🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش ششم : توشه‌ برای آینده

🔸 3ـ6) باید از گذشته آنچه نیک است برداشت و آنچه بد است بازگزاشت

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 2 (از 12)


می‌گویند : پس اینهمه علماء و مجتهدان نفهمیده‌اند؟!.. می‌گویم : بیگمان نفهمیده‌اند ، و شما همین را دلیل گیرید كه برای آدمیان دین باید ، وگرنه چه علماء و چه عامیان گمراه گردند و از رستگاری بیرون افتند.

می‌گویند : پس آن امامان چه بوده‌اند؟. می‌گویم : امام بمعنی پیشواست. آنان هر یكی در زمان خود و برای پیروان خود پیشوا بوده‌اند. ولی امروز و برای شما هیچی نیستند. امام بآن معنی كه شما می‌شناسید هیچ نبوده و نخواهد بود و شما می‌باید بیكبار از این باورها بازگردید ، بازگردید و از خدا آمرزش طببید. این را آشكار می‌گویم كه جای هیچ سخنی بازنماند.

شما را چه شده كه خدای زنده‌ی جاویدان را كه آفریدگار جهانست و رشته‌ی كارها همه در دست او می‌باشد بدیده نمی‌گیرید ، و درگذشتگانی را كه امروز جز نام نشان دیگری از آنان درمیان نیست بدیده می‌گیرید؟!

برخی می‌گویند : چه زیان دارد كه مردم چنین باوری درباره‌ی درگذشتگانی دارند؟!.. می‌گویم : چه زیان می‌داشت كه مردم قریش درباره‌ی‌ لات و هُبَل آن باورها را دارند؟!.. چه زیان می‌داشت كه مسیحیان درباره‌ی مسیح آن باور را دارند؟! یك چیزی همین كه دروغ است سراپا زیان باشد. این خود خدا را نشناختن و او را كوچک گرفتن است. از آنسوی شما اگر نمی‌دانید ما نیك می‌‌دانیم كه چنین باوری زیانهای بزرگی را دربر می‌دارد و بیگمان یكی از انگیزه‌های درماندگی توده این می‌باشد. ما زیانهای آن را در جای دیگری بگشادی نوشته‌ایم (1) و در اینجا فهرست‌وار می‌شماریم :

نخست : این كسان چون دین را شناختنِ آن چند تن و دل بستن بآنان می‌شناسند و رستگاری خود را در آن می‌پندارند ، اینست بپاكدلی و درستكاری و غیرتمندی و ستوده‌خویی و نیكوكاری و مانند اینها كه بسیار ارجدار و بسیار بزرگست ارج نمی‌گزارند. مثلاً دستگیری از گرسنگان نمی‌كنند و پولها را برداشته بزیارت می‌روند و یا روضه می‌خوانانند.

دوم : كار زندگی را سست گرفته پروای كشور و توده و این چیزها نمی‌كنند. كسانی را كه جز نام هیچ نشانی از ایشان درمیان نیست و در روزهای سختی كمترین یاوری یا دستگیری از كسی نتوانند كرد ، پشتیبان خود شناخته و با این پندار بیپا خود را فریب داده اندیشه‌ی خود و فرزندان خود را نمی‌نمایند. گرداننده‌ی جهان خدا و آیین او اینست كه مردمان همدستی نمایند و بكوشند و برای جلوگیری از دشمنان آماده گردند. اینان خدا را فراموش ساخته و بآیین او پشت پا زده چنین می‌پندارند كه امامان اینان را نگه خواهند داشت و با این پندار بسیار كج خود را آسوده می‌گردانند.

ببینید اندازه‌ی گمراهی را : امامی هست ناپیدا و رشته‌ی همه‌ی كارها در دست اوست ، علمایی در نجف جانشین او می‌باشند ، می‌باید خمس و زكات خود را بآنان رسانید. تنها كاری كه می‌باید كرد اینست و دیگر هیچ. با این گمراهی بسیار رسوا خود را از توده كنار می‌گیرند و با كوششهایی كه در راه نگهداری كشور و آبادی آن كرده می‌شود از درون دل دشمنی می‌نمایند ، و بصدها كار نیكی كه كرده شود ارجی نمی‌گزارند.

سوم : چون می‌پندارند آفرش جهان بپاس آن امامان بوده و دیگران از بهر هستی آنان بهستی رسیده‌اند ، اینست همه بآنان و سرگذشتهای آنان پرداخته و داستانهای هزار سال پیش را همیشه زنده و در برابر چشم نگه می‌دارند ، و اینست از زمان خود و از آنچه در پیرامون خودشان رخ می‌دهد ناآگاه می‌مانند و اینها را چنانكه هست درنمی‌یابند. بارها گفته‌ایم : داستان اینان داستان آن كس است كه چشمش تا بیك‌فرسنگی كار كند و آنچه در آبادیهای بسیار دور رو می‌دهد بشَدْسَد [2] و دریابد. ولی از پیرامون خود آگاه نباشد و چاه را در زیر پای خود درنیابد. چنانكه یك آدمی بدینسان شاینده‌ی[=لایق] زندگانی نیست ، اینان نیز شاینده‌ی آن نمی‌باشند.

برخی از اینها راستی‌را تباه گردیده و فهم و دریافتشان بیكبار كج گردیده. ما در كار خود این را نیك می‌بینیم و در رفتاری كه با ما می‌كنند اندازه‌ی تباهیشان بهتر پیداست.


