پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار ششم : نمونه‌هایی که شاید از آذریست

🔸 (تکه‌ی یک از سه)


از آنچه تا اینجا گفتیم پیداست که زمانی که آذری در آذربایجان رواج می‌داشته شعر سرودن با آن نیمزبان شناخته بوده ، که گذشته از شعرهای ساده‌ی عامیانه که ناگزیر هر زبان و نیمزبانی آن را دارد ، شعرهای بهتر و نوشتنی ـ بویژه دوبیتی‌ها ـ در آن سروده می‌شده و چون آن زبان از میان رفته اینها نیز ناپدید شده ، مگر آنهایی که در پاره‌ای جُنگهای کهن مانده و می‌توان با جستجو بدست آورد. ما چون چاپ نخست این دفتر را بیرون دادیم چشم داشتیم چیزهایی بدست آید و خرسندیم که آقای ناصر روایی هفتاد بیت کمابیش پیدا کرد و فرستاد که اینک آنها را در اینجا می‌آوریم.

چنانکه آقای روایی نوشته شعرهایی که بنام کشفی (1) و معالی و آدم و خلیفه صادق است در جُنگی در تالش دیده شده و بدانسان که در آنجاست بی‌هیچ گونه دستبردی رونویس شده ولی شعرهای راجی را خود آقای روایی در خلخال از جُنگی بدست آورده و آن نیز بی‌دستبرد رونویس شده. سخن در اینجاست که چون گویندگان هیچ یک شناخته نمی‌باشند و بیگمان دانسته نیست که از مردم آذربایجان بوده‌اند ، از اینرو درباره‌ی شعرها نیز نتوان گفت بیگمان در زبان آذریست و کسی تواند پنداشت که چنانکه جُنگ در تالش پیدا شده گویندگان نیز از مردم تالش بوده‌اند و شعرها با زبان تالشی می‌باشد. لیکن آقای روایی که خود دانش بسزا در این زمینه‌ها می‌دارد و از زبان تالش بیکبار ناآگاه نیست اینها را در زبان تالش نمی‌شناسد و بیگمانست که به آذریست. ما نیز چون می‌نگریم نشانه‌های آذری را از کلمه‌های درده‌جر و آز و چه و جابجا شدن تاء به راء و مانند این در آنها می‌یابیم. اگرچه در برخی چیزها جدایی میانه‌ی آنها با زبان دوبیتی‌های شیخ‌ صفی می‌بینیم ولیکن چون دانسته‌ایم آذری بچندین گونه بوده اینست آن را جلوگیر پندار خود نمی‌شماریم و کوتاه‌سخن آنکه ما نیز اینها را آذری می‌پنداریم اگرچه بیگمان نمی‌باشیم و از اینروست که آنها را در گفتار جداگانه‌ای می‌آوریم و اگر کسانی بجستجوی بیشتری درباره‌ی آذری پرداختند ، باشد که در پیرامون اینها نیز باندیشه‌ی روشنتری رسند.

باید دانست که در اینها غلطهای فراوان دیده می‌شود و ما هیچ دستی بآنها نزده و همچنانکه هست بحال خود گزارده‌ایم و تنها چیزی که از خویش بآنها افزوده‌ایم اینست که معنی برخی کلمه‌ها و پاره‌ای تکه‌ها را که می‌دانیم در زیر صفحه آورده‌ایم و اینها نیز بیشتر از آقای روایی می‌باشد.

هم باید دانست که برخی دوبیتی‌ها که بنام معالی یا کشفی یا راجی آورده شده بنام باباطاهر لر شناخته است و با اندک‌جدایی میانه‌ی شعرهای او دیده می‌شود و ما گمان بیشتر بر آن می‌بریم که بودنش از بابا[طاهر] درست باشد. با اینهمه چون نخواسته‌ایم چیزی از اندیشه‌ی خود بکار بندیم آنها را جدا نکرده و در اینجا آورده‌ایم.

چنانکه گفتیم گویندگان شناخته نمی‌باشند ولی یکی از ایشان که خلیفه صادق ، خلیفه‌ی آستان صفویه باشد نامش می‌رساند که از مردم آذربایجان می‌بوده زیرا بیگمان این شعرها پیش از پیدایش پادشاهی صفویان سروده شده و چنانکه گفتیم آذری تا زمان شاه‌اسماعیل از شهرها برافتاده بوده و ما این را هم می‌دانیم که پیش از پادشاهی صفویان بستگان آن خاندان بیشتر از مردم خود آذربایجان می‌بودند!

از شگفتیهاست که نام آدم که آورده شده در جُنگ او را همان آدم نیای نخستین آدمیان شمارده و چنین نوشته که زبان آدم و حوا همین گونه بوده است. آدم که دانسته نیست که بوده و کی بوده دوبیتی می‌سروده آن هم به نیمزبان آذری!


