🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

🔸 آمدن حرفها بجای یکدیگر (تکه‌ی یک از یک)


در اینجا دو چیز را هم باید یاد کرد. یکی جابجا شدن حرفهاست که در زبانشناسی جایگاه بزرگی می‌دارد و قاعده‌هایی برای خود پیدا کرده و ما در اینجا تنها بیاد کردن آنها بسنده کرده بگفتگویی از دیده‌ی زبانشناسی نخواهیم پرداخت. حرفهایی که در آذری دیگر می‌شده تا آنجا که از دوبیتی‌های شیخ و از جاهای دیگری بدست می‌آید اینهاست :

١ـ دال : دال در آذری در بیشتر جاها راء می‌شده ، چنانکه در : آمریم و شرم و بور و نوریریم و بوپارسر و مانند اینها که بجای آمدم و شدم و بود و نَوَردیدم و بپرسد می‌آید.

٢ـ تاء : تاء نیز گاهی راء می‌شده چنانکه در : حریفر و دلر و حلمر و روحر و مانند اینها که بجای حریفت و دلت و حلمت و روحت می‌آید.

کلمه‌ی «ووربخت» را که در دوبیتی بانوی باغبان دیدیم از حرف واو در آغاز آن پیداست که بازمانده از رویه‌ی بسیار کهن کلمه است و این نمونه‌ی دیگر از پیوستگی آذری با زبانهای باستان ایران می‌باشد. زیرا آن در پهلوی اشکانی «وات بخت» بوده که سپس در پهلوی ساسانی «وت بخت» شده و کنون «بدبخت» گفته می‌شود. «وات» کهن در آذری «وور» گردیده است و این مثال دیگر از جابجا شدن تاء و راء می‌باشد.

در زبان ارمنی و نیمزبان آرانی نیز بیشتر دالهای فارسی راء می‌گردیده چنانکه در آرانی بجای آمدن «آمرن» و بجای آدینه «آرنه» گفته می‌شده.

در ارمنی نام ماد ، «مار» است و سرزمین ماد را «مارستان» می‌خوانده‌اند و مانند این بسیار می‌باشد.

در نامهای آبادی آذربایجان نیز مثالها برای جابجا شدن دال و راء دیده می‌شود چنانکه «سفیدخانی» که نام یک دیهی است در زبانها «اسپرخون» خوانده می‌شود و مانند آن نیز هست.

لیکن در آذربایجان گاهی نیز دال یاء می‌گردیده چنانکه ما آن را در خود نام آذربایجان که نخست «آتورپادگان» بوده و همچنین در کلمه‌ی «مایان» که بیگمان نخست «مادان» بوده می‌بینیم و این نمونه‌ی دیگری از یکی نبودن زبان همه‌ی آذربایجان می‌باشد.

٣ـ چیم : چیم بیشتر در آغاز کلمه‌ها جیم می‌شده چنانکه در : بوجینم و جش که بجای چشم آمده.

٤ـ سین : سین در آغاز کلمه‌ها بیشتر چیم می‌شده ، چنانکه درباره‌ی «چو» و «سی» گفتیم. نیز در زبان امروزی آذربایجان بجای سریش ، «چریش» گفته شود و در ارمنی بجای سرد «چورد» آورند و مانند آن نیز هست. همچنین در نامهای آبادی مثالها برای آن توان یافت و مثلاً «چهرگان» را توان گفت که «سهرگان» بوده.

٥ـ باء : باء در آغاز کلمه‌ها بیشتر میم می‌شده ، چنانکه در زبان امروزی بجای بهانه و بیشه و بشگین ، ماهانا و میشه و مشگین آورده شود. در ارمنی نیز چنین است و مثلاً بجای بنفشک (بنفشه) «مانوشاک» گفته شود. هم گویا یکی از جداییهای شمال و جنوب همین بوده چنانکه ما آن را درباره‌ی نام باستان همدان می‌یابیم که «هاکباتان» و «هاکماتان» هر دو گفته می‌شده.

٦ـ پاء : پاء در آغاز کلمه‌ها بیشتر باء می‌شده ، چنانکه در زبان کنونی بجای پس ، «بس» گفته شود ، نیز ما آن را در نام خود استان می‌یابیم که آتورپاتگان بوده و آذربایگان شده است. در ارمنی نیز چنین است و مثلاً بجای «اسپادبت» (سپهبد) ، «اسبارابد» گفته شود. از اینجا می‌توان پنداشت که کلمه‌ی «بوری» در لنگه‌ی دوم دوبیتی هفتم دیگر شده‌ی کلمه‌ی «پر» می‌باشد.

٧ـ دال : دال در آغاز کلمه‌ها بیشتر زاء می‌شده چنانکه در «زانیر» که بجای «داند» آمده.


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» (احمد کسروی)

🔸 دیباچه (تکه‌ی یک از دو)


در زمستان سال  ١٣٠٢  به خوزستان سفر کردم و یک سال و سه ماه در آنجا بسر می‌بردم. زندگانى در این سرزمین توانفرساست بویژه بکسانى که بومى آنجا نیستند و بگرماى جانسوز و دیگر سختیهاى آنجا خو نگرفته‌اند. ولى من این سختیها را بخود آسان گرفته کارهاى خود را مى‌گزاردم و گاهى که بیکار بودم در تاریخ آن سرزمینِ کهن بجستجو مى‌پرداختم.

