پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی چهار از شانزده


3) گمراهی سوم به نادانیها و گمراهیها پروا ننمودنست. چون معنی درست دین را نمی‌شناسند بنادانیهای بسیاری دچار می‌باشند. چون دین را «چند باوری و چند کار بیهوده‌ای» شمارده نتیجه‌ی آن را هم رفتن به بهشت می‌شمارند ، از اینجا بنادانیها و گمراهیهایی که درمیان جهانیانست پروا نمی‌نمایند و آنها را از سستی کار دین و از بهم‌خوردگی آن نمی‌دانند. امروز که جهان برآشفته و زندگی یک نبرد و کشاکش سختی گردیده و مردمان چون ددان خون یکدیگر می‌ریزند شما اگر این را ایرادی گیرید در شگفت خواهند بود که از اینها به دین چه؟!.. مگر دین گفته خون یکدیگر را بریزید؟!.. مادّیگری که یک گمراهی بزرگی برای جهان گردیده شما اگر آن را برخشان کشید پاسخ خواهند داد : «دین چه کار کند؟!.. می‌خواستند گمراه نشوند».

اینان خدا را یک پادشاه خودکامه‌ی سختگیری شناخته دین را نیز یک فرمانهایی ازو می‌شمارند که مردم باید بیچون و چرا و فهمیده و نافهمیده بپذیرند ، و اگر نپذیرفتند در آنجهان بدوزخ خواهند رفت. اینست در برابر ایرادها آن پاسخها را می‌دهند.

اینان نمی‌دانند که مردمان از روی فهم و با دلخواه خود بگمراهیها نیفتاده‌اند تا ناگزیر باشند بازگردند و اگر بازنگردیدند بدوزخ بروند ، نمی‌دانند که گمراهی در نهاد آدمی نهاده شده و این دینست که باید آنان را از گمراهی بازدارد و بیرون آورد. نمی‌دانند که از همین «گمراهی‌پذیر» بودن آدمیانست که نیاز به دین افتاده.

چنانکه بارها گفته‌ایم داستان دین آنست که آدمیان که دسته دسته باینجهان می‌آیند و پس از بسر بردن زمان خود درمی‌گذرند معنی اینجهان و این زندگی را نمی‌توانند فهمید. بلکه گوهر خود را (که آدمی هستند) نمی‌دانند. یک راهی برای زندگی که بآسایش و رستگاری رساند نمی‌توانند یافت. اینست هر گروهی پندارهای دیگری را پیدا می‌کنند و بگمراهیهای دیگری دچار می‌گردند که بدینسان هم از راه بازمی‌مانند و هم از یکدیگر پراکنده می‌گردند.

از اینجا نیاز به دین افتاده که معنی درست زندگی و آدمیگری را روشن گرداند و یک راه بخردانه برای زندگانی نشان دهد و پیداست که این کار بدو چیز تواند بود :

یکی آنکه راستیها را بمردم یاد دهد و آنها را روشن گرداند ، و دیگری آنکه گمراهیها و نادانیها را یکایک دنبال نموده بیپایی آنها را با دلیل بازنماید. اینست که پرداختن بگمراهیها و کوشش بکندن بنیاد آنها یک‌نیم از کارهای دین می‌باشد. بلکه از یک‌نیم بیشتر است و این را ارجدارتر و هَناینده‌تر [=مؤثرتر] باید شمرد.

داستان دین از این باره داستان پزشکیست. یک پزشک بر سر بیمار ، تنها بآن بس نخواهد کرد که راه تندرستی یا بهبود را نشان دهد ، بلکه با بیماری که بر تن او چیره گردیده به نبرد خواهد کوشید و آن را از تن بیرون خواهد راند. از اینرو برانگیختگان هر یکی در زمان خود بیش از همه به برانداختن گمراهیها کوشیده‌اند.

