پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 12 : سید راشد (تکه‌ی یک از یک)


پس از سید ناصر پسرعموى او سید راشدبن‌سالم‌بن‌مطلب بفرمان شاه‌عباس فرمانروایى یافت. سید على داستانهایى ازو و از نافرمانى عشایر باو آورده که چون استوارى و نااستوارى آنها دانسته نیست در اینجا نمى‌نویسیم. به ‌هر حال زمان والیگرى او نیز اندک بود و در سال  ١٠٢٩  (999) کشته گردید. چگونگى را چنانکه در عالم‌آرا و کتاب سید على نوشته اینست که آل‌غزى (1) (بنى‌لام) که بسته‌ی مشعشعیان بودند پس از مرگ سید مبارک گروهى از آنان بخاک بصره رفته و در آنجا نشیمن گزیده بودند. سید راشد با سپاه اندکى بر سر آنان رفت که ایشان را بار دیگر به خوزستان بازگردانَد و آنان ایستادگى نموده بجنگ برخاستند و سید راشد در جنگ کشته گردید.

پس از این حادثه مشعشعیان و اعراب هویزه به چند بخش شده و هر بخشى فرمانرواى جداگانه‌اى برگزیدند. از جمله سید سلامه نامى به دَورَق آمده و دز آنجا را استوار ساخته بیرق خودسرى برافراشت. در همان سال امام‌قلى‌خان بیگلربیگى فارس بفرمان شاه لشگر بر سر او آورده و او را از دَورَق بیرون راند و این شهر را که از آغاز والیگرى مبارک بدست مشعشعیان بود از دست آنان بیرون آورد.


پابرگی :
1ـ اسکندربیگ ، آل‌فضیل نوشته. ولى گویا نادرست است.


🌸
🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار ششم : نتیجه‌ای که می‌خواهیم (تکه‌ی سه از چهار)


یک مثل دیگر : امروز در جهان دینهای بسیاری از مسیحیگری و مسلمانی و زردشتیگری و دین جهود و دینهای هندویان و چینیان و ژاپنیان رواج دارد که از هر یکی از آنها نیز شاخه‌ها جدا گردیده. تنها در ایران چهارده گونه کیش هست.

اینها هیچ‌یکی باهم سازگار نیست. از سوی دیگر دانشها که در اروپا پدید آمده به بنیاد همه‌ی اینها لرزه انداخته. فلسفه‌ی مادی که رواج بسیار گرفته و همپای دانشها و بهمه جا رسیده ، بیکبار با اینها ناسازگار است و با همه‌ی آنها دشمنی نشان می‌دهد.

اینها امروز گرفتاری بزرگی برای جهان است. همین دینها و کیشها در حال آنکه در جلو دانشها شکست خورده و سست گردیده ، بیکبار از اثر نیفتاده. اگر هیچ نباشد این اندازه اثر دارد که انبوهی از مردمان را گیج گرداند و از دریافت راستیها بازدارد. این اندازه اثر دارد که دسته‌های بزرگی از کشیشها و حاخامها و ملاها و مؤبدها و لاماها آنها را دستاویز فریب ساده‌دلان گیرند و دستگاههای مفتخواری برپا گردانند. شنیدنیست که توده‌ی روس پس از آن شورش بنام کمونیستی هنوز گرفتار این چیزهاست و در بیست و شش سال نتوانسته چاره‌ای باین دردها کند.

به هر حال در این باره هم خرد راه روشنی نشان می‌دهد. اگر کار با خرد باشد نخست باید دید دین چیست؟.. چه معنایی از این واژه خواسته می‌شود؟ آیا آمیغهایی یا راهنماییهای سودمندی در زیر این نام خوابیده است یا نه؟ اگر نخوابیده بیکبار باید آن را از میان برداشت ، و اگر خوابیده است باید دید چیست؟ باید نیکخواهان جهان دست بهم دهند و دین را در معنی راستش بهمه بفهمانند و این کیشهای سست و بیپا را از میان بردارند.