در این زمان شیخ‌ خَزعل‌خان بنام ریاست عشایر عرب رشته‌ی اختیار خوزستان را در دست داشت و با دولت که دسته سپاهیانى به شوشتر فرستاده مى‌خواست در خوزستان نیروى خود را جایگزین گرداند گفتگو و کشاکش مى‌کرد. کم‌کم کار بلشگرکشى و جنگ کشید که پس از زدوخوردهایى دولت چیره گردیده و سپاهیان به خوزستان درآمدند و شیخ را هم به تهران آورده نشیمن دادند.

آتش این فتنه اگرچه دامن مرا نیز گرفته با همه‌ی بیگناهى از گزند و آسیب آن بى‌بهره نبودم با اینهمه از جستجوهاى تاریخى بازنایستادم و این پیشامد مرا بآن واداشت که پیش از همه به تاریخ آن عشایر پرداخته بدانم که از کى بآنجا آمده و از چه زمانى و از چه راهى نیرومندى یافته‌اند. درمیان این جستجو ناگهان مردى را یافتم از شگفتترین مردان ، دروغگویی از بزرگترین دروغگویان ، سید محمد مُشَعشَع که در نیمه‌هاى قرن نهم هجرى بدعواى مهدیگرى برخاسته و با کشتار و خونریزى این دعواى خود را پیش برده و به خوزستان دست یافته و بنیاد حکومتى گزارده ، و پسر او مولا على دعواى خدایی کرده ، و خاندان ایشان تا چند صد سال ریاست عشایر خوزستان را داشته‌اند تا از ایشان به کعبیان رسیده ، سپس نیز خاندان شیخ ‌خَزعل ریاست یافته‌اند.

این مرا در جستجو پافشارتر گردانید که داستان سید محمد و فرزندان او و تاریخ کعبیان را تا شیخ‌ خَزعل‌خان تا آنجا که مى‌توانستم دنبال کرده یک رشته آگاهیها اندوختم. بویژه پس از آنکه در بهار سال  ١٣٠۴  به تهران بازگشتم و نوشته‌ها و کتابهایی را که در خوزستان در دسترس نداشتم بدست آوردم و از آگاهیهاى فراوانى که گرد کرده بودم کتابی پرداختم که چون گذشته از داستان مشعشعیان و کعبیان ، رخدادهای دیگر خوزستان را در مدت پنج قرن دربر داشت و آن را «تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان» نام نهادم.

ولی چیستانی[معما] در کار بود که بایستی گشاده شود و بی‌گشادن آن کتاب ارزشی نداشتی ، و آن دعواى مهدیگرى سید محمد و دعواى خدایی پسرش مولا على بود. چه سید محمد مذهب اثناعشرى داشته و بنام این مذهب بوده که با دیگران نبرد و کشاکش مى‌کرده و چنانکه مى‌دانیم بنیاد مذهب اثناعشرى بر زنده و ناپیدا بودن مهدى پسر امام حسن عسکرى است. یکی از پایه‌های آن کیش است که او روزى پدید آمده جهان را از داد و نیکى پر خواهد ساخت. پس از چه راهى بوده که سید محمد خود را مهدى خوانده و از چه راهى بوده که دوازده‌امامیان دعواى او را پذیرفته‌اند؟. نیز دعواى خدایی مولا على و کارهاى او که کاروان حاجیان را کشتار و تاراج کرد و در نجف بارگاه امیرالمؤمنین على را ویرانه کرده کسان او چوب محجر قبر را چون هیزم زیر اجاق سوزانیدند. آیا این سیاهکاریها با مذهب شیعه چه سازشى داشته است؟! بویژه در آن زمان که شیعیان تازه بجوش و جنبش برخاسته و تعصب بى‌اندازه داشتند.

براى گشادن این چیستان راهى نبود جز آنکه کتابى یا نوشته‌اى از سید محمد یا یکى از پیروان او بدست آید.

ولى کو چنان کتابى؟. آنچه جستجو کردیم تنها نام «کلام‌المهدى» را بدست آوردیم که قاضى ‌نوراللّه یاد کرده مى‌گوید گفته‌هاى سید محمد را دربر داشت ، و آنچه در فهرستهاى کتابخانه‌هاى بزرگ اروپا جستجو کردیم و از کتابخانه‌هاى ایران پرسیدیم سراغ نسخه‌اى از آن نگرفتیم و نومید گردیده از چاپ کتاب هم چشم پوشیدیم.


🌸

شیخ ‌خزعل

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 4

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش دوم : مشروطه

🔸 9ـ2) یک کار نیکی که شده کسی باید یا بهتر از آن کند و یا همان را بپسندد

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

🔸 در پیرامون کار [=فعل] «بودن» (تکه‌ی یک از یک)


یک چیز دیگر که می‌باید یاد کنیم چگونگیِ کار «بودن» است. چنانکه می‌دانیم این در فارسی امروزی درآمیخته بکار می‌رود. زیرا در گذشته بود و بوده و می‌بود و مانند اینها می‌آورند و می‌بایست در اکنون بُوَد و می‌بُوَد (با زبر واو) گویند ، بجای آنها «باشد» و «می‌باشد» می‌گویند. و ما نوشته‌ایم که بیشتر کارها در فارسی امروزی بدینسان دو تیره آید. (1) ولی بودن یا (بورن) در آذری یک تیره دیده می‌شود. کلمه‌هایی که از این ریشه در دوبیتی‌های شیخ و دیگر جمله‌هاست اینهاست : بی ، بوم ، بور ، برم ، بری.