1ـ گفتار «خرده‌گیریهای حقیقتگو و پاسخ آن» در شماره‌های سال پنجم دیده شود. [یاران کسروی این گفتارها را برویه‌ی کتاب «در پاسخ حقیقتگو» گرد آورده چاپ کرده‌اند. ما نیز آن را اینترنتی نشر کرده‌ایم.]
[2] ـ شدسیدن (همچون خندیدن) = حس کردن با حواس پنجگانه ، بِشَدسَد = حس بکند. ـ و

.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 19 : کارون و بنیادهاى آن (تکه‌ی سه از چهار)


این نکته را هم باید دانست که در زمان ساسانیان و در قرنهاى نخست اسلام شاخه‌ی شرقى کارون که گفتیم در آن زمان «مَسرُقان» نامیده می‌شده ، چنانکه در کنار شوشتر از شاخه‌ی دیگر جدا مى‌شده همچنان تا آخر خاک خوزستان جداگانه روان بوده و در دهنه‌ی جداگانه بدریا مى‌ریخته. بدینسان که از کنار شرقى شوشتر و میاناب گذشته در هفت یا هشت فرسنگى بشهر معروف عَسکرِ مُکرَم (1) رسیده و از میان آن شهر گذر کرده به روستایی که بنام خود آن رود «روستاى مَسرُقان» نامیده مى‌شده و داراى آبادیهاى فراوان بوده مى‌رسیده (2) و از آنجا نیز گذشته به برابر اهواز رسیده از بیرون ، از کنار شرقى آن ، راه پیموده از زیر پل معروف «اَربُک» (که بر سر راه اهواز به رامهرمز نهاده و پل بسیار شناخته بوده) گذشته سرانجام در دهنه‌ی جداگانه‌ای بدریا مى‌ریخته است.

چنانکه گفته‌ایم اکنون شاخه‌ی گَرگَر (یا مَسرُقان) کوچکتر از شاخه شَتیت (یا دُجَیل (3) چنانکه در زمانهاى پیشین نامیده مى‌شده) مى‌باشد و اینست که آن[شتیت] را چهاردانگه و این را دودانگه مى‌خوانند. ولى در آن قرنهاى پیشین که گفتیم مَسرُقان جداگانه بدریا مى‌ریخته ، این شاخه بزرگتر از دُجَیل بوده و آب بیشتر از آن داشته ، و چون انبوه آب او بمصرف کشت و کار مى‌رسیده کنار‌هاى آن از شوشتر تا دریا سبز و خرم بوده. ولى دُجَیل تا این اندازه بمصرف آبادى زمینها نمى‌رسیده. از اینجا نام مَسرُقان شناخته‌تر از نام دُجَیل بوده. (4)

استخرى که در آغاز قرن چهارم هجری خوزستان را دیده چنین مى‌نویسد : «خوزستان با آن آبادى که دارد سراسر آن جایی آبادتر و پربارتر از رُستاق (5) مسرقان نیست.»

اگر نوشته‌ی برخى مؤلفان را استوار دانسته ساختن بند تاریخی (6) اهواز را نیز از اردشیر بابکان بدانیم (7) (چنانکه کندن مَسرُقان را ازو دانستیم) ، باید گفت یکى دیگر از جهتهاى کندن مَسرُقان نگهدارى بند اهواز از زور و فشار سیلهاى بنیادافکن بوده بدینسان که خواسته‌اند بخش انبوه آب از جوى مَسرُقان روان گردیده در جوى نخستین رود (بستر اصلی) که به بند اهواز مى‌رسد آب کمتر باشد تا بهنگام بهار و پاییز که سیلهاى بنیادافکن برمى‌خیزد زور و فشار آن به بند بیش از اندازه نباشد.

کنون باید دید کى بوده که مَسرُقان از دریا بریده شده و راه خود را عوض کرده که امروز در نزدیکى بند قیر بشاخه‌ی شتیت مى‌پیوندد؟. باید دانست که از این موضوع در جایی سخن رانده نشده ولى ما از جستجوهاى خود تاریخچه‌ی آن را هم بدست ‌آورده‌ایم :

چنانکه نوشته‌اند در آن زمانها که مَسرُقان یکسره بدریا مى‌ریخته در نزدیکى لشگر مُکرَم در همانجا که اکنون دو رود بهم مى‌رسد جویى با دست ، میانه‌ی مسرقان با دُجَیل کنده بودند. گویا این جوى (یا کانال) براى آن بوده که اگر کشتى از یک رود بدیگرى رفتن مى‌خواست راه داشته باشد. ولى از نرمى‌ای که خاک خوزستان دارد کم‌کم آن جوى بزرگتر مى‌شده و آب از رود مَسرُقان رفته‌رفته بیشتر بسوی آن بازمی‌گشته تا آنجا که بخش انبوهتر آب آن رود بدین جوى گردیده و در جوى پیشین خود بسوى دریا جز آب اندکى روان نمى‌شده.

در اینجا نوشته‌اى از استخرى و ابن‌حوقَل در دست هست که موضوع را روشن مى‌گرداند. استخرى که در آغاز قرن چهارم به خوزستان رفته چنین مى‌نویسد : «مَسرُقان از شوشتر آغاز کرده به عَسکَرِ مُکرَم و سپس به اهواز مى‌رسد. (8) پایان آن اهواز است که از آنجا نمى‌گذرد. در عَسکرِ مُکرَم بر روى آن جِسر (9) بزرگى است که از بیست کشتى کمابیش پدید آورده‌اند. کشتیهاى بزرگ در این رود روان مى‌شود. من از عسکر مکرم تا به اهواز بر روى آب رفته سپس از کشتى بیرون آمده بازمانده را با پاى از میان رود پیمودم. زیرا این بازمانده همه خشک است.» پسر حوقَل نیز همان عبارت را بى‌کم و بیش تکرار کرده است. (10)