پابرگی :
1ـ محمدامین ادیب طوسی دوبیتی‌هایی به گویش آذری از مهان کشفی ، از بزرگان و اعیانزادگان نمین اردبیل که گویا همروزگار شیخ صدرالدین (704-794 ﻫ . ق.) فرزند شیخ صفی‌الدین اردبیلی بوده ،‌ در نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز ، 1335 خورشیدی ، بچاپ رسانیده است که گمان می‌رود از همین شاعر است. ـ ذکاء


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» (احمد کسروی)

🔸 برخی کتابهایی که در نوشتن این تاریخ از آنها سودجویی شده (تکه‌ی یک از یک)


کتابهایی که در نوشتن این تاریخ از آنها سودجویی شده در کتاب ـ در متن یا حاشیه ـ نامهای آنها برده شده. بسیاری از آنها کتابهای شناخته‌ایست که نیازی بشناسانیدن نمی‌دارد.

ولی چون برخی ناشناخته‌ است و بگفتگو از آنها نیاز هست در پایین بیاد آنها پرداخته می‌شود :

1) کتاب سید علی : درمیان مشعشعیان دو سید علی بنام بوده : یکی سید علیخان پسر مولا خلف که چون گذشته از رسیدن بحکمرانی شاعر هم بوده و کتابهایی به عربی نوشته خود مرد بنام شناخته‌ایست. دیگری نوه‌ی او سید علی که این هم حکمرانی یافت و داستانش در کتاب آورده شده.

این سید علی کتابی نوشته که جُنگ‌مانند است و با زبانی نزدیک به عربیِ دارجی (1) نوشته گردیده. در این کتاب سید علی تاریخ خاندان مشعشعیان را از آغاز برخاستن سید محمد تا زمان خودش نوشته سپس هم سفر خود را به مکه بازنموده‌ است. رویهم‌رفته این کتاب از دیده‌ی تاریخ مشعشعیان دارای ارزش می‌باشد.

نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه‌ی مدرسه‌ی سپهسالار است که نسخه‌ی خود مؤلف بوده و چنین پنداشته می‌شد که یگانه‌نسخه‌ی آن کتاب بوده است. ولی سپس دانسته شد چنین نبوده (چنانکه در پایین خواهد آمد).

2) ترجمه‌ی کتاب سید علی : یک نسخه از کتاب سید علی در هویزه در نزد مشعشعیان بوده‌ است که در زمان پادشاهی فتحعلی‌شاه بنزد پسر او محمد‌علی‌میرزای دولتشاه که فرمانروای کرمانشاهان و لرستان و خوزستان بوده برده‌اند و او دستور داده که یکی از سیدهای جزایری شوشتر کوتاه‌شده‌ی آن را بفارسی ترجمه کرده ، و این کتاب در زنجان در کتابخانه‌ی شادروان حاجی ‌میرزا ابوعبدالله مجتهد زنجانی بود که به تهران بنزد نویسنده فرستاد و من که «تاریخ پانصدساله‌ی خوزستان» را بچاپ می‌رسانیدم از آن سود جستم. از داستان سید مبارک تا داستان والیگری نخست سید علی هر کجا که «کتاب سید علی» گفته شده این ترجمه خواسته شده.

3) مسوده‌های جواهری : از کتابهایی که داستان سید محمد مشعشع و بازماندگان او در آنها یاد شده یکی ریاض‌العلماء و دیگر تحفة‌الازهار بوده. آقای عبدالعزیز جواهری از روی نوشته‌های آن دو کتاب یادداشتهایی کرده که دارای سهوهای بسیار است (گویا نسخه‌ها دارای غلطهای بسیار بوده و آقای جواهری درست نگردانیده). به هر حال آقای جواهری یادداشتهای خود را در اختیار نویسنده گزاشت که سودجویی کردم و خواست از «مسوده‌های جواهری» همانهاست.

4) تکملة‌الاخبار : کتابیست علی‌بن‌عبدالمؤمن نامی در زمان تهماسب یکم نوشته و یکی از بهترین کتابهای تاریخیست و تاکنون چاپ نشده. نسخه‌ای از آن در کتابخانه‌ی حاجی ‌حسین‌‌آقای ملک در تهرانست.

5) زادالمسافر کعبی : شیخ‌ فتح‌الله که از عشیره‌ی کعب بوده و در نیمه‌ی دوم قرن یازدهم در بصره و خوزستان می‌زیسته است در داستان حسین‌پاشا دَیری (که ما آن را درمیان تاریخ کعبیان نوشته‌ایم) «مقامه‌»ای سروده و آن را شرح کرده و «زادالمسافر» نام نهاده است.