بی : این بجای «است» (می‌باشد) آورده شده : شیخم شیخی که احسانش با همی بی.

بور : این گاهی بجای «شد» (بود) آورده شده : دلم زنده بنام مصطفی بور ، و گاهی بمعنی «باشد» (بُوَد ـ با زبر واو) : آز واجم اویان تنها چو من بور. پیداست که «بور» گذشته (بر وزن سور) با «بُوَر» اکنون (که می‌بایست با زبر واو و بر وزن شُمَر) باشد در زبانها یکی گردیده است.

بوم : این بجای «باشم» آورده شده : بمن جانی بده از جانور بوم. پیداست که این نیز نخست بُوَم (با زبر واو) بوده و در زبانها بوم (بر وزن رُوم) گردیده.

بری : این را هم در جمله‌ای که صدرالدین از زبان شیخ‌ صفی آورده می‌یابیم (کار تمام بری) و چون آن را بمعنی «بود» آورده توان گفت که آن نیز غلط است و باشد که درست آن «بور» بوده.

از اینجا یک نکته‌ی دیگری بدست می‌آید و آن اینکه جدایی‌ای که در زبان امروزی میانه‌ی «بودن» و «شدن» می‌گزارند و گاهی آن را و گاهی این را می‌آورند ، چنین چیزی در آذری نبوده و چنانکه از لنگه‌ی چهارم دوبیتی پنجم پیداست در آن نیمزبان «شدن» بمعنی «رفتن» بوده ، چنانکه در پهلوی نیز همین است و این نمونه‌ی دیگری از پیوستگی آذری با زبانهای باستان می‌باشد.


پابرگی :
1ـ برای آگاهی بیشتر کتاب «زبان پاک» دیده شود. ـ و


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» (احمد کسروی)

🔸 دیباچه (تکه‌ی دو از دو)


چهار سال گذشت و روزی آقای مجد ضیایی کتابی به عربی در بازار خریده بودند بی‌آنکه بدانند چیست ، و من چون نگریستم دیدم همان کلام‌المهدی است و خشنود گردیدم ،‌ و چون آن کتاب را برای برادر خود در زنجان شادروان حاجى ‌میرزا ابوعبداللّه مجتهد زنجانى فرستاده‌ بودند ،‌ بخواهش من نسخه‌ای از آن نویسانده (1) به تهران فرستاده گردید و بدینسان راه کار بروی من باز شد.

این کتاب از شگفتترین کتابهاست. از خواندن او نه تنها تار و پود دعواى سید محمد و دعواى پسرش را بدست آوردیم ، بلکه به یک چیز ارجدار دیگرى برخوردیم که از دیده‌ی تاریخ قرنهاى اخیر ایران گرانبهاست. سید محمد یکى از بدآموزان بزرگى بوده که در تاریخ اسلام پیدا شده و او براى پیشرفت دعوا و حکومت خود یک رشته بدآموزیهایی پدید آورده که نه تنها در زمان او و فرزندانش رواج گرفته بلکه پس از یکى دو سه قرن که کهن و ناپدید شده بود ناگهان از جاى دیگرى سر برآورده و بار دیگر مردمان را گرفتار کرده و شورشها و آشوبها پدید آورده است.

خواستم داستان شیخ ‌احمد اَحسایی و بدآموزیهای اوست. گفته‌های سید محمد که در این کتاب آورده شده ، اگر کسی نیک نگرد و آن را با گفته‌های شیخ اَحسایی بسنجد ،‌ خواهد دید شیخ چند چیز را از سید برداشته است (چنانکه سید نیز از باطنیان برداشته بوده).

درباره‌ی امام علی‌بن‌ابیطالب ، سید پیروی از باطنیان کرده او را بخدایی می‌رساند و آشکاره می‌گوید : گوهر خدایی در کالبد او جا داشته. شیخ احسایی هم او را با امامان بخدایی می‌رساند ، چیزی که هست بیکبار از مذهب شیعه پرت نشده باین بدآموزی خود رنگ دیگری داده با سودجویی از فلسفه‌ی یونان آن امامان را «علل اربع» می‌گرداند و از این راه خواست خود را پیش می‌برد.

درباره‌ی امام‌‌زمان سید محمد سخنانی می‌گوید که فشرده‌اش اینست : «گوهر امام‌زمانی جداست و پسر حسن عسکری جداست. گوهر امام‌زمانی هر زمان می‌تواند در کالبد کسی دیگری باشد.» از رویهم‌رفته‌ی سخنان سید محمد پیداست که او امام‌زمان را مرده می‌داند و چنین می‌گوید که باید گوهر امام‌زمانی این بار در کالبد دیگر (کالبد خود او) پدید آید.