ولی دینداران کنونی از این ناآگاهند و امروز که گمراهیهای بسیار بهم آمیخته و صد پراکندگی بمیان جهانیان افتاده اینها آن را ایرادی به دینهای خود نمی‌شمارند و اینست گمان کمی[=نقص] به دینهای خود نمی‌برند که این خود نادانی دیگری از ایشانست.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 32 : آمدن نادرشاه به خوزستان


ما براى آنکه نمک بزخم دلها نپاشیده کینه‌هاى کهنه را تازه نگردانیم در همه ‌جا قلم از شرح داستان دلگداز چیرگى افغان بازداشتیم. ما نمى‌گوییم همه‌ی گناه بگردن افغانان بود و از سیاهکاریهاى شاه‌اسماعیل در آغاز بنیاد پادشاهى صفوى و از زشتکاریهاى حکمرانان ایرانى در زمان شاه‌سلطان‌حسین که مایه‌ی آن کینه‌ها بود هرگز چشم نمى‌پوشیم. ولى این هم فراموش نمى‌سازیم که افغانان چون به اسپهان دست یافتند و همچنین عثمانیان که فرصت بدست آورده به آذربایجان و ولایتهاى غرب ایران چیره شدند هر دو دسته روى مسلمانى و آدمیگرى را سیاه ساختند. اگر داستان استخوانگداز مغول را کنار بگزاریم در سراسر تاریخ ایران چنین روزگار سیاهى کمتر توان یافت. از اینجاست که پیدایش نادرشاه که ایرانیان را از آن تیره‌روزى رها گردانید یکى از بزرگترین پیشامدهای تاریخى است.

پس از شکستهایى که نادرشاه به افغانان داده و آنان را از اسپهان بیرون ساخت و تا فارس از دنبال ایشان تاخت در بهار سال  ١١۴٢ (1108) بود که از راه فارس و کوه‌گیلویه روانه‌ی خوزستان گردید. تا آن هنگام آوازه‌ی دلیریها و فیروزیهاى او به خوزستان رسیده لرزه بر دل همه‌ی گردنکشان و فتنه‌جویان افتاده بود و اینبود که چون او به رامهرمز رسید والى هویزه که دانسته نیست که بوده (1) با دیگر بزرگان و سردستگان عرب به پیشواز او شتافتند و همگى فرمانبردارى و چاکرى آشکار ساختند.

پس از چند روزى که نادر در رامهرمز درنگ داشت به دَورَق (2) رفته از آنجا روانه‌ی شوشتر گردید. در آنجا ناصربن‌حمیدان که از سردستگان عرب و در اهواز نشیمن داشت با چند شیخ دیگر پیش او آمدند و چون اینان به تاخت و تاراج شناخته بودند نادر همه را دستگیر ساخته به خراسان ‌فرستاد.


پابرگیها :

1ـ میرزا مهدیخان در اینجا نام او را نمى‌نویسد ولى در داستان سفر دوم نادر به خوزستان در سال ١١۴۵ نام او را سید علی‌خان مى‌نویسد که آن هم دانسته نیست کدام سید علی‌خان بوده. ما گمان به سید علی‌خان تاریخنویس می‌بریم. ولی می‌باید گفت اگر او بوده در این زمان سالخورده بوده.

2ـ در نسخه‌ی چاپ تبریز جهانگشا «دیزفول» مى‌نویسد ولى از لغزش رونویسان است.


🌸
نادرشاه

(نگاره‌ی نادرشاه که گویا در زمان خود او کشیده شده است.)
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی پنج از شانزده