اینها مثلهاییست که چگونه خرد در هر زمینه‌ای بسود آدمیان راهنماست. مثلهاییست که چگونه در هر باره آمیغها را روشن تواند گردانید. اینست می‌گوییم : هر کسی باید به خرد ارج گزارد و در کارهای خود آن را راهنما گرداند. این بایای ورجاوندی هر کس راست.

اگر آدمی را در زندگانی بایاهایی هست این نخستین آنهاست. به خرد ارج گزاردن و آن را در کارها راهنما گردانیدن ، بارزش آدمیان بسیار تواند افزود. یک آدمی که به خرد ارج می‌گزارد و پیروی از راهنماییهای آن می‌کند جز آن آدمیست که رشته‌ی اختیارش در دست هوسها و رشکها و کینه‌ها و خشمهاست و از جانوران جز در شکل و پیکر جدایی نمی‌دارد.


🌸
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 13 : سید منصورخان ـ سید محمدخان (تکه‌ی یک از یک)


سید منصور برادر سید مبارک بود و پس از مرگ او بدربار شاه‌عباس آمد و گویا آرزوى والیگرى داشته ولى شاه او را به استرآباد فرستاده تا راشد زنده بود در آنجا نگاه داشت. لیکن چون راشد کشته شد و چنانکه گفتیم پراکندگى میان مشعشعیان و عشایر هویزه افتاد که دسته‌اى سید تهماسب نامى را به پیشوایی برگزیدند و دسته‌اى بر سر شیخ ‌عبداللّه لقمان نامى که هواخواه صفویان بود گرد آمدند و اگر نوشته¬ی سید على را استوار بداریم در شهر هویزه نیز سید محمد پسر سید مبارک کوس والیگرى مى‌زد ، در این زمان بود که شاه‌عباس سید منصور را از استرآباد خواسته بوالیگرى عربستان بفرستاد و لقب خانى باو بخشید و چون او در سال  ١٠٣٠ (1000 خورشیدی) به خوزستان رسید حاکم لرستان و حاکم شوشتر با سپاههاى خود همراهى کرده او را به هویزه رسانیده در تخت والیگرى استوار ساختند و مشعشعیان خواه ناخواه گردن به فرمانروایی او گزاردند.

لیکن سید منصور در فرمانبردارى و هواخواهى شاه پایدار نمانده در سال  ١٠٣٢  که شاه آهنگ تاخت به عراق و بغداد را داشت فرمان براى سید منصور فرستاد که با سپاه اعراب به اردو پیوندد و او فرمان را نپذیرفته گردنکشى نمود. اینبود که سال دیگر ( ١٠٣٣ ) شاه‌عباس سید محمدخان پسر سید مبارک را که از دیرزمانى بدربار شاه آمده بود والى عربستان ساخته همراه شیخ ‌عبداللّه لقمان به هویزه فرستاد و به امام‌قلى‌خان بیگلربیگى فارس نوشت که به پشتیبانى او رهسپار عربستان شود.

بگفته‌ی سید على ، سید محمد پیش از آنکه بدربار شاه رود دو بار سپاه گرد آورده با عموى خود منصور جنگیده و چون کارى از پیش نبرده ناگزیر پناه بدربار شاه برده بود.

ولى این بار که فرمان شاه و سپاه امام‌قلى‌خان پشتیبان او بود بآسانى توانست کار از پیش ببرد. چون او به هویزه رسید سید منصور با گروهى از پیروان خود به دز شهر پناهنده گردید و امام‌قلی‌خان گرد آن دز فراگرفت. سرانجام منصور از دز گریخته بمیان آل‌فضول رفت و در آنجا دزى استوار کرده بنشست. (1)

برخى نوشته‌اند که امام‌قلی‌خان را با سید محمد رابطه‌ی دوستى و یگانگى بس استوار شده امام‌قلی‌خان دختر خود را بزنى سید محمدخان داده خواهر او دختر سید مبارک را به زنى خود گرفت و سپاه او تا دیرزمانی در دز هویزه براى پاسبانى به سید محمدخان نشیمن داشتند و گویا از همان هنگام رسم شد که همیشه سپاهى از قزلباش به پاسبانى والیان هویزه در آنجا نشیمن گیرند. (2)


