پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

🔸 قاعده‌های آذری (تکه‌ی یک از یک)


در اینجا نیز آنچه را که ناروشن است و بیگمان نیست رها کرده‌ایم و تنها چیزهای روشن را خواهیم نگاشت. هم باید دانست بسیاری از این قاعده‌ها در نیمزبانهای دیگر نیز روانست و این نزدیکی و پیوستگی نیمزبانها را با یکدیگر می‌رساند و پیداست که همگی از یک سرچشمه پدید آمده است.

١ـ در فارسی بیشتر «ستایش» را پس از «ستوده» آورند ، چنانکه : مرد نیک ، سخن سودمند. در آذری وارونه‌ی اینست و ستایش پیشتر آورده می‌شود : «خونین اسره» و «در سبد». در بیشتر نیمزبانها همین راه است. باباطاهر می‌گوید : تو که مشکینه کاکل در قفایی.

٢ـ در فارسی «داشته» را پیش از «دارنده» آورند ، چنانکه : موی سر ، رنگ چهره. در آذری وارونه‌ی آن دیده می‌شود : «سلطان شیخ زاهد چوگان گوییُم» و «اویانی بنده‌ایُم» و «قدرت زنجیریُم». این نیز در نیمزبانها روانست. امیر پازواری گوید : «مه پوست کلا شال ناهار ببیه» (پوست کلاه من ناهار شغال شده).

در بسیاری از نامهای رودها و آبادیهای آذربایگان که از باستان‌زمان بازمانده ، نیز ستایش و یا دارنده پیشتر آورده شده ، چون : مهرانرود ، قانلانتی (قافلانکوه) ، ولیانکوه ، سراورود ، کارارود (کلان‌رود) و زرین‌رود و مانند اینها.

٣ـ «می» که در فارسی بر سر اکنون همانزمانی (1) آورده شود در آذری دیده نمی‌شود : «آزواجم» (من می‌گویم) و «اسره ریجی» (اشک می‌ریزد) ، و خواهیم دید میانه‌ی دو گونه‌ی اکنون که همانزمانی و همارگی باشد چه جدایی می‌گزارده‌اند.

٤ـ باء که در فارسی بر سر فرمان[=امر] و مانند آن آورده شود در آن زبان «بو» دیده می‌شود : «بوجیم» (بچینم) ، و «بوپارسر» (بپرسد).

٥ ـ چه در کار (فعل) و چه در جای دیگر در گوینده‌ی تنها (متکلم وحده) بجای «م» فارسی «ایُم» دیده می‌شود : «آمریُم» (آمدم) ، و «پشت زوریُم» (زور پشتم) و مانند اینها. لیکن در اکنون در برخی جا این را نمی‌بینیم و آن را همچون فارسی می‌یابیم : «اویانی خوانم» ، و «به بر اویانی رانم» و «چه عشق نالم». گویا جدایی میانه‌ی همانزمانی و همارگیِ اکنون از این راه گزارده می‌شده است.


پابرگیها :
1ـ برای آگاهی از گونه‌های کارواژه‌ها (فعل حال ، گذشته و امر) کتاب «زبان پاک» دیده شود. ـ و


🌸
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی هفت از هفت)


ـ شاعری که بهجو و دشنام زبان بیالاید پستی و پلیدی خود را نشان داده

زمینه‌ی دیگری که شعرا برای چامه‌سرایی خود برگزیده‌اند هجو و دشنام است. این کار آن دسته از شعراست که کار گدایی را بقُلدوری رسانیده بوده‌اند. چنانکه پاره‌‌ای گدایان چون بخشش نیافت زبان بدشنام و نفرین باز می‌کند ، اینان نیز برای آنکه توانگران را بترسانند از هجو و دشنام پرهیز نداشته‌اند. و چون اینگونه چامه‌سرایان بسیار کم بوده‌اند ما بسخن دراز درباره‌ی آنان نمی‌پردازیم. ولی از یاد این نکته غفلت نمی‌نماییم که نگهداری هجوهای اینان و اینکه آن زشتگوییها را از دیوانها بیرون نمی‌کنند عیب بزرگی بر ایران است. یک مردمی تا چه اندازه بیراه باشد که دشنام و زشتگویی را نیز جزو «ادبیات» دانسته در کتابها نگاه دارد!

نیز آن دسته شعرایی که نام «غلام» و «شاهد» در شعرهای خود برده‌اند زشتترین خیانت را به ایران کرده‌اند. اینان اگر سخن از دُر و گهر می‌سرودند جبران این خیانتکاریشان نمی‌کرد و هرگز شایسته نبود که ایرانیان گفته‌های آنان را نگاه دارند و مایه‌ی سرافکندگی یک کشور کهن همچون ایران را فراهم سازند!