این نوشته ، اگر به بیرونش نگریم ، شگفت‌آور است زیرا چگونه توانستی بود که رود بزرگی که کشتی‌رو بوده درمیانه خشک شود. آیا کشتهای پیرامون مَسرُقان تا باین اندازه بیش بوده که همه‌ی آب رود بمصرف آنها برسد؟.. آیا این را می‌توان باور کرد؟!.. از این گذشته ما می‌دانیم هنگامی مَسرُقان راهش را تا دریا می‌کشید و انبوه آب آن بدریا می‌ریخته ، پس کنون چگونه درمیانه خشک می‌شده؟


👇

پس این نوشته معنایی جز آنچه ما گفتیم ندارد. چنانکه گفتیم درمیان دو شاخه‌ی کارون در نزدیکی لشگر مکرم جویی کنده شده بوده که بخشی از آب مَسرُقان به دُجَیل می‌ریخته و کم‌کم آن جوی ژرفتر گردیده که بخش بزرگی از آب مَسرُقان را بخود می‌کشیده و جز بخش اندکى از آن از جوىِ دیرین روان نمى‌شده و این اندازه هم بمصرف آبیارى باغها تا شش فرسخى لشگر مکرم مى‌رسیده (11) و آب از شش فرسخ بیشتر نمى‌رفته و اینبوده که جوى از دو فرسخ مانده بشهر اهواز تا آخر آن خشک بوده.

پابرگیها :
1ـ عسکر مکرم که خود ایرانیان «لشگر مکرم» مى‌خوانده‌اند در آنجا بوده که اکنون بند قیر نهاده. با شوشتر هفت یا هشت فرسخ فاصله داشته. اینکه در تذکره آن را در یک فرسخى شوشتر مى‌گوید اشتباه است.
[تلفظ این و چندی دیگر از نامها از فرهنگ دهخدا گرفته شده است.]

2ـ اگر نوشته‌ی مستوفى را در نزهت‌القلوب استوار بدانیم شهرکى هم بنام مَسرُقان در آن روستا برپا بوده. [روستا بمعنی بلوک امروزی بوده است. (فرهنگ دهخدا)]

3ـ تلفظ از فرهنگ دهخدا و دائرة‌المعارف مصاحب ـ و

4ـ در بُندَهِش پهلوى که نام رودهاى ایران را مى‌شمارد دجیل یا کارون را با نام مسرقان یاد مى‌کند.

5ـ عربی شده‌ی واژه‌ی روستا. بیاری فرهنگ دهخدا ـ و

6ـ اصل : «تاریخچه» که بیگمان لغزش می‌باشد. ـ و

7ـ در کتاب دیگر [تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان] از شهر اهواز و تاریخچه‌ی آن سخن رانده‌ایم. اینکه نوشته‌های آن مؤلفان را استوار نمی‌گیریم از اینجاست که آبادى شهر اهواز بسته به بودن بند بوده که بی‌آن نتوانستی باشد و اینبوده که چون بند شکسته شهر هم ویران گردیده. پس باورکردنى نیست که بند را اردشیر بنیاد نهاده باشد مگر بگوییم آبادى شهر نیز از زمان او آغاز شده در حالی که آبادى شهر را از زمانهاى باستان‌تر نوشته‌اند. شاید اردشیر بند را آبادتر و استوارتر گردانیده.

8ـ عبارتها بى‌غلط نیست ترجمه به معنى شده.

9ـ پل. بیشتر پلهای شناور که از بستن یک رده قایق یا کشتی پدید آورند. جسر جدا و پل جداست. باری در اینجا نویسنده آنها را جدا می‌گیرد. چگونگی آنکه جسر را به گذرگاهی که از بستن کشتیها یا قایقها بهم پدید می‌آید می‌گوید ولی پل آنست که از پایه‌ها و چشمه‌ها با مصالح ساختمانی می‌سازند. جمله‌ی زیر در کتاب «تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان» این جدایی را نشان می‌دهد : «منوچهرخان ... سپاهیان را بر آن واداشت که بر جویها و آبهاى فراوانى که در پیرامون فلاحیه است پلها ساخته و جسرها ببندند». چنانکه دیده می‌شود پلها را «می‌سازند» ولی جسرها را «می‌بندند». درست است که جسر را امروز در عربی به هر دو معنی پلهای بزرگ یا «سازه‌ای» و «شناور» (یا رده‌ی قایقها که بهم بسته شده‌اند) بکار می‌برند ولی این یقین است که آنچه در شوشتر بروی شادروان شاپور ساخته شد همیشه نام «پل» داشته است. ـ و

10ـ از شگفتیهاست که ابن‌حوقَل که بفاصله‌ی اندکى از استخرى بگردش برخاسته در بسیار جاها همان عبارتهاى استخرى را مى‌آورد و از اینجا اعتبار گفته‌هاى ابن‌حوقل بسیار اندک است و مى‌توان گمان برد که او خود به خوزستان نرفته و به دزدیدن نوشته‌هاى استخرى بس کرده.

11ـ استخرى و ابن‌حوقل هر دو نوشته‌اند که هرچه آب بجوى دیرین درمى‌آمده بمصرف آبیارى باغها مى‌رسیده و اینست که پس از شش فرسخ بخشکى مى‌انجامیده. از شگفتیهاست که ابن‌حوقل چون کمى آب را در این جوى و خشکى آن را مى‌نویسد مى‌گوید : «چون این هنگام آخر ماه بود و ماه رو بکاستن داشت آب بجهت جزر و مد کم گردیده همه‌ی جوى را پر نمى‌کرد. زیرا جزر و مد با فزونى ماه کم و بیش مى‌شود.» این سخن یاوه و بى‌معنى و خود دلیل است که ابن‌حوقل خوزستان را ندیده و عبارتهاى استخرى را دزدیده است.