پابرگیها :
1ـ اسکندربیگ که این داستان را نوشته مى‌گوید : «تا حین تحریر که مطابق سنه‌ی ثلاث و ثلاثین و الف است در آن قلعه بسر مى‌برد و عنقریب جزاى کافر نعمتى خواهد یافت».
2ـ سید على نسبت این رسم را بزمان والیگرى دوم سید منصور داده ولى گفته‌هاى او درخور استوار داشتن نیست.


🌸
🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 16ـ4) پستی اندیشه‌های مسلمانان


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐
🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار ششم : نتیجه‌ای که می‌خواهیم (تکه‌ی چهار از چهار)


از سوی دیگر باید در سراسر جهان برای زندگانی آیین خردمندانه باشد (که بهترین نمونه‌ی آن پاکدینیست). باید قانونها همه از روی خرد باشد و نتیجه‌ای از آنها جز آبادی جهان و آسایش جهانیان خواسته نشود. باید هر کاری از کارهای زندگانی از کشاورزی و بازرگانی و افزارسازی و زناشویی و سررشته‌داری و مانند اینها بمعنی راست خود شناخته شده ، در معنی راست خود بکار بسته شود.

امروز یکی از گرفتاریها همینست که این کارها بمعنی راستش شناخته نشده و در معنی راستش بکار نمی‌رود. من اگر بخواهم در اینجا ، در این زمینه سخن رانم رشته از دست خواهد رفت. برای نمونه تنها داستانی را که ده و چند سال پیش در زمینه‌ی افزارسازی رخ داده در اینجا یاد می‌کنم :

چنانکه می‌دانیم انبوه اروپاییان و آمریکاییان در این باورند که باید کارخانه‌داران و سرمایه‌داران ایشان ماشینهای بزرگ و بیشمار راه اندازند و بآرزوی پول‌اندوزی پیاپی بریسند و ببافند و بسازند و بیرون ریزند ، و مردمان کشورهای پس‌مانده‌ی شرقی ، از هند و ایران و چین و عربستان ، پیاپی رشته‌ها و ساخته‌ها و بافته‌های ایشان را بخرند و پول بآنان برسانند. اینست دولتهای اروپا و آمریکا هر یکی بایای خود می‌شمارد که به یکی از کشورهای شرقی دست یابد و بازاری برای کالاهای کارخانه‌های خودشان باز کند ، بهانه‌ای که برای دست‌اندازی بکشورهای شرقی می‌دارند همینست که باید گفت : با زور آدمکشی بازرگانی می‌کنند.

پس از جنگ جهانگیر گذشته که سربازان از میدانهای جنگ بشهرهای خود بازگشتند و در کارخانه بکار پرداختند و ماشینها بیشتر و تندتر از پیش بکار افتاد ، و در اندک‌زمانی چند برابر نیاز مردمان کالاها بیرون ریخته شد ، ناچار ایستادگی در بازارها پدید آمد و کالاها رویهم انباشته شده در انبارها بازماند. از این پیشامد که نتیجه‌ی ناچاری فزونی ماشینها می‌بود ، دشواریها در کشورهای آمریکا و اروپا پدید آمد. کارخانه‌داران چاره ندیدند جز آنکه از کار بکاهند و بسیاری از کارگران را بیرون ریزند ، از اینجا گرفتاری و بیکاری پدید آمد که در هر کشوری شماره‌ی بیکاران به ملیونها رسید و آنها دسته‌ها بستند و نمایشها دادند.