ـ ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد

سخن کوتاه کنیم : شعرای گذشته‌ی ایران با همه‌ی بیشماری تنها چند تن بشماری از آنان درخور آنست که ایرانیان مایه‌ی سرفرازی خود شمرده نامهای اینان را در کتابها نگاه دارند. و سرآمد اینان هم بیگفتگو شاعر گرانمایه‌ی ایران فردوسی است. این مرد غیرتمند زبونی‌ای را که زبان ایران در برابر زبان تازی پیدا کرده بود برنتافته با سی سال رنج شاهنامه را سروده که خود مایه‌ی زندگی زبان فارسی گردیده. این شاعر برگزیده نه غزلهای بیهوده سروده و نه ستایشهای نابجا کرده و در پاکنهادی او این بس که در گله و بدگویی از سلطان‌محمود هم آنهمه پاکزبانی نموده است. هر کسی می‌تواند بر شعرای دیگر ایران نکوهش کرده بگوید : باری چرا فردوسی نبوده‌اند؟!

به هر حال شعرای امروزی ایران باید راههای نوینی برای شعرسرایی در پیش گیرند. ما بارها گفته‌ایم و اینک بار دیگر می‌گوییم : «ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد». امروز باید ایرانیان خطی میانه‌ی گذشته و آینده کشیده در هر کاری خرد را آموزگار خود ساخته بنیاد نوینی بگزارند. در زمینه‌ی شعر هم باید بیکبار از گذشتگان چشم پوشید و هرگز گِرد پیروی آنان نگردید و براهنمایی خرد راه نوینی آغاز کرد. ما راهنماییها را که در این باره داریم به اجمال می‌نماییم و امیدواریم شعرایی که با ما همراهی دارند این آرزوی ما بدستیاری آنان انجام خواهد گرفت :

1ـ سخن جز از بهر معنی نباید سرود و از بیهوده‌گویی پاک پرهیز جست. شعر که نه از بهر معنی گفته شود بچیزهای پوچ و بی‌مغز مانسته نشان بی‌مغزی گوینده نیز خواهد بود. سخنی که بهنگام نیاز بآن گفته شود ارج زر و سیم خواهد داشت ولی سخنی که بی‌نیازانه گفته شود بی‌ارجتر از سفال‌پاره خواهد بود.

2ـ همیشه باید سامان سخن را نگاه داشت و شعری که آن سامان را بهم بزند یا مایه‌ی بیش و کمی معنی باشد باید از آن درگذشت. باید کم گفت و سخنان مغزدار و بسامان گفت.

3ـ باید از ستایشگری سخت پرهیز کرده آزادگی خود را فدای شعر نساخت. از چاپلوسی سخت برکنار بود. بویژه از چاپلوسی بر ستمگران که خود ستمگری را رواج دادن است. شاعر اگر ارج جربزه‌ی خدادادی خود را بداند باید همیشه بنکوهشِ ستم ترزبان باشد.

4ـ باید از گزافه که عیب بزرگی بر زبان فارسی شده کناره جست. نیز گِرد مضمونهای سرسام‌آمیز که شعرای پیشین رواج داده‌اند نگردید.

5ـ باید از غزل که جز بیهوده‌گویی نیست پرهیز کرد و برای جبران سیاهکاریهای شعرای گذشته شعرها در نکوهش شاهدبازی و اینگونه پستیها سرود تا ایران را از سرافکندگی درآورد. (1) هم باید مردم را از زیان صوفیگری و پندارهای پوچ صوفیان که در دلها جا گرفته آگاه ساخت.

6ـ بجای هجوها و شعرهای دشنام‌آمیز که شعرای پیشین سروده‌اند باید شعرها در نکوهش دشنام‌گویی و بدزبانی که در ایران سخت شیوع دارد و خود مایه‌ی سرافکندگی است سرود و مردم را از آنها بازداشت.

7ـ ما امروز صدها زمینه‌های سودمند برای سخنوری داریم. باید این زبونی را که شرقیان در برابر غربیان دارند نکوهش کرد. از رواج بدآموزیهای اروپاییان در شرق جلوگیری کرد. از یکسوی با بیدینی و از سوی دیگر با گمراهیهای دینی و با خرافه‌ها و افسانه‌ها نبرد نمود. از ایران بنیاد پراکنده‌دینی و پراکنده‌زبانی را برانداخت. زنان را بآنچه شایسته‌ی ایشان است راه نمود. جوانان را از بلهوسیهای پُرگزند بازداشت و صدها مانند اینها.


