پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان»

🔸 کتابشناسی زبان آذری (تکه‌ی سه از سه)


یادداشت :

1ـ درباره‌ی تاتی قفقاز نیز بزبان روسی کتابهایی نوشته شده که در آنها به کتاب آذری اشاره شده است.

2ـ آذری تا سال 1356 رویهم‌رفته هفت بار چاپ شده که ما از آنها آگاهیم. ولی پس از آن دست‌کم یک بار در ایران و بارها در بیرون ایران چاپ شده که ما ازهمه‌ی آنها آگاه نیستیم. همچنین دو بار نیز برویه‌ی الکترونیکی نشر شده که این دومین آن می‌باشد.

3ـ تعدادی نزدیک به 50 مقاله و خلاصه کتاب‌هایی که طی 80 سال گذشته درباره‌ی زبان آذربایجان توسط استادان و زبان‌شناسان در ایران به رشته تحریر در آمده است در سال‌های 61 و 62 در دو جلد تحت عنوان «زبان فارسی در آذربایجان» به اهتمام شادروان ایرج افشار در موقوفات دکتر محمود افشار به چاپ رسیده است. (کاظم آذری)

4ـ در فهرست فارسی و انگلیسی ، کتابها و گفتارهایی با ستاره نشان داده شده. اینها در پایگاه «آذرگُشنسب» به نشانی زیر در دسترس هست.

https://www.azargoshnasp.net/languages/Azari/azarimain.htm
G. Le Strange, the land of the caliphate Eastern pp 2-159
Transactions of the Philological Society 1954, P.158-177
*The Ancient Language of Azerbaijan B.W. Henning 1954
* Fahlaviyat: Dr. Ahmad Tafazzoli , Encyclopedia Iranica
* The Dialect of Shahrud (Khalkhal) Dr. Ehsan Yarshater BSOAS, Vol. 22, No. 1 (1959)
* The Tati Dialect of Kajal , Dr. Ehsan Yarshater BSOAS, Vol. 23, No. 2 (1960)
The Tati Dialects of Rāmand,” in A Locust’s Leg. Studies in Honour of S. H. Taqizadeh, ed. W. B. Henning and E. Yarshater, London, 1962, pp. 240-45.
* Azari: Dr. Ehsan Yarshater
A Grammar of Southern Tati Dialects, Ehsan Yarshater, (Median Dialect Studies I), The Hague and Paris, 1969.
The Tati Dialects of Ṭārom, Ehsan Yarshater. ” in W. B. Henning Memorial Volume, ed. M. Boyce and I. Gershevitch, London. 1970, pp. 451-67.
* The Xo'ini Dialect , Ehsan Yarshater , PERSICA XVIII, 2002
* An Isolated Village Whose Treasures Are Global (Lahij)
* Language of Azeri People and Pan-Turkism, Mohammad Taghi Sbokddel
* The Position of Zazaki Amongst West Iranian Languages, Ludwig Paul
* The Middle Persian Inscription from Meshkinshahr, Richard Nelson Frye and Prods Oktor Skajaervth
Koichi Haneda and Ali Ganjelu, Tabrizi Vocabulary, An Azeri-Turkish Dialect in Iran, Studia Culturae Islamicae, no. 13, Tokyo, 1979.

در دائرةالمعارف اینترنتی ایرانیکا به نشانی زیر همچنان گفتارهای دیگری به فرانسه ، آلمانی و دیگر زبانها هست که از لهجه‌های فارسی میانه سخن می‌راند که به زبان آذری بستگی دارد :
http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-vii


.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 12 : سید على و برادرش ایوب (تکه‌ی یک از یک)


پس از سید محسن پسر او سید على جانشین گردید. قاضى ‌نوراللّه و دیگران نام او را با برادرش ایوب یک جا نوشته‌اند ، ولى باور کردنى نیست که دو تن در یک جا فرمانروا باشند. باید گفت که ایوب بجاى وزیر یا پیشکار بوده است.

در این زمان در ایران حال دیگری بود و شاه‌اسماعیل تازه برخاسته به پشتیبانى صوفیان شهرهاى ایران را یکایک بدست آورده کیش شیعى را با زور شمشیر رواج مى‌داد. از شگفتیهاى تاریخ است که شیخ ‌صفى در آغاز قرن هشتم مردى بوده سنى‌کیش و پارسى‌زبان ، سید هم نبوده. ولى نوه‌ی ششم او اسماعیل در آغاز قرن دهم با کیش شیعى و زبان ترکى به پادشاهى برمى‌خیزد ، سید هم گردیده بوده و درباره¬ی شیعیگرى چندان سختگیرى مى‌نماید که یک رشته نارواییها از آن پدید مى‌آید. (1)

یکى از کارهاى شاه‌اسماعیل کشتن على و ایوب و بهم زدن بساط استقلال مشعشعیان است. ولى در چگونگى آن سخنان گوناگون نوشته شده. قاضى‌ نوراللّه مى‌گوید : برخى بدخواهان بگوش شاه‌اسماعیل رسانیده بودند که على و ایوب راه عموى خود مولا على را دارند و چون او دعواهاى بیجا مى‌نمایند. اینبود که بهنگام هجوم به بغداد به تحریک میرحاجى ‌محمد و شیخ ‌محمد رُعناشى که معلم‌زاده‌ی پسران سید محمد بودند از آنجا آهنگ هویزه کرد. سید على به اطمینان شیعیگرى بى‌باکانه نزد او شتافته فروتنى آشکار ساخت ، ولى شاه چون بیدینى آنان را باور کرده بود فرمان بکشتن دو برادر و دیگر بزرگان مشعشعى داد.