در آن زمان این پیشامد را «بحران» نام نهادند و در همه جا بچاره‌جوییها پرداختند ، و یک داستان بسیار شگفت این بود که در آمریکا کسانی از «دانشمندان اقتصاد!» برخاستند و چنین پیشنهاد کردند که برای رهایی از «بحران» ، پس از آن در کارخانه‌ها هرچه می‌بافند و می‌سازند و بیرون می‌ریزند ، سست و بی‌دوام بافند و سازند که زود تباه گردد و خریداران ناچار شده زودتر ببازار بازگردند و کالا بخرند ، تا بدینسان ماشینها نخوابد ، و این پیشنهاد پذیرفته شد و از همان هنگام بود که بیشتری از کالاهای اروپا سست و بی‌دوام ساخته گردید.

شگفتتر آنکه نویسندگان مصر در روزنامه‌ها و مهنامه‌های خود این پیشنهاد دانشمندان آمریکا را با یک آب و تاب بیش از اندازه نوشتند و ستایشها سرودند ، و در یکی از مهنامه‌های بنام آنجا (الهلال یا المُقتَطَف) چنین آغاز سخن شده بود : «گذشتگان چنین می‌پنداشتند که فیروزی در کار افزارسازی در آنست که افزارساز آنچه می‌سازد بادوامتر و دیرپاتر باشد ولی امروز «دانش» غلط بودن آن اندیشه را نشان داده ، چنین دستور می‌دهد که باید آنچه ساخته می‌شود بی‌دوام‌تر باشد که زود تباه گردد».

در همان زمانها ما در نوشته‌های خود در این زمینه سخنانی نوشتیم که کوتاهشده‌اش این بود : «باید از آن دانشمندان پرسید : آیا ماشینها برای مردمانند یا مردمان برای ماشینها؟!» آیا داستان آنست که باید ماشینها پیاپی کار کنند و صندوقهای ماشینداران را پر از پول گردانند و مردمان ناچارند که هرچه آنها می‌سازند و بیرون می‌ریزند بخرند و در بازار باز نگزارند ، یا این است که ماشینها برای بسیج نیازمندیهای مردمانست و باید باندازه‌ی نیاز آنان بسازند و بیش از آن نسازند؟! آنگاه آن پیشنهادی که شما بکارخانه‌داران می‌کنید اگر گِلکاری (بنایی) یا پزشکی نیز در پیشه‌ی خود آن را بکار بندد و گلکار خانه‌ای که می‌سازد ، بنیادش را استوار نگرداند تا زود برافتد و پیشه‌ی او از رواج نیفتد ، و پزشک دردی را که با دارویی در ده روز درمان تواند کرد نکند و بیمار را یک ماه و دو ماه به در خانه‌ی خود بیاورد و ببرد تا در خانه‌اش تهی نباشد ،‌ آیا شما چه ایرادی بآن گلکار یا پزشک خواهید داشت؟!.. آیا نه همان پیشنهاد شما را بکار بسته است؟!..


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 14 : دَیریان در بصره (تکه‌ی یک از یک)


در اینجا باید رشته‌ی سخن را بریده کمی از خانواده‌ی «دیری» که در بصره فرمانروا بودند سخن رانیم زیرا تاریخ مشعشعیان در این بخش با آن خانواده همبستگی پیدا می‌کند.

در این زمان که نوبت پادشاهى در ایران ازآنِ شاه‌عباس یکم و نوبت والیگرى در هویزه ازآنِ سید مبارک و جانشینان او بود در بصره و بخش جنوبى عراق خاندانى بنام دیریان فرمانرواى داشتند که به استقلال فرمان مى‌راندند.