👇
اگر شعرا دربند آنند که از هنر خدادادی خود سودی به ایران برسانند و خود را درمیان ایرانیان نام‌آور و گرانمایه گردانند باید در این زمینه‌ها شعر بسرایند وگرنه سخنبازی و آنگونه شعرسازی که امروز هست و درمیان جوانان روز بروز بر رواج خود می‌افزاید جز گزند و آسیب بر ایران نتیجه‌ نخواهد داشت.

این را هم باید گفت که بسیاری از جوانان شعرسرای امروزی اگر هیچ شعر نگویند برای خود و دیگران بهتر خواهد بود. شعر جربزه‌ی خدادادی می‌خواهد و این جربزه را هر کسی ندارد و بیشتر جوانان امروزی با نداشتن جربزه زبان بشعر می‌گشایند و اینست که خود را رسوا می‌گردانند.

اینان می‌پندارند همین که چند جمله‌ای بهم بافتند و وزن و قافیه برای آنها درست گردانیدند آن جمله‌ها شعر بشمار است و آن بافنده شاعر ، دیگر نمی‌گویند آیا نتیجه‌ی آن چیست؟! آیا چه سودی برای گوینده یا شنونده دارد؟!

اگرچه گناه این جوانان امروز بگردن روزنامه‌هاست که بهوای پر کردن ستونهای خود هر چرندی را از نظم یا نثر چاپ می‌نمایند و هر جوانی چون شعر خود را در روزنامه‌ای چاپ شده یافت هرچه دلیرتر گردیده شب و روز یاوه‌بافی می‌نماید و بدینسان هوش و مغز خود را هدر می‌سازد!

کمتر کسی است که در آغاز جوانی هوس شاعری دامنگیر او نشود. ولی فیروزبخت آن کسی که خویشتن پی بزیان کار برده یا خردمندی او را از آن زیان آگاه گرداند.

شگفتتر از همه آنکه در بیشتر شهرهای ایران و افغانستان انجمنهای ادبی برپا گردیده و بسیاری از این انجمنها کاری جز آن ندارد که جوانان بلکه کودکان را بشعرسرایی برانگیزد و هفته‌ای یک بار که گرد هم می‌آیند غزلهای تازه خوانده پیر و جوان راپورت عشقبازیهای هفتگی خود را (عشقبازی دروغی با دلبر پنداری) با نظم بآگاهی دیگران می‌رساند و هر شعری که خوانده شد نیک یا بد ، آن را پسندیده دست می‌زنند و بدینسان جوانان را بشعرگویی دلیرتر می‌گردانند ـ آیا این رسم خردمندیست؟!

در پایان گفتار دوباره می‌گوییم که مقصود ما از این گفتار و دیگر گفتارهایی که داریم جز فیروزی و سرفرازی ایران نیست و هرآنچه می‌گوییم دلیل آن را همراه می‌آوریم. با اینهمه اگر کسانی ایراد بر گفته‌های ما دارند یا خطایی بر ما گرفته‌اند آنان نیز بنویسند که ما خودمان نگارش ایشان را چاپ می‌نماییم ـ اما آن بدگوییها و پرده‌دریها که در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه کرده شود ما آنها را جز نشان پستی و فرومایگی آن کسان نمی‌دانیم و اینک پاسخ آنان را با این چند سطر پیام می‌فرستیم.


پابرگی :
1ـ این پند سراسر دلسوزانه‌ی کسروی را بسنجید با دکتر ادیبانی که دیوانهای شاعران زمان مغول و پس از آن را یکایک جسته و شعرهای سراسر بیشرمانه‌ی ایشان را گرد آورده و از آنها کتاب ساخته و راه روزی برای خود و گمراهی و بدآموزی برای جوانان گردانیده. ـ و


🌸
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

🔸 آمدن حرفها بجای یکدیگر (تکه‌ی یک از یک)


در اینجا دو چیز را هم باید یاد کرد. یکی جابجا شدن حرفهاست که در زبانشناسی جایگاه بزرگی می‌دارد و قاعده‌هایی برای خود پیدا کرده و ما در اینجا تنها بیاد کردن آنها بسنده کرده بگفتگویی از دیده‌ی زبانشناسی نخواهیم پرداخت. حرفهایی که در آذری دیگر می‌شده تا آنجا که از دوبیتی‌های شیخ و از جاهای دیگری بدست می‌آید اینهاست :

١ـ دال : دال در آذری در بیشتر جاها راء می‌شده ، چنانکه در : آمریم و شرم و بور و نوریریم و بوپارسر و مانند اینها که بجای آمدم و شدم و بود و نَوَردیدم و بپرسد می‌آید.

