شود بی‌ارجتر از سفال‌پاره خواهد بود.
2ـ همیشه باید سامان سخن را نگاه داشت و شعری که آن سامان را بهم بزند یا مایه‌ی بیش و کمی معنی باشد باید از آن درگذشت. باید کم گفت و سخنان مغزدار و بسامان گفت.
3ـ باید از ستایشگری سخت پرهیز کرده آزادگی خود را فدای شعر نساخت. از چاپلوسی سخت برکنار بود. بویژه از چاپلوسی بر ستمگران که خود ستمگری را رواج دادن است. شاعر اگر ارج جربزه‌ی خدادادی خود را بداند باید همیشه بنکوهشِ ستم ترزبان باشد.
4ـ باید از گزافه که عیب بزرگی بر زبان فارسی شده کناره جست. نیز گِرد مضمونهای سرسام‌آمیز که شعرای پیشین رواج داده‌اند نگردید.
5ـ باید از غزل که جز بیهوده‌گویی نیست پرهیز کرد و برای جبران سیاهکاریهای شعرای گذشته شعرها در نکوهش شاهدبازی و اینگونه پستیها سرود تا ایران را از سرافکندگی درآورد. (1) هم باید مردم را از زیان صوفیگری و پندارهای پوچ صوفیان که در دلها جا گرفته آگاه ساخت.
6ـ بجای هجوها و شعرهای دشنام‌آمیز که شعرای پیشین سروده‌اند باید شعرها در نکوهش دشنام‌گویی و بدزبانی که در ایران سخت شیوع دارد و خود مایه‌ی سرافکندگی است سرود و مردم را از آنها بازداشت.
7ـ ما امروز صدها زمینه‌های سودمند برای سخنوری داریم. باید این زبونی را که شرقیان در برابر غربیان دارند نکوهش کرد. از رواج بدآموزیهای اروپاییان در شرق جلوگیری کرد. از یکسوی با بیدینی و از سوی دیگر با گمراهیهای دینی و با خرافه‌ها و افسانه‌ها نبرد نمود. از ایران بنیاد پراکنده‌دینی و پراکنده‌زبانی را برانداخت. زنان را بآنچه شایسته‌ی ایشان است راه نمود. جوانان را از بلهوسیهای پُرگزند بازداشت و صدها مانند اینها.
👇
🔸 شعر در ایران (تکه‌ی هفت از هفت)
ـ شاعری که بهجو و دشنام زبان بیالاید پستی و پلیدی خود را نشان داده
زمینه‌ی دیگری که شعرا برای چامه‌سرایی خود برگزیده‌اند هجو و دشنام است. این کار آن دسته از شعراست که کار گدایی را بقُلدوری رسانیده بوده‌اند. چنانکه پارهای گدایان چون بخشش نیافت زبان بدشنام و نفرین باز می‌کند ، اینان نیز برای آنکه توانگران را بترسانند از هجو و دشنام پرهیز نداشته‌اند. و چون اینگونه چامه‌سرایان بسیار کم بوده‌اند ما بسخن دراز دربارهی آنان نمی‌پردازیم. ولی از یاد این نکته غفلت نمی‌نماییم که نگهداری هجوهای اینان و اینکه آن زشتگوییها را از دیوانها بیرون نمی‌کنند عیب بزرگی بر ایران است. یک مردمی تا چه اندازه بیراه باشد که دشنام و زشتگویی را نیز جزو «ادبیات» دانسته در کتابها نگاه دارد!
نیز آن دسته شعرایی که نام «غلام» و «شاهد» در شعرهای خود برده‌اند زشتترین خیانت را به ایران کرده‌اند. اینان اگر سخن از دُر و گهر می‌سرودند جبران این خیانتکاریشان نمی‌کرد و هرگز شایسته نبود که ایرانیان گفته‌های آنان را نگاه دارند و مایه‌ی سرافکندگی یک کشور کهن همچون ایران را فراهم سازند!