🌸

نقشه‌ی شماره‌ی 4 : دو شاخه‌ی کارون در دو سوی شهر شوشتر ، رود دز و پیدایش کارون بزرگ

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش دهم

🔸 در پیرامون نوشته‌های پیمان

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش ششم : توشه‌ برای آینده

🔸 4ـ6) یک مردمی ‌باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 3 (از 12)


بارها گفته‌ایم ما برای دین استوارترین بنیاد را گزارده‌ایم. زیرا معنی درست آن را بدست داده‌ایم. چیزهایی كه ما دین می‌نامیم همه راستی است و همه بسود جهان می‌باشد. كسانی اگر بخواهند یک ایراد بآن نتوانند گرفت. چنین كاری در تاریخِ دین بیمانند است و ما این را هنگامی انجام داده‌ایم كه دانشها پیشرفت بی‌اندازه كرده و هیاهوی مادّیگری بهمه جا رسیده و دین بسیار زبون شده بود. هنگامی انجام داده‌ایم كه در جهان چند گونه اندیشه برای زندگی پیدا شده و از هر اندیشه‌ای صدها و هزارها دانشمندان هواداری می‌نمودند.

كنون دینداران چه این كار را از من شناسند و یا بخواست خدا دانند به هر دو حال باید خرسندی نمایند و همدستی و یاوری كنند. ولی ما می‌‌بینیم كسانی دشمنی می‌نمایند تنها باین نام كه ما یادی از امامان ایشان نمی‌كنیم و با كیش شیعی همراهی نشان نمی‌دهیم. بلندی نام خدا ، و رستگاری جهانیان ، و آبادی جهان ، همه در نزد آنان بی‌ارج است ، و تنها بنگهداری دستگاهی می‌كوشند كه در پندارهای خود برای امامان چیده‌اند.

برخی از آنان بكارهایی می‌پردازند كه جز دیوانگی نتوان شمرد. مثلاً سخنانی را كه ما می‌نویسیم می‌گویند : «در اخبار هم هست». دروغ باین بزرگی را به رخ ما می‌كشند. شما نیک اندیشید كه اینان چه نتیجه‌ای از این كار خود می‌خواهند. یک مردی با خرد باید هر كارش برای یک نتیجه باشد. شما از اینان بپرسید چه نتیجه‌ای از این كار می‌خواهید؟!.. چه سودی از این مردم‌آزاری چشم می‌دارید؟!.. ای دروغگو ، اگر اینها در اخبار هست چرا علماتان نمی‌گفتند؟! چرا خوار و زبون ، خود را بگوشه‌ای كشیده در برابر هیاهوی اروپاییگری و مادّیگری خاموش می‌نشستند؟!..

نیک بدان می‌ماند كه بشهری دشمن رو آورده و همه‌ی خاندانها را بیم فراگرفته ، و شما كه با كسانی دست بهم داده بجلوگیری می‌كوشید و جنگ سختی می‌كنید ، در گرماگرم كار ناگهان یكی از پشت سر دامن شما را بكشد و چون رو گردانید ببینید چنین می‌گوید : «این تفنگی كه در دست شما است فلان خویشاوند من ساخته است!» این را می‌گوید و بخود می‌بالد. آیا شما باین مرد هوسباز چه خواهید گفت؟!..

ببینید : دانشها پیش رفته و مردمان همگی از آنها سود می‌جویند : صدها نادانسته را می‌دانند ، زمین و آفتاب و ستارگان را بهتر می‌شناسند ، افزارهای شگفت‌انگیز می‌سازند ، زندگی را باشكوه‌تر می‌گردانند ، كشور خود را آبادتر و نیرومندتر می‌گردانند ، كسی اگر دیندار است از همین دانشها توانایی و دانایی خدا را هرچه بهتر می‌شناسد ـ هر دسته‌ای از راه دیگری از آن دانشها سود می‌جویند. ولی اینها تا دیری ایستادگی می‌نمودند و می‌جنگیدند : «اینها با احادیث مخالف است» ، «معصوم چنین خبری نداده» و كنون برگشته چنین می‌گویند : «اینها تمام در اخبار هست» ، و آنگاه می‌گردند و از كتابها یک حدیثی پیدا می‌كنند و آغاز و انجامش را می‌اندازند و یک جایش را كه اندک‌نزدیكی با خواستشان می‌دارد یا با گزارش [1] توان نزدیک گردانید گرفته و به رخ جهانیان می‌كشند ، و یک چنین بازیچه‌ی خنکی را «دین» می‌شناسند.

ما از اینها داستانهایی دیده‌ایم كه نوشتنش را دوست نمی‌داریم. ولی از آنسوی می‌بینیم تا ننوییسم چاره نخواهد شد و اینست ناگزیر گردیده برخی را می‌نویسیم :

مردی از قم گفتاری فرستاده كه ما در پیمان بچاپ رسانیم : «تاریخچه‌ی زندگانی شاه سید احمد». می‌نویسد : فلان هنگام به قم آمد و فلان اندازه زندگی كرد. «عنین بود و دو چشمش نیز از آبله تباه گردید» آنگاه می‌نویسد : «اشخاصی كه بمرض سختی مبتلا باشند ، چون بمشهدِ او ملتجی شوند و توسل جویند شفا یابند».