٢ـ تاء : تاء نیز گاهی راء می‌شده چنانکه در : حریفر و دلر و حلمر و روحر و مانند اینها که بجای حریفت و دلت و حلمت و روحت می‌آید.

کلمه‌ی «ووربخت» را که در دوبیتی بانوی باغبان دیدیم از حرف واو در آغاز آن پیداست که بازمانده از رویه‌ی بسیار کهن کلمه است و این نمونه‌ی دیگر از پیوستگی آذری با زبانهای باستان ایران می‌باشد. زیرا آن در پهلوی اشکانی «وات بخت» بوده که سپس در پهلوی ساسانی «وت بخت» شده و کنون «بدبخت» گفته می‌شود. «وات» کهن در آذری «وور» گردیده است و این مثال دیگر از جابجا شدن تاء و راء می‌باشد.

در زبان ارمنی و نیمزبان آرانی نیز بیشتر دالهای فارسی راء می‌گردیده چنانکه در آرانی بجای آمدن «آمرن» و بجای آدینه «آرنه» گفته می‌شده.

در ارمنی نام ماد ، «مار» است و سرزمین ماد را «مارستان» می‌خوانده‌اند و مانند این بسیار می‌باشد.

در نامهای آبادی آذربایجان نیز مثالها برای جابجا شدن دال و راء دیده می‌شود چنانکه «سفیدخانی» که نام یک دیهی است در زبانها «اسپرخون» خوانده می‌شود و مانند آن نیز هست.

لیکن در آذربایجان گاهی نیز دال یاء می‌گردیده چنانکه ما آن را در خود نام آذربایجان که نخست «آتورپادگان» بوده و همچنین در کلمه‌ی «مایان» که بیگمان نخست «مادان» بوده می‌بینیم و این نمونه‌ی دیگری از یکی نبودن زبان همه‌ی آذربایجان می‌باشد.

٣ـ چیم : چیم بیشتر در آغاز کلمه‌ها جیم می‌شده چنانکه در : بوجینم و جش که بجای چشم آمده.

٤ـ سین : سین در آغاز کلمه‌ها بیشتر چیم می‌شده ، چنانکه درباره‌ی «چو» و «سی» گفتیم. نیز در زبان امروزی آذربایجان بجای سریش ، «چریش» گفته شود و در ارمنی بجای سرد «چورد» آورند و مانند آن نیز هست. همچنین در نامهای آبادی مثالها برای آن توان یافت و مثلاً «چهرگان» را توان گفت که «سهرگان» بوده.

٥ـ باء : باء در آغاز کلمه‌ها بیشتر میم می‌شده ، چنانکه در زبان امروزی بجای بهانه و بیشه و بشگین ، ماهانا و میشه و مشگین آورده شود. در ارمنی نیز چنین است و مثلاً بجای بنفشک (بنفشه) «مانوشاک» گفته شود. هم گویا یکی از جداییهای شمال و جنوب همین بوده چنانکه ما آن را درباره‌ی نام باستان همدان می‌یابیم که «هاکباتان» و «هاکماتان» هر دو گفته می‌شده.

٦ـ پاء : پاء در آغاز کلمه‌ها بیشتر باء می‌شده ، چنانکه در زبان کنونی بجای پس ، «بس» گفته شود ، نیز ما آن را در نام خود استان می‌یابیم که آتورپاتگان بوده و آذربایگان شده است. در ارمنی نیز چنین است و مثلاً بجای «اسپادبت» (سپهبد) ، «اسبارابد» گفته شود. از اینجا می‌توان پنداشت که کلمه‌ی «بوری» در لنگه‌ی دوم دوبیتی هفتم دیگر شده‌ی کلمه‌ی «پر» می‌باشد.

٧ـ دال : دال در آغاز کلمه‌ها بیشتر زاء می‌شده چنانکه در «زانیر» که بجای «داند» آمده.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» (احمد کسروی)

🔸 دیباچه (تکه‌ی یک از دو)


در زمستان سال  ١٣٠٢  به خوزستان سفر کردم و یک سال و سه ماه در آنجا بسر می‌بردم. زندگانى در این سرزمین توانفرساست بویژه بکسانى که بومى آنجا نیستند و بگرماى جانسوز و دیگر سختیهاى آنجا خو نگرفته‌اند. ولى من این سختیها را بخود آسان گرفته کارهاى خود را مى‌گزاردم و گاهى که بیکار بودم در تاریخ آن سرزمینِ کهن بجستجو مى‌پرداختم.