ـ ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد
سخن کوتاه کنیم : شعرای گذشته‌ی ایران با همهی بیشماری تنها چند تن بشماری از آنان درخور آنست که ایرانیان مایه‌ی سرفرازی خود شمرده نامهای اینان را در کتابها نگاه دارند. و سرآمد اینان هم بیگفتگو شاعر گرانمایه‌ی ایران فردوسی است. این مرد غیرتمند زبونی‌ای را که زبان ایران در برابر زبان تازی پیدا کرده بود برنتافته با سی سال رنج شاهنامه را سروده که خود مایه‌ی زندگی زبان فارسی گردیده. این شاعر برگزیده نه غزلهای بیهوده سروده و نه ستایشهای نابجا کرده و در پاکنهادی او این بس که در گله و بدگویی از سلطان‌محمود هم آنهمه پاکزبانی نموده است. هر کسی می‌تواند بر شعرای دیگر ایران نکوهش کرده بگوید : باری چرا فردوسی نبوده‌اند؟!
به هر حال شعرای امروزی ایران باید راههای نوینی برای شعرسرایی در پیش گیرند. ما بارها گفته‌ایم و اینک بار دیگر می‌گوییم : «ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد». امروز باید ایرانیان خطی میانه‌ی گذشته و آینده کشیده در هر کاری خرد را آموزگار خود ساخته بنیاد نوینی بگزارند. در زمینه‌ی شعر هم باید بیکبار از گذشتگان چشم پوشید و هرگز گِرد پیروی آنان نگردید و براهنمایی خرد راه نوینی آغاز کرد. ما راهنماییها را که در این باره داریم به اجمال می‌نماییم و امیدواریم شعرایی که با ما همراهی دارند این آرزوی ما بدستیاری آنان انجام خواهد گرفت :
1ـ سخن جز از بهر معنی نباید سرود و از بیهوده‌گویی پاک پرهیز جست. شعر که نه از بهر معنی گفته شود بچیزهای پوچ و بی‌مغز مانسته نشان بی‌مغزی گوینده نیز خواهد بود. سخنی که بهنگام نیاز بآن گفته شود ارج زر و سیم خواهد داشت ولی سخنی که بی‌نیازانه گفته شود بی‌ارجتر از سفال‌پاره خواهد بود.
2ـ همیشه باید سامان سخن را نگاه داشت و شعری که آن سامان را بهم بزند یا مایه‌ی بیش و کمی معنی باشد باید از آن درگذشت. باید کم گفت و سخنان مغزدار و بسامان گفت.
3ـ باید از ستایشگری سخت پرهیز کرده آزادگی خود را فدای شعر نساخت. از چاپلوسی سخت برکنار بود. بویژه از چاپلوسی بر ستمگران که خود ستمگری را رواج دادن است. شاعر اگر ارج جربزه‌ی خدادادی خود را بداند باید همیشه بنکوهشِ ستم ترزبان باشد.
4ـ باید از گزافه که عیب بزرگی بر زبان فارسی شده کناره جست. نیز گِرد مضمونهای سرسام‌آمیز که شعرای پیشین رواج داده‌اند نگردید.
5ـ باید از غزل که جز بیهوده‌گویی نیست پرهیز کرد و برای جبران سیاهکاریهای شعرای گذشته شعرها در نکوهش شاهدبازی و اینگونه پستیها سرود تا ایران را از سرافکندگی درآورد. (1) هم باید مردم را از زیان صوفیگری و پندارهای پوچ صوفیان که در دلها جا گرفته آگاه ساخت.
6ـ بجای هجوها و شعرهای دشنام‌آمیز که شعرای پیشین سروده‌اند باید شعرها در نکوهش دشنام‌گویی و بدزبانی که در ایران سخت شیوع دارد و خود مایه‌ی سرافکندگی است سرود و مردم را از آنها بازداشت.