مردی كه در زندگانی خود به دو درد بدی دچار بوده و چاره نمی‌توانسته ، دانسته نیست چگونه پس از مردن به هر بیماری بهبود می‌دهد؟!.. آیا این نیرو درو از كجا پیدا شده؟!.. چنین گفتار بسیار پوچ و بیمزه و بیخردانه را می‌نویسد و می‌فرستد كه ما در پیمان بچاپ رسانیم. آنگاه مردی با این نافهمی و نادانی خود را دانا می‌شمارد و می‌آید و می‌نشیند و همسرانه با من گفتگو می‌كند و از خدا و دین و زندگانی سخن می‌راند و هرگز گمان كمی[=نقص] بخود نمی‌برد.

از آن عالم مراغه‌ای خشنود باید بود. در برابر نوشته‌های ما بسخنانی پرداخته. این نشان نیكی اوست. هستند بسیاری كه بكینه و دشمنی برمی‌خیزند و از زباندرازی و دروغ بازنمی‌ایستند ، و اینها را در راه آن كیش خود سزا می‌شمارند. [2]

[1] ـ گزارش = تأویل ، بیرون بردن سخنی از معنی راست خودش. ـ و
[2] : برای نمونه این را ببینید https://t.me/kasravi_ahmad/753

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 19 : کارون و بنیادهاى آن (تکه‌ی چهار از چهار)


این حال مَسرُقان در نیمه‌ی نخست قرن چهارم بوده و از روى سنجش آن بایستى بگوییم سپس رفته‌رفته آب از جوى دیرین هرچه اندک‌تر گردیده و سرانجام آن جوى پاک خشکیده و از میان رفته است.

لیکن ابن‌اثیر در یک قرن دیرتر رود مَسرُقان را در نزدیکى اهواز و زیر پل اَربُک پرآب مى‌ستاید. چه او در حوادث سال  ۴۴٣  چون جنگ بهاء‌الدوله‌ی دیلمى را با پسر واصل یاد کرده مى‌گوید بهاءالدوله پل اَربُک را شکسته آب را درمیانه‌ی خود و پسر واصل حاجز گردانید.

چنانکه گفته‌ایم پل اَربُک در جنوب اهواز بر سر راهى که از آن شهر به رامهرمز مى‌رفته بوده و رود مَسرُقان از زیر آن مى‌گذشته. پس هنوز در نیمه‌ی قرن پنجم مَسرُقان از زیر آن پل روان مى‌شده و آب آن انبوه بوده که گذشتن از آن جز از روى پل دشوار بوده است.

باید گفت پس از آنکه آن رود جوى دیرین خود را از دست داده و انبوه آب آن از جوىِ کنده شده در نزدیکى عسکر مکرم به دُجَیل مى‌پیوسته (چنانکه استخرى و پسر حوقَل نوشته‌اند) بار دیگر آن را به جوى دیرین بازگردانیده بوده‌اند که در نیمه‌ی قرن پنجم این جوى پر از آب مى‌شده است ، و بیگفتگوست که این بازگردانیدن بدستیاری بندی بوده است.

مى‌توان پنداشت که در نیمه‌ی دوم قرن چهارم یا در آغازهاى قرن پنجم بندى در دهانه‌ی آن جوی (آن جوىِ کشیده شده درمیان دو رود در نزدیکى لشگر مکرم) پدید آورده و بدستیارى آن بوده که چنانکه گفتیم مَسرُقان را بار دیگر به جوى دیرین خود بازگردانیده بوده‌اند. شاید همین بند است که قیر در آن بکار رفته بوده و نام «بند قیر» از آن هنگام بازمانده است.

به هر حال ما از کاوشهاى خود چنین بدست آورده‌ایم که در آغاز قرن ششم یا اندکى پیشتر یا پستر از آن ، بار دیگر آب مَسرُقان از جوى دیرین خود بازگشته و همه‌ی آن به جوى کنده شده با دست درآمده و همه‌ی آن بشاخه‌ی دیگر (یا شتیت) ریخته (چنانکه حال امروزى آنست) و اینبوده که آن بستر پیشین پاک از میان رفته و آبادیهاى کنار آن همه خشک گردیده. (1) این پیشامد گذشته از آنکه خوزستان را از روستاى سبز و خرم مَسرُقان ، که کشتگاه نیشکر بوده و نیشکر در آنجا بیش از دیگر جاها کِشته مى‌شده ، بى‌بهره گردانیده گویا زیان دیگر آن ویرانى شهر اهواز بوده.

زیرا چنانکه از اهواز در کتاب دیگری گفتگو کرده‌ایم علت عمده‌ی ویرانى آن شهر شکستن «بند اهواز» بوده ، و گویا علت بزرگ شکستن بند نیز همین داستان برگشتن مَسرُقان از جوى دیرین خود بوده که در نتیجه‌ی آن همه‌ی آب در یک شاخه گرد آمده و فشار و زور آن سه برابر گردیده ، بویژه در هنگام سیلهاى بهارى ، و از اینجا بند تاب نیاورده و درشکسته و از شکستن او آبهایى که بدرون شهر روان بوده از جویها افتاده و شهر بى‌آب گردیده و ناگزیر روى بویرانى نهاده است. (2)


پابرگیها :

1ـ مستوفى در نزهت‌القلوب چون شهرهاى خوزستان را مى‌شمارد شهرى نیز بنام مسرقان در آنجا نام مى‌برد. ولى نوشته‌ی او را در این باره استوار نمى‌توان داشت و نمى‌توان باور کرد که آبادى روستاى مسرقان تا زمان او بازمانده بوده. مستوفی خودش خوزستان را ندیده و می‌توان گمان برد که نوشته‌هایش را از کتابهای مؤلفان پیشین برداشته.