در این زمان شیخ‌ خَزعل‌خان بنام ریاست عشایر عرب رشته‌ی اختیار خوزستان را در دست داشت و با دولت که دسته سپاهیانى به شوشتر فرستاده مى‌خواست در خوزستان نیروى خود را جایگزین گرداند گفتگو و کشاکش مى‌کرد. کم‌کم کار بلشگرکشى و جنگ کشید که پس از زدوخوردهایى دولت چیره گردیده و سپاهیان به خوزستان درآمدند و شیخ را هم به تهران آورده نشیمن دادند.

آتش این فتنه اگرچه دامن مرا نیز گرفته با همه‌ی بیگناهى از گزند و آسیب آن بى‌بهره نبودم با اینهمه از جستجوهاى تاریخى بازنایستادم و این پیشامد مرا بآن واداشت که پیش از همه به تاریخ آن عشایر پرداخته بدانم که از کى بآنجا آمده و از چه زمانى و از چه راهى نیرومندى یافته‌اند. درمیان این جستجو ناگهان مردى را یافتم از شگفتترین مردان ، دروغگویی از بزرگترین دروغگویان ، سید محمد مُشَعشَع که در نیمه‌هاى قرن نهم هجرى بدعواى مهدیگرى برخاسته و با کشتار و خونریزى این دعواى خود را پیش برده و به خوزستان دست یافته و بنیاد حکومتى گزارده ، و پسر او مولا على دعواى خدایی کرده ، و خاندان ایشان تا چند صد سال ریاست عشایر خوزستان را داشته‌اند تا از ایشان به کعبیان رسیده ، سپس نیز خاندان شیخ ‌خَزعل ریاست یافته‌اند.

این مرا در جستجو پافشارتر گردانید که داستان سید محمد و فرزندان او و تاریخ کعبیان را تا شیخ‌ خَزعل‌خان تا آنجا که مى‌توانستم دنبال کرده یک رشته آگاهیها اندوختم. بویژه پس از آنکه در بهار سال  ١٣٠۴  به تهران بازگشتم و نوشته‌ها و کتابهایی را که در خوزستان در دسترس نداشتم بدست آوردم و از آگاهیهاى فراوانى که گرد کرده بودم کتابی پرداختم که چون گذشته از داستان مشعشعیان و کعبیان ، رخدادهای دیگر خوزستان را در مدت پنج قرن دربر داشت و آن را «تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان» نام نهادم.

ولی چیستانی[معما] در کار بود که بایستی گشاده شود و بی‌گشادن آن کتاب ارزشی نداشتی ، و آن دعواى مهدیگرى سید محمد و دعواى خدایی پسرش مولا على بود. چه سید محمد مذهب اثناعشرى داشته و بنام این مذهب بوده که با دیگران نبرد و کشاکش مى‌کرده و چنانکه مى‌دانیم بنیاد مذهب اثناعشرى بر زنده و ناپیدا بودن مهدى پسر امام حسن عسکرى است. یکی از پایه‌های آن کیش است که او روزى پدید آمده جهان را از داد و نیکى پر خواهد ساخت. پس از چه راهى بوده که سید محمد خود را مهدى خوانده و از چه راهى بوده که دوازده‌امامیان دعواى او را پذیرفته‌اند؟. نیز دعواى خدایی مولا على و کارهاى او که کاروان حاجیان را کشتار و تاراج کرد و در نجف بارگاه امیرالمؤمنین على را ویرانه کرده کسان او چوب محجر قبر را چون هیزم زیر اجاق سوزانیدند. آیا این سیاهکاریها با مذهب شیعه چه سازشى داشته است؟! بویژه در آن زمان که شیعیان تازه بجوش و جنبش برخاسته و تعصب بى‌اندازه داشتند.

براى گشادن این چیستان راهى نبود جز آنکه کتابى یا نوشته‌اى از سید محمد یا یکى از پیروان او بدست آید.

ولى کو چنان کتابى؟. آنچه جستجو کردیم تنها نام «کلام‌المهدى» را بدست آوردیم که قاضى ‌نوراللّه یاد کرده مى‌گوید گفته‌هاى سید محمد را دربر داشت ، و آنچه در فهرستهاى کتابخانه‌هاى بزرگ اروپا جستجو کردیم و از کتابخانه‌هاى ایران پرسیدیم سراغ نسخه‌اى از آن نگرفتیم و نومید گردیده از چاپ کتاب هم چشم پوشیدیم.