7ـ ما امروز صدها زمینه‌های سودمند برای سخنوری داریم. باید این زبونی را که شرقیان در برابر غربیان دارند نکوهش کرد. از رواج بدآموزیهای اروپاییان در شرق جلوگیری کرد. از یکسوی با بیدینی و از سوی دیگر با گمراهیهای دینی و با خرافه‌ها و افسانه‌ها نبرد نمود. از ایران بنیاد پراکنده‌دینی و پراکنده‌زبانی را برانداخت. زنان را بآنچه شایسته‌ی ایشان است راه نمود. جوانان را از بلهوسیهای پُرگزند بازداشت و صدها مانند اینها.
👇
اگر شعرا دربند آنند که از هنر خدادادی خود سودی به ایران برسانند و خود را درمیان ایرانیان نام‌آور و گرانمایه گردانند باید در این زمینه‌ها شعر بسرایند وگرنه سخنبازی و آنگونه شعرسازی که امروز هست و درمیان جوانان روز بروز بر رواج خود می‌افزاید جز گزند و آسیب بر ایران نتیجه نخواهد داشت.
این را هم باید گفت که بسیاری از جوانان شعرسرای امروزی اگر هیچ شعر نگویند برای خود و دیگران بهتر خواهد بود. شعر جربزه‌ی خدادادی می‌خواهد و این جربزه را هر کسی ندارد و بیشتر جوانان امروزی با نداشتن جربزه زبان بشعر می‌گشایند و اینست که خود را رسوا می‌گردانند.
اینان می‌پندارند همین که چند جمله‌ای بهم بافتند و وزن و قافیه برای آنها درست گردانیدند آن جمله‌ها شعر بشمار است و آن بافنده شاعر ، دیگر نمی‌گویند آیا نتیجه‌ی آن چیست؟! آیا چه سودی برای گوینده یا شنونده دارد؟!
اگرچه گناه این جوانان امروز بگردن روزنامه‌هاست که بهوای پر کردن ستونهای خود هر چرندی را از نظم یا نثر چاپ می‌نمایند و هر جوانی چون شعر خود را در روزنامه‌ای چاپ شده یافت هرچه دلیرتر گردیده شب و روز یاوه‌بافی می‌نماید و بدینسان هوش و مغز خود را هدر می‌سازد!
کمتر کسی است که در آغاز جوانی هوس شاعری دامنگیر او نشود. ولی فیروزبخت آن کسی که خویشتن پی بزیان کار برده یا خردمندی او را از آن زیان آگاه گرداند.
شگفتتر از همه آنکه در بیشتر شهرهای ایران و افغانستان انجمنهای ادبی برپا گردیده و بسیاری از این انجمنها کاری جز آن ندارد که جوانان بلکه کودکان را بشعرسرایی برانگیزد و هفته‌ای یک بار که گرد هم می‌آیند غزلهای تازه خوانده پیر و جوان راپورت عشقبازیهای هفتگی خود را (عشقبازی دروغی با دلبر پنداری) با نظم بآگاهی دیگران می‌رساند و هر شعری که خوانده شد نیک یا بد ، آن را پسندیده دست می‌زنند و بدینسان جوانان را بشعرگویی دلیرتر می‌گردانند ـ آیا این رسم خردمندیست؟!
در پایان گفتار دوباره می‌گوییم که مقصود ما از این گفتار و دیگر گفتارهایی که داریم جز فیروزی و سرفرازی ایران نیست و هرآنچه می‌گوییم دلیل آن را همراه می‌آوریم. با اینهمه اگر کسانی ایراد بر گفته‌های ما دارند یا خطایی بر ما گرفته‌اند آنان نیز بنویسند که ما خودمان نگارش ایشان را چاپ می‌نماییم ـ اما آن بدگوییها و پرده‌دریها که در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه کرده شود ما آنها را جز نشان پستی و فرومایگی آن کسان نمی‌دانیم و اینک پاسخ آنان را با این چند سطر پیام می‌فرستیم.