2ـ در این بخش از نوشته‌ها از کتابهاى استخرى و ابن‌حوقل و تاریخ ابن‌اثیر و انساب سمعانى و نزهت‌لقلوب مستوفى و معجم‌البلدان سودجویی شده.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش دهم

🔸 گرفتاری را فیروزی می‌شمارند

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش ششم : توشه‌ برای آینده

🔸 5 ـ6) چرا بدآموزیهای زمان مغول را رواج می‌دهند

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 4 (از 12)


مردی هست كه پیمان را از سال نخست آن خوانده است ، و كنون شما اگر درباره‌‌ی خدا بپرسید و دلیل برای هستی او بخواهید همان نوشته‌های پیمان را خواهد گفت. اگر از روان و جاویدانی آن گفتگو كنید همان نوشته‌های مهنامه را بمیان خواهد آورد. در هر زمینه كه بخواهید جز گفته‌های ما را نخواهد گفت. كسی كه همه‌ی دانشش از مهنامه است بارها دیده‌ایم همینكه یک چیزی را نپسندیده نامه‌های تندی نوشته و بیفرهنگی دریغ نگفته.

بارها از خود پرسیده‌ام : این مرد از ما چه می‌خواهد؟! چرا این اندازه گستاخی و بیشرمی می‌نماید؟!.. این اندازه نیكی‌ناشناسی و خیره‌رویی در آدمی چگونه تواند بود؟!.. سپس اندیشیده‌ام این مرد چون امامانی را همه‌كاره‌ی جهان ، و خود را بسته‌ی آنان می‌شناسد ، بهمین پشتگرمیست كه چنین گستاخ و خیره‌رو گردیده ، و خود در راه بزرگ گردانیدن آن امامان هر بدی را نیک می‌شمارد. اینان كسانیند كه در كتابهاشان نوشته‌اند : «روز قیامت ولایت امیرالمؤمنین را در یك كفه‌ی ترازو ، و عبادت و اعمال ثقلین [1] را در كفه‌ی دیگر آن گزارند و كفه‌ی ولایت سنگین‌تر باشد» كسانی كه ترازوشان چنین است چه جای شگفت است كه اینهمه كارهای گرانمایه‌ی پیمان را بچیزی نشمارند و سر هر ایراد بیخردانه‌ای از در بیفرهنگی آیند؟!..

شما تنها این داستان «ولایت» را گیرید .. آیا این دستگاه خدا را بهم زدن نیست؟!.. آیا نیک و بد و پاداش و کیفر را از میان بردن نیست؟!.. مردمی كه با چنین اندیشه‌ی كجی بزرگ گردند آیا توانند راست و دروغ و نیک و بد را از هم شناسند؟!. آیا توانند بكارهای بزرگ و نیک كسان ارج گزارند؟!.. آیا توانند در زندگی رستگار گردند؟!.. این بیخردی چه جدایی می‌دارد با آنكه یک دروغگویی لوحی نویسد و در آن چنین گوید : «هر كه این لوح را بخواند مزد صد شهید یابد»؟!. [2]

مردی بارها نزد من آمده و درباره‌ی كیش خود گفتگو كرده و گله نموده ، و پس از همه می‌بینم چنین می‌گوید : «آقا شما كیش ما را جدا از اسلام می‌شمارید؟!.. این كه همان اسلام است و ما هم كه موحدیم. نهایت امیرالمؤمنین چون زحمت بسیار كشیده ازو قدردانی می‌نماییم» چون نمی‌تواند دل از گمراهیهای خود بكَند می‌پندارد با پرده‌كشی و دروغگویی چاره توان كرد. صدها كوشش كه در راه نیكی توده كرده شود در پیش اینها هیچست و پس از هزاروسیصد سال می‌خواهد از زحمتهای امیرالمؤمنین ارجدانی نماید. بدبخت می‌پندارد زندگانی بازیچه است كه هرچه دلش خواست كند و یک نامی نیز برویش گزارد.

اینها را در پاسخ كسانی می‌نویسیم كه می‌گویند : «چه زیان دارد اگر مردم بامامانی باور دارند؟!.. می‌گویم : این زیان را می‌دارد كه بت‌پرست می‌گردند و خداشناس نمی‌توانند بود. این زیان را می‌دارد كه به پندارهای بیهوده‌ای دل بسته و از زندگانی و همه چیز بازمی‌مانند و خوار و زبون می‌گردند. این زیان را می‌دارد كه به نیكیهایی كه كرده می‌شود ارج نمی‌توانند گزاشت و راست و دروغ از هم نمی‌توانند شناخت. اینها زیانهای بسیار بزرگیست.

آن پرسش كه آقای شكوهیان از عالم مراغه‌ای كرده بسیار بجا بوده. از این پرسشها و گفتگوها همشه باید كرد. اینها باید بمیان آید و این پندارهای بیهوده تكانی خورد. چیزی كه هست باید از چَخِش [3] خودداری نمود و هیچگاه رشته‌ی پاسداری را از دست نداد.


[1] ـ ثقلین = جن و انس (آدمیان و جنها) ـ و
[2] ـ اشاره به «لوح احمد» نوشته‌ی حسینعلی بهاء است. ـ و
[3] ـ چخش (همچون جهش) = مجادله ؛ چخیدن (همچون پریدن) = مجادله کردن. ـ و


.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 20 : بند میزان ـ دهنه‌ی مَسرُقان (تکه‌ی یک از یک)


از آنچه که تا اینجا گفتیم دانسته شد مسرقان که امروز گرگر یا دودانگه نامیده مى‌شود جویى است که با دست درآورده‌اند و خواستشان این بوده که از شوشتر تا دریا تا بتوانند ، آب رود را بمصرف آبیارى کشتزارها رسانند. شادُروان هم بندى است که در پیشاپیش (یا در برابر) آن جوى در دهنه‌ی شتیت بنیاد نهاده‌اند و خواستشان آن بوده که بدستیارى آن آب را بالا آورده بسوى مسرقان بازگردانند.