شیخ احسایی همان سخنان را گرفته او نیز امام‌زمان را مرده می‌شمارد و باین خواست خود پرده کشیده می‌گوید : «اما مولای صاحب‌‌الزمان فخاف من اعدائه و فر و دخل فی‌العالم الهور قلیایی.» (2) او نیز می‌گوید که باید کسی دیگر بجای پسر حسن عسکری بیاید.

دانسته نیست که آیا شیخ احسایی کتاب سید محمد را در دست داشته و یا از کجا باین بدآموزیهای او نزدیک گردیده. آنچه بیگمانست آنست که یک همبستگی درمیان این دو تن بوده است.

دست یافتن بدلایل و سخنان سید محمد که کوتاه‌شده‌ی آن را بکتاب خود افزودیم ارزش آن کتاب را بیشتر گردانید ، و چون داستان مشعشعیان و کعبیان را تا آن روز کسى از ایرانیان یا شرقشناسان اروپا ننوشته بود از اینرو با همه‌ی گرفتاریها و با آنکه از چند سال باز از اینگونه چیزنویسی دور بوده‌ام روا ندیدم که از چاپ آن کتاب خودداری نمایم ، و چون در همان سال (1312) بچاپ مهنامه‌ی «پیمان» آغاز مى‌کردیم بهتر دانستیم کتاب را همراه سال نخست آن مهنامه نشر کنیم ، و آن کار را کرده هزار و پانصد نسخه نیز فزونتر چاپ کردیم.

بدینسان کتاب انتشار یافت ، و پس از زمانی بفروش رفته نسخه‌های آن پایان پذیرفت در حالی که کسانی خواستار آن بودند. زیرا گذشته از تاریخ خوزستان و داستان خَزعَل ، چون در این چند سال که ما از کیشها سخن رانده بارها نام سید محمد مشعشع و بدآموزیهای او را برده‌ایم ، کسانی می‌خواستند که او را نیک بشناسند و از بدآموزیهایش آگاه گردند.

اینبود بارها نامه می‌نوشتند و یا با زبان درخواست چاپ دوم آن کتاب را می‌کردند. در حالی که ما در این چند سال اخیر درباره‌ی سرگذشت خزعل و پیشامدهای بیست سال پیش خوزستان آگاهیهای ارجدار دیگری پیدا کرده‌ایم که می‌بایست آنها را نیز بکتاب بیفزاییم و این کار گذشته از آنکه فرصتی می‌خواست که من اکنون نمی‌دارم از دیده‌ی سیاست کشور ایران نیز هنگامش نمی‌بود.

از اینرو در برابر درخواستهایی که می‌شد بهتر دانستم آن کتاب را به دو بخش گردانیده بخش مشعشیان را (که داستان سید محمد و جانشینان او را با پیشامدهای خوزستان در زمان آنها و همچنان دعواها و بدآموزیهای سید محمد را دربر می‌دارد) جداگانه بچاپ رسانیم.

تهران ـ احمد کسروی


پابرگیها :
1ـ نویسانیدن = به نوشتن واداشتن / فرمودن. ـ و
2ـ معنی : اما آقای من صاحب‌الزمان از دشمنان خود ترسیده گریخت و بجهان هور قلیایی دررفت. (پرچم نیمه‌ماهه ، شماره‌ی چهارم ، گفتار «آفتاب حقایق یا دروغ رسوا») ـ و


🌸

شیخ احمد اَحسایی

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 5

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش دوم : مشروطه

🔸 10ـ2) بهانه‌ی «تاریخ‌نویس باید بیطرف باشد!»

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار ششم : نمونه‌هایی که شاید از آذریست

🔸 (تکه‌ی یک از سه)


از آنچه تا اینجا گفتیم پیداست که زمانی که آذری در آذربایجان رواج می‌داشته شعر سرودن با آن نیمزبان شناخته بوده ، که گذشته از شعرهای ساده‌ی عامیانه که ناگزیر هر زبان و نیمزبانی آن را دارد ، شعرهای بهتر و نوشتنی ـ بویژه دوبیتی‌ها ـ در آن سروده می‌شده و چون آن زبان از میان رفته اینها نیز ناپدید شده ، مگر آنهایی که در پاره‌ای جُنگهای کهن مانده و می‌توان با جستجو بدست آورد. ما چون چاپ نخست این دفتر را بیرون دادیم چشم داشتیم چیزهایی بدست آید و خرسندیم که آقای ناصر روایی هفتاد بیت کمابیش پیدا کرد و فرستاد که اینک آنها را در اینجا می‌آوریم.