مؤلف تکملة‌الاخبار نیز نزدیک به همان معنى را مى‌نویسد. سید على مى‌نویسد چون شاه‌اسماعیل لشگر به خوزستان کشید على و ایوب نامه بدو نوشتند که ما شیعى هستیم و آنچه بدخواهان درباره‌ی ما مى‌گویند جز دروغ نیست. شاه‌اسماعیل این سخن را از ایشان پذیرفته بازگشت و ارمغانها براى ایشان فرستاد. لیکن سپس على و ایوب در شوش که سید محسن تعمیر کرده و بارو گرد آن کشیده بود نشیمن داشتند حاکم شوشتر که از ایرانیان بود آنان را بنام میهمانى و رفتن بشکار بیرون خوانده و دستگیر ساخته بکشت.

در تذکره‌ی شوشتر هم مى‌گوید سید على و ایوب بنام سیادت و همکیشى در هجوم بغداد به شاه‌اسماعیل پیوستند و او ایشان را گرفته بکشت. سپس چون لشگر به هویزه کشید سید فیاض پسر دیگر سید محسن بجنگ بیرون آمده خود او با سپاه کشته گردید.

ولی همه‌ی اینها نادرست است. (2) آنچه راست و باورکردنی است نوشته‌ی مؤلف حبیب‌السّیر است که خود او همزمان شاه‌اسماعیل بوده و کارهاى او را بگشادی نوشته است. بگفته‌ی این مؤلف در سال  ٩١۴  شاه‌اسماعیل لشگر به عراق عرب برده بغداد را گرفت. سپس چون سخنانى از بدکیشى مشعشعیان و اینکه آنان سید فیاض را (گویا لقب سید على بوده) بخدایى مى‌ستایند شنیده بود آهنگ هویزه کرد که آنان را براندازد. سید فیاض آگاهى یافته بآراستن سپاه کوشیده و دو لشگر در بیرون هویزه بهم رسیده جنگ بسیار سختى کردند. بگفته‌ی اسکندربیگ ترکمان :

ز خون مشعشع در آن ساده دشت تو گفتى زمین و زمان لاله گشت
ز بس خون در آن سرزمین کله بست فلک تا کمرگاه در خون نشست
ز بس کشته بر روى هم اوفتاد در آن بادیه بسته شد راه باد (3)

میرخاند (4) مى‌گوید : مشعشعیان دلیرى بى‌اندازه کرده از هنگام درآمدن آفتاب تا زمان فرورفتن آن ‌که آتش جنگ و ستیز فروزان بود پاى فشردند. ولى هنگام فرورفتن آفتاب سپاهیان شاه همه بیکبار با تیغهاى آخته بر آنان تاختند و در این حمله‌ی ناگهانى بود که فیاض و بسیارى از سران مشعشع از پای درآمدند و پس از اندکى تازیان را بیکبار پاى دلیری و ایستادگى از جاى دررفته پراکنده و پریشان گردیدند. (5)

پس از این فیروزى شاه به هویزه درآمده بازمانده‌ی مشعشعیان را کشتار کرد و یکى از امراى قزلباش را در آنجا بحکومت گزارده خود با سپاه بسوى دزفول شتافت. حاکم دزفول بى‌آنکه جنگى نماید شهر را بکسان شاه سپرد. همچنین در شوشتر با آنکه حاکم در دز سلاسل جاى داشت چون اردوى شاه نزدیک شهر رسید پیشکشها براى او فرستاد و از دز بیرون آمده شاه را پیشواز کرد. شاه‌اسماعیل تا دیرى در بیرون شوشتر لشگرگاه داشت و چون بکارهاى آنجا سامانى داد از راه کوه‌گیلویه به فارس شتافت.

شاه‌اسماعیل خونخواریهاى فراوان کرده کارهای زشتش بسیار است. ولى این کار او که مشعشعیان را برانداخت کار بسیار نیکى بوده ـ چه اینان بدعتهاى زشتى آشکار کرده مردم ناپاکى بودند. ولی باید گفت : بدی بدتر آن را برانداخته است.