این نادانی در پیروان اسلام بیش از دیگرانست. امروز درمیان مسلمانان چند گمراهی بزرگی ـ از فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، باطنیگری ، جبریگری ، مادّیگری ـ رواج می‌دارد و اینها چیزهاییست که در برابر اسلام پدید آمده و با آن از ریشه ناسازگار هست. از آنسوی یک رشته گمراهیهای دیگری ـ از شیعیگری و باطنیگری و علی‌اللهیگری و شیخیگری و بهائیگری ـ از میان خود اسلام پیدا شده و مسلمانان بدسته‌های بسیاری پراکنده گردیده‌اند. پایه‌های اسلام که جهاد و خلافت و قانونهایش بود از میان برخاسته. مسلمانان امروز ، هم در گمراهی و آلودگی و هم در زبونی و درماندگی بدتر از جهود شده‌اند. این آلودگیها و گمراهیها رویهم‌رفته ده برابر بلکه بیست برابر زیانمندتر از پرستش لات و هُبَل می‌باشد. با این حال مسلمانان کمی در دین خود نمی‌پندارند و آن را همچنان پایدار و استوار می‌شمارند ، بلکه آرزومند یا امیدمندند که بزودی این دین جهانگیر خواهد گردید.

اکنون اگر شما با یکی از ملایان بگفتگو پرداخته اینهمه گمراهیها را برایش بشمارید و ایراد بگیرید از بس پرتست با یک شگفتی خواهد گفت : «از اینها به دین چه؟!. اگر مردم بدند گناه دین چیست؟!.». باید گفت : «مردم همیشه بدند و این دینست که باید آنان را از بدی بیرون آورد. این دینست که باید مردم را از گمراهیها بازدارد. مردم که بدلخواه خود گمراه نگردیده‌اند. هیچ کس دانسته و فهمیده بسوی گمراهی نرود».

این گمراهیها از اینجا پیدا شده که یک اندیشه‌هایی بمیان آمده و مردم نادرستی یا بیپایی آنها را ندانسته بنام «راستیها» پذیرفته‌اند ، یا از ناتوانی خرد و روان بسوی آنها گراییده‌اند. هرچه هست باید دین مردم را از اینها نگه دارد. دینی که این را نتواند و گمراهیها در خود آن رخنه کنند دیگر دین نتواند بود.

بتازگی یکی از ملایان سخنانی رانده درباره‌ی‌ اینکه «تعلیمات اسلام همیشه پایدار است». باید پرسید : خواستت چیست؟!.. اگر می‌خواهی بگویی آموزاکهای[=تعلیمات] اسلام همیشه در قرآن و در کتابها هست بسیار خوب ، ولی چه سودی از آن تواند بود؟!.

این با بودن همان قرآن و همان کتابهاست که اینهمه گمراهیها از درون و بیرون پیدا شده. با بودن آنهاست که مسلمانان نه معنی زندگانی و نه راه آن را نمی‌شناسند و همچون پستترین نژادهای آفریقایی زندگی می‌کنند. اگر خواستت آنست که آن آموزاکها همیشه راست است این هم سودی ندارد. زیرا همیشه راست بودن آنها جلو گمراهیها و درماندگیهای مردم را نمی‌گیرد و نخواهد گرفت. گذشته از اینها شما هرچه درباره‌ی اسلام بگویید کشیشان و حاخامان درباره‌ی آموزاکهای موسا و عیسا می‌گویند.

کوتاه‌سخن آنکه از میان رفتن یک دین این نیست که کتابهای آن پاک از میان رفته نشانی از آموزاکهایش بازنمانَد. این هم نیست که آموزاکهای آن دروغ گردد. چنین چیزهایی نشدنیست. از میان رفتن یک دین همانست که گمراهیها بآن چیره گردد و رخنه‌ها در آن پدید آورد. کوتاه‌سخن : نتیجه‌ای که از دین خواسته می‌شود از آن بدست نیاید ، از این راهست که یک دینی از میان رود.


🌸
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 33 : بستن بند میزان بفرمان نادر


داستان بند میزان را نوشتیم که فتحعلی‌خان هنگام بنیاد پل آن را بشکافت و سپس به بستن آن مجال نیافت و از اینجا آب از جوى میاناب افتاده و بند مقام شکسته این کارها مایه‌ی ویرانى شوشتر و کشتزارهاى آن گردید.