ولى چنانکه گفتیم کنون بندى هم در دهنه‌ی خود مسرقان برپاست که بند میزان نامیده مى‌شود و این بنیاد اگرچه یادگار محمدعلی‌میرزاى دولتشاه پسر فتحعلی‌شاه است ولى بیگفتگوست که قرنها پیش از آن بندى در آنجا برپا بوده و چون شکسته شده دولتشاه همان را دوباره ساخته.

تاریخچه‌ی بندسازی محمدعلی‌میرزا را در جای دیگری نوشته‌ایم. در اینجا می‌خواهیم بدانیم آن بند نخست (آن بندی که شکسته بوده و محمدعلی‌میرزا آن را دوباره ساخته) از کِی بنیاد یافته و چه خواستی از آن درمیان بوده؟.. این را روشن گردانیم :

باید دانست که در این باره هیچ گونه آگاهی در کتابها نیست. ولی ما در آن باره هم چیزهایی دریافته‌ایم. این بیگمانست که آن بند را بسیار دیرتر از زمان کنده شدن جوی مسرقان و بسته شدن بند شادُروان پدید آورده‌اند ، چه در آن زمان نیازى بچنین بندى نبوده.

می‌توان گفت که چون جوی مسرقان کنده شده و آب بآن سو روان گردیده ، از نرمی‌ای که خاک خوزستان دارد ،‌ در آنجا نیز رفته‌رفته بستر آب ژرفتر گردیده ، و از اینرو آب باینجا بیش از اندازه‌ای که خواسته می‌شده روان گردیده ،‌ و این کار دو زیان داشته :

یکى آنکه آب در شاخه‌ی دُجَیل (یا شتیت) کمتر شده و جویهایى که از آن شاخه ، در نزدیکى اهواز یا در جای دیگر برای آب دادن به باغها و کشتزارها جدا کرده بودند ،‌ بی‌آب شده.

دیگرى اینکه جوى داریان یا دشتوا که نامش برده گفتیم در نقطه‌ی جداگاه شتیت و گرگر درآورده شده و آب از آن جوی بدرون شهر و بزمینهاى میاناب برده می‌شد از آب تهى گردیده.

از این جهت بوده که ناچار شده‌اند در دهنه‌ی مسرقان یا گرگر نیز بندى سازند (چنانکه در دهنه‌ی دُجَیل ساخته شده بود) تا آب به هر یکی از دو شاخه‌ى رود از روى اندازه روان باشد. گویا از همین جهت بوده که یک شاخه را (که شتیت باشد) چهاردانگه و شاخه‌ی دیگر را (که گرگر باشد) دودانگه نامیده‌اند. (1) زیرا آب آن یکی دو برابر آب این یکی بوده در حالى که پیش از آن چنانکه گفتیم آب این یکی (مسرقان یا گرگر) بیشتر می‌بوده (چنانکه این سخن را نوشتیم). باز از همین جهت بوده که آن را «بند میزان» نامیده‌اند.

به هر حال از زمان ساخته شدن این بند دوم و از سازنده‌ی آن آگاهی در دست نیست. از کتابها تنها این بدست می‌آید که على یزدى در ظفرنامه که داستان سفر تیمور لنگ را به خوزستان نوشته دو شاخه‌ی کارون را با نامهاى چهاردانگه و دودانگه یاد مى‌کند و از اینجا پیداست که بند میزان (بند دهنه‌ی گرگر) پیش از آن زمان ساخته شده بود.

تا اینجا آنچه می‌خواستیم از چگونگى رود کارون (در نزدیکى شوشتر) و از بنیادهاى بزرگ و تاریخى آن نوشتیم. اگرهم بخواهیم گفته‌های خود را با زبان روشنتری تکرار کنیم باید بگوییم :

هنگامی که اردشیر بابکان جوی مسرقان (یا گرگر) را بآهنگ افزودن بآبادی کشتزارها و باغها پدید آورده ، چون دجیل (یا شتیت) یا بهتر گوییم همان بستر دیرین رود ، بی‌اعتدالی می‌کرده و بیشتر آب را بسوی خود می‌کشیده برای جلوگیری از بی‌اعتدالی آن ، خود اردشیر یا پسرش شاپور بند شادروان را در دهانه‌ی آن پدید آورده که در نتیجه‌ی آن کار ، بخش بیشتر آب به مسرقان بازگشته. ولی پس از زمانی که این بستر نوین ژرفتر گردیده این بار این یکی بی‌اعتدالی آغاز کرده و بخش انبوه آب را بسوی خود کشیده. اینبوده که برای جلوگیری از این بی‌اعتدالی نمی‌دانیم در چه زمانی و با دست چه کسانی بندی نیز بنام «بند میزان» در دهنه‌ی مسرقان (یا گرگر) پدید آورده شده ، و این بار چنان کرده‌اند که دو بخش آب بشاخه‌ی شتیت و یک بخش آن بشاخه‌ی گرگر درآید. در نتیجه‌ی این کارها دهانه‌های هر دو شاخه دارای بند گردیده : بند آن یکی «شادُروان» و بند این یکی «بند میزان».

این سخنها را ما با این درازی بآن جهت آوردیم که در جاى دیگری نوشته نشده. از اینسو ما نیز براى گفتگو از داستان پل‌سازى فتحعلیخان و اشتباهی که از او رخ داده نیاز بنوشتن آنها داشتیم. اکنون بسر سخن خود مى‌رویم.