بنیاد این خاندان را افراسیاب‌پاشا گزاشته و او ، چنانکه کعبى مى‌نویسد ، از مردم دیر بوده که نام دیهى از نزدیکیهای بصره است و از اینجا بود که ایشان را دیرى مى‌خواندند. بگفته‌ی کعبی او از بازماندگان سلجوقیان روم بوده که دانسته نیست از کى بخاک بصره آمده و نشیمن گرفته بودند. چنانکه گفته‌ایم در این زمان در عراق از دولت عثمانى جز نام نشانى نبود. سلطانان عثمانى که در استانبول نشسته گرفتار جنگ با دولتهاى اروپا و پادشاهان ایران بودند کمتر مجال آن داشتند که به عراق بپردازند و بیش از این خواستار نبودند که آن سرزمین بنام خاک عثمانى باشد. از اینجا بود که والى به بغداد فرستاده و رشته‌ی اختیار را از هر باره بدست او مى‌سپاردند و چه‌بسا که این والى بخودسرى برخاسته یک رو به ایران نشان داده و یک رو به عثمانى ، و بدینسان خود را درمیان دو دولت دشمن آسوده نگاه مى‌داشت ، و چه‌بسا که در بصره و دیگر شهرها نیز کسانى بخودسرى برخاسته آن رفتار را که والى بغداد با سلطان عثمانى مى‌نمود اینان با والى بغداد مى‌نمودند. بویژه بصره و بخش جنوبى عراق که بیشتر زمانها بدست گردنکشان بود و چنانکه گفتیم گاهى نیز مشعشعیان دست بآنجا مى‌انداختند.

در سال  ١٠٠۵  (975 خورشیدی) بصره بدست على‌پاشا نامى از عثمانیان بود و افراسیابِ دیرى سمت دبیرى سپاهیان آنجا را داشت. على‌پاشا کارى از پیش نبرده و از پرداختن ماهیانه‌ی سپاهیان درمانده بود و با دلخواه خود حکمرانى را به افراسیاب سپرده و پولى ازو دریافت کرده روانه‌ی استانبول گردید و تنها شرطى که بر افراسیاب بست این بود که او نام سلطان عثمانى را از خطبه نیندازد.

بدینسان افراسیاب رشته‌ی حکمرانى را بدست آورد و چون مرد کاردانى بود با مردم رفتار نیکو می‌کرد در اندک‌زمانى نام او بلند گردید و مردم او را دوست داشتند و چنانکه گفتیم او بود که باجى را که سید مبارک روزانه از بصره مى‌گرفت برید و پس از زمانى جزایر را هم از دست مبارک درآورد. نیز او قبان (1) را که جایى از خوزستان است گشاده کعبیان را در آنجا نشیمن داد (چنانکه ما این داستان را در جاى دیگرى نوشته‌ایم).

پس از هفت سال حکمرانى ، افراسیاب مرده پسر او على‌پاشا جانشینى یافت. او نیز مرد نیک و خردمندى بود و در زمان او بصره و آن پیرامونها آبادى فراوان یافت و مردم بآسایش و خرسندى رسیدند. چنانکه کعبى زمان او را از جهت آسایش مردم و آبادى شهرها ماننده‌ی زمان هارون‌الرشید مى‌شمارد.

پس از چهل و پنج سال حکمرانى ، على‌پاشا نیز مرده و نوبت حکمرانى به پسر او حسین‌پاشا رسید که داستان او را در جاى دیگرى خواهیم سرود. (2)


پابرگیها :
1ـ «دانشنامه‌ی جهان اسلام» تلفظ این را به پیش قاف ، قُبان ، می‌نویسد. ـ و
2ـ زادالمسافر کعبى.


🌸
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار هفتم : روزهای بسیار بهتری که جهان را تواند بود (تکه‌ی یک از سه)


چنانکه در آغاز سخن گفته‌ایم ، آدمیان اگر خرد را بشناسند و پیروی از آن کنند ، زندگانی براه دیگری افتاده ، بیشتری از رنجها از میان خواهد رفت. از راهنما گردانیدن خرد چند نتیجه‌ی بسیار گرانمایه‌ی بزرگی بدست تواند آمد که من اینک فهرست‌وار در اینجا یاد می‌کنم :

1) این باورها و اندیشه‌های پریشان و پراکنده که در مغزها جا گرفته ، و این کیشهای گوناگون که درمیان مردمانست نابود گردیده جهان از آنها پاک خواهد شد. چنانکه گفته‌ایم این کیشهای گوناگون و راههای پراکنده همه از آنجاست که خرد را راهنما نمی‌گردانند. آنان که می‌گویند : «اختلاف در بشر طبیعیست» ، یا می‌گویند : «طرز تفکر هر کسی جداست» نمی‌فهمند. اینها جمله‌هاییست که نافهمیده گفته شده و نافهمیده بزبانها افتاده. این گویندگان گوهر آدمی را نمی‌شناسند.