6) تذکره‌ی شوشتریه : سید عبدالله جزایری نوه‌ی سید نعمت‌الله جزایری کتابی درباره‌ی پیشامدهای شوشتر و خوزستان نوشته که جُنگ‌مانند است و به هر حال از کتابهای سودمند می‌باشد. این کتاب در هندوستان بچاپ رسیده.

7) عبرت‌نامه : یک جهانگرد اروپایی که در زمان شاه‌سلطان‌حسین صفوی به ایران آمده و بیست‌وشش سال در ایران زیسته و داستان تاخت افغان را به اسپهان با دیده دیده کتابی در آن باره با زبان لاتین نوشته ‌است که یکی از ترکهای استانبول آن را به ترکی ترجمه و «عبرت‌نامه» نامیده‌ است. عبدالرزاق دُنبَلی همین کتاب را به فارسی ترجمه کرده است که نسخه‌ای از ترجمه‌ی او در کتابخانه‌ی مدرسه‌ی سپهسالار است. صنیع‌الدوله نیز نوشته‌های آن را در جلد دوم منتظم ناصری آورده است.

8) سفرنامه‌ی بارون دوبُد : یکی از کارکنان سفارت روس در تهران بوده که در زمان محمدشاه سفری به فارس و خوزستان کرده و سفرنامه‌ی او با زبان انگلیسی در دو جلد بچاپ رسیده‌ است. (2)


پابرگیها :
1ـ زبان عامی عربی (به یاری کتاب «ده سال در عدلیه» گفتار «21ـ سفری که بدزفول و شوش کردیم») ـ و
2ـ بارون دوبُد (Clement Augustus Gregory Peter Lewis, Baron de Bode) در سال1840 م. (پس از کشته شدن گریبایدُف) گردشی در جنوب و غرب ایران کرده و از تهران به استخر و از آنجا به شوشتر آمده و از راه بروجرد به تهران برگشته و سفرنامه‌ای‌ در دو جلد پرداخته و بنام Travels in Luristan and Arabistan در سال 1845 بچاپ رسانیده. ـ و


🌸
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار ششم : نمونه‌هایی که شاید از آذریست

🔸 (تکه‌ی دو از دو)




کنون بآوردن شعرها می‌پردازیم :


من کلام کشفی



اِشته چشمان چمن دل برده[1] ما[2] لو[3] از خون دیلیم خورده ما

مگر خون به هر آن شیری که ته خورد[4] که به آن خون خوردَنر[5] خو کرده ما /

« « «

بدردر یان[6] دهم بور او سرم ما روانی مش که دَ[7] پا بر مرم ما

چو شیرینر لوان[8] اندیشه دیرَ همیشه یان شیرین پرورم ما

امن غم کام کشتن آخر دیرو اِیَن[9] کژ پشته وارو غم خورم ما

همین کین غم چمن[10] یان آویاج عجب زانم که چین غم یان برم[11] ما

چو چشمم سو بشایر دیمیر جیا دیمی[12] دو چشم آورم ما

از بدیمی دیر چون آو[13] کنم چشم اجم بی‌چشم دیمی چون کرم[14] ما

یَر از شمعی و یَر پروانه گردام[15] اده آیَر[16] و شابال و پرم ما

شوان[17] یز نرنی آو آیرم آو سحر که وابری خاکسترم ما

چرا کشفی چه چشمان آوه ریجی[18] که آو آنه نشان آیرم ما



دَپس مشکین غزالان وس تک و پو[19] کاده مشکم گته[20] کافور هر سو

وِلین آلاله این باغم خزان کرد[21] بشه آلاله آن رنگ وِلان بو[22]

دلم چون وشگهه یا رب که وینم[23] سیا وانوشه اسپی نیک وشکو[24]

ره مرگ آمیَن را روشن آبَه[25] هرم تاری که اسپی کرد دَ مو[26]

یَره آهم پرآورا عجب نی[27] که وَهر[28] آلوده پر دهه دو

تنم خشک آیرم تیج آبه دای[29] ز آیر خوش وشه خشک آبیه چو[30]

دم از گرمی مزن کشفی د پیری[31] خوره زردی بنی تا واج خورد سو

دلم چایاسه وس[32] تنگ آمَ‌داَی[33] چه صبرم شیشه[34] از سنگ آمَ‌داَی

پریزای دمست افسون اچین دل کاین[35] دیوانه و دنگ آم‌دای

تراوش گونه آن دل واچه پرورد کایَن میرآو خوش رنگ آم‌دای

کوانین دلبر اَج شوخان و شنگان[36] اِیَن شوخ و اِیُن شنگ آم‌دای[37]