🌸
شیخ ‌خزعل
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

🔸 در پیرامون کار [=فعل] «بودن» (تکه‌ی یک از یک)


یک چیز دیگر که می‌باید یاد کنیم چگونگیِ کار «بودن» است. چنانکه می‌دانیم این در فارسی امروزی درآمیخته بکار می‌رود. زیرا در گذشته بود و بوده و می‌بود و مانند اینها می‌آورند و می‌بایست در اکنون بُوَد و می‌بُوَد (با زبر واو) گویند ، بجای آنها «باشد» و «می‌باشد» می‌گویند. و ما نوشته‌ایم که بیشتر کارها در فارسی امروزی بدینسان دو تیره آید. (1) ولی بودن یا (بورن) در آذری یک تیره دیده می‌شود. کلمه‌هایی که از این ریشه در دوبیتی‌های شیخ و دیگر جمله‌هاست اینهاست : بی ، بوم ، بور ، برم ، بری.

بی : این بجای «است» (می‌باشد) آورده شده : شیخم شیخی که احسانش با همی بی.

بور : این گاهی بجای «شد» (بود) آورده شده : دلم زنده بنام مصطفی بور ، و گاهی بمعنی «باشد» (بُوَد ـ با زبر واو) : آز واجم اویان تنها چو من بور. پیداست که «بور» گذشته (بر وزن سور) با «بُوَر» اکنون (که می‌بایست با زبر واو و بر وزن شُمَر) باشد در زبانها یکی گردیده است.

بوم : این بجای «باشم» آورده شده : بمن جانی بده از جانور بوم. پیداست که این نیز نخست بُوَم (با زبر واو) بوده و در زبانها بوم (بر وزن رُوم) گردیده.

بری : این را هم در جمله‌ای که صدرالدین از زبان شیخ‌ صفی آورده می‌یابیم (کار تمام بری) و چون آن را بمعنی «بود» آورده توان گفت که آن نیز غلط است و باشد که درست آن «بور» بوده.

از اینجا یک نکته‌ی دیگری بدست می‌آید و آن اینکه جدایی‌ای که در زبان امروزی میانه‌ی «بودن» و «شدن» می‌گزارند و گاهی آن را و گاهی این را می‌آورند ، چنین چیزی در آذری نبوده و چنانکه از لنگه‌ی چهارم دوبیتی پنجم پیداست در آن نیمزبان «شدن» بمعنی «رفتن» بوده ، چنانکه در پهلوی نیز همین است و این نمونه‌ی دیگری از پیوستگی آذری با زبانهای باستان می‌باشد.


پابرگی :
1ـ برای آگاهی بیشتر کتاب «زبان پاک» دیده شود. ـ و


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» (احمد کسروی)

🔸 دیباچه (تکه‌ی دو از دو)


چهار سال گذشت و روزی آقای مجد ضیایی کتابی به عربی در بازار خریده بودند بی‌آنکه بدانند چیست ، و من چون نگریستم دیدم همان کلام‌المهدی است و خشنود گردیدم ،‌ و چون آن کتاب را برای برادر خود در زنجان شادروان حاجى ‌میرزا ابوعبداللّه مجتهد زنجانى فرستاده‌ بودند ،‌ بخواهش من نسخه‌ای از آن نویسانده (1) به تهران فرستاده گردید و بدینسان راه کار بروی من باز شد.

این کتاب از شگفتترین کتابهاست. از خواندن او نه تنها تار و پود دعواى سید محمد و دعواى پسرش را بدست آوردیم ، بلکه به یک چیز ارجدار دیگرى برخوردیم که از دیده‌ی تاریخ قرنهاى اخیر ایران گرانبهاست. سید محمد یکى از بدآموزان بزرگى بوده که در تاریخ اسلام پیدا شده و او براى پیشرفت دعوا و حکومت خود یک رشته بدآموزیهایی پدید آورده که نه تنها در زمان او و فرزندانش رواج گرفته بلکه پس از یکى دو سه قرن که کهن و ناپدید شده بود ناگهان از جاى دیگرى سر برآورده و بار دیگر مردمان را گرفتار کرده و شورشها و آشوبها پدید آورده است.

خواستم داستان شیخ ‌احمد اَحسایی و بدآموزیهای اوست. گفته‌های سید محمد که در این کتاب آورده شده ، اگر کسی نیک نگرد و آن را با گفته‌های شیخ اَحسایی بسنجد ،‌ خواهد دید شیخ چند چیز را از سید برداشته است (چنانکه سید نیز از باطنیان برداشته بوده).

درباره‌ی امام علی‌بن‌ابیطالب ، سید پیروی از باطنیان کرده او را بخدایی می‌رساند و آشکاره می‌گوید : گوهر خدایی در کالبد او جا داشته. شیخ احسایی هم او را با امامان بخدایی می‌رساند ، چیزی که هست بیکبار از مذهب شیعه پرت نشده باین بدآموزی خود رنگ دیگری داده با سودجویی از فلسفه‌ی یونان آن امامان را «علل اربع» می‌گرداند و از این راه خواست خود را پیش می‌برد.