چنانکه آقای روایی نوشته شعرهایی که بنام کشفی (1) و معالی و آدم و خلیفه صادق است در جُنگی در تالش دیده شده و بدانسان که در آنجاست بی‌هیچ گونه دستبردی رونویس شده ولی شعرهای راجی را خود آقای روایی در خلخال از جُنگی بدست آورده و آن نیز بی‌دستبرد رونویس شده. سخن در اینجاست که چون گویندگان هیچ یک شناخته نمی‌باشند و بیگمان دانسته نیست که از مردم آذربایجان بوده‌اند ، از اینرو درباره‌ی شعرها نیز نتوان گفت بیگمان در زبان آذریست و کسی تواند پنداشت که چنانکه جُنگ در تالش پیدا شده گویندگان نیز از مردم تالش بوده‌اند و شعرها با زبان تالشی می‌باشد. لیکن آقای روایی که خود دانش بسزا در این زمینه‌ها می‌دارد و از زبان تالش بیکبار ناآگاه نیست اینها را در زبان تالش نمی‌شناسد و بیگمانست که به آذریست. ما نیز چون می‌نگریم نشانه‌های آذری را از کلمه‌های درده‌جر و آز و چه و جابجا شدن تاء به راء و مانند این در آنها می‌یابیم. اگرچه در برخی چیزها جدایی میانه‌ی آنها با زبان دوبیتی‌های شیخ‌ صفی می‌بینیم ولیکن چون دانسته‌ایم آذری بچندین گونه بوده اینست آن را جلوگیر پندار خود نمی‌شماریم و کوتاه‌سخن آنکه ما نیز اینها را آذری می‌پنداریم اگرچه بیگمان نمی‌باشیم و از اینروست که آنها را در گفتار جداگانه‌ای می‌آوریم و اگر کسانی بجستجوی بیشتری درباره‌ی آذری پرداختند ، باشد که در پیرامون اینها نیز باندیشه‌ی روشنتری رسند.

باید دانست که در اینها غلطهای فراوان دیده می‌شود و ما هیچ دستی بآنها نزده و همچنانکه هست بحال خود گزارده‌ایم و تنها چیزی که از خویش بآنها افزوده‌ایم اینست که معنی برخی کلمه‌ها و پاره‌ای تکه‌ها را که می‌دانیم در زیر صفحه آورده‌ایم و اینها نیز بیشتر از آقای روایی می‌باشد.

هم باید دانست که برخی دوبیتی‌ها که بنام معالی یا کشفی یا راجی آورده شده بنام باباطاهر لر شناخته است و با اندک‌جدایی میانه‌ی شعرهای او دیده می‌شود و ما گمان بیشتر بر آن می‌بریم که بودنش از بابا[طاهر] درست باشد. با اینهمه چون نخواسته‌ایم چیزی از اندیشه‌ی خود بکار بندیم آنها را جدا نکرده و در اینجا آورده‌ایم.

چنانکه گفتیم گویندگان شناخته نمی‌باشند ولی یکی از ایشان که خلیفه صادق ، خلیفه‌ی آستان صفویه باشد نامش می‌رساند که از مردم آذربایجان می‌بوده زیرا بیگمان این شعرها پیش از پیدایش پادشاهی صفویان سروده شده و چنانکه گفتیم آذری تا زمان شاه‌اسماعیل از شهرها برافتاده بوده و ما این را هم می‌دانیم که پیش از پادشاهی صفویان بستگان آن خاندان بیشتر از مردم خود آذربایجان می‌بودند!

از شگفتیهاست که نام آدم که آورده شده در جُنگ او را همان آدم نیای نخستین آدمیان شمارده و چنین نوشته که زبان آدم و حوا همین گونه بوده است. آدم که دانسته نیست که بوده و کی بوده دوبیتی می‌سروده آن هم به نیمزبان آذری!


پابرگی :
1ـ محمدامین ادیب طوسی دوبیتی‌هایی به گویش آذری از مهان کشفی ، از بزرگان و اعیانزادگان نمین اردبیل که گویا همروزگار شیخ صدرالدین (704-794 ﻫ . ق.) فرزند شیخ صفی‌الدین اردبیلی بوده ،‌ در نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز ، 1335 خورشیدی ، بچاپ رسانیده است که گمان می‌رود از همین شاعر است. ـ ذکاء


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» (احمد کسروی)

🔸 برخی کتابهایی که در نوشتن این تاریخ از آنها سودجویی شده (تکه‌ی یک از یک)


کتابهایی که در نوشتن این تاریخ از آنها سودجویی شده در کتاب ـ در متن یا حاشیه ـ نامهای آنها برده شده. بسیاری از آنها کتابهای شناخته‌ایست که نیازی بشناسانیدن نمی‌دارد.

ولی چون برخی ناشناخته‌ است و بگفتگو از آنها نیاز هست در پایین بیاد آنها پرداخته می‌شود :

1) کتاب سید علی : درمیان مشعشعیان دو سید علی بنام بوده : یکی سید علیخان پسر مولا خلف که چون گذشته از رسیدن بحکمرانی شاعر هم بوده و کتابهایی به عربی نوشته خود مرد بنام شناخته‌ایست. دیگری نوه‌ی او سید علی که این هم حکمرانی یافت و داستانش در کتاب آورده شده.

این سید علی کتابی نوشته که جُنگ‌مانند است و با زبانی نزدیک به عربیِ دارجی (1) نوشته گردیده. در این کتاب سید علی تاریخ خاندان مشعشعیان را از آغاز برخاستن سید محمد تا زمان خودش نوشته سپس هم سفر خود را به مکه بازنموده‌ است. رویهم‌رفته این کتاب از دیده‌ی تاریخ مشعشعیان دارای ارزش می‌باشد.

نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه‌ی مدرسه‌ی سپهسالار است که نسخه‌ی خود مؤلف بوده و چنین پنداشته می‌شد که یگانه‌نسخه‌ی آن کتاب بوده است. ولی سپس دانسته شد چنین نبوده (چنانکه در پایین خواهد آمد).