از اج ننگان نه واج نامیان نه[38] عجب نی کاج منش[39] ننگ آم‌دای

دَ کشفی دل[40] صفایی نی ، دریغا که آن اینیه پر زنگ آم‌دای



هلا خور منده چه مانک وجویی بیوفایی چه نابان کهنه خویی

من نزانست که شهرانی امن وات هر که ناکس پرست رنج رویی



هر صباحی چه مرغان های‌وهوی[41] زبان بذکر حق سبحانه گوی

مبش بی‌یاد حق ، کشفی ، تو صبحان اگر چه حق‌پرستی آرزوی



از معالی

سینم داغ و دلم داغ و جگر داغ ده یانم منده نی جای دِیَر داغ[42]

میکری[43] تازه هر دم کهنه زخمم می‌نهی هر زمان داغم بسر داغ

داغه داغه بکردیم اَچ خدایا بکر[44] رحمی بسر داغم منه داغ

زارجم و بندی بافغان نشته ماتم چنکش آلوده پر خون بال و پر داغ

بِوَجْ اج سوج داغان ای معالی نمی‌بی بی‌قضا و بی‌قدر داغ



گرفتاریُم بدرد و اج[45] دوا دور مبتلایم بزخم و اشک ناسور

سینه دارم اج تیغ جفایش رخنه رخنه بیه[46] چون شان زنبور



انوی ناله غم اندوته[47] زانی[48] که قدر زر خالص بوته زانی

بوران[49] پروانیا باهم بسوزم حال سوته[50] دلان دل‌سوته زانی



وی‌ته[51] اَج درد و محنت وانه دارم بتهرمان بغم کاشانه دارم

ز چور تیغ اج میشار محنت پاره پاره دلی چون شانه دارم



معالی دل چو دردان دانه چو نیش اَوا[52] چور و جفا همخانه چو نیش

تهروان یار واندوهان مصاحب محنتان مان غمان کاشانه چو نیش /

من از قالوبلَا[53] اندیشه دارم گنه اَج برگ داران[54] بیشه دارم

اَهرا[55] که نامه‌خوانان نامه خوانند من از شرمندگی سر پیشه دارم



اگر دیوانه هستیُم اِشتویُم دوست[56] اگر بی‌پا و دستیُم اِشتویم دوست

یَری گبرم بخوانی یَر مسلمان بهر ملت که[57] هستیم اِشتویم دوست



روشنایی مو نیایی تو چشمم اسر خونینه ریجانی[58] تو چشمم

از بزهمن نشام زهمن توتیام مونیا زهمنیان نی تو چشمم


👇
آدم

یر او گیری توای‌رو سایم اج سر یقین زانم که لاوم گیری او سر

یرتم اج بر برانی وا کیان شوم میان اهنامه‌داران خاکم او سر



دلا ، دردین و داغین بکیان شوم[59] دو چشم اسرین و خونین بکیان شوم

همم اج در برانند بتو آیند[60] یر تم اج در برانی بکیان شوم



هَنَه[61] دَ گوش آواز اج الستم هنه چه نعمة اقصی دیله مستم

همیدون کهنه عهدم نوی ، کشفی[62] نپنداری مگر اهروجه بستم



چه اج اویان خطاب آمد الستم سیالا ویلاد ذره بستم

بپا وشتیم دست افشانمی کرد وستندم هر چه غیر اویان بدستم



خُسه[63] بانان که غم جویا نشینند پا بدامان جهان‌پویان نشینند

خُسه بانان که اج خلوتگه راز زبان بسته سخن‌گویان نشینند



خلیفه صادق ، خلیفه‌ی آستان صفویه

زارجا اشته شامانر[64] سحر نی قهقهر[65] زهرخندی ویشتر[66] نی

همی نالی ته دور از چنگال باز مگر[67] چه دام صیادر[68] خبر نی



دلا غافل مبش خوشتن زمانی قیمتین گوهریش گنجش چه کانی

مبش کرکس به هر مرداره منشین شاهبازیش چه اوج لامکانی



راجی

من همایم سر[69] کوهان وطن بی کشتگاهم اوی صحرا چمن بی

استخوانی خورم سازم قناعت بوقت مردن پر و بالم کفن بی



دنیا خوانی و مردم کاروانی روز الاله و روز خزانی

سیاه چالی کند نامش نهد گور بمن واجن ایم ایشتی فان مانی



خشکه دارم بکوهان سایه‌ام نی ببرمان مانده طفلیم دایه‌ام نی

ببازارم شِری بازار وانم ببازم شِری هیچ پایه‌ام نی



کوهانم سربلندی خور مصاحب ازم درده‌جری بلبل مصاحب

به پنج روز دیگر بایر بوینا نه خانه مانده نه خانه صاحب



دنیا داری بلای من نزانست مرگ من در صلای من نزانست

شهر و مردم همه بایر بوینا مایه‌ام پنج گز هلای من نزانست





[1]ـ چشمان تو از من دل برده.