درباره‌ی امام‌‌زمان سید محمد سخنانی می‌گوید که فشرده‌اش اینست : «گوهر امام‌زمانی جداست و پسر حسن عسکری جداست. گوهر امام‌زمانی هر زمان می‌تواند در کالبد کسی دیگری باشد.» از رویهم‌رفته‌ی سخنان سید محمد پیداست که او امام‌زمان را مرده می‌داند و چنین می‌گوید که باید گوهر امام‌زمانی این بار در کالبد دیگر (کالبد خود او) پدید آید.

شیخ احسایی همان سخنان را گرفته او نیز امام‌زمان را مرده می‌شمارد و باین خواست خود پرده کشیده می‌گوید : «اما مولای صاحب‌‌الزمان فخاف من اعدائه و فر و دخل فی‌العالم الهور قلیایی.» (2) او نیز می‌گوید که باید کسی دیگر بجای پسر حسن عسکری بیاید.

دانسته نیست که آیا شیخ احسایی کتاب سید محمد را در دست داشته و یا از کجا باین بدآموزیهای او نزدیک گردیده. آنچه بیگمانست آنست که یک همبستگی درمیان این دو تن بوده است.

دست یافتن بدلایل و سخنان سید محمد که کوتاه‌شده‌ی آن را بکتاب خود افزودیم ارزش آن کتاب را بیشتر گردانید ، و چون داستان مشعشعیان و کعبیان را تا آن روز کسى از ایرانیان یا شرقشناسان اروپا ننوشته بود از اینرو با همه‌ی گرفتاریها و با آنکه از چند سال باز از اینگونه چیزنویسی دور بوده‌ام روا ندیدم که از چاپ آن کتاب خودداری نمایم ، و چون در همان سال (1312) بچاپ مهنامه‌ی «پیمان» آغاز مى‌کردیم بهتر دانستیم کتاب را همراه سال نخست آن مهنامه نشر کنیم ، و آن کار را کرده هزار و پانصد نسخه نیز فزونتر چاپ کردیم.

بدینسان کتاب انتشار یافت ، و پس از زمانی بفروش رفته نسخه‌های آن پایان پذیرفت در حالی که کسانی خواستار آن بودند. زیرا گذشته از تاریخ خوزستان و داستان خَزعَل ، چون در این چند سال که ما از کیشها سخن رانده بارها نام سید محمد مشعشع و بدآموزیهای او را برده‌ایم ، کسانی می‌خواستند که او را نیک بشناسند و از بدآموزیهایش آگاه گردند.

اینبود بارها نامه می‌نوشتند و یا با زبان درخواست چاپ دوم آن کتاب را می‌کردند. در حالی که ما در این چند سال اخیر درباره‌ی سرگذشت خزعل و پیشامدهای بیست سال پیش خوزستان آگاهیهای ارجدار دیگری پیدا کرده‌ایم که می‌بایست آنها را نیز بکتاب بیفزاییم و این کار گذشته از آنکه فرصتی می‌خواست که من اکنون نمی‌دارم از دیده‌ی سیاست کشور ایران نیز هنگامش نمی‌بود.

از اینرو در برابر درخواستهایی که می‌شد بهتر دانستم آن کتاب را به دو بخش گردانیده بخش مشعشیان را (که داستان سید محمد و جانشینان او را با پیشامدهای خوزستان در زمان آنها و همچنان دعواها و بدآموزیهای سید محمد را دربر می‌دارد) جداگانه بچاپ رسانیم.

تهران ـ احمد کسروی


پابرگیها :
1ـ نویسانیدن = به نوشتن واداشتن / فرمودن. ـ و
2ـ معنی : اما آقای من صاحب‌الزمان از دشمنان خود ترسیده گریخت و بجهان هور قلیایی دررفت. (پرچم نیمه‌ماهه ، شماره‌ی چهارم ، گفتار «آفتاب حقایق یا دروغ رسوا») ـ و


🌸
شیخ احمد اَحسایی
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار ششم : نمونه‌هایی که شاید از آذریست

🔸 (تکه‌ی یک از سه)


از آنچه تا اینجا گفتیم پیداست که زمانی که آذری در آذربایجان رواج می‌داشته شعر سرودن با آن نیمزبان شناخته بوده ، که گذشته از شعرهای ساده‌ی عامیانه که ناگزیر هر زبان و نیمزبانی آن را دارد ، شعرهای بهتر و نوشتنی ـ بویژه دوبیتی‌ها ـ در آن سروده می‌شده و چون آن زبان از میان رفته اینها نیز ناپدید شده ، مگر آنهایی که در پاره‌ای جُنگهای کهن مانده و می‌توان با جستجو بدست آورد. ما چون چاپ نخست این دفتر را بیرون دادیم چشم داشتیم چیزهایی بدست آید و خرسندیم که آقای ناصر روایی هفتاد بیت کمابیش پیدا کرد و فرستاد که اینک آنها را در اینجا می‌آوریم.