2) ترجمه‌ی کتاب سید علی : یک نسخه از کتاب سید علی در هویزه در نزد مشعشعیان بوده‌ است که در زمان پادشاهی فتحعلی‌شاه بنزد پسر او محمد‌علی‌میرزای دولتشاه که فرمانروای کرمانشاهان و لرستان و خوزستان بوده برده‌اند و او دستور داده که یکی از سیدهای جزایری شوشتر کوتاه‌شده‌ی آن را بفارسی ترجمه کرده ، و این کتاب در زنجان در کتابخانه‌ی شادروان حاجی ‌میرزا ابوعبدالله مجتهد زنجانی بود که به تهران بنزد نویسنده فرستاد و من که «تاریخ پانصدساله‌ی خوزستان» را بچاپ می‌رسانیدم از آن سود جستم. از داستان سید مبارک تا داستان والیگری نخست سید علی هر کجا که «کتاب سید علی» گفته شده این ترجمه خواسته شده.

3) مسوده‌های جواهری : از کتابهایی که داستان سید محمد مشعشع و بازماندگان او در آنها یاد شده یکی ریاض‌العلماء و دیگر تحفة‌الازهار بوده. آقای عبدالعزیز جواهری از روی نوشته‌های آن دو کتاب یادداشتهایی کرده که دارای سهوهای بسیار است (گویا نسخه‌ها دارای غلطهای بسیار بوده و آقای جواهری درست نگردانیده). به هر حال آقای جواهری یادداشتهای خود را در اختیار نویسنده گزاشت که سودجویی کردم و خواست از «مسوده‌های جواهری» همانهاست.

4) تکملة‌الاخبار : کتابیست علی‌بن‌عبدالمؤمن نامی در زمان تهماسب یکم نوشته و یکی از بهترین کتابهای تاریخیست و تاکنون چاپ نشده. نسخه‌ای از آن در کتابخانه‌ی حاجی ‌حسین‌‌آقای ملک در تهرانست.

5) زادالمسافر کعبی : شیخ‌ فتح‌الله که از عشیره‌ی کعب بوده و در نیمه‌ی دوم قرن یازدهم در بصره و خوزستان می‌زیسته است در داستان حسین‌پاشا دَیری (که ما آن را درمیان تاریخ کعبیان نوشته‌ایم) «مقامه‌»ای سروده و آن را شرح کرده و «زادالمسافر» نام نهاده است.

6) تذکره‌ی شوشتریه : سید عبدالله جزایری نوه‌ی سید نعمت‌الله جزایری کتابی درباره‌ی پیشامدهای شوشتر و خوزستان نوشته که جُنگ‌مانند است و به هر حال از کتابهای سودمند می‌باشد. این کتاب در هندوستان بچاپ رسیده.

7) عبرت‌نامه : یک جهانگرد اروپایی که در زمان شاه‌سلطان‌حسین صفوی به ایران آمده و بیست‌وشش سال در ایران زیسته و داستان تاخت افغان را به اسپهان با دیده دیده کتابی در آن باره با زبان لاتین نوشته ‌است که یکی از ترکهای استانبول آن را به ترکی ترجمه و «عبرت‌نامه» نامیده‌ است. عبدالرزاق دُنبَلی همین کتاب را به فارسی ترجمه کرده است که نسخه‌ای از ترجمه‌ی او در کتابخانه‌ی مدرسه‌ی سپهسالار است. صنیع‌الدوله نیز نوشته‌های آن را در جلد دوم منتظم ناصری آورده است.

8) سفرنامه‌ی بارون دوبُد : یکی از کارکنان سفارت روس در تهران بوده که در زمان محمدشاه سفری به فارس و خوزستان کرده و سفرنامه‌ی او با زبان انگلیسی در دو جلد بچاپ رسیده‌ است. (2)


پابرگیها :
1ـ زبان عامی عربی (به یاری کتاب «ده سال در عدلیه» گفتار «21ـ سفری که بدزفول و شوش کردیم») ـ و
2ـ بارون دوبُد (Clement Augustus Gregory Peter Lewis, Baron de Bode) در سال1840 م. (پس از کشته شدن گریبایدُف) گردشی در جنوب و غرب ایران کرده و از تهران به استخر و از آنجا به شوشتر آمده و از راه بروجرد به تهران برگشته و سفرنامه‌ای‌ در دو جلد پرداخته و بنام Travels in Luristan and Arabistan در سال 1845 بچاپ رسانیده. ـ و


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 6

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش دوم : مشروطه

🔸 11ـ2) چگونه تاریخ مشروطه پیراسته‌تر گردید

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار ششم : نمونه‌هایی که شاید از آذریست

🔸 (تکه‌ی دو از دو)




کنون بآوردن شعرها می‌پردازیم :