👇

پابرگیها :
1ـ در نقشه‌ی شماره‌ی 5 ، شهر شوشتر و دو شاخه‌ی شرقی و غربی کارون دیده می‌شود. اندکی بالای جداگاه این دو شاخه یک خط سفید ستبری دیده می‌شود که همانند تصویر صفحه‌ی 72 است. آن بند میزان می‌باشد. در سوی چپ بالا دو نشان مهره‌ی قلعه‌ی شطرنج هست که بالایی جای پل شادروان را نشان می‌دهد و پایینی جایی را نشان می‌دهد که جوی داریان (Darioon Creek) از کارون جدا شده بمیان شهر درمی‌آید. ـ و


🌸

6ـ بند میزان

نقشه‌ی شماره‌ی 5 : دو شاخه‌ی کارون در دو سوی شهر شوشتر و بند میزان (از «گوگل اِرث»)

ـ https://www.google.com/maps/@32.0499331,48.8552382,1442m/data=!3m1!1e3 ـ و

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش دهم

🔸 باید از گمراهان جدا گردید

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش هفتم : پندهای دیگری از تاریخ

🔸 1ـ7) باید از پیکار پرهیز کرد

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 5 (از 12)


دیگری از نامه‌ها از آقای مهدیه از تبریز است كه برای یكی از دوستان خود در تهران فرستاده و در آن چنین می‌نویسد : «دیروز در نشستی صحبت از پیمان بمیان آمد. كسانی چنانكه عادتشانست بد گفتند ، جواب شنیدند. بالاخره یكی از حاجیها گفت مرام او را نمی‌دانم ، قرآن را قبول دارند یا نه؟.. اگر قبول دارند قرآن می‌گوید نوح اینقدر عمر كرده ، عیسا هنوز زنده است ، عصای موسا اژدها شده. در اینصورت امام غایب هم درست است. و اگر قرآن را قبول ندارد و یا كلام خدا نمی‌داند آن را بنویسد. گفتم پاسخ این را داده است و شما خبر ندارید. در همین شماره‌ی آخر این موضوع را نوشته است. شما با منطق كار ندارید. شما با منطق دشمنی می‌كنید ، با این دلیل كه نوشته‌های پیمان را مرتباً نمی‌خوانید و از دهان این و آن چیزهایی شنیده‌اید كه یا ناقص است یا غلط. با اینحال در اینجا و آنجا نشسته هایهوی می‌كنید. من بایستی جواب ندهم. جواب شما آنست كه یا پیمان را بخوانید و یا هیچ نگویید. این رفتاری كه اكنون دارید عاقلانه نیست».

می‌گویم : بسیار پاسخ بجایی داده شده. آن حاجی یک تن نیست. یك دسته رفتارشان همینست كه بی‌آنكه پیمان را بخوانند بدگویی می‌كنند و من می‌خواهم بگفته‌های آقای مهدیه چند سخنی بیفزایم :

نخست : هفت سالست ما بدینسان می‌كوشیم و همیشه می‌گوییم هر كه را سخنی هست بنویسد ، و در برابر چنین كاری یك دسته تنها بآن بس می‌كنند كه دور ایستند و بد گویند و زباندرازی نمایند. من پرسم : آیا این بدی نیست؟! مردم‌آزاری نیست؟!.. بهتر است از خودشان بپرسیم : آقای حاجی! آیا این رفتار شما دور از آیین آدمیگری نیست؟!..

اینان هر كدام پنجاه یا شصت سال می‌دارند و خود را دانا می‌شمارند ، ولی ای‌كاش از همه‌ی دانشها تنها این را داشتندی كه گردن نگزاردن براستیها از بدترین گناههاست.

اینان یک دسته‌ای هستند كه بهمه چیز از كشور و توده و قانون و میهن‌دوستی و كوششهایی كه در راه نیرومندی كشور كرده می‌شود ریشخند می‌كنند. تو گویی یك دسته بیگانگانیند كه از بیرون باین كشور آمده‌اند و اینست به هر چیزی می‌خندند. خواهید گفت : پس خودشان چه كار می‌كنند؟.. می‌گویم : ملابازی ، سیدبازی ، یک رشته نمایشهای دیندارانه‌ی ریایی ، پس از همه خودخواهی و خودفروشی ، این دسته خود تاریخچه و داستانی می‌دارند كه ما را در اینجا فرصت گفتگو نیست و امیدمندیم سال دیگر در یكی از شماره‌ها آن را بنویسیم.

دوم آقای حاجی دستور می‌دهد كه ما یا قرآن را نپذیریم و یا داستان امام ناپیدا را هم پذیریم. چه دستور نابجایی! كسی كه كالایش تنها خودخواهی و گردنكشی باشد ، و با داشتن مایه‌ی اندكی خود را دانا شمارد ، و در این هفت سال كه ما پیمان را می‌نویسیم و صد راز ارجداری را درباره‌ی دین و خدا و جهان بی‌پرده گردانیده‌ایم بخواندن آنها نزدیک نیاید ناگزیر اندازه فهم و خرد او این باشد : «یا فلان افسانه را بپذیرید یا بگویید قرآن هم دروغ است» دوباره می‌گویم : چه دستور ناسزایی.

بیش از این بنكوهش نمی‌پردازم ، و چون جایش رسیده می‌خواهم درباره‌‌ی قرآن و این بخش از آیه‌های آن سخنانی نویسم. در این باره یک تاریخچه و داستانی هست ، و پس از آن می‌باید به یک رشته سخنانی كه بسیار دربایست است درآییم.


.