پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 فزونیها (تکه‌ی یک از پنج)


چون در دفتر در گفتگوی خود برخی نامهای آبادی و مانند آن را بعنوان مثل یا دلیل یاد کرده و بمعنی آنها نپرداخته‌ایم ، برای روشنی سخن آنها را در اینجا فهرست‌وار آورده درباره‌ی هر یکی گزارشی که باید می‌نگاریم :

آذربایجان : چنانکه گفته‌ایم این نام از زبان ایران آمده و خود دلیلی است که مردم دیرین آذربایجان جز از نژاد ایر (یا آر) نبوده‌اند. هم گفته‌ایم این نام از زمان چیرگی اسکندر یونانی پیدا شده و تاریخچه‌ی آن این است که چون اسکندر پادشاهی هخامنشیان را برانداخت و بکشور پهناور ایشان دست یافت ، در آذربایجان که تا آن زمان بنام «ماد خُرد» خوانده می‌شدی مردی بنام آتورپات برخاسته آنجا را از افتادن بدست یونانیان بازداشت و خود بنیاد فرمانروایی در آنجا نهاد که تا نیمه‌های زمان اشکانیان برپا ماند. از اینجا آن سرزمین بنام او «آتورپاتگان» نامیده شد. اینست تاریخچه‌ی پیدایش آن نام ، و هرچه جز این گفته شده نادرست و بیپاست.

اما معنی نام ، چنانکه گفتیم آن از دو بهر پدید آمده : یکی «آتورپات» و دیگری «گان». آتورپات خود از دو بهر پیدا شده : یکی «آتور» و دیگری «پات». پس می‌باید گفت نام از سه بهر پدید آمده : ١) آتور ٢) پات ٣) گان. و ما هر یکی را جداگانه بازمی‌نماییم :

١) آتور : این کلمه بمعنی آتش و خود همانست که امروز «آذر» گفته می‌شود. باید دانست بسیاری از تاء‌های زبان پهلوی در فارسی ذال گردیده و اینست ذال در فارسی بسیار بوده و تا پیش از زمان مغول آورده می‌شده. لیکن سپس کم‌کم همگی دال شده و جز در چند کلمه از آذر و گذشتن و مانند این نمانده است.

٢) پات : معنی درست این کلمه را نمی‌دانیم. هرچه هست آن نخست «پاذ» و سپس «پای» و «بای» شده زیرا در آذری (و همچنین در زبان ارمنی) گاهی پاء ، باء می‌شده (چنانکه این را در پیش از این بازنموده‌ایم). نیز در زبانهای شمالی گاهی ذال یا دال ، یاء می‌گردیده (چنانکه این را هم بازخواهیم نمود).

٣) گان : این کلمه در آخر نامهای آبادی بسیار آمده. چنانکه در نامهای زنگان و ارزنگان و گوگان و بسیار مانند اینها. معنی آن نیز جای و سرزمین است و یا بمعنی پیوستگی می‌باشد. این کلمه هنوز هم «گان» خوانده می‌شود ولی گاهی نیز گاف را جیم گردانیده «جان» گویند و ما گفته‌ایم که گاف و جیم دو رویه‌ی یک حرف می‌باشد و از چیزهاییست که میانه‌ی شمال و جنوب جدا بوده.

بدینسان «آتورپاتگان» کنون «آذربایگان» یا «آذربایجان» گردیده و معنی آن نیز «سرزمین آتورپات» یا «آتورپاتی» است و «آتورپات» نام یک سرداری بوده. اما معنی خود آتورپات : چنانکه گفتیم آتور بمعنی آتش است ولی بهر دوم آن روشن نیست و ما در اینجا نیازی بدانستن همه‌ی معنی آن نام نمی‌داریم.



🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 5 : علی‌اللهیگریِ سید محمد (تکه‌ی یک از یک)


یکی از عقاید زشتی که سید محمد و پیروان او داشته‌اند علی‌اللهیگری یا خدا شناختن امام علی‌بن‌ابیطالب بوده. در کلام‌المهدی در این باره سخنان بسیاری هست. چنین پیداست که او در این عقیده پافشاری نشان می‌داده و برواج آن بسیار می‌کوشیده. بخشی از رویهم‌رفته‌ی گفته‌هایش را در اینجا می‌آوریم :

می‌گوید : گوهر خدایی در کالبد علی نهان بود. این کالبد که عنوان امامت داشت زبان و چشم و دست و روی آن گوهر خدایی بود. (خواستهای او را بازمی‌نمود). خدا فرمان این کالبد را هم بمردم واجب ساخته بود چنانکه فرمان آن گوهر نهان شده درو واجب بود. می‌گوید : این برای آن بود که خدا با صورت ناتوانی پدیدار گردد تا دانسته شود که چه کسانی او را می‌شناسند و گردن می‌گزارند و چه کسانی نمی‌شناسند و گردن می‌پیچند تا بدینسان آزمایشی بمیان آید. می‌گوید : چنانکه سنّیها او را نشناختند و با زور ازو بیعت برای ابی‌بکر گرفتند ، شیعیان اثناعشری نیز او را تنها بامامت شناختند و گوهر نهان شده‌ در او را ندانستند.

می‌گوید : هر که این را نپذیرد ناصبی (1) است و در چیرگی آینده کشته خواهد گردید. می‌گوید : دوازده‌امامیان نیز گمراهند و از آنها نیز بازخواست خواهد رفت و آن باوری که بامامت کالبد داشتند سودی بایشان نخواهد داد.

می‌گوید : این حقیقت یا این راز اگر در زمان خودشان به بیرون می‌افتاد همه می‌پذیرفتند. چه آنها در پیش مردم جایگاهی داشتند. می‌بایست پوشیده بماند تا این مهدی برخیزد و آن راز را به بیرون آورد و آزمایشی از مردم کرده شود. کسانی که این را نمی‌پذیرند دشمنان خدایند.

سپس ایرادی بیادش افتاده می‌گوید : اگر کسی بگوید : «در حالی که این راز پوشیده بوده و شناختن آن بایستی یا از راه الهام و وحی باشد یا کسی هوش و فهم بسیار بکار برد ، با این حال چه سزاست که از مردم درباره‌ی نشناختن آن بازخواست رود» ، و باین ایراد پاسخ داده می‌گوید : همین سخن را درباره‌ی دوازده امام توان گفت. زیرا آنها که بیگمان امامند در قرآن هیچ نامی از آنها برده نشده که اگر برده شده بود کسی درباره‌ی آنها اختلاف نمی‌کرد. پس پیداست که خواست خدا آزمایش مردم بوده. در اینجا نیز همان حالست ؛ بدینسان «عذر بدتر از گناه» می‌آورد.