من کلام کشفی



اِشته چشمان چمن دل برده[1] ما[2] لو[3] از خون دیلیم خورده ما

مگر خون به هر آن شیری که ته خورد[4] که به آن خون خوردَنر[5] خو کرده ما /

« « «

بدردر یان[6] دهم بور او سرم ما روانی مش که دَ[7] پا بر مرم ما

چو شیرینر لوان[8] اندیشه دیرَ همیشه یان شیرین پرورم ما

امن غم کام کشتن آخر دیرو اِیَن[9] کژ پشته وارو غم خورم ما

همین کین غم چمن[10] یان آویاج عجب زانم که چین غم یان برم[11] ما

چو چشمم سو بشایر دیمیر جیا دیمی[12] دو چشم آورم ما

از بدیمی دیر چون آو[13] کنم چشم اجم بی‌چشم دیمی چون کرم[14] ما

یَر از شمعی و یَر پروانه گردام[15] اده آیَر[16] و شابال و پرم ما

شوان[17] یز نرنی آو آیرم آو سحر که وابری خاکسترم ما

چرا کشفی چه چشمان آوه ریجی[18] که آو آنه نشان آیرم ما



دَپس مشکین غزالان وس تک و پو[19] کاده مشکم گته[20] کافور هر سو

وِلین آلاله این باغم خزان کرد[21] بشه آلاله آن رنگ وِلان بو[22]

دلم چون وشگهه یا رب که وینم[23] سیا وانوشه اسپی نیک وشکو[24]

ره مرگ آمیَن را روشن آبَه[25] هرم تاری که اسپی کرد دَ مو[26]

یَره آهم پرآورا عجب نی[27] که وَهر[28] آلوده پر دهه دو

تنم خشک آیرم تیج آبه دای[29] ز آیر خوش وشه خشک آبیه چو[30]

دم از گرمی مزن کشفی د پیری[31] خوره زردی بنی تا واج خورد سو

دلم چایاسه وس[32] تنگ آمَ‌داَی[33] چه صبرم شیشه[34] از سنگ آمَ‌داَی

پریزای دمست افسون اچین دل کاین[35] دیوانه و دنگ آم‌دای

تراوش گونه آن دل واچه پرورد کایَن میرآو خوش رنگ آم‌دای

کوانین دلبر اَج شوخان و شنگان[36] اِیَن شوخ و اِیُن شنگ آم‌دای[37]

از اج ننگان نه واج نامیان نه[38] عجب نی کاج منش[39] ننگ آم‌دای

دَ کشفی دل[40] صفایی نی ، دریغا که آن اینیه پر زنگ آم‌دای



هلا خور منده چه مانک وجویی بیوفایی چه نابان کهنه خویی

من نزانست که شهرانی امن وات هر که ناکس پرست رنج رویی



هر صباحی چه مرغان های‌وهوی[41] زبان بذکر حق سبحانه گوی

مبش بی‌یاد حق ، کشفی ، تو صبحان اگر چه حق‌پرستی آرزوی



از معالی

سینم داغ و دلم داغ و جگر داغ ده یانم منده نی جای دِیَر داغ[42]