[2]ـ در جُنگ این کلمه در آخر لنگه‌های این دو بیت با آنکه در آخر لنگه‌های هفت[نُه؟] بیت پشت سر می‌باشد به یک گونه نوشته شده و چنانست که می‌باید آن را «ما» خواند. ولی از معنی برمی‌آید که این دو یک کلمه نبوده و آنچه در آخر لنگه‌های دو بیت می‌باشد «ته» (تو) بوده و آنچه در آخر لنگه‌های هفت[نه؟] بیت است «ما» (مو ، من) بوده و این شگفت نیست که در نوشتن «ته» و «ما» بهم ماند.

[3]ـ لب.

[4]ـ مگر خون بود هر آن شیری که تو خوردی.

[5]ـ خون خوردنت.

[6]ـ جان.

[7]ـ در.

[8]ـ لبان شیرینت.

[9]ـ چندین.

[10]ـ از من. [ذکاء : «چه من» بجای «چمن». ـ و]

[11]ـ عجب دانم که از این غم جان برم.

[12]ـ رویی.

[13]ـ آب.

[14]ـ کنم.

[15]ـ اگر من شمع و اگر پروانه گردم.

[16]ـ آذر.

[17]ـ شبان.

[18]ـ چرا کشفی از چشمان آب می‌ریزی.

[19]ـ در پس مشکین غزالان بس تک و پو.

[20]ـ گرفته.

[21]ـ باغ گلی و لاله‌ای مرا خزان کرد.

[22]ـ لالگان رنگ و گلان بو.

[23]ـ دلم چون بشکفد یا رب که می‌بینم.

[24]ـ بنفشه را سیاه و «نیک وشکو» را سفید ـ معنی «نیک وشکو» دانسته نیست بیگمان نام گلی را می‌خواهد و شاید کلمه نادرست باشد.

[25]ـ راه آمدن مرگ را روشن می‌گرداند (شاید «آبه» نادرست باشد).

[26]ـ هر تاری که سفید می‌گردد از مویم.

[27]ـ اگر آهم برآورد عجب نیست.

[28]ـ برف.

[29]ـ تنم خشک و آذرم تیز آمده است.

[30]ـ از آتش نیک خشک شود چوب آبی (تر).

[31]ـ در پیری.

[32]ـ بس.

[33]ـ آمده است. [شادروان ذکاء همه‌ی «آمَ‌داَی»ها را در این 6 بیت «آمدایه» نوشته ولی علت آن را شرح نداده. ما از اصل کتاب پیروی کردیم. ـ‌ و]

[34]ـ شیشه‌ی صبرم.

[35]ـ که چندین.

[36]ـ کدامین دلبر از میان شوخان و شنگان.

[37]ـ چندین شوخ و چندین شنگ آمده است.

[38]ـ من از ننگان نیستم و از نامیان نیستم.

[39]ـ که از[کز] منش.

[40]ـ در دل کشفی.

[41]ـ این سه لنگه را که به «هوی» ،‌ «گوی» ، «آرزوی» پایان می‌یابد ، ذکاء به رویه‌ی «هویه» ، «گویه» و «آرزویه» آورده. ـ و

[42]ـ در جانم مانده نیست جای دیگر داغ (؟).

[43]ـ می‌کنی.

[44]ـ بکن.

[45]ـ از.

[46]ـ شده.

[47]ـ اندوخته.

[48]ـ داند.

[49]ـ بیا (؟).

[50]ـ سوخته.

[51]ـ بی‌تو.

[52]ـ با.

[53]ـ ذکاء : «قالوا بلی». ـ و

[54]ـ درختان.

[55]ـ فردا.

[56]ـ دوست تواَم.

[57]ـ ذکاء بحای «که» ، «مه» آورده. ـ و

[58]ـ اشک خونین می‌ریزانی.


👇
[59]ـ بکجا شوم (گویا «بکیا» درست باشد).

[60]ـ ذکاء : آیم. ـ و

[61]ـ هنوز.

[62]ـ از اینجا پیداست که این دو بیتی از کشفی است.

[63]ـ خوشا.

[64]ـ شامانت.

[65]ـ قهقهت.

[66]ـ بیشتر.

[67]ـ ذکاء : فگر. ـ و

[68]ـ صیادت.