سید محمد در اینجا نیز داستان پرده یا جایگاه را پیش کشیده و بارها آن را یاد کرده. فشرده‌ی سخنانش اینست که هر چیزی در جهان یک «بود» یا «گوهر» دارد و یک «پرده» یا «جایگاه». آن «بود» یا «گوهر» همیشه هست و هیچگاه دیگر نمی‌شود. ولی «پرده» یا «جایگاه» هر زمان دیگر می‌شود. مثلاً جبرائیل آن فرشته‌ی بنام آسمانی یک «بود» دارد که همیشه هست. ولی «پرده»ی آن دیگر می‌شود. چنانکه بنزد پیغمبر گاهی بصورت دحیه‌ی کلبی می‌آمد. در داستان سه روز روزه گرفتن خاندان پیغمبر ، جبرئیل هر روز بصورت دیگر بدر خانه‌ی آنها آمد. (2) خدا نیز «بود»ش همیشه هست و یک چیز است. ولی در زمان امام‌علی‌بن‌ابیطالب در کالبد او بود.

چنانکه گفتیم سید محمد این عقیده را درباره‌ی امام ‌علی‌بن‌ابیطالب از باطنیان گرفته و همانا گفتگوی «بود» و «پرده» نیز که بنیادش جز پندار نبوده از آنهاست. این باطنیان گروهی بودند که جز برانداختن اسلام را نمی‌خواستند ، و این برای بهم‌زدن باورهای اسلامی بود که بدآموزیهایی را پدید آورده درمیان مسلمانان می‌پراکندند. (3)

سید محمد از بدآموزیهای آنان سود جسته که یکی این علی‌اللهیگری را از آنان گرفته و کالایی برای خود گردانیده که در نوشته‌هایش پیاپی یاد می‌کند و بدستاویز آن بدیگران می‌تازد. منّت می‌گزارد که او برخاسته تا چنین راز خدایی آشکار گردیده. دیگری پندار «پرده» و «بود» را از آنها گرفته که دعوای مهدیگری خود را بروی آن بنیاد گزارده ‌و گرهی را که در کار می‌بوده با آن گشاده.

اینست در کتابش بارها یاد این پندار را می‌کند و افسانه‌ی جبرئیل را بگواهی می‌آورد و آنگاه می‌گوید : «مهدی هم «بود»ش یکی و تغییرناپذیر است. ولی «پرده» و «جایگاه» او روزی پسر امام‌ حسن عسکری بوده امروز هم سید محمد پسر فلاح است.»

اگر نیک اندیشیم و سخنان سید محمد را بشکافیم او امام‌ زمان را همچون پیغمبر و یازده امام دیگر مرده می‌داند و روان او را در کالبد خود مدعی است. چیزی که هست چون او درمیان شیعیان برخاسته و بنیاد کار خود را بروی کیش دوازده‌امامی گزارده بود آنگاه پیروان او نیز دوازده‌امامیان بودند ، از ترس آن پیروانْ سخن خود را آشکار نگفته دست بدامن گفتارهای روپوشیده می‌زند.


👇
پیداست که این سخنان سراپا پوچست و یک ایراد آشکاری که بآنها وارد می‌آید اینست که بگفته‌ی خود او بامام دوازدهم نمی‌رسیده که تنها او باینجهان بازگردد و چنین کاری «فزونی دادن بچیزی که فزونی ندارد» (ترجیح بلا مرجح) شمرده می‌شده‌ است ، پس او را نیز نمی‌رسیده که تنها «پرده» و «جایگاﻫ»ی گیرد و در کالبد آن پدیدار شود. (4) گویا خود سید محمد باین ایراد پی برده که در برخی جاها دعوای جانشینی از همه‌ی پیغمبران و امامان می‌کند. گاهی نیز مدعی وکالت شده می‌گوید : «دست من دست امامان و پیغمبران است.»


پابرگیها :

1ـ شیعیان «دشمن علی‌بن‌ابیطالب» را ناصبی گفته‌اند. ـ و

2ـ داستانی هست که خاندان پیغمبر روزه می‌گرفتند. شبی هنگام روزه گشادن یتیمی از دم در آواز برداشت و نان خواست. آنها نانها را به یتیم داده آن شب با آب روزه گشادند. فردا که باز روزه گرفتند بهنگام روزه‌گشایی اسیری از دم در آواز برداشت که آن شب نیز نانها را باو دادند. روز سوم همچنان بود و هنگام روزه‌گشایی گدایی آواز برداشت که باز نانها را داده خود گرسنه ماندند. در هر سه روز جبرئیل بود که هر روز بصورت دیگری بدریوزه می‌آمد و خواست خدا آزمایش بود که چون نیک آزمایش دادند سوره‌ی «هَلْ أَتَى» را درباره‌‌ی آنها فروفرستاد.

3ـ درباره‌ی باطنیان بنگرید بکتاب «راه رستگاری» گفتار شانزدهم و کتاب «تاریخ و پندهایش» بخش چهارم ، گفتار 4. ـ و

4ـ نتیجه آنکه اگر چنین بود پیغمبر و دیگر امامان نیز توانستندی پرده و جایگاهی برای خود گیرند. با این شرح معنی جمله‌ی بالا روشنتر می‌شود ولی اگر بخواهیم بازترش کنیم می‌توان جمله را چنین نوشت : بامام دوازدهم نمی‌رسیده که تنها او (امام دوازدهم) باینجهان بازگردد و چنین کاری «فزونی دادن بچیزی که فزونی ندارد» شمرده می‌شده‌ است ، پس (در جایی که پیغمبر و دیگر امامان پرده و جایگاهی نداشتند) او (امام دوازدهم) را نیز نمی‌رسیده که تنها (خودش) پرده و جایگاهی (یعنی سید محمد) گیرد و در کالبد آن پدیدار شود. ـ و


🌸
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 فزونیها (تکه‌ی دو از پنج)


آرونق : نخست باید دانست که این کلمه اکنون از زبانها افتاده و روستایی که در غرب تبریز نهاده و با این نام خوانده می‌شده اکنون بنام «گونِی» شناخته می‌شود ، ولی در دفترهای مالیاتی و دیگر نوشته‌ها همچنان نام دیرین «آرونق» را بکار می‌برند و بغلط آن را «اَروَنَق» نویسند و خوانند.