از آن زمان این بند همچنان شکسته مانده و کسى به بستن آن برنخاسته بود. نادر از چگونگى آگاهى یافته به اسفندیاربیگ که هنوز سررشته‌دار کارهاى شوشتر بود فرمان داد که مخارج ساختن آن را برآورد نموده پول آن را از محل مالیات کاشان دریافت نماید و به بستن آن بپردازد ، و چون از این کارها پرداخت والى هویزه را که از رامهرمز همراه آورده بود روانه‌ی هویزه گردانیده خویشتن با سپاه روانه‌ی دزفول گردید و از آنجا از راه خرم‌آباد بآهنگ جنگ عثمانیان به نهاوند و همدان شتافت.

اما بند میزان ، در تذکره مى‌نویسد مخارج ساختن آن را هزاروچهارصدوهفتاد تومان (1) برآورد کردند و پس از رفتن نادرشاه از شوشتر اسفندیاربیگ کسى به کاشان فرستاده آن مبلغ را دریافت نمود و در سال دیگر بکار آغاز کرده و بدینسان آب به جوى داریان درآمده به میاناب روان گردید و فراوانى کشت‌وکار در آن سال چندان بود که مردم از شکرگزارى درماندند. ولى در این هنگام اسفندیاربیگ بدورد زندگانى گفت و در همان سال سیل بنیادکنى برخاسته بار دیگر در بند میزان رخنه پدید آورد و چون کسى را توانایى ساختن آن نبود و کسى جرأت آگاهى دادن به نادر نمى‌کرد شکست بحال خود بازمانده همچنان مایه‌ی خرابى شوشتر گردید.

این بار شکست بند میزان هشتاد سال کمابیش مدت کشید تا در زمان فتحعلی‌شاه بدست محمدعلی‌میرزا ساخته شد چنانکه در جای دیگری آن را یاد کرده‌ایم.



پابرگیها :

1ـ چنانکه در جاى دیگرى [گفتار «ارزش دینار و تومان در قرون مختلفه» در مجله‌ی آینده ، اسفند 1305] گفته‌ایم تومان دوره‌ی صفوى نزدیک به ده برابر تومان امروزى بوده است.
[تومان زمان نوشته شدن این کتاب نیز از روی سنجش ماهیانه‌های کارمندان «دست‌کم» بیست‌هزار برابر تومان امروزی بوده. از آنسو از روی آمار تورم بانک مرکزی (میان سالهای 1316تا 1395) ، بیش از سی‌وپنج‌هزار برابر امروز بوده است.]


🌸
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی شش از شانزده


4) یک گمراهی دیگر درمیان مسلمانان پشتگرمی‌ایست که بگوهر اسلام می‌نمایند. این گمراهی از چند سال باز رواج بسیار گرفته و یک نادانی شگفتیست. شما هر ایرادی که بگمراهیهای یک کیشی بگیرید نخست تا توانند ایستادگی خواهند نمود و سپس خواهند گفت : «این که در اصل دین نیست».

کیش شیعی پایه‌هایی برای خود می‌دارد : خدا جهان را بهرِ «چهارده معصوم» آفریده. آنان دست در کارهای خدا دارند. هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد بیدین از جهان رفته. هر کسی بزیارت یکی از آنان برود همه‌ی گناهانش آمرزیده شود. روز رستاخیز کلید بهشت و دوزخ در دست ایشانست. به هر که میانجی نکنند از آتش رها نخواهد گردید. یکی از آن امامان ناپیداست و روزی پیدا خواهد شد. سررشته‌داری[=حکومت] ازآنِ اوست و علما جانشینان اویند. جز آنان کسی نباید سررشته‌ی کارها را بدست گیرد.

اینها و مانند اینها پایه‌ی آن کیش است و کتابها پر از اینهاست. ولی شما اگر به یکی از آنها ایراد گیرید ـ مثلاً بپرسید : «رفتن بزیارت یک بارگاهی چه سود دارد؟!.. آیا این بت‌پرستی نیست؟!.» ـ در برابر این ایراد نخست هیاهوها خواهند کرد و شما را بیدین خواهند خواند. سپس که در پاسخ خواهند درماند از راه گزارش (1) درآمده خواهند گفت : «آنان بزرگان ما بوده‌اند اینست بدیدن بارگاههاشان می‌رویم. وگرنه ما کی گفتیم آنان دستی در کارهای خدا می‌دارند؟!.» بدینسان دروغی را بزبان خواهند آورد. سپس که شما ایراد گرفته بگویید : «برای بزرگان گنبد افراشتن چه می‌خواهد؟!.. دستگاهی بآن بزرگی چیدن چه می‌خواهد؟!.. پس آن زیارتنامه‌ها چه شد و بکجا رفت؟!.» ‌، این زمان گوهر اسلام را پیش آورده خواهند گفت : «اینها که در اصل اسلام نبوده» یا خواهند گفت : «ما پیرو اصل اسلامیم. اینها عقیده‌ی عوامست که بزیارت می‌روند».

این رفتاریست که در این چند سال با ما داشته‌اند و هنوز می‌دارند. شما در همینجا ببینید که کار گمراهی و نادانی اینان بکجا رسیده.

نخست ، باید دید که اینان دو دین دارند : یکی کیش شیعی و دیگری گوهر اسلام. تو گویی دین رختست که دو دست باشد یکی بی‌عیب و پاکیزه که در بقچه نگه دارند. دیگری آلوده و نادرست که به تن کنند و اگر کسی ایراد گرفت که این رخت ناپاک چیست که به تن کرده‌اید؟!. ، پاسخ داده بگویند : یک دست پاکیزه‌اش را در خانه توی بقچه می‌دارم. یکی نمی‌پرسد : اگر دین ، گوهر اسلام است پس شیعیگری چیست؟!. چرا آن را نمی‌گیرید؟!.. نمی‌پرسد : از گوهر اسلام بشما چه؟!..

دوم ، همین نادانی دلیل دیگر است که آنان دین را جز برای بزرگ گردانیدن پیغمبر و امامان خود نمی‌خواهند. اینست همین اندازه می‌خواهند که ایرادی بگوهر دین نباشد و از بزرگی آن نکاهد و این را بس می‌دانند. دیگر کاری بآنکه امروز مردم در چه حالند و چگونه در توی گمراهیها درمی‌غلتند نمی‌دارند. (2)

داستان اینان داستان آن آزمندیست که یک خانه‌ی شکسته و ویرانه‌ای داشته بخواهد آن را ببهای گزافی باجاره واگزارد و اگر کسی ایراد گرفته بگوید : فلان دیوارش شکسته و فلان سقفش فرود آمده ، پاسخ دهد که در تازگیش که چنین نبوده. این را بگوید و هیچ نیندیشد که خانه را برای بهره‌مندی از آن خواهند و این نشدنیست که کسی بپاس حال تازگیش یک خانه‌ی ویرانه را باجاره گیرد.

بارها گفته‌ایم : دین هر مردمی همانست که می‌دارند و در کار و زندگانی پیروی از آن می‌نمایند. گفته‌ایم : دین برای آنست که مردمان را راه برد و از گمراهی و پراکندگی نگه دارد. دین یک چیز «افتخاری» نیست که درپی درستی گوهرش باشند.

پس از همه ، از اینها باید پرسید : پس شما چه ایرادی به دین مسیحی و جهودی و زردشتی می‌دارید؟!. مگر گوهر آنها پاک و درست نبوده؟!.


پابرگیها :
1ـ گزارش = تأویل ، بیرون بردن سخن از معنای راست خود. ـ و
2ـ اصل : نمی‌دانند. ـ و


🌸
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 34 : شورش محمدخان بلوچ و همدستى مردم خوزستان با او


نادرشاه پیش از آنکه از خوزستان بیرون رود براى هر یک از شهرهاى آنجا حاکمى برگماشت و ابوالفتح‌خان را حکمرانى شوشتر و پیرامونهایش داد.

تا سال  ١١۴۴ (1110 خورشیدی) ابوالفتح‌خان حکمران شوشتر بود. در این سال بهنگامى که نادرشاه ، ‌تهماسب را برداشته و خویشتن براى جنگ با عثمانیان و گشادن بغداد روانه‌ی عراق بود عباسقلى‌بیگ ‌نامى را بجاى ابوالفتح‌خان بحکمرانى شوشتر فرستاد و او بود تا پس از چند ماهى فتنه‌ی محمدخان بلوچ برخاسته دامنه‌ی آن به شوشتر نیز رسید.

فتنه‌ی محمدخان بلوچ یکی از داستانهای مغزدار تاریخ ایرانست. نادرشاه پس از آنهمه کارهای بزرگ که انجام داده بود ، مردم ازو ناخرسندی نموده چشم می‌داشتند که پادشاهی را بار دیگر بخاندان بیکاره‌ی صفوی بازگزارد و خود چاکر آنها باشد و شورش محمدخان نیز باین عنوان بود.

این محمدخان از همراهان محمود افغان بود که با او از قندهار آمده و چون پس از محمود اختیار پادشاهى بدست اشرف افتاده او محمدخان را به ایلچیگرى نزد سلطان عثمانى فرستاده بود. ولى در سال  ١١۴٢  هنگامى که او از ایلچیگرى بازمى‌گشت بساط افغانان بهم خورده کسى از آنان در ایران نمانده بود و محمدخان زیرکى نموده با نامه‌ی سلطان عثمانى و پیشکشهایى که از او براى اشرف آورده بود در دزفول پیش نادر آمده چگونگى را بازنموده خواستار بندگى و چاکرى گردید. نادر از این کار او در شگفت شده او را نیک نواخت و بحکمرانى کوه‌گیلویه برگماشت.

سپس در سال  ١١۴۴  که نادر در نزدیکى کرکوک از عثمانیان شکست سختى خورده به همدان بازگشت محمدخان را که همراه او بود روانه‌ی کوه‌گیلویه ساخت که کم‌وکاست سپاه خود را درست ساخته تا دو ماه دیگر بلشگرگاه بپیوندد. محمدخان در رفتن به کوه‌گیلویه و در بازگشتن در هر دو به شوشتر گذر کرده ابوالفتح‌خان نیز با او بود و در این بازگشتن بود که در جایدَر لرستان باندیشه‌ی شورش و خودسرى افتاده با ابوالفتح‌خان و سپاهى که همراه داشتند به خوزستان بازگشتند و جلودارى را فریب داده پیشاپیش روانه گردانیدند که در همه ‌جا آوازه‌ی شکست دیگر نادر را از عثمانیان و اینکه لشگریان او پاک پراکنده شده‌اند و خود او ناپدید گردیده بیندازد و مردم را بشورش برانگیزد.

نویسنده‌ی تذکره مى‌گوید آن جلودار دزفولى بود و چون به دزفول رسید راست سخن را گفت و مردم بدشمنى محمدخان برخاسته دروازه‌ها را بروى او و سپاهش ببستند. ولى چون به شوشتر نزدیک شدند شوشتریان چون خبر شکست نادر و ناپیدا شدن او را باور کرده بودند و از حقیقت کار آگاهى نداشتند به پیشواز محمدخان و ابوالفتح‌خان شتافتند و آنان را بشهر درآوردند.

عباسقلى‌بیگ ناگزیر شده شوشتر را بازگزارده به دزفول رفت. روز دیگر محمدخان و ابوالفتح‌خان انجمنى ساخته اندیشه‌ی خود را با بزرگان شوشتر و شیخ فارس و دیگر سردستگان عرب بمیان گزاردند. مردم فتنه‌جوى شوشتر و شیخ ‌فارس و دیگر سردستگان عرب که سالها بشورش و فتنه خو گرفته بودند و همیشه در آب گل‌آلود ماهى مى‌گرفتند با آنان همزبان گردیدند. همچنین اعراب هویزه بهمدستى اینان برخاسته سید علیخان والى هویزه را که گماشته‌ی نادرشاه و هواخواه او بود از کار کناره ساختند.

میرزا مهدیخان مى‌نویسد که عشیره‌ی کعب و بنى‌تمیم نیز در این هنگام بشورش برخاسته بودند و در نواحى دَورَق (1) بتاخت‌وتاز مى‌پرداختند ، و این نخست ‌بار است که نام عشیره‌ی کعب در تاریخهاى ایران دیده مى‌شود و چنانکه خواهیم گفت این زمان آن طایفه در پیرامونهاى قبان در جنوب خوزستان نشیمن داشتند.

محمدخان دو سه روز در شوشتر بود و ابوالفتح‌خان را حاکم آن شهر و شیخ‌ فارس را حاکم کوه‌گیلویه و سید رضا برادر سید علی‌خان را والى هویزه گردانیده خویشتن با سپاه روانه‌ی فارس گردید و در آنجا با حاکم فارس جنگ کرده سپاه او را بشکست و شیراز را با محاصره بگشود. چون او خود را هوادار خاندان صفوی نشان می‌داد ، مردم فارس و اعراب بندرها همه هواخواهى او را پذیرفتند.

بدینسان کار محمدخان بالا گرفت. میرزا مهدیخان می‌نویسد شماره‌ی سپاهیان او به ده‌هزار تن رسید.


پابرگی :
1ـ در نسخه‌ی چاپ تبریز جهانگشا «نواحى دیزفول» مى‌نویسد ولى اشتباه است و این‌ بار دوم است که در این کتاب بجاى دورق «دزفول» نوشته مى‌شود.


🌸
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی هفت از شانزده


5) رویه‌ی (1) زشتتر این گمراهی آنست که کسانی می‌گویند : «اسلام را باصل خود برمی‌گردانیم». این نیز از نادانیهاییست که در زمانهای آخر پیدا شده و کسان بسیاری این آرزو یا این لاف را می‌دارند.

باینان باید گفت : شما گوهر اسلام را می‌شناسید؟!. اگر می‌شناسید چرا تاکنون آن را نگرفته بودید؟!.. کسانی که نمی‌فهمند دین چیست و برای چیست می‌خواهند اسلام را بگوهرش برگردانند.

کسانی که باین سخن می‌پردازند بدو دسته‌اند : یکی آنان که بسادگی این سخن را بزبان می‌رانند ، ولی راستی آنست که معنای آن را نمی‌دانند و شما اگر بیازمایید خواهید دید چیزی نیندیشیده‌اند و تنها بآرزوی آن بس می‌کنند و هیچگاه بچنان کاری آغاز نخواهند کرد. شما اگر بپرسید : «گوهر اسلام چه بوده؟!..» پاسخ درستی بشما نخواهند داد. برخی از آنان هرچه که خودش می‌داند از گوهر اسلام خواهد شمرد. برخی دیگر قرآن را پیش خواهد کشید که هرچه در آنست از گوهر اسلامست.

یک دسته‌ی دیگری آنانند که همین را دستاویز دیگری برای فریب مردم و تهی کردن کیسه‌های آنان گرفته‌اند ، (چنانکه دو سه تن آخوند شیادی در تهران همین کار را می‌کنند). اینان کارهایی که می‌کنند چند چیز است : یکی آنکه هرچه ما بکیشها ایراد گرفتیم آنان بگویند این در اصل دین نبوده و هر سخنی که ما بگوییم (یا دیگری بگوید) و خوشایند باشد بگویند : این در اسلام نیز هست. نادانان آموزاکهای سوسیالیستی را می‌شنوند می‌گویند : اسلام نیز اینها را گفته ، سخنی از وبا و میکروب آن می‌رود می‌گویند : اینها در قرآن نیز هست ، گفتگو از مشروطه و سررشته‌داری توده بمیان می‌آید می‌گویند : در اسلام نیز چنین بوده. این رفتاریست که می‌کنند و زشتی آن را نمی‌دانند.

در این باره بسخنی درازی نیاز هست و من برای آنکه بکوتاهی کوشم فهرست‌وار چند چیزی یاد می‌کنم :

1ـ هیچ کس از اینان بچنان کاری برنخاسته و نخواهد برخاست و این یک سخنی یا آرزویی بیش نیست. یک دسته آن را می‌گویند و معنایش را نمی‌دانند. یک دسته این را دستاویزی برای فریب مردم و سودجویی از آنان گردانیده‌اند. یک دسته همین را سپری ساخته‌اند که در برابر ایرادهایی که ما می‌گیریم و فشار می‌آوریم ایستادگی نمایند و بر سر کیشهای بیپای خود بازمانند.

2ـ هیچ کس چنین کاری نخواهد توانست. آنان اگر گوهر اسلام را شناختندی از نخست آن را گرفتندی. این سخن از ریشه بیپاست. زیرا این دین است که باید مردم را درست گرداند ، نه آنکه مردم دین را درست گردانند. اگر مردم بسر خود رستگاری از گمراهی شناختندی به دین چه نیاز افتادی؟!.

3ـ اگر خواستندی و توانستندی و آن را بگوهرش بازگردانیدندی باز نتیجه ندادی. زیرا پس از همه‌ی آنها ، باز گمراهیها بجای خود بازماندی. چنین انگارید که امروز یک تن یا چند تن گوهر اسلام را پیدا کرد و گفت اینهاست ، آیا با چنان کاری کیشهای گوناگون از میان خواهد رفت؟!.. شیعی و سنی و صوفی و شیخی و کریمخانی و علی‌اللهی و مادّی همگی دست از باورهاشان کشیده به همان گوهر اسلام خواهند گرایید؟!.. در اینجاست که می‌گوییم از معنی درست دین ناآگاهند.

چنانکه گفتیم یک پایه‌ی دین برانداختن گمراهیهاست. اسلام با بت‌پرستی به نبرد برخاست و امروز باید با این گمراهیهای گوناگون بسیار که هر یکی بتنهایی کمتر از بت‌پرستی نیست نبرد کرد و بکندن ریشه‌ی آنها کوشید و این کاری نیست که کسی بسر خود تواند کرد.

این گمراهیها که می‌شماریم نتیجه‌ی اندیشه‌های هزاران مردانست که یا از گمراهی و راه نیافتن براستیها و یا از ناتوانی روان و گراییدن بسودجویی و هوسبازی این نادانیها و گمراهیها را پیش آورده‌اند. یک مردی ـ بی‌راهنمایی خدا ـ چگونه تواند از همه‌ی اینها داناتر و بافهم‌تر و راستی‌پژوهتر باشد که از لغزشها و کجرویهای همه‌ی آنان جلو گیرد؟!. این چگونه است که برای نبرد با یک بت‌پرستی ساده‌ی عرب نیروی خدایی می‌بایسته ، ولی برای نبرد با مادّیگری و شیعیگری و باطنیگری و خراباتیگری و فلسفه و صوفیگری و بهائیگری و شیخیگری که هر یکی گمراهی بغرنج و سردرگمی می‌باشد نیروی خدایی دربایست نیست؟!.. این چگونه تواند بود؟!..

4ـ همان گوهر اسلام با دربایستهای امروز نخواهد ساخت. آن روز آن بایستی و امروز والاتر از آن می‌باید. پیشرفت جهان را خدا خواسته.


👇
آن روز «خلافت» بهترین فرمانروایی می‌بود و امروز سررشته‌داری توده[=دمکراسی] والاتر از آنست. آن روز با زکات کشور براه توانستی افتاد و امروز باید باج (مالیات) از چیزهای دیگر گرفت. آن روز بازرگانی آزاد توانستی بود و امروز باید سرمایه‌ها باندازه گردد. آن روز دانشها این رواج را نداشت و دین را با آن برخورد نمی‌بود و امروز دانشها خود دستگاهی می