چنانکه آقای روایی نوشته شعرهایی که بنام کشفی (1) و معالی و آدم و خلیفه صادق است در جُنگی در تالش دیده شده و بدانسان که در آنجاست بی‌هیچ گونه دستبردی رونویس شده ولی شعرهای راجی را خود آقای روایی در خلخال از جُنگی بدست آورده و آن نیز بی‌دستبرد رونویس شده. سخن در اینجاست که چون گویندگان هیچ یک شناخته نمی‌باشند و بیگمان دانسته نیست که از مردم آذربایجان بوده‌اند ، از اینرو درباره‌ی شعرها نیز نتوان گفت بیگمان در زبان آذریست و کسی تواند پنداشت که چنانکه جُنگ در تالش پیدا شده گویندگان نیز از مردم تالش بوده‌اند و شعرها با زبان تالشی می‌باشد. لیکن آقای روایی که خود دانش بسزا در این زمینه‌ها می‌دارد و از زبان تالش بیکبار ناآگاه نیست اینها را در زبان تالش نمی‌شناسد و بیگمانست که به آذریست. ما نیز چون می‌نگریم نشانه‌های آذری را از کلمه‌های درده‌جر و آز و چه و جابجا شدن تاء به راء و مانند این در آنها می‌یابیم. اگرچه در برخی چیزها جدایی میانه‌ی آنها با زبان دوبیتی‌های شیخ‌ صفی می‌بینیم ولیکن چون دانسته‌ایم آذری بچندین گونه بوده اینست آن را جلوگیر پندار خود نمی‌شماریم و کوتاه‌سخن آنکه ما نیز اینها را آذری می‌پنداریم اگرچه بیگمان نمی‌باشیم و از اینروست که آنها را در گفتار جداگانه‌ای می‌آوریم و اگر کسانی بجستجوی بیشتری درباره‌ی آذری پرداختند ، باشد که در پیرامون اینها نیز باندیشه‌ی روشنتری رسند.

باید دانست که در اینها غلطهای فراوان دیده می‌شود و ما هیچ دستی بآنها نزده و همچنانکه هست بحال خود گزارده‌ایم و تنها چیزی که از خویش بآنها افزوده‌ایم اینست که معنی برخی کلمه‌ها و پاره‌ای تکه‌ها را که می‌دانیم در زیر صفحه آورده‌ایم و اینها نیز بیشتر از آقای روایی می‌باشد.

هم باید دانست که برخی دوبیتی‌ها که بنام معالی یا کشفی یا راجی آورده شده بنام باباطاهر لر شناخته است و با اندک‌جدایی میانه‌ی شعرهای او دیده می‌شود و ما گمان بیشتر بر آن می‌بریم که بودنش از بابا[طاهر] درست باشد. با اینهمه چون نخواسته‌ایم چیزی از اندیشه‌ی خود بکار بندیم آنها را جدا نکرده و در اینجا آورده‌ایم.

چنانکه گفتیم گویندگان شناخته نمی‌باشند ولی یکی از ایشان که خلیفه صادق ، خلیفه‌ی آستان صفویه باشد نامش می‌رساند که از مردم آذربایجان می‌بوده زیرا بیگمان این شعرها پیش از پیدایش پادشاهی صفویان سروده شده و چنانکه گفتیم آذری تا زمان شاه‌اسماعیل از شهرها برافتاده بوده و ما این را هم می‌دانیم که پیش از پادشاهی صفویان بستگان آن خاندان بیشتر از مردم خود آذربایجان می‌بودند!

از شگفتیهاست که نام آدم که آورده شده در جُنگ او را همان آدم نیای نخستین آدمیان شمارده و چنین نوشته که زبان آدم و حوا همین گونه بوده است. آدم که دانسته نیست که بوده و کی بوده دوبیتی می‌سروده آن هم به نیمزبان آذری!


پابرگی :
1ـ محمدامین ادیب طوسی دوبیتی‌هایی به گویش آذری از مهان کشفی ، از بزرگان و اعیانزادگان نمین اردبیل که گویا همروزگار شیخ صدرالدین (704-794 ﻫ . ق.) فرزند شیخ صفی‌الدین اردبیلی بوده ،‌ در نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز ، 1335 خورشیدی ، بچاپ رسانیده است که گمان می‌رود از همین شاعر است. ـ ذکاء


🌸