اما معنی نام ، باید دانست نخست کلمه «آرانک» بوده که بمعنی «آران کوچک» باشد و برای آنکه معنی آن روشن گردد و رویه‌ی درستش شناخته شود می‌باید نخست از «آران» و معنی آن سخن رانیم :

چنانکه می‌دانیم «آران» نام سرزمین بزرگیست که در کتابهای عربی و فارسی همیشه با نام آذربایجان توأم بکار می‌رفته و همانجاست که اکنون «آذربایجان قفقاز» نامیده می‌شود. این سرزمین که موغان نیز بخشی از آن شمرده می‌شده چون هوایش گرم است و چمنها و چراگاههای فراوان می‌دارد از اینرو از بهترین زمستانگاهها (قشلاقها) شناخته می‌شده. بویژه در زمان پادشاهی مغولان که چون در آذربایجان می‌نشسته‌اند و همه ساله زمستان را با سپاهیان و درباریان خود به آران و موغان می‌کوچیده‌اند ، از اینرو نام آران و زمستانگاه بودن آنجا بسیار شناخته و زبانزد مردم می‌بوده ، و بیگمان نام آران در آن زمانها شناخته‌تر از نام شمیران این زمان می‌بوده.

گویا از همان هنگامها یا از زمانهای پیش از آن بوده که کلمه‌ی آران در زبانهای آذربایجان و ارمنستان و همچنین در زبان خود آران بمعنی گرمسیر و زمستانگاه گردیده. چنانکه اکنون هم که ترکی در آذربایجان و آران رواج یافته آن معنی از میان نرفته و هنوز در آن جاها گرمسیر را «آرانلوق» نامند. برخی از نویسندگان ارمنی چنین دانسته‌اند که «آران» از نخست بمعنی گرمسیر و خود از اینرو بوده که آن سرزمین گرم را با این نام خوانده‌اند. ولی ما در جستجوهای خود جز این را یافته و چنانکه در جای دیگری نوشته‌ایم ما «آران» را که رومیان «آلبانیا» و ارمنیان «آغوان» (آلوان) خوانده‌اند ، پیدا شده از کلمه‌ی «آر» که گفته‌ایم نام دیگر نژاد بزرگ «ایر» بوده می‌شماریم و به هر حال از نخست بمعنی گرمسیر بودن آن را دشوار می‌پنداریم.

هرچه هست سرزمین آران بگرمسیری شناخته ، و نام آن چه از نخست و چه از زمانهای دیرتر ، بمعنی گرمسیر و زمستانگاه در آذربایجان و آن پیرامونها بر سر زبانها بوده ، و اینست چون آن روستای غربی تبریز در دامنه‌ی جنوبی کوه مِشو نهاده و دیه‌های آن همه آفتابگیر و گرمسیر می‌باشد و در باردهی و میوه‌خیزی نیز به آران نزدیک است ، از اینرو آنجا را «ماننده‌ی آران» یا «آران کوچک» (1) شمرده و «آرانک» خوانده‌اند. سپس همان نام در زبانها «آرونق» گردیده. (2)

این تاریخچه‌ی آرونق و معنی آن می‌باشد که ما از راه جستجوهای خود درباره‌ی نامهای آبادیها بدست آورده‌ایم. اما نام «گونِی» که اکنون جای آن کلمه را گرفته باید دانست آن ترکیست و گویا ترجمه‌ی همان آرونق باشد. زیرا بجای کلمه‌های بتو و نسا که در فارسی آفتابگیر و آفتاب‌نگیر است ، در ترکی گونِی و قوزِی گفته شود و از اینرو «گونِی» اگرچه هم‌معنی کلمه‌ی آرونق نمی‌باشد ولی بآن نزدیک است. زیرا جایی که آفتابگیر بود ناگزیر گرم باشد و ما چون می‌دانیم ترکان بسیاری از نامهای فارسی آبادیها را که معنایی از آنها می‌فهمیده‌اند بزبان خود ترجمه کرده‌اند ، می‌توانیم پنداشت که آوردن «گونِی» بجای آرونق نیز از آن راه بوده و از اینرو توانیم پنداشت که «آرونق» تا چند صد سال پیش نام معنی‌داری بشمار می‌رفته است و مردم از آن همان معنی را که یاد کردیم می‌فهمیده‌اند. چیزی که هست می‌توان این گمان هم برد که چون روستای آرونق در دامنه‌ی جنوبی کوه مِشو و در رویه‌ی آفتابگیر یا در «بتوی» آن نهاده ترکان از اینرو آن را گونِی خوانده‌اند بی‌آنکه بکلمه‌ی آرونق و معنای آن هوش دارند. لیکن در اینحال بایستی مرند و آن پیرامونها را که در شمال همان کوه و در رویه‌ی آفتاب‌نگیر و یا در نسای آن نهاده هم «قوزِی» نامند و ما از چنان نامی آگاهی نمی‌داریم.

ازناب : از آبادیهای آذربایجانست و معنی نام دانسته نیست.

الوار : از آبادیهای پیرامون تبریز است و معنی نام روشن نمی‌باشد.

اهراب : کویی از تبریز است و معنی آن شناخته نیست.

اوجان : جایی در نزدیکیهای تبریز است و معنی کلمه دانسته نمی‌باشد.


پابرگیها :
1ـ کاف در اینگونه نامها به یکی از دو معنی که کوچکی و یا مانستگی باشد می‌آید و اینست ما نیز هر دو معنی را نشان داده‌ایم.
2ـ چنانکه «مغانچک» هم «مغانجوق» گردیده و مانند اینها در آذربایجان باز هم هست.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 6 : سیاهروییهاى سید محمد (تکه‌ی یک از یک)


اگرچه در تاریخ نباید سخن از عقیده‌ی خود گفت (1) و همچون بسیارى از مؤلفان ایرانى نبود که کسانى را روانه‌ی دوزخ ساخته کسانی را در بهشت جاى داده‌اند ، ولى چون سخن از دعواى سید محمد و از کیش پیروان اوست ما براى آنکه بخوبى از عهده‌ی این کار برآییم ناچاریم این مرد را بدانسان که شناخته‌ایم بنماییم :

سید محمد دروغگویى ستیزه‌روست که جز از پیشوایى و فرمانروایى آرزویى نداشته. همچون بسیارى از همجنسان خود براهنمایى برخاسته ولى راهى براى نمودن بمردم نداشته است. مرد دورویی که هر دم سخن خود را عوض مى‌کرده و چنانکه مى‌بینیم با آن خونهاى فراوانى که از بیگناهان ریخته و گزندهاى بیشمارى که بمردم رسانیده جز یکمشت سخنان رنگارنگ و بى‌سر و بن بزبان نداشته و جز بفریب مردم نمى‌کوشیده است و یک رشته بدعتهاى زشتى را از علی‌اللهیگرى و تناسخ و مانند اینها رواج مى‌داده است.

تو هرچه هستى باش : خود مهدى یا «پرده»ی او یا «جایگاه» او ـ براى مردم چه آورده‌اى؟! کسی که برانگیخته‌ی خداست ، پیغمبر یا امام ، باید راه آسایش و رستگارى بمردم بنماید و گمراهان را براه بازآورد ، نه اینکه کالایش همه دعوا و سخنبافى باشد. آن طبیبى که بر سر بالین بیمارى نشسته بجاى درمان جستن بدرد او قصیده بنام او مى‌سازد نادانتر از آن کسى نیست که به پیغمبرى یا امامى برخاسته و کارش برخاستن بدعواهای بزرگ و پرداختن بسخنان بیهوده باشد.

آنچه بیش از همه مشت سید محمد را باز مى‌کند سیاهکاریهاى پسر او مولا على است که گفتیم راه حاجیان را زده کشتار بسیار کرد و بیشرمانه خود را خدا مى‌خوانْد. در جهان بدعتى ننگین‌تر و چرکین‌تر از این نبوده که کسانى آفریدگان را بپاى آفریدگار برده على‌بن‌ابیطالب یا دیگر کسان را با خدا نسبتى پنداشته‌اند. میانه‌ی آفریدگار و آفریدگان فاصله‌ی بیکرانى هست که کسى بهیچ راه تواناى درنوردیدن آن نیست. آنان که بچنین بدعتى زبان باز می‌کرده‌اند سزاوار آن بوده‌اند که همچون سگ دیوانه‌اى بی‌باکانه خونشان ریخته شود. در جایى که امام‌ على‌بن‌ابیطالب خویشتن را بنده‌اى از بندگان خدا (2) مى‌شمارده است و محمد با آنهمه بزرگوارى خود را بیش از یکى از آفریدگان خدا نمى‌دانسته (3) شگفتا بى‌شرمىِ این بدنهادان که آن امام را برتبه‌ی خدایى مى‌رسانیده‌اند.

چنانکه گفتیم : این دعواى مولا على خود یکى از میوه‌هاى دعواهاى پدرش بوده. چه ، سید محمد که از پندارهای بیپای باطنیان سود جسته بود و امام دوازدهم یا مهدی را در کالبد خود جا می‌داد ،‌ پسرش گامى بالاتر گزارده و آن «بود گردان» خدا را در کالبد خود جا داده است. این همیشه هست که چون کسى بدعتى آغاز کرد و گروه نادانى را فریفته‌ی خود ساخت یکى از نزدیکان او گام بالاتر نهاده بدعتی زشتتر آغاز مى‌کند.

مولا على تا زنده بود سید محمد بگوشه‌اى خزیده خرسندى از کارهاى او آشکار مى‌ساخت. پس از کشتن او نیز در یکى از نوشته‌ها که گرفتاریها و رنجهاى خود را شرح مى‌دهد درباره‌ی پسرش چنین مى‌گوید : «پسرش چیره شده تلخى بى‌اندازه باو چشانید و شد آنچه شد. سپس پسرش کشته شده و به رحمت خدا رسید و بسوى بهشت خرامید. خدا او را بپذیرد و بَرو ببخشاید.»

لیکن سپس چون شنیده که امیر پیرقلى (گویا پیر بوداغ) از مولا على بد گفته و او را بجهت ویران کردن بارگاه امام على «یزید دوم» ستوده ، سید محمد نامه باو مى‌نویسد و از فرزند خود بد گفته او را «دوزخى» مى‌خواند. بلکه از فرزندى او بیزارى جسته این دو شعر را بمناسبت یاد مى‌کند :

اذ العلوى تابع ناصبیا بمذهبه فما هو من ابیه
و کان الکلب خیرا منه طبعا لان الکلب طبع ابیه فیه.

معنى آنکه : علوى‌ای که در مذهب پیرو ناصبیان باشد او از پدرش نیست و سگ از او نیکونهادتر است زیرا سگ جز نهاد پدر خود را ندارد. (4)

مى‌گوید : «چون بارگاه امام على و بارگاه حسین را تاراج کردند مرا ناگزیر مى‌کردند که از آن تاراجها رسَدى[سهم] بردارم ، من دل بکشته شدن نهاده از آن مال چیزى نپذیرفتم و این کار نه از بیم نکوهش بلکه بنام خرسندى خدا کردم.»

👇
در این نامه به امیر پیرقلى درشتیها کرده مى‌گوید : «شما و مانندگان شما از امیران چون بزیارت بارگاه امامى مى‌روید در آن‌ جاى پاک باده‌گساریها کرده ... بمردم آزار مى‌رسانید که هرگاه امام‌حسین سر از قبر درآورد کسى از شما دست از آن زشتکاریهاى خود برنمى‌دارد. پس چه جدایی درمیانه‌ی شما و شمر هست؟!» مى‌گوید : «آنکه از خدا نمى‌ترسد و از مِى‌خوارى و نابکارى با زنان و پسران نمى‌پرهیزد و مال مردم را بزور از دستشان مى‌گیرد نزد ما بدتر از راهزن است. ما بِیقین مى‌دانیم که اگر کسى از شما در کربلا بود او نیز دست بخون حسین مى‌آلود. با اینهمه چگونه شما آن بدگوییها را مى‌کنید؟!» سپس مثل آورده مى‌گوید : «آنکه پشت‌بام از شیشه دارد سنگ بخانه‌ی همسایه نمى‌اندازد. آنکه رخت از کاغذ دارد به گرمابه درنمى‌رود.» از این نامه مى‌توان دانست که سید محمد چه مرد زمختى بوده و خود این زمختى یکى از ابزارهاى کار او بوده. نیز پیداست که با همه‌ی بیزارى از پسر خود بدگویى از او را روا نمى‌دیده.


پابرگیها :

1ـ سخن گفت ، سبک‌شده‌ی سخن گفتن است. ـ و

2ـ این واژه در کتاب مشعشعیان «محمد» ولی در «تاریخ پانصد ساله» درست چاپ شده (خدا). ما نوشته‌ی «تاریخ پانصد ساله» را درست دانسته آن را آورده‌ایم. ـ و

3ـ نک. سوره‌ی فصلت : 6 و کهف : 110 : أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکمْ : من یک تن آدمی‌ای همچون شمایم. ـ و

4ـ سلطان‌محمد خدابنده که یوسف‌بن‌مطهر معروف به علامه را از حله به سلطانیه خواسته و او را بگفتگو با علماى سنى برانگیخت در آن انجمن یکى از علویان هوادارى از سنیان مى‌کرد ، یوسف یا کس دیگرى از پیروان او ، این دو بیت را در نکوهش آن علوى سروده است. [در نامنامه‌ی اصل کتاب «تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان» (ص 280) چنین آمده : «نام علامه‌ی حلی معروف است که باشتباه در کتاب یوسف آمده. آقای وحدت از دانشمندان چهارمحال یادآوری کرده‌اند که نام او حسن و نام پدرش یوسف بوده».]



🌸
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 فزونیها (تکه‌ی سه از پنج)


باکو : این نام را اکنون «بادکوبه» می‌نویسند. ولی همچون «اَروَنَق» نادرست و ساختگی است و بیگمان «باکو» درست می‌باشد. این نام را در کتابهای آغاز اسلام «باکویه» نوشته‌اند و من چون می‌دانستم اینگونه نامهای پارسی که در آخر خود «ویه» دارد ـ همچون «شیرویه» و «بابویه» و «فضلویه» و مانند اینها ـ نامهای شکسته باشند ، بدینسان که درست آنها چیز دیگر بود و در زبانها باین رویه درآمده ، چنانکه «فضلویه» را می‌دانیم که درست آن «فضل‌الله» بوده. اینبود درباره‌ی رویه‌ی درست «باکویه» بجستجو پرداخته از کتابهای ارمنی آن را پیدا کردم که «باکاوان» یا «باکوان» بوده است.

اما معنی نام ، باید دانست آن از دو بهر جداگانه پدید آمده : یکی «باک» و دیگری «وان» و ما از هر یکی جداگانه سخن می‌رانیم :

١) باک : کسانی که بزبانهای کهن ایران از هخامنشی و پهلوی و زبانهای دیگر آری آشنایند کلمه‌های «باک» و «بک» و «بغ» بگوشهای ایشان آشنا خواهد درآمد. چه این کلمه‌ها که همگی یکیست در آن زبانها بوده و بمعنی «خدا» بکار می‌رفته ، و ما آن را در سکه‌های پادشاهان ساسانی از اردشیر و شاپور و دیگران نیز می‌یابیم که درمیان لقبهای پادشاهی یکی هم این آورده می‌شود ، ولی گویا در اینجا بمعنی «بزرگ» می‌باشد. هم ما گمان می‌بریم که «باک» و یا رویه‌های دیگر آن بمعنی پرستش نیز بکار می‌رفته است.

٢) وان : ما این کلمه را همچون «گان» در آخر بسیاری از نامهای آبادیها پیدا می‌کنیم. از شیروان و نخچوان و هفتوان و میشوان و گامیشاوان و مهروان و گیلوان و مادوان و بسیار از اینگونه ، و چون از دیده‌ی زبانشناسی «وان» و «گان» یک کلمه بشمار رود و بآسانی توان پذیرفت که همان «وان» است که در پاره‌ای جاها «گان» گردیده ، اینست هر دو را به یک معنی گرفته باین نیز همان معنی را می‌دهیم که بآن دادیم. روشنتر گویم : این را نیز بمعنی جا و زمین و یا بمعنی پیوستگی می‌گیریم.

پس «باکوان» یا «باکاوان» بمعنی شهر یا سرزمین خدا ، یا خدایی بوده و کنون «باکو» به همان معنی است. ما این را از روی کاوش زبانشناسی می‌گوییم ، ولی تاریخ هم آن را استوار می‌دارد. زیرا چنانکه از تاریخهای کهن ـ بویژه از آنها که بزبان ارمنی نوشته شده ـ پیداست در زمانهای ساسانی و اشکانی شهرهایی که دارای آتشکده یا بتخانه بوده آنها را «باکاران» می‌نامیده‌اند. چنانکه آبادیهایی با یکی از این دو نام در ارمنستان و آذربایجان بسیار بوده است‌ ، و ما از اینگونه نامها در جاهای دیگر نیز پیدا می‌کنیم ـ از «بگوا» در آذربایجان و زنگان و افغانستان ، و بغستان (بهستون ـ بیستون) در کرمانشاهان ، و بجستان و بغلان در خراسان ، و مگستان در زنگان ، و فغستان در گلپایگان ، و بجند در آذربایجان ، و مانند اینها.

نیز ما این را می‌دانیم که در باکو آتشکده‌ای بوده و آتشی بخود روشن می‌شده و همیشه آتش‌پرستان آهنگ آنجا می‌کرده‌اند و هنوز نشانه‌هایی از آنها برپاست که این پشتیبانی دیگری از تاریخ درباره‌ی آن معنی می‌باشد.

بردوا : شهر بزرگی در آران و کرسی آنجا بوده که اکنون ویرانه‌اش مانده و این نام است که در کتابهای عربی «بردعه» ساخته‌اند. اما معنی نام آن نیز از دو بهر آمده : یکی «برد» و دیگری «وا». معنی «برد» را نمی‌دانیم. «وا» سبک‌شده‌ی «وان» است و در بسیاری از نامهای آبادیها آمده.

دیلمقان : از شهرهای کوچک آذربایجانست. اما معنی آن ، باید گفت درست کلمه «دیلمگان» بوده که از دو بهر «دیلم» و «گان» پیدا شده. گویا گروهی از دیلم در آنجا نشسته‌اند و این نام پیدا شده.

رویین‌دز : جایی از کردستانست و چون پیش از زمان مغول دز استواری بوده در تاریخها شناخته می‌باشد و گویا همانست که اکنون «رواندوز» می‌نامند. در آذری بجای دز ، «دوز» می‌آمده. به هر حال معنی نام روشن است.

زرین‌رود : نام دیرین قزل‌اوزن است و معنی آن روشن می‌باشد.

سرد‌رود : نام یک آبادی در دو فرسخی تبریز است و معنی آن آشکار است.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 7 : گفتگوهاى سید محمد با عالِم بغدادى (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه از کلام‌المهدى پیداست سید محمد نامه‌هاى بسیارى به امیر پیرقلى مى‌نوشته. ولى این نامه اثر دیگرى داشته که آن امیر یکى از علمای بغدادى را به نوشتن پاسخ واداشته. اگرچه ما نسخه‌ی آن نوشته‌ی عالم بغدادى را در دست نداریم ولى پاسخى که سید محمد بآن پاسخ داده در کلام‌المهدى هست و نامه‌ی بسیار درازیست. چون برخى از این گفتگوها ارزش تاریخى دارد ترجمه‌ی آنها را در اینجا مى‌آوریم :

بغدادى نوشته : «تو اگر خرسندى خدا را مى‌جستى بایستى خرسندى پیغمبر او را نیز بجویى ...».

سید محمد مى‌گوید : «خرسندى پیغمبر خدا را بیش از این چه بجویم که برواج شریعت او مى‌کوشم و از گفته‌هاى او فرمانبرى مى‌نمایم. هر که از کار من آگاهى دارد مى‌داند که مردمانى که هرگز نماز نخوانده و پدران و نیاکانشان هم نماز نخوانده بودند مگر اندکى از ایشان و خوراک آنان جز حرام و کارهاشان جز ناستوده نبود چنین مردمى را من بپاس شریعت پیغمبر خدا برانگیختم و به هر کجا براى آنان «قارى» برگماردم که حمد و سوره و دستنماز و غسل بیاموزد و از ناپاکیهاى دهگانه آنان را بپرهیز برانگیزد. هر که در کوچه‌هاى ناپاک پاى برهنه راه مى‌رود من او را مى‌زنم تا کفش بخرد و اگر بى‌چیز باشد بهاى کفش را خودم مى‌پردازم. و اگر این هم نتوانستم دستور مى‌دهم که اندکى خاک پاک در گوشه‌ی اتاق بریزند و چون بخانه درمى‌آیند پایهاى آلوده‌ی خود را با آن پاک کنند و سپس بر روى فرش یا رختخواب راه بروند. قصاب اگر خون گوشت را نَشست یا کارد را بجاى ناپاکى انداخت و با آن کارد پوست گوسفندى را کند مى‌زنم. اگر با پاى ناپاک خود پوستى را لگد کرد و گوشت را بروى آن انداخت مى‌زنم. اگر کسى از چنین قصابى گوشت خرید و آن را نَشست مى‌زنم. رنگرزى که ریسمانهاى لگد شده با پایهاى ناپاک را در خم مى‌اندازد مى‌زنم. آشپز یا بقال که ظرفهای خود را بروی زمینهای ناپاک می‌اندازد می‌زنم. هر که بر زنى یا دخترى بلذت نگاه کند مى‌زنم. مگر طبیب که ناگزیر است ...» مى‌گوید : «همه‌ی صنعتگران جهود که در بصره و جزایر و هویزه بودند من بیرون کردم. از ضرابخانه نیز بیرونشان کردم چرا که آنان ناپاکند.»

بغدادى گفته : «تو اگر خرسندى خدا مى‌خواستى چرا از پسرت جلوگیرى نکردى؟.» سید محمد مى‌گوید : «بیش از این چه مى‌توانستم که کسى نزد حاکم حِلّه فرستاده پیغام دادم که مشعشعیان آهنگ راه حاجیان را دارند ، شما و امیران دیگر آگاه باشید و از این خبر فرستادن بیم کشته شدن را درباره‌ی خود داشتم.»

بغدادى گفته : «دانشی که تو ادعا مى‌کنى خود شایسته‌ی آن فرومایگانى است که به تو گرویده‌اند.» سید محمد مى‌گوید : «کسانى که پیرامون منند مردم نادانى بودند که بدستیارى شعشعه بر سر خود گرد آوردم و بچاره‌ی نادانى ایشان برخاستم تا براه راستشان آوردم. گروهى از آنان درباره‌ی من و پسرانم غلو کرده بودند تا از آن غلوشان بازگردانیدیم. کنون به پایه‌اى رسیدند که اگر همه کشته شوند روى از ما برنمى‌گردانند.»

سید محمد در نوشته‌هاى خود به هر کسى مى‌نوشته : «نزد ما بیا تا ببینى آنچه را که یقین کنى و بپرسى آنچه را که نمى‌دانى.» در آن نامه‌ی خود به امیر پیرقلى نیز چنین عبارتى را نوشته بوده. عالم بغدادى در پاسخ آن مى‌گوید : «تو هر که را بدست آوردى حَجّاج‌وار کشتى دیگر چگونه کسى جان خود به تباهى اندازد و نزد تو بیاید؟!» (1) در پاسخ این جمله سید محمد سه تن را نام مى‌برد که نزد او بوده‌اند و آنان را کشته است ، ولى براى هر یکى عذرى یاد مى‌کند. عالم بغدادى را نیز بیم ‌دهد که به یارى خدا بدست آورده و خواهد کشت! مى‌گوید : «اى بیدین بیشرم! حجّاج یکى از کارکنان مروانیان بود و من از خاندان پیغمبرم تو چگونه مرا با او یکى مى‌خوانى؟!» در جاى دیگر نیز زشتترین دشنامها را که جز از زبان مردم فرومایه سزاوار نیست درباره‌ی عالم بغدادى که نمى‌شناسد کیست مى‌نویسد.

بغدادى گفته : «تو چگونه پسرت را دوزخى خوانده‌اى در حالی که پیش از این او را به نیکى مى‌ستودى و دعا درباره‌ی او مى‌کردى؟!» سید محمد پس از یک رشته زشتگوییهاى ناسزا پاسخ مى‌دهد که «من آن زمان بیم جان داشتم و هرچه مى‌کردم و مى‌گفتم از بیم جان بود ، چنانکه امام على‌بن‌ابیطالب در زمان ابوبکر از بیم جان با او رفتار مى‌کرد و پشت سر او نماز مى‌خواند.»

بغدادى مى‌گوید : «تو بودى که پسرت را درس مى‌دادى و در کارها راهنماى او بودى. کنون چگونه است که ازو بیزارى مى‌جویی؟» سید محمد یک رشته دشنام شمرده سپس مى‌گوید : «من در این باره پیروى امام على را داشتم که او به ابوبکر رهنماییها مى‌کرد ولى سپس ازو شکایتها نموده چنانکه در خطبه‌ی شقشقه (2) ».

👇
بغدادى گفته : «تو اگر راست مى‌گویی و داناى غیب هستى چگونه کفر پسرت را از پیش ندانستى تا نیرو نگرفته او را بکشى؟!» سید محمد دانستن غیب را انکار کرده مى‌گوید : «پسرم نیز بایستى نیرومند گردیده کفر آشکار کند و کشتن او پیش از آن زمان روا نبود چنانکه خدا شیطان را با همه‌ی آگاهى از کفر او آفریده و مهلت داده است.»


پابرگیها :

1ـ حَجّاجِ یوسفِ ثقفی از والیان عبدالملکِ مروانِ اموی ، مردی خونریز و بی‌زینهار بود و پروای هیچ چیز جز فیروزی خود نداشت چنانکه برای شکستن عبداللهِ زبیر که در مکه در برابر او ایستادگی می‌کرد ، شهر را به منجنیق بست و پروای ویرانی کعبه را نیز نکرد. پس از دست یافتن بر عبدالله خونهای بسیار از مکیان ریخت و تا پایان زندگی نیز دست از خونریزیهای بی‌باکانه برنداشت ، چنانکه مَثَل خونخواری و ‌بی‌زینهاری گردیده است. ـ و

2ـ بدانسان که در اصل بود آوردیم (شِقشِقیة درست است). ـ و


🌸
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 فزونیها (تکه‌ی چهار از پنج)


کارارود : نام رودی در آذربایجان می‌باشد و چون اکنون آن را «قرارود» می‌نویسند شاید کسانی پندارند که کلمه‌ی «قرا» ترکی است و باشد که آرزوی فارسی گردانیدن آن کنند ولی نه چنانست. این رود در تاریخ بنام می‌باشد. زیرا جنگهای بابک و خرمدینان با تازیان در نزدیکیهای آن رو داده و اینست طبری و دیگر تاریخنگاران آن زمان نام آن را که درستش «کلان‌رود» بوده بسیار برده‌اند. چیزی که هست در زبان آذری بجای «کلان» که بمعنی بزرگ است «کرا» و «کارا» و «کالا» (1) گفته می‌شده. اینست نام رود را هم «کارارود» می‌خوانده‌اند که به همان معنی کلان‌رود است و این نام تاکنون بازمانده.

گرمرود : نام روستایی از آذربایجانست که «میانه»‌ شهرچه‌ی آن می‌باشد. معنی نام هم روشن است.

گریوه : نام جایی در نزدیکیهای تبریز است و معنی آن «گردنه» می‌باشد زیرا در پهلوی بجای گردن ، «گریو» بوده چنانکه یقه را «گریوبان» می‌گفته‌اند که اکنون «گریبان» شده است.

گهرام‌دز : نام جایی در ارسباران در آذربایجان است که اکنون «گرمادوز» خوانده می‌شود و درست کلمه در آذری «گهرام‌دوز» بوده که بمعنی دز گهرام باشد. اما «گهرام» این کلمه با «جهرم» و «تهران» و «تارَم» یکیست و آن از «گه» یا «جه» یا «ته» که بمعنی گرم است و از «رام» یا «ران» که بمعنی جایگاه می‌باشد پیدا شده. و چون ما این نامها را در دفتر یکم از «نامهای شهرها و دیه‌ها» روشن ساخته‌ایم در اینجا باین کوتاهی بس می‌کنیم.

گهرام‌دوز زمانی زندان طغرل آخرین پادشاه سلجوقی بوده و اینست نام آن در تاریخها نیز آمده است.

گیلاندوز : جایی در آذربایجان و معنی آن دز گیلان می‌باشد. گویا دسته‌ای از گیلان در آنجا می‌نشسته‌اند.

قارقابازار : شاید از کلمه‌ی قارقا که در ترکی بمعنی کلاغ است کسانی این را هم نام ترکی پندارند ولی نه چنانست. رویه‌ی درست این نام «گیراگی‌بازار» بوده بمعنی یکشنبه‌بازار. گیراگی کلمه‌ایست یونانی که در زبانهای ارمنی و ارانی روز یکشنبه را با آن می‌خوانند ، و چون بشیوه‌ی کهن ایران روستاییان در هر یک از روزهای هفته در جای دیگری بازار برپا می‌کرده‌اند و در اینجا هم روز یکشنبه بازار برپا می‌شده اینست آن را با این نام خوانده‌اند ، و ما گمان می‌بریم که «گیراگی» در آذری نیز بکار می‌رفته است.

ما این نام را هم در دفتر یکم «نامهای شهرها و دیه‌ها» روشن گردانیده‌ایم و اینست در اینجا بکوتاهی یاد کردیم.

مارالان : کویی از تبریز می‌باشد. اما معنی نام ، این نیز از دو بهر پیدا شده ، یکی «مار» و دیگری «لان» و ما هم هر یکی را جداگانه روشن می‌گردانیم :

١) مار : ما می‌پنداریم این رویه‌ی آذری نام «ماد» می‌باشد. زیرا چنانکه گفته‌ایم در آذری و همچنین در زبان ارمنی راء بجای دال بسیار می‌آمده و ما می‌دانیم که در زبان ارمنی تیره‌ی ماد را همیشه بنام «مار» یاد کرده‌اند. چیزی که هست در آذری گاهی نیز دال را به یاء عوض کرده و ماد را «مای» هم می‌خوانده‌اند. هرچه هست بگمان ما «مار» همان ماد می‌باشد.

٢) لان : بمعنی جایگاه است و باین معنی گذشته از نامهای آبادیها در کلمه‌های دیگری نیز آمده و از دیده‌ی زبانشناسی «لان» و «دان» یک کلمه می‌باشد. پس «مارالان» بمعنی «جایگاه مادان» است و چون آذربایجان نشیمنگاه آن تیره بوده دوری ندارد که جایی یا جاهایی بنام آنان خوانده شود.


پابرگی :
1ـ در همین گفتار ، جُستار «نمونه‌ای از زبان هرزند» بخش «کلمه‌ها» ، «کالا» بمعنی «بزرگ» را می‌توان دید. ـ و


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 8 : کشتارهاى سید محمد (تکه‌ی یک از یک)


سید محمد در جنگهاى خود کشتارهاى بسیار کرده و چنانکه دیدیم پس از جنگ نیز کسانى را بدستاویزهایی مى‌کشته است. لقب «حَجّاج» که عالم بغدادى باو داده چندان دور نبوده. ولى در اینجا خواست ما کشتارهایی است که او در احکام خود بعنوان کیفر یاد مى‌کند.

در یکى از نوشته‌هاى خود که گویا در سال  ٨۵۵  نوشته مردم را بسوى خود خوانده وعده مى‌دهد که بزودى «چیرگى بزرگى» (الغلبة الاتیة) [چیرگی آینده] بهره‌ی او خواهد شد و در آن روز همگى دشمنان او چه آنان که انکار پیغمبر و امامان کرده‌اند و چه آنان که با خود او دشمنى نموده‌اند همه کشته خواهند گردید.

سپس ده چیز را که اسلام ناپاک شمرده یاد کرده مى‌گوید : «این ناپاکیها کوچه‌ها و راهها را فراگرفته که از زمین به کفهاى پایها و کفشها و نوکهاى عصاها رسیده و از اینها نیز به تن و رخت مردم مى‌رسد و هر که از این ناپاکیها نپرهیزد در آن روزِ چیرگىِ آینده کشته خواهد شد.»

سپس یک رشته کسانى را یکایک شمرده همه را مى‌گوید کشته خواهند شد : کسى که بداند زن یا کنیز یا همسایه‌ی او راه بدکاری گرفته و جلوگیری نکند. کسی که به مؤمنی دشنام دهد. کسی که پشت سر مؤمنی بد گوید. کسی که همسایه‌ی مؤمن او گرسنه باشد و او با همه¬ی توانایی نان باو نرساند. زنان نان‌پز یا آشپز که پاى برهنه در کوچه‌ها راه رفته باشند و دست بآن پایهاى ناپاک خود بزنند یا پایهاى ناپاک خود را به هیزمها یا به تنور بسایند. کسى که پسر او یا زنش رختخواب او را با پاى ناپاک خود لگد کرده باشد. کسى که به زن دیگرى یا به کنیز دیگرى از روى لذت‌یابى نگاه کند مگر طبیب در هنگام درمان جستن ، ولى اگر او هم نگاه از روى خواهش دل کند کشته خواهد شد. راهزنان و کسانی که شمشیر کشیده مردم را بترسانند (مفسدین فی‌الارض). مردى که با پسرى بدکارى کند. پسرى که بگزارد با او بدکارى کنند. قصابى که خون گوشت را نشوید ، یا کارد را روى زمین ناپاک انداخته آن را بگوشت بزند ، یا با پاى خود زمین ناپاکى را لگد کرده سپس بر روى پوستى راه رود و گوشت را بر روى آن پوست بیندازد. هر خریداری که این کار قصاب را دیده گوشت ازو بخرد و آن گوشت را ناشسته بپزد و بخورد ، هر بقال یا آشپزى که چَمچه‌ها و ظرفهاى خود را بر روى زمین ناپاک بیندازد. هر رنگرزى که پارچه یا نخها را با پاى برهنه‌ی ناپاک خود لگد نماید. هر زن نوحه‌گرى که آواز خود را بمردان بشنواند یا سخنهاى بیهوده (باطل) بسراید. هر زنى که روى خود را پیش مردان نامحرم باز کند یا آواز خود را بآنان بشنواند ـ مگر بهنگام ناچارى ، هر که ربا بگیرد یا ربا بپردازد ـ همه‌ی این گناهکاران را مى‌گوید کشته خواهند شد.

مى‌گوید : «هر که بکافرى دست بزند و دست خود را نشوید کشته خواهد شد.» کافر را هم بت‌پرست و آتش‌پرست و جهود و ترسا و صابئى و جبرى و غالى و ناصبى و «هر آن که این سید را انکار کند» مى‌شمارد.

مى‌گوید : بت‌پرستان و آنان که پیغمبر یا دوازده امامان را انکار مى‌کنند یا آنان که على را «راز گردنده‌ی زمین و آسمان» (یا همان گوهر خدایی) نمى‌دانند کشته خواهند شد.

ولى چنانکه دعواهاى سید محمد بنیاد پایداری نداشته و هر زمان عوض مى‌شده حکمهایش نیز بروى پایه‌ی استواری نبوده. زیرا چنانکه دیدیم در آن پاسخ خود به عالم بغدادى بجاى بسیارى از کشتنها «زدن» را کیفر شمرده. (1) نیز در جاهاى دیگر از جمله در نامه‌اى که به امیر تورانشاه نامى نوشته و نسخه‌ی آن در کلام‌المهدى دیده مى‌شود یک جا احکام اسلام را پیش کشیده همه‌ی کیفرها را از روى حکم آن دین یاد مى‌کند.

شگفتتر از همه آنکه در آن نوشته‌ی خود که از «چیرگى آینده» خبر مى‌دهد و کیفرها را یاد مى‌کند و چنانکه گفتیم کیفر نگاه کردن به زن بیگانه را نیز کشتن مى‌شمارد ، در جاى دیگرى از آن مى‌گوید : «هر که به زن مرد نیکى نگاه کند چشمهاى او را مى‌کنم.» دانسته نیست که این کیفرهاى رنگارنگ چه علت داشته است؟!.

آنچه از سخنهاى مشعشع پیداست او از ناپاکى و آلوده‌کاریهاى اعراب بیابان‌نشین و از اینکه آنان کوچه را ناپاک کرده و با پاى برهنه بر روى آن زمینهاى ناپاک راه مى‌رفته‌اند و پرواى آلودگى تن و رخت خود را نداشته‌اند سخت دلتنگ و آزرده بوده و بدفع این ناپروایی مى‌کوشیده ، اینست که در نوشته‌هاى خود این موضوع را پیاپى یاد مى‌کند و کیفرهاى سخت درباره‌ی این ناپاکیها مى‌شمارد. شاید تنها کار نیک سید محمد این کار بوده و چون براستى ناپاکى و آلوده‌کارى از بزرگترین عیب یک مردم است آن کیفرهاى سخت را نیز در این ‌باره نابجا نباید دانست.

ولى کیفرهاى دیگر بیشتر آنها نابجاست و اینکه مشعشع سزاى گناههاى کوچک را نیز کشتن مى‌دانسته خود دلیل خونخوارى اوست.


پابرگی :
1ـ صفحه‌ی 21  این کتاب.


🌸