[69]ـ ذکاء : سیر. ـ و

🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 1 : سید محمد مُشَعشَع و آغاز کار او (تکه‌ی یک از دو)


از آغاز کار سید محمد آگاهى مفصلى که در دست هست شرحى است که یکى از مؤلفان عراق عرب در کتاب خود بنام «التاریخ الغیاثى» نوشته بوده و سید على مشعشعى در کتاب خود همه‌ی آن شرح را آورده. قاضى ‌نوراللّه نیز در مجالس‌المؤمنین خلاصه‌ی آن را بفارسى ترجمه کرده. بنوشته‌ی مؤلف عراقى ، سید محمد چون به هفده‌سالگى رسید از پدر خود سید فلاح دستور گرفت که از واسِط (1) که زادگاه و نشیمن او بوده به حِلّه (2) رفته در مدرسه‌ی شیخ ‌احمدبن‌فهد بدرس پردازد. در آن زمان کیش شیعه رواج بسیار گرفته و روز بروز برونق آن مى‌افزود و شیخ از علماى معروف شیعه بود که در حِلّه مدرسه داشت و شاگردان بسیارى بر سر درس او حاضر مى‌شدند. (3)

سید محمد سالها در مدرسه‌ی شیخ ‌احمد مى‌زیست و برخى نوشته‌اند که شیخ مادر او را به زنى داشت. (4) در این میان گاهى سید محمد بر زبان مى‌رانده که من مهدى موعودم و بیرون خواهم آمد. این سخنان چون بگوش شیخ ‌احمد رسید به سید محمد برآشفت و او را نکوهش کرد. ولى سید محمد دنبال کار خود را داشت و در مسجد آدینه‌ی کوفه یک سال به اعتکاف نشسته همیشه گریه مى‌نمود و چون از علت آن گریه مى‌پرسیدند مى‌گفت بآن کسانى مى‌گریم که بدست من کشته خواهند شد.

سپس سید محمد به واسط بازگشته در آنجا نیز گاهى سخن از مهدیگرى رانده و بخویشان و کسان خود وعده مى‌داد که برخاسته سراسر جهان را خواهم گشاد و شهرها و کشورها را بکسان خود تقسیم مى‌کرد. چون این سخنها دوباره بگوش شیخ احمد رسید حکم به کفر سید نموده به یکى از امراى واسط نوشت که او را بکشد. آن امیر سید محمد را دستگیر کرده خواست بکشد ، سید قرآن درآورده سوگند یاد کرد که من سید سنّى صوفیم و از این جهت است که شیعیان با من دشمنى مى‌ورزند و با این سوگند دروغ جان خود را آزاد ساخت.

پس از آن سید محمد در واسط نمانده در سال ٨۴٠  (815 خورشیدی) بجایی که کسید نام داشت (از نزدیکیهاى واسط) رفته میانه‌ی اعراب نشیمن گزید و در آنجا دعواى مهدیگرى آشکار ساخت و چون کارهاى شگفتى مى‌نمود از جمله آنکه ذکرى مشتمل بنام على ساخته به پیروان خود یاد مى‌داد که چون چند بار مى‌خواندند حالى پیدا مى‌کردند که درون آتش رفته گزند از آتش نمى‌دیدند (5) و دسته‌ی شمشیر را بزمین تکیه داده شکم خود را بروى آن مى‌انداختند و شمشیر به شکم آنان فرونمى‌رفت ـ این شگفت‌کاریها مایه‌ی کار او بود و عشایر بسیارى باو بگرویدند. در آن نزدیکیها سه شاخه از دجله بنامهاى ثبق و نازور و غاضرى جدا کرده بودند که عشایرى در کنار آنها زندگى داشتند. همه‌ی این عشایر پیروى سید محمد را پذیرفتند و او به پشتیبانى ایشان بنیاد کار خود را گزاشت.

خود مشعشع در گفتارى که در کلام‌المهدى آورده شده درباره‌ی آغاز کار خود و گزندهایی که دیده چنین مى‌گوید : «کیست که آزمایش خدا را بیش از این سید دیده باشد؟ پانزده سال گذشت که مردم او را نفرین فرستاده دشنام مى‌دادند و فرمان کشتن او را مى‌دادند و از شهرى بشهرى مى‌گریخت؟.. زمینى نماند که گنجایش او کند و ناگزیر بکوهستان بگریخت. کوهستانیان نیز همگى پى کشتن او شدند و رهایی از دست ایشان نیافت مگر پس از نومیدى. سپس به عراق بازگشت و در آنجا هم مغول (6) جستجوى او مى‌کردند و هر آنکه دوست بود دشمن گردید و جایی که او را پناه دهد نماند و زمین بر او تنگ گردید ... و از دست دشمنان آن کشید که بشمار نیاید.»


پابرگیها :

1ـ واسط شهری بوده که بفرمان حجاج‌بن‌یوسف بر روی بستر کهن رود دجله ساخته‌اند. پس از آنکه بستر دجله دیگر گردیده در سده‌ی دهم هجری مردم شهر را گزارده بجاهای دیگر رفته‌اند و شهر رو بویرانی گزارده. بازمانده‌‌های آن در 60 کیلومتری جنوب شرقی شهر کوت کنونی ، کرسی استان واسط نهاده است. ـ و

2ـ شهر شناخته‌ای در 90 کیلومتری جنوب بغداد. ـ و

3ـ یکى از شاگردان بنام شیخ احمد ، سید محمد نوربخش است که او نیز در ترکستان دعواى مهدیگری کرد ولى کار او پیش نرفت. داستان او را قاضى ‌نوراللّه نوشته.