2) باین جنگها و خونریزیهای دولتها میدان نخواهد ماند. چه ما این نیز گفته‌ایم که برای زیست توده‌ها و رفتار آنها با یکدیگر هم ، راه بخردانه‌ی روشنی هست : جدایی میانه‌ی توده‌ها بیش از جدایی میانه‌ی خاندانها نیست. توده‌ها توانند با یکدیگر چنان زیند که خاندانها می‌زیند. دولتها توانند همچون یکه‌ها ، دوسخنیها و کشاکشهای خود را با دست دادگاه و داوری به پایان رسانند و هیچگاه نیازی بجنگ نیست. از دیده‌ی خرد باید جنگ را با بدیها کرد.

3) زندگی بسیار آسان گردیده آدمیان توانند از آسایش و خوشی نیک بهره‌مند شوند. سختی زندگانی امروز ، بیش از همه ، از آنست که معنی راست زندگانی فهمیده نشده و یک آیین بخردانه‌ای درمیان نیست. امروز هیاهو در جهان پیچیده : «زندگانی نبرد است» ، و همین مایه‌ی سختی روزافزون زندگانی گردیده ، و ما چنانکه بارها بازنموده‌ایم این هیاهو غلطست و خرد و فهم از آن بیزار می‌باشد. آدمیان را به نبرد نیازی نیست و زندگانی نیز نبرد نمی‌باشد.

4) جهان آباد ، و روی زمین سبز و خرم ، و خوراک و نوشاک و پوشاک و دیگر نیازمندیهای زندگی بسیار فراوان تواند بود. با این پیشرفت دانشها ، و با این افزارهای نوینی که بدست آمده ، اگر بآیین بخردانه زیسته شود ، هرآینه جهان رنگ دیگری بخود تواند گرفت.

سالیان دراز است که در جهان جنبشهایی پدیدار است در راه اینکه زندگانی آدمیان بهتر گردد و این رنجها و گرفتاریها که امروز در جهانست کم باشد و آدمیان که باین جهان می‌آیند و هر یکی پنجاه سال و شصت سال زیسته درمی‌گذرند از خوشیهای زندگی نیک برخوردار گردند. این جنبشها از اروپا و آمریکا برخاسته بآسیا نیز رسیده در همه جا تکان و هیاهو برپاست. در اروپا و آمریکا انجمنهای بزرگ «بین المللی» برپا می‌گردد و کوششهای فراوان می‌رود.

یکی از آرزوهای بزرگ آنست که جلو جنگ گرفته شود و این گرفتاری بزرگ که رفته رفته باندازه‌ی گزند و آسیبش افزوده و امروز بیم ویرانی جهان می‌رود از میان برخیزد.

این جنبشها و کوششها همه نیکست ولی آنچه ما می‌دانیم برای نیکی جهان بهترین راه همانست که به خردهای مردم تکان دهیم. مردم را بیدار گردانیده آنان را بشناختن خرد و پیروی از آن واداریم. این راه نه تنها بهتر است چنانکه گفتم یگانه راه می‌باشد. دوباره می‌گوییم یگانه چیزی که خدا بآدمیان داده و شناسنده‌ی نیک و بد و راست و کج می‌باشد ، خردهای ایشانست.

امروز در جهان نبردهای بسیاری می‌رود. توده‌ها باهم در نبردند ، شرقیان با غربیان در نبردند ، ‌بیچیزان با چیزداران در نبردند ، دانشها با نادانیها در نبردند ، اینهمه نبردها می‌رود و یکی از آنها نبرد خردها با بیخردیهاست.

این نبرد از پیش درمیان بوده ولی با کندی بسیار ، و اکنون ما آن را بسیار تند گردانیده‌ایم و پیش می‌بریم. روشنتر گویم : ما درفشدار این نبرد خردها با بیخردیها می‌باشیم و نیکی جهان را جز از این راه نمی‌دانیم.