پابرگی :
1ـ این پند سراسر دلسوزانه‌ی کسروی را بسنجید با دکتر ادیبانی که دیوانهای شاعران زمان مغول و پس از آن را یکایک جسته و شعرهای سراسر بیشرمانه‌ی ایشان را گرد آورده و از آنها کتاب ساخته و راه روزی برای خود و گمراهی و بدآموزی برای جوانان گردانیده. ـ و
🌸
این را هم باید گفت که بسیاری از جوانان شعرسرای امروزی اگر هیچ شعر نگویند برای خود و دیگران بهتر خواهد بود. شعر جربزه‌ی خدادادی می‌خواهد و این جربزه را هر کسی ندارد و بیشتر جوانان امروزی با نداشتن جربزه زبان بشعر می‌گشایند و اینست که خود را رسوا می‌گردانند.
اینان می‌پندارند همین که چند جمله‌ای بهم بافتند و وزن و قافیه برای آنها درست گردانیدند آن جمله‌ها شعر بشمار است و آن بافنده شاعر ، دیگر نمی‌گویند آیا نتیجه‌ی آن چیست؟! آیا چه سودی برای گوینده یا شنونده دارد؟!
اگرچه گناه این جوانان امروز بگردن روزنامه‌هاست که بهوای پر کردن ستونهای خود هر چرندی را از نظم یا نثر چاپ می‌نمایند و هر جوانی چون شعر خود را در روزنامه‌ای چاپ شده یافت هرچه دلیرتر گردیده شب و روز یاوه‌بافی می‌نماید و بدینسان هوش و مغز خود را هدر می‌سازد!
کمتر کسی است که در آغاز جوانی هوس شاعری دامنگیر او نشود. ولی فیروزبخت آن کسی که خویشتن پی بزیان کار برده یا خردمندی او را از آن زیان آگاه گرداند.
شگفتتر از همه آنکه در بیشتر شهرهای ایران و افغانستان انجمنهای ادبی برپا گردیده و بسیاری از این انجمنها کاری جز آن ندارد که جوانان بلکه کودکان را بشعرسرایی برانگیزد و هفته‌ای یک بار که گرد هم می‌آیند غزلهای تازه خوانده پیر و جوان راپورت عشقبازیهای هفتگی خود را (عشقبازی دروغی با دلبر پنداری) با نظم بآگاهی دیگران می‌رساند و هر شعری که خوانده شد نیک یا بد ، آن را پسندیده دست می‌زنند و بدینسان جوانان را بشعرگویی دلیرتر می‌گردانند ـ آیا این رسم خردمندیست؟!
در پایان گفتار دوباره می‌گوییم که مقصود ما از این گفتار و دیگر گفتارهایی که داریم جز فیروزی و سرفرازی ایران نیست و هرآنچه می‌گوییم دلیل آن را همراه می‌آوریم. با اینهمه اگر کسانی ایراد بر گفته‌های ما دارند یا خطایی بر ما گرفته‌اند آنان نیز بنویسند که ما خودمان نگارش ایشان را چاپ می‌نماییم ـ اما آن بدگوییها و پرده‌دریها که در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه کرده شود ما آنها را جز نشان پستی و فرومایگی آن کسان نمی‌دانیم و اینک پاسخ آنان را با این چند سطر پیام می‌فرستیم.
پابرگی :
1ـ این پند سراسر دلسوزانه‌ی کسروی را بسنجید با دکتر ادیبانی که دیوانهای شاعران زمان مغول و پس از آن را یکایک جسته و شعرهای سراسر بیشرمانه‌ی ایشان را گرد آورده و از آنها کتاب ساخته و راه روزی برای خود و گمراهی و بدآموزی برای جوانان گردانیده. ـ و
🌸