4ـ مسوده‌هاى جواهرى.

5ـ این کار مشعشیان شناخته است که بزبان شاعران نیز افتاده. سید جعفر حلى مى‌گوید :
مشعشع الخدکم دبت عقاربه بوجنتیه و کم سابت افاعیه
قد اوقد النار فى قلبى و حل به ان المشعشع نار لیس تؤذیه

6ـ خواستش از مغول در این گفته‌ها کسان عبداللّه‌سلطان نوه‌ی شاهرخ‌میرزا است که والى فارس بوده و واسط و جنوب عراق بدست کسان او بود.


🌸
نقشه‌ی شماره‌ی 1 : شهرهای هویزه ، کوت (60 کیلومتری شمال غربی واسط) ، اهواز ، بصره ، حله ، نجف و برخی دیگر که نامشان در این کتاب رفته
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتیم آذری بیکبار از آذربایجان ناپدید نشده و هنوز در چند جا از دیه‌های آن ، بومیان درمیان خود با آن زبان سخن گویند ، و کسی اگر خواست و سودی داشت تواند به یکی از آن آبادیها رود و زبان آنجا را یاد گیرد و دفتری درباره‌ی آن نویسد. من بچنان کاری نه نیاز داشتم و نه زمان ، و بآن برنخاستم. ولی چون نمونه‌هایی از زبان خلخال آقای روایی ، و از زبان هرزند آقای سعید فرستاده‌اند ، آنها را در اینجا می‌آورم تا دفتر رساتر و بسودتر باشد.

چنانکه خواهیم دید این دو رشته نمونه باهم یکی نیستند و از آنسوی با نمونه‌هایی که از آذری کهن از زبان اردبیل و دیگر شهرها آورده‌ایم جداییها درمیانه می‌دارند و این شگفت نیست زیرا چنانکه گفته‌ایم همیشه آذری بچندین گونه می‌بوده و هرزند و خلخال که از هم دور افتاده‌اند شگفت نیست که زبان آنها نیز دور از هم باشد. اما جدایی اینها از آذری کهن ، در آن باره انگیزه‌های دیگری نیز هست. زیرا همیشه زبان روستا جز از زبان شهر باشد. آنچه ما از آذری کهن آوردیم از شهرها بود و اینها از روستاهاست. و آنگاه آنها ازآنِ چند صد سال پیش بود و پیداست که گذشت زمان زبانها را دیگر گرداند. بویژه که چون در این چند صد سال زبان ترکی در آذربایجان رواج یافته ، و ناگزیر آن در بازمانده‌های آذری کارگر افتاده ، و ما در نمونه‌های هرزندی کلمه‌های ترکی را از «توتولمش» و «قوناق» و مانند این می‌یابیم.

هم می‌باید گفت : نمونه‌های خلخالی را آقای روایی خود نوشته و پیداست که نمونه‌ی درستی از زبان ساده‌ی روستایی نخواهد بود. و آنگاه جز جمله‌های اندکی نیست و به هر حال میدان داوری درباره‌ی آنها تنگ می‌باشد. ولی نمونه‌های هرزندی را آقای سعید از زبانها گرد آورده و چندان اندک نیست ، از اینرو چند سخن درباره‌ی این خواهیم نگاشت.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 1 : سید محمد مُشَعشَع و آغاز کار او (تکه‌ی دو از دو)


از این گفته پیداست که سید محمد بکوهستان گریخته و زمانى نیز در آنجا بدعوت و فریب مردم پرداخته و ناچار خواستش کوههاى لرستان است که به واسط و آن پیرامونها نزدیک است. باید گفت که داستان آغاز کار او بسیار درازتر از آن بوده که مؤلف عراقى یاد مى‌کند و از هنگامى که او دعواى مهدیگرى آغاز کرده تا زمانى که میانه‌ی عشایر ثبق و نازور و غاضریه رفته و آنان را بسوى خود کشیده پانزده سال بیشتر کشیده است.