🌸
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 15 : گرد فراگرفتن امام‌قلى‌خان بصره را و بازگشت او (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه مى‌دانیم یکى از کارهاى زمان شاه‌عباس گشادن ایرانیان است بغداد و دیگر شهرهاى شمالى عراق را که در سال  ١٠٣٢  (1002 خورشیدی) و سالهاى پس از آن روی داد. پس از این فیروزیها شاه‌عباس آهنگ آن کرد که بصره را نیز از دست على‌پاشا گرفته سراسر عراق را ازآنِ ایرانیان گرداند ، اینبود که امام‌قلى‌خان بیگلربیگى فارس را با لشگرهاى فارس و لرستان و کردستان روانه‌ی آنجا گردانید. امام‌قلى‌خان در سال  ١٠٣٧  على‌پاشا را در بصره بمحاصره گرفت. سید محمدخان والى هویزه نیز در این لشگرکشى با او بود. کعبى مى‌نویسد : کار بر على‌پاشا سخت گردید ولى چون مردم او را دوست مى‌داشتند و هواخواه او بودند رخنه‌اى در کارش پیدا نشد. (1)

به هر حال درمیان این محاصره و سختگیرى بود که ناگهان خبر مرگ شاه‌عباس و جانشینى شاه‌صفى رسید و امام‌قلى‌خان دست از محاصره برداشته به فارس بازگردید. برخى نوشته‌اند که شاه‌صفى فرمان بازگشت فرستاده و امام‌قلى را به پایتخت خواسته بود. داستان کشته شدن امام‌قلى و پسرانش بفرمان شاه‌‌صفى در تاریخها شناخته است. (2)

اما سید محمدخان تا سال  ١٠۴۴  والى هویزه بود تا در آن سال سید منصور که شاید تا این هنگام میان آل‌فضول بسر مى‌برده (3) به اسپهان بدربار شاه‌‌صفى رفت و شاه او را نواخته و والیگرى عربستان را بنام او کرده روانه‌ی هویزه گردانید. گویا بجهت خویشاوندى‌ای که سید محمدخان با امام‌قلى‌خان پیدا کرده بود شاه‌‌صفى نابودى او را مى‌خواست. به‌ هر حال چون منصور به هویزه رسید سید محمدخان را گرفته کور ساخت و خویشتن بوالیگرى پرداخت.

نُه سال دیگر سید منصور حکمرانى داشت تا در سال  ١٠۵٣  (1022) که نوبت پادشاهى ایران به شاه‌عباس دوم رسیده بود میانه‌ی او و پسرش سید برکه کشاکش و زدوخورد برخاست و شاه براى جلوگیرى از آن کشاکش منصور را به اسپهان خواسته و او را به مشهد بفرستاد و والیگرى را به پسر او سید برکه داد. (4)


پابرگیها :
1ـ کعبى تاریخ این حادثه را در سال  ١٠٣۶  نوشته مى‌گوید : شیخ‌ عبدالعلى هویزى در قصیده‌اى که على‌پاشا را ستوده تاریخ آن حادثه را در نیم‌بیتى چنین مى‌سراید : «على دمرالخان». ولى مردن شاه‌عباس و بازگشتن امامقلی‌خان یقین است که در سال  ١٠٣٧  بوده. پس باید گفت که آن نیم‌بیت تاریخى شیخ هویزى «على دمرالخانا» بوده که کعبى چون خودش در سال حادثه اشتباه داشته عبارات را نیز عوض کرده و «الف اطلاق» را از آخر آن انداخته است.
2ـ درباره‌ی کینه‌ی شاه‌صفى با امامقلی‌خان و پسران او تاورنیه شرح درازى نوشته که اگر درخور باور کردن باشد بهترین شرح داستان است.
3ـ سید على یاد فرستادن او به مازندران مى‌کند ولى چون جمله‌هاى او پراکنده و پریشان است دانسته نیست که کى این کار روی داده.
4ـ مسوده‌هاى جواهرى ـ کتاب سید على.


🌸