میکری[43] تازه هر دم کهنه زخمم می‌نهی هر زمان داغم بسر داغ

داغه داغه بکردیم اَچ خدایا بکر[44] رحمی بسر داغم منه داغ

زارجم و بندی بافغان نشته ماتم چنکش آلوده پر خون بال و پر داغ

بِوَجْ اج سوج داغان ای معالی نمی‌بی بی‌قضا و بی‌قدر داغ



گرفتاریُم بدرد و اج[45] دوا دور مبتلایم بزخم و اشک ناسور

سینه دارم اج تیغ جفایش رخنه رخنه بیه[46] چون شان زنبور



انوی ناله غم اندوته[47] زانی[48] که قدر زر خالص بوته زانی

بوران[49] پروانیا باهم بسوزم حال سوته[50] دلان دل‌سوته زانی



وی‌ته[51] اَج درد و محنت وانه دارم بتهرمان بغم کاشانه دارم

ز چور تیغ اج میشار محنت پاره پاره دلی چون شانه دارم



معالی دل چو دردان دانه چو نیش اَوا[52] چور و جفا همخانه چو نیش

تهروان یار واندوهان مصاحب محنتان مان غمان کاشانه چو نیش /

من از قالوبلَا[53] اندیشه دارم گنه اَج برگ داران[54] بیشه دارم

اَهرا[55] که نامه‌خوانان نامه خوانند من از شرمندگی سر پیشه دارم



اگر دیوانه هستیُم اِشتویُم دوست[56] اگر بی‌پا و دستیُم اِشتویم دوست

یَری گبرم بخوانی یَر مسلمان بهر ملت که[57] هستیم اِشتویم دوست



روشنایی مو نیایی تو چشمم اسر خونینه ریجانی[58] تو چشمم

از بزهمن نشام زهمن توتیام مونیا زهمنیان نی تو چشمم


👇

آدم

یر او گیری توای‌رو سایم اج سر یقین زانم که لاوم گیری او سر

یرتم اج بر برانی وا کیان شوم میان اهنامه‌داران خاکم او سر



دلا ، دردین و داغین بکیان شوم[59] دو چشم اسرین و خونین بکیان شوم

همم اج در برانند بتو آیند[60] یر تم اج در برانی بکیان شوم



هَنَه[61] دَ گوش آواز اج الستم هنه چه نعمة اقصی دیله مستم

همیدون کهنه عهدم نوی ، کشفی[62] نپنداری مگر اهروجه بستم



چه اج اویان خطاب آمد الستم سیالا ویلاد ذره بستم

بپا وشتیم دست افشانمی کرد وستندم هر چه غیر اویان بدستم



خُسه[63] بانان که غم جویا نشینند پا بدامان جهان‌پویان نشینند

خُسه بانان که اج خلوتگه راز زبان بسته سخن‌گویان نشینند



خلیفه صادق ، خلیفه‌ی آستان صفویه

زارجا اشته شامانر[64] سحر نی قهقهر[65] زهرخندی ویشتر[66] نی

همی نالی ته دور از چنگال باز مگر[67] چه دام صیادر[68] خبر نی



دلا غافل مبش خوشتن زمانی قیمتین گوهریش گنجش چه کانی

مبش کرکس به هر مرداره منشین شاهبازیش چه اوج لامکانی



راجی

من همایم سر[69] کوهان وطن بی کشتگاهم اوی صحرا چمن بی

استخوانی خورم سازم قناعت بوقت مردن پر و بالم کفن بی



دنیا خوانی و مردم کاروانی روز الاله و روز خزانی

سیاه چالی کند نامش نهد گور بمن واجن ایم ایشتی فان مانی



خشکه دارم بکوهان سایه‌ام نی ببرمان مانده طفلیم دایه‌ام نی

ببازارم شِری بازار وانم ببازم شِری هیچ پایه‌ام نی



کوهانم سربلندی خور مصاحب ازم درده‌جری بلبل مصاحب

به پنج روز دیگر بایر بوینا نه خانه مانده نه خانه صاحب



دنیا داری بلای من نزانست مرگ من در صلای من نزانست

شهر و مردم همه بایر بوینا مایه‌ام پنج گز هلای من نزانست





[1]ـ چشمان تو از من دل برده.

[2]ـ در جُنگ این کلمه در آخر لنگه‌های این دو بیت با آنکه در آخر لنگه‌های هفت[نُه؟] بیت پشت سر می‌باشد به یک گونه نوشته شده و چنانست که می‌باید آن را «ما» خواند. ولی از معنی برمی‌آید که این دو یک کلمه نبوده و آنچه در آخر لنگه‌های دو بیت می‌باشد «ته» (تو) بوده و آنچه در آخر لنگه‌های هفت[نه؟] بیت است «ما» (مو ، من) بوده و این شگفت نیست که در نوشتن «ته» و «ما» بهم ماند.

[3]ـ لب.

[4]ـ مگر خون بود هر آن شیری که تو خوردی.

[5]ـ خون خوردنت.

[6]ـ جان.

[7]ـ در.

[8]ـ لبان شیرینت.

[9]ـ چندین.

[10]ـ از من. [ذکاء : «چه من» بجای «چمن». ـ و]

[11]ـ عجب دانم که از این غم جان برم.

[12]ـ رویی.

[13]ـ آب.

[14]ـ کنم.

[15]ـ اگر من شمع و اگر پروانه گردم.

[16]ـ آذر.

[17]ـ شبان.

[18]ـ چرا کشفی از چشمان آب می‌ریزی.

[19]ـ در پس مشکین غزالان بس تک و پو.

[20]ـ گرفته.

[21]ـ باغ گلی و لاله‌ای مرا خزان کرد.

[22]ـ لالگان رنگ و گلان بو.

[23]ـ دلم چون بشکفد یا رب که می‌بینم.

[24]ـ بنفشه را سیاه و «نیک وشکو» را سفید ـ معنی «نیک وشکو» دانسته نیست بیگمان نام گلی را می‌خواهد و شاید کلمه نادرست باشد.

[25]ـ راه آمدن مرگ را روشن می‌گرداند (شاید «آبه» نادرست باشد).

[26]ـ هر تاری که سفید می‌گردد از مویم.

[27]ـ اگر آهم برآورد عجب نیست.

[28]ـ برف.

[29]ـ تنم خشک و آذرم تیز آمده است.

[30]ـ از آتش نیک خشک شود چوب آبی (تر).

[31]ـ در پیری.

[32]ـ بس.

[33]ـ آمده است. [شادروان ذکاء همه‌ی «آمَ‌داَی»ها را در این 6 بیت «آمدایه» نوشته ولی علت آن را شرح نداده. ما از اصل کتاب پیروی کردیم. ـ‌ و]

[34]ـ شیشه‌ی صبرم.

[35]ـ که چندین.

[36]ـ کدامین دلبر از میان شوخان و شنگان.

[37]ـ چندین شوخ و چندین شنگ آمده است.

[38]ـ من از ننگان نیستم و از نامیان نیستم.

[39]ـ که از[کز] منش.

[40]ـ در دل کشفی.

[41]ـ این سه لنگه را که به «هوی» ،‌ «گوی» ، «آرزوی» پایان می‌یابد ، ذکاء به رویه‌ی «هویه» ، «گویه» و «آرزویه» آورده. ـ و

[42]ـ در جانم مانده نیست جای دیگر داغ (؟).

[43]ـ می‌کنی.

[44]ـ بکن.

[45]ـ از.

[46]ـ شده.

[47]ـ اندوخته.

[48]ـ داند.

[49]ـ بیا (؟).

[50]ـ سوخته.

[51]ـ بی‌تو.

[52]ـ با.

[53]ـ ذکاء : «قالوا بلی». ـ و

[54]ـ درختان.

[55]ـ فردا.

[56]ـ دوست تواَم.

[57]ـ ذکاء بحای «که» ، «مه» آورده. ـ و

[58]ـ اشک خونین می‌ریزانی.


👇