بارى مؤلف عراقى می‌گوید : سید محمد در سال  ٨۴۴  با عشایر پیروان خود آهنگ جصان که روستایی (1) در آن نزدیکی بود کرده به دیهى (2) شوقه نام فرود آمد. حاکم جصان با سپاه و سوارگان بر سر او آمده جنگ سختى کرد. پیروان سید محمد شکست یافته یکسره راه ثبق و نازور را پیش گرفتند و پرواى پیشواى خود نکردند. سید از این حادثه به حیرت افتاده سخت غمگین گردید و ناگزیر پیروان نوینى را که از آن سرزمین باو گرویده بودند گرد آورده بر سر شوقه راند و بر آنجا دست یافته کشتار و تاراج و ویرانى دریغ ننمود و زنان و کودکان را اسیر ساخت. (همان سال  ٨۴۴ ـ 819 خورشیدی)

سپس سید محمد پس از دیرى باز به ثبق و نازور نزد پیروان دیرین بازگشت. ولى در آنجا نمانده با پیروان که از جصان با او بودند به نزدیکیهاى واسط رفت. در آنجا هم درنگ نکرده بجایی که دوب نام داشت میانه‌ی دجله و هویزه (3) فرود آمد. مردم دوب که عشیره‌ی معاویه بودند (سپس هم بنام نیس معروف گشته‌اند) هم به سید محمد بگرویدند و او را مهدى شناختند. سید کار را در پیشرفت دیده پسر بزرگ خود مولا على را به ثبق و نازور فرستاد که پیروان کهن را نیز بآنجا بیاورد. مولا على عشایر ثبق و نازور را برداشته روانه گردید و در راه بکاروان بزرگى برخورده کاروانیان را کشتار و مالهاى ایشان را تاراج کرده با مال انبوه و بیشمار نزد سید رسیدند.

سید محمد از رسیدن پیروان و آوردن آن مال سخت شادمان گردیده به عشیره‌ی معاویه هم دستور داد که گاوها و دیگر چهارپایان خود را فروخته شمشیر و ابزار جنگ بخرند و آنان بدستور پیشواى خود کار کرده ابزار جنگ فراوان خریدند. سید محمد روزگار را بکام خود دیده با گروه پیروان آهنگ تتول که دیه بزرگى از پیرامون هویزه بود کرد (رمضان  ٨۴۴ ). مردم هویزه که پارسى‌زبان بودند (4) و امیر فضل جزایرى که در جزایر (5) با برادران خود نزاع کرده و با گروهى از عرب به نزدیکیهاى هویزه آمده بود دست یکى کرده بجلو سید محمد شتافتند و در جنگى که روى داد هویزیان و جزایریان شکست سختى خوردند و انبوهى از ایشان کشته گردید چندان که اسبها بر روى لاشه‌ها راه مى‌رفتند.

با همه‌ی این فیروزى سید محمد در آنجا نمانده به دوب بازگشت و چون در دوب تنگسالى و نایابى بود و وبا میان مردم پدید آمد سید محمد کسان خود را برداشته بر سر واسط رفت و در آنجا میانه‌ی او و امراى مغول جنگ روى داده شکست به مغولان افتاد و چهل تن از ایشان کشته گردید. از این فیروزى سید محمد بر بیرون واسط دست یافته پیروان خود را در دیهها پراکنده ساخت و دست به تاراج گشاده دارایی مردم را هرچه یافتند تاراج کردند و بدینسان پیروان مهدى بدارایی بسیار رسیدند. (شوال ٨۴۴ )

سپس سید محمد آهنگ جزایر کرده چون میانه‌ی امراى جزایر دشمنى بود امیر شحل نامى نزد سید آمده با کسان خود پیروى او را پذیرفت. دیگران که پیش نیامده بودند سید محمد هر روز بر سر یکى تاخته کشتار و تاراج دریغ نمى‌کرد و بر کسانى که زینهار خواسته بودند هم نبخشید و بگفته‌ی مورخ عراقى «همه را کشته ریشه‌شان برکند».

این زمان چشم سید محمد به واسط و آن پیرامونها بود و مى‌کوشید که بنیاد حکمرانى خود را در آن نواحى بگزارد و آن فیروزیها در جزایر بر امیدوارى او افزود. و چون کار جزایر بپرداخت بار دیگر باندیشه‌ی واسط افتاده سه‌هزار تن از پیروان برگزیده‌ی خود را بر کشتیها نشانده بسوى واسط روانه ساخت. حاکم واسط که از شکست پیشین سرشکسته گردیده و همیشه در آرزوى جبران بود این بار تلاش و کوشش فرونگزارده مشعشعیان را سخت بشکست و هشتصد تن از ایشان را بکشت. انبوهى از آنان هم در راه نابود گردیدند. و چون بازماندگان پراکنده و پاشیده نزد سید محمد رسیدند او را ترس سختى فراگرفته در جزایر نماند و بار دیگر با پیروان آهنگ هویزه و آن پیرامونها کرده و چون بدانجا رسید کشتار و تاراج بى‌اندازه کرده گزند و آزار دریغ نداشت. بگفته‌ی مؤلف عراقى هر که را دریافت نابودش ساخته زنان و کودکان را همه دستگیر کرد. (رمضان  ٨۴۵ ـ 820 خورشیدی)


👇