👇
قاضى ‌نوراللّه مى‌نویسد که سید محسن و فرزندانش بدست نیاى او میرنوراللّه مرعشى که فقیه بنامی در شوشتر بوده از بدعتهاى خود توبه کرده براه راست بازگشته بودند. ولى دیگران آخشیج[=ضد] آن را نوشته‌اند. چنانکه گفته‌ایم فقها و علماى شیعه به تعصب شیعیگرى چشم از بدعتهاى زشت مشعشعیان پوشیده بآنان نزدیکى مى‌جسته‌اند. مشعشعیان نیز آنان را نواخته کالا و خواسته از ایشان دریغ نمى‌کرده‌اند و شاید پاره‌‌ای بدعتهاى خود را نیز از آنان پنهان مى‌داشته‌اند و اینست که میرنوراللّه و دیگران توبه و بازگشت آن گروه را شهرت داده‌اند.

بارى بدینسان دوره‌ی خودسرى مشعشعیان در خوزستان که هفتاد سال (از سال  ٨۴۵  تا سال  ٩١۴ ) درازی یافته بود سپرى گردید. در این دوره سه چهار تن بیشتر فرمانروایى نکردند. لیکن دیرى نمى‌گذرد که دوباره آن خاندان بروى کار مى‌آیند و دوره‌ی دوم تاریخ آنان آغاز مى‌شود که اگرچه جز به بخش غربى خوزستان دست نداشتند و خود دست‌نشانده‌ی پادشاهى صفویان بودند ولى زمان آن بسیار درازتر از دوره‌ی نخست گردیده دویست‌وشصت سال بیشتر (تا زمان نادرشاه و کریمخان) درازی مى‌یابد چنانکه تاریخ آن دوره را نیز جداگانه می‌نویسیم.


پابرگیها :
1ـ در این باره کتاب «شیخ صفی و تبارش» دیده شود.
2ـ قاضى همیشه مى‌خواهد پرده بروى بدیهاى مشعشعیان بکشد و اینست که جنگ آنان را با شاه‌اسماعیل و کشته شدن ایشان را در جنگ بزیان آن خاندان دانسته و پرده‌پوشى کرده است. گفته‌هاى سید على نیز پدیدآمده از گفته‌هاى قاضى و از افسانه‌هایى است که در زبانها بوده است. اما تذکره‌ی شوشتر همانا مؤلف آن چون نام فیاض و جنگ او را با شاه در حبیب‌السّیر و دیگر تاریخها دیده و از سوى دیگر نوشته‌ی قاضى را در یاد داشته از رویهم‌رفته‌ی آن دو خبر ، نوشته‌ی خود را درآورده است. در حالی که فیاض جز سید على نمى‌تواند بود.
3ـ عالم‌آرا ، داستان شاه‌اسماعیل. گویا شعرها از خود اسکندربیگ باشد.
4ـ همان «میرخواند» است. ـ و
5ـ شگفت است که در روضة‌الصفا و منتظم ناصرى که مختصر داستان این جنگ را مى‌نویسند درباره‌ی سید فیاض مى‌نویسند که گریخته جان بدر برد. گویا گریختن سید فلاح است که بنام فیاض نوشته‌اند.


🌸
🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار یکم : چرا خرد را خوار می‌دارند؟.. (تکه‌ی یک از دو)


گرانمایه‌ترین چیزی که خدا بآدمیان داده «خرد» است. خرد شناسنده‌ی نیک و بد و راست و کج و سود و زیانست. آدمی برگزیده‌‌ی آفریدگان است ، میوه‌ی آفرینش است. این را ما با دلیل روشن گردانیده‌ایم و باید پذیرفت. ولی این برگزیدگی بیش از هر چیز دیگر نتیجه‌ی آنست که آدمی دارای خرد است. آدمیان اگر خرد را بشناسند و پیروی از آن کنند ، جا برای کشاکشها و دشمنیها که درمیانست نخواهد ماند و زندگانی براه دیگری افتاده ، بیشتری از رنجها از میان خواهد رفت.

در این دویست و سیصد سال در زمینه‌ی دانشها پیشرفتهای بیمانند رخ داده و افزارهای بسیار شگفت‌آور پدید آورده شده که بیکبار زندگانی را زیر و رو گردانیده. ما امروز در تهران نشسته آواز از لندن می‌شنویم ، مانند مرغان در هوا پریده در چند ساعت از اینجا تا مصر می‌رویم ، نیروی برق را زیر دست داشته در کارهای خود سود از آن می‌جوییم. اینهمه دیگرگونیها که از راه پیشرفت دانشها پدید آمده اگر آدمیان خرد را بشناسند و آن را در زندگانی راهنمای خود گردانند ، دیگرگونیهای بیشتر از این پدید خواهد آمد و زندگانی بیکبار رنگ دیگری خواهد یافت.

لیکن جای افسوس است که آدمیان خرد را نمی‌شناسند و از آن سودجویی نمی‌توانند ، در نتیجه‌ی همین نشناختن و سود نجستن ، صد کشاکش و دشمنی درمیان خود می‌دارند ، و شاهراه زندگانی را گم کرده از خوشیهای جهان جز بهره‌ی کمی نمی‌یابند ، و همیشه دچار رنج و آسیب می‌باشند. این زیانکشی بسیار بزرگی از آدمیان است.

داستان آدمیان از این باره داستان کسانیست که در شب تاریکی در یک زمین ناهمواری راه می‌پیمایند ، و چراغی را که با خود می‌دارند ، چون نمی‌دانند که چیست و چه سودی از آن تواند بود ، روشن نمی‌گردانند و از آن بهره‌مندی نمی‌خواهند. در همان تاریکی راه افتاده ، خود را به رنج و سختی می‌اندازند.

درمیان ایرانیان ، نه تنها خرد را نمی‌شناسند و پروای آن نمی‌دارند ، چون نامش درمیانست از دیرباز دسته‌هایی با آن دشمنی نموده‌اند. کتابهای فارسی پر از نکوهش خرد است و صوفیان و خراباتیان و باطنیان و همچنین بسیاری از کیشها ، با آن دشمنی نشان داده‌اند.

در کتابهای صوفیان اینگونه جمله‌ها فراوانست : «چون عقل راه بجایی نمی‌برد ، پای در راه سیر و سلوک نهاد و طالب کشف و شهود گردید». یا «چون به ناخن خرد گره از کار نمی‌گشود دست در دامن عشق زد» ، یا «چون عشق در دل رخت انداخت ، عقل خانه پرداخت»

مولوی می‌گوید :
عشق آمد عقل او آواره شد صبح آمد شمع او بیچاره شد

نیز می‌گوید :
پای استدلالیان چوبین بود پای چوبین سخت بی‌تمکین بود

دیگری گفته :
عشق آمد و کرد عقل غارت ای دل تو بجان بر این بشارت

خراباتیان که دسته‌ای در ایران می‌بوده‌اند و شعرهای بسیاری از خود بیادگار گزارده‌اند نیز همین راه را پیموده و از خرد نکوهشهایی کرده‌اند.

حافظ می‌گوید :
قیاس کردم و تدبیر عقل در ره عشق چو شبنمی است که در بحر می‌کشد رقمی

نیز می‌گوید :
ما را به منع عقل مترسان و می بیار کاین شحنه در ولایت ما هیچ‌کاره نیست

باطنیان که دسته‌ی بزرگی در ایران می‌بوده‌اند و اکنون بازماندگانی از آنان (پیروان آقاخان محلاتی) در برخی جاها هستند ، نیز همین عنوان را داشته‌اند. حسن صباح پیشوای آنان را درباره‌ی خرد و کاستن از ارج آن سخنانی بوده.

همچنین کیشها هر کدام را که بگیرید از خرد و داوری آن گریزانند. اینان ـ این دسته‌ها و کیشها ـ خرد را بمعنی درستش نمی‌شناخته‌اند ، و از یک معنی نادرستی (ناقصی) که می‌شناخته‌اند نیز گریزان می‌بوده‌اند. زیرا که جز گمراه کننده و فریبنده نمی‌بوده‌اند و داوری خرد را بزیان خود می‌شناخته‌اند. داستان اینان داستان دزدانست که از روشنایی مهتاب گریزان باشند و آن را دشمن دارند.

جدایی هست میان آنکه کسانی در جستجوی راستیها باشند یا آنکه جز فریب مردم را نخواهند. آنان فریب مردم را خواسته‌اند ، و نه شگفت است که با خرد دشمنی نموده‌اند ، داستان آنان داستان دکانداران کمفروش تهرانست که در این ده سال و بیشتر ، هنوز هم سنگهای دولتی (کیلو) را نپذیرفته‌اند ، و هر یکی برای خود سنگهایی از آهن و سنگ و آجر می‌دارند یا داستان چیت‌فروش کوچه‌گردی که نیم‌ذرعی همراه نیاوردی و به زنان چنین گفتی : «نیم‌ذرعی چه می‌خواهد؟!.. این نیم‌ذرعیها درست هم نیست. من با وجب بهتر ذرع می‌کنم. هر چهار وجب من یک ذرعست.»

ما اگر بخواهیم در اینجا از گمراهی و فریبکاری این دشمنان خرد سخن رانیم ، از زمینه‌ی خود دور خواهیم افتاد. کسانی که می‌خواهند بدانند اینها دچار چه نادانیهای پست بوده‌اند ، کتابهایی را که ما درباره‌ی یکایک این گمراهیها و نادانیها نوشته‌ایم بخوانند. (1)


👇
بخوانند تا بدانند بهر چیست که آنان از خرد می‌گریزند. بخوانند تا بدانند داستان آنان در گریختن از خرد و داوری آن داستان دزدانست در گریختن از ماه و تابش آن.

به هر حال نکوهشهایی که اینان از خرد کرده‌اند و شاعران بیشمار ایران نافهمیده پیروی از آنان نموده‌اند ، نتیجه‌ این را داده که ایرانیان خرد را کوچک می‌شمارند که نه تنها بهره از آن نمی‌جویند ، خوارش نیز می‌دارند. یکی از کشاکشهای ما در این چند سال همین بوده که آیا با خرد آمیغها [=حقایق] را توان دریافت؟!. بارها کسانی بنزد من آمده چنین گفته‌اند : «مگر ما می‌توانیم با عقلهای خود حقایق را بفهمیم؟!» یا «ما با این عقلهای خود حقایق را درک خواهیم کرد؟!..» یا «مگر دین را هم می‌شود با عقل دریافت؟!..».


پابرگی :
1ـ کتابهای : شیعیگری ، بهائیگری ، صوفیگری ، حافظ چه می‌گوید؟ ، در پیرامون ادبیات ، در پاسخ حقیقتگو ، در پاسخ بدخواهان.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 1 : سید فلاح (تکه‌ی یک از یک)


فلاح برادر دیگر على و ایوب بوده. چنانکه نوشته‌اند او در زمان پدر خود کسی را کشته و به جزایر گریخته بود که بدینسان از جنگ و کشتار دور ماند و پس از رفتن شاه‌اسماعیل به فارس او به هویزه آمده بدانجا دست یافت. ولى چون از سرگذشت برادران خود عبرت گرفته بود پیشکش نزد شاه فرستاده خواستار گردید که شاه حکومت هویزه و آن پیرامونها را باو واگزارد. شاه خواهش او را پذیرفته هویزه و بخش غربى خوزستان را که بیشتر نشیمن مردم عرب شده بود باو واگزاشت.

باید گفت فلاح حکومت از دست رفته‌ی خاندان خود را دوباره بازگردانید ، زیرا آن حکومتى را که شاه‌اسماعیل باو بخشید در خاندان او ارثى شده پسران و برادرزادگان او تا دویست‌وشصت سال بیشتر آن را داشتند. سپس هم بیکبار از کار نیفتاده هنوز تا زمان ما خاندان ایشان برپا و در هر زمان اندک‌فرمانروایى را داشته‌اند.

گویا در همان زمان شاه‌اسماعیل یا در دوره‌ی پسر او شاه‌تهماسب بوده که بخش غربى خوزستان را که بدست مشعشعیان بود عربستان نامیدند (1) تا از بخش شرقى که شامل شوشتر و رامهرمز را دربر داشت و بدست گماشتگان صفوى مى‌بود (2) بازشناخته شود.

این را یکى از نفهمیهای شاه‌اسماعیل باید شمرد که پس از آنکه مشعشعیان را برانداخته بود دوباره میدان حکمرانى بایشان داد. اگر بگوییم پاس دلخواه اعراب را داشت که بفراوانى در خوزستان نشیمن گرفته بودند و مى‌خواست آنان پیشوایى از خودشان داشته باشند ، بارى بایستى از دیگر خاندانها این پیشوا را برگزیند نه از مشعشعیان که لذت استقلال را چشیده و هیچگاه دل با دولت صاف نداشتند. در همین کتاب خواهیم دید که سید فلاح و جانشینان او همیشه مایه¬ی دردسر و نگرانى دولت بوده‌اند و کمتر زمانى خوزستان آرام مى‌شده است.


پابرگیها :

1ـ ما نخست این نام را در کتاب قاضى ‌نوراللّه مى‌یابیم که تألیف آن را در زمان شاه‌تهماسب آغاز کرده و پس از مرگ او بانجام رسانیده. ولى چنانکه در متن گفته‌ایم آن زمان این نام را جز به بخش غربى خوزستان نمى‌گفته‌اند و تا آنجا که ما سراغ داریم تا آخر پادشاهى صفویان بلکه تا زمان نادرشاه همگى خوزستان را «عربستان» نمى‌خوانده‌اند و پس از زمان نادرشاه بود که کلمه¬ی خوزستان فراموش گردیده و سراسر آن سرزمین بنام عربستان خوانده شده و این نام شناخته بود تا در سال  ١٣٠٢  خورشیدی دولت آن را برانداخته نام خوزستان را دوباره شناخته گردانید.

2ـ این بخش خوزستان گاهى جزو بیگلربیگى کوه‌گیلویه گرفته مى‌شده و چون کوه‌گیلویه نیز جزو فارس است از اینجاست که برخی کتابنویسان در زمان صفوی شوشتر را از فارس شمرده‌اند.


🌸
سکه‌ی ضرب شده بنام فلاح‌بن‌محسن
نوشته‌ی روی سکه : عدل ، السلطان الاعظم فلاح بن المحسن خلد الله ملکه و سلطانه ، شوشتر
نوشته‌ی پشت سکه : لا اله الا الله ، محمد رسول الله ، فی شوشتر
نوشته‌ی درمیان سکه : فی سنة 906
🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار یکم : چرا خرد را خوار می‌دارند؟.. (تکه‌ی دو از دو)


شگفت‌تر آنکه دانشهای نوین اروپا نیز خرد را باین معنی که ما می‌گوییم (که داور نیک و بد و راست و کج باشد) نمی‌شناسند ، و از بودن چنان نیرویی در آدمی ناآگاهی می‌نمایند. اینست در ایران یک دسته نیز از این راه با خرد ناآشنایی می‌نمایند و از شناختن آن سر بازمی‌زنند. داروین دانشمند بنام انگلیسی در نوشته‌های خود نام «خرد» را می‌برد. ولی آن را بمعنی اندیشه می‌گیرد که جز خواست ماست. همچنین در روانشناسی نام «خرد» ‌را می‌برند ولی آنان هم از این معنی که گفته‌ی ماست ناآگاهند.

در فلسفه‌ی مادی ، کار را دشوارتر از این گردانیده‌اند. زیرا پیروان این فلسفه سرچشمه‌ی همه‌ی فهم و دریافت آدمی را کله و مغز او می‌شمارند و چون ساختمان کله‌ها و مغزها در همه کس یکسان نیست ، آنگاه چون مغز ماده است و چیزهای بیرونی درو تواند هَنایید [=اثر کرد] ، از اینجا آنان فهمها و دریافتها را یکسان نمی‌شناسند و به یک نیرویی که در همگی مردمان یکسان بفهمد و نیک و بد را بشناسد گردن نمی‌گزارند ، بلکه در خودِ نیک و بد سخن رانده می‌گویند : نیک و بدی در جهان نیست و هر کسی آنچه را با ساختمان مغزیش سازگار یافت یا بسود خود دید پسندیده ، نیک می‌شمارد و آنچه که نه چنین است ، بد می‌نامد.

در این چند سال کتابی از دکتر ارانی بنام «عرفان و اصول مادی» بچاپ رسیده که در آن چنین می‌گوید : «فقط با مغز می‌توان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه به ما نشان می‌دهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه‌ حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کنند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن به ظهور می‌رسد. مغز نیز کاملاً تابع آن قانونست.»

این دکتر که خود از پافشاران در فلسفه‌ی مادی بوده در اینجا زبان دانشی بکار برده. همین سخن را اگر بشکافیم ، همان معنیها خواهد درآمد. در جایی که سرچشمه‌ی همه‌ی دریافتها مغز مادیست و آن یک حال پایداری ندارد و چیزهای درونی و بیرونی در آن تواند هنایید ، این معنایش آنست که در جهان نیک و بد پایداری نیست ، در ما نیز نیرویی برای شناختن نیک از بد و راست از کج نمی‌باشد. [در کتاب «دین و جهان» بکتاب نامبرده پاسخ داده شده است.]

به هر حال این گفته‌ها از فیلسوفان مادی که با فزونیهایی از دیگران پراکنده شده و بزبانها افتاده در سالهای آخر در روزنامه‌های فارسی هم پیاپی بچاپ رسیده و ایرانیان بی‌آنکه بدانند اینها از کجاست خوانده و در دلها جا داده‌اند ، و این بهانه‌های نوینی بدست گروه انبوهی داده است. ما بارها دیده‌ایم که کسانی می‌آیند و با ما به چَخِش [=مجادله] می‌پردازند و دستاویزشان اینست : «همه‌ی مردم را نمی‌شود به یک راه آورد ، طرز تفکر هر کسی جداست ، حقیقتی در جهان نیست ، نیک و بد بسته بسود و زیان هر کسیست. این بدآموزیهای اروپایی چندان مفت و ارزان گردیده که بدست آخوندها نیز افتاده ، بارها دیده‌ایم فلان ملا می‌آید و می‌چخد و بهانه‌اش این بدآموزیهاست.»


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 2 : سید بدران (تکه‌ی یک از یک)


سال مرگ فلاح را سید على ٩٢٠  نوشته. پس از وى نوبت حکمرانى به پسر او سید بدران رسید. ازو آگاهى بسیار در دست نیست. قاضى ‌نوراللّه او را «در شجاعت و کرم یگانه‌ی روزگار» ستوده مى‌گوید : «اوامر و نواهى درگاه شاهى را مطیع و منقاد بود.» سید على داستانهایى ازو آورده که چون درست و نادرست آنها را نمى‌دانیم در اینجا نمى‌آوریم. مى‌گوید : او نخستین کسى از مشعشعیان بود که در سفرهاى خود بر استر می‌نشست.

از گفته‌هاى او پیداست که بدران پاره‌ای‌ زشتکاریها نیز داشته است. از جمله زشتکارى با پسران که دین اسلام کیفر آن را کشتن و سوختن گفته و در کیفرهاى سید محمد نیز دیدیم که کشتن را کیفر آن شمارده [و] پرهیز نداشته.

در این زمان در خوزستان خاندان دیگرى بنام «رُعناشیان» پدید آمده بود که از جانب پادشاهان صفوى حکمرانى بخش شرقى آن را داشتند (چنانکه داستان ایشان را جداگانه خواهیم سرود). یکى از ایشان خلیل‌اللّه نام را با سید بدران جنگهایى رفت. سپس چون خلیل‌اللّه از شاه نیز فرمان نپذیرفته خراج نمى‌فرستاد شاه امراى کوه‌گیلویه را با سید بدران بجنگ او فرستاد و ایشان دزفول را گرد فراگرفتند ، لیکن در این میان خبر مرگ شاه‌اسماعیل رسیده ناچار شدند دست از شهر برداشته بجاى خود بازگردند. (1)


پابرگیها :
1ـ تکملة‌الاخبار.


🌸
🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : خرد چیست؟ (تکه‌ی یک از دو)


ما باید در اینجا معنی خرد را روشن گردانیم. چیزی که هست باید نخست معنی روان روشن گردد و گوهر آدمیگری دانسته شود. اینست نخست باید از این یکی سخن گوییم. ما درباره‌ی روان در بسیار جاها سخن رانده‌ایم [بنگرید بکتاب «در پیرامون روان»] و باید در اینجا نیز بسخنانی پردازیم. انبوه مردمان که خرد را نمی‌شناسند از گوهر آدمی نیز ناآگاهند.

فیلسوفان مادی گفته‌اند : جانوران و آدمیان که هستند ، سرچشمه‌ی همه‌ی کارها و جنبشهای آنها «خودخواهی» است. هر یکی از آنها تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را بهر خود می‌خواهد. هر یکی جز دربند خود نیست. شما اگر زیست یک گوسفندی را بسنجید خواهید دید هر کاری که می‌کند جز بسود خود نمی‌کند. اگر می‌چرد بهر آنست که سیر شود ، اگر می‌خوابد بهر آنست که بیاساید ، اگر بگوسفندی شاخ می‌زند بهر آنست که چیرگی و برتری نشان دهد ، و اگر ماده‌گوسفندی را دوست می‌دارد و با او همچرانی می‌کند بهر آنست که کام گزارد. یک کاری که بسود خودش نباشد نمی‌کند می‌گویند : از اینجاست که همیشه میان زندگان «نبرد» است. چون هر یکی از آنها تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را بهر خود می‌خواهد ، ناچار درمیانه کشاکش پدید می‌آید و زندگانی جز «نبرد زندگان با یکدیگر» نیست.

ما می‌گوییم : این سخن درباره‌ی چهارپایان و دیگر جانوران راستست. سرچشمه‌ی کارها و خواهشهای آنها جز «خودخواهی» نیست و زندگانی آنها جز نبرد و کشاکش نمی‌باشد. چیزی که هست ما از آدمی یک رشته کارهایی می‌بینیم که نه تنها از روی «خودخواهی» نیست ، به آخشیج [=ضد] آن نیز هست. مثلاً شما از راهی می‌گذرید و در سرمای زمستان برهنه‌ای را می‌بینید که لرزان و چایان ایستاده ، دلتان بحالش می‌سوزد ، و روپوش خود را درآورده باو می‌دهید ، و چون پوشیده و کمی بیاسود خرسند و دلشاد می‌گردید. در این یک داستان که هزاران بار رخ دهد ، سه چیز به آخشیج «خودخواهی» است : از لرزیدن و چاییدن او شما دلتان سوخت ، روپوش خود را درآورده باو دادید ، از آسایش او خرسند شدید. اینها با خودخواهی چه می‌سازد؟! اگر خودخواهی بودی ، بایستی از لرزیدن و چاییدن او کمترین دلسوزی در شما نباشد (چنانکه در جانوران نیست و گوسفندی را که سر می‌برند ، گوسفندان دیگر در پهلوی آن آسوده می‌چرند) ، و بجای دادن روپوش خود باو ، اگر کلاهی بسر او بوده ، بربایید.

از این رشته کارها در آدمی بسیار است و ما از اینجا درمی‌یابیم که میان آدمیان و جانوران جدایی هست ،‌ و آن گفته‌ی فیلسوفان درباره‌ی جانوران از هر باره راستست. ولی درباره‌ی آدمی راست نیست.

در این باره راستی آنست که چهارپایان و جانوران دارای تن و جان می‌باشند. تن ـ همان پوست و گوشت و رگ و پی و استخوان ، و جان آن نیروی زندگیست که با گردش خون پایدار می‌باشد ، این داشته‌ی جانوران است. لیکن آدمی گذشته از تن و جان ، دارای روان نیز می‌باشد که گوهر جداییست.

پس آدمی از دو گوهر سرشته شده : گوهر تن و جان که در آن با جانوران همباز [=شریک] است ، گوهر روان که ویژه‌ی خود اوست.

گوهر تن و جان ، چه در جانوران و چه در آدمی ، سرچشمه‌ی کارها و خواهشهایش خودخواهیست. گفته‌ی فیلسوفان درباره‌ی این گوهر راست می‌باشد. اما گوهر روان سرچشمه‌ی کارهایش دلسوزی و نیکخواهی و آمیغ‌پژوهی [=حقیقت‌جویی] و آبادی‌دوستی و دادگریست و اینها بیکبار آخشیج [=ضد] خودخواهیست. فیلسوفان از این گوهر ناآگاه مانده و این را نشناخته‌اند.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 3 : سید سجاد (تکه‌ی یک از یک)


بنوشته‌ی سید على مرگ بدران در سال  ٩۴٨ (920 خورشیدی)  بوده. پس از وى نوبت حکمرانى به پسرش سید سجاد رسید. در همان سال آغاز پادشاهى او بود که چون علاء‌الدوله‌ی رعناشى پسر خلیل‌اللّه نیز گردنکشى آشکار مى‌ساخت شاه‌تهماسب لشگر بر سر او به دزفول برد. سید سجاد این شنیده نزد شاه شتافت و فروتنى و چاکرى آشکار مى‌ساخت. شاه او را نواخته با فرمان والیگرى بازگردانید. (1)

با اینحال سجاد دل با شاه‌تهماسب پاک نداشته و همیشه بکارشکنى مى‌کوشید. مؤلف تکملة‌الاخبار که همزمان او و تهماسب بوده درباره¬ی وى این جمله‌ها را مى‌نویسد : «حالا شوشتر و دزفول داخل حوزه‌ی شاهى دین‌پناهى است. اما هویزه و عربستان و آن نواحى در تصرف اوست اگرچه از مخالفت فرمان همیون هراسان است. اما مردم شوشتر و دزفول را ایمن نمى‌گزارند و اکثر اوقات نهب و غارت مى‌نمایند».

سید على نیز مى‌نویسد : «بنى‌لام که آنان را آل‌غزى مى‌خوانند و نشیمن ایشان در غرب هویزه بود سید سجاد آنان را بتاراج و تاخت پیرامونهای شوشتر برمى‌انگیخت. و این نتیجه داد که اعراب بفراوانى به خوزستان درآمده در هر سوی پراکنده شدند و به سجاد جز زیان نیفزود.»

قاضى ‌نوراللّه نیز که همزمان سجاد بوده (2) با آنکه او هواخواه مشعشعیان است و سجاد و پدرش بدران را فرمانبر شاهان صفوى مى‌نویسد در جاى دیگرى از تاخت‌وتاز اعراب در خوزستان و زیانکاریهاى ایشان شکایتهاى بسیار مى‌آورد. (3)

از سخنان او و دیگر نوشته‌ها پیداست که پس از مرگ شاه‌اسماعیل که جانشین او تهماسب خردسال و ایران از درون و بیرون دچار کشاکشها بود اعراب خوزستان هم فرصت بدست آورده آتش چپاول و تاخت‌وتاز را در آن سرزمین فروزان مى‌سازند و دیهها و کشتزارها را ویران مى‌گردانند. همچنان پس از مرگ تهماسب و درگذشتن اسماعیل‌میرزا در زمان سلطان‌محمد کور که باز دولت صفوی ناتوان بود بار دیگر اعرابْ خوزستان را میدان چپاول مى‌گردانند و پیاپى آتش جنگ و تاخت‌وتاز را روشن مى‌سازند ، اینست که همیشه فریاد مردم از دست ایشان بلند بوده.

گویا در همان زمانها بوده که آل‌سلطان از اعراب عراق به خوزستان آمده با آل‌مشعشع آغاز دشمنى مى‌نمایند و از این دشمنى بهانه بدست هر دو گروه افتاده بنام جنگ و کشاکش با یکدیگر آتش به خرمن دارایى مردم مى‌زنند.

قاضى ‌نوراللّه درباره‌ی مولا سجاد مى‌نویسد : «حاکم هویزه و سایر عربستان بود و از مخالفت فرمان همایون بغایت هراسان لیکن مردمش به بهانه‌ی آل‌سلاطین که تابع والى روم‌اند حوالى شوشتر و دزفول را به جاروب غارت روفته ضعف آنچه بدیوان اعلى مى‌فرستند از عجزه‌ی آنجا مى‌برند».


پابرگیها :

1ـ عالم‌آرا صفحه‌ی ٧٢ ـ شگفت است نام این مرد در کتابها بغلط برده شده. در عالم‌آرا در یک جا به عوض سید سجادبن‌بدران «سید شجاع‌الدین» و در یک جا به عوض سید سجاد «سید سحار» مى‌نویسد.

2ـ قاضى در  ١٠٢٧  در هندوستان مرده ولى چون او در  ٩٧٩  از شوشتر به مشهد رفته و در  ٩٩٢  از آنجا به هند رفته اینست که آگاهیهاى او از خوزستان راجع بزمان شاه‌‌تهماسب مى‌باشد اگرچه کتاب خود را بسیار دیرتر نوشته است.

3ـ شرحى که او درباره‌ی شوشتر و پریشان‌روزگارى خاندان خود نوشته دیده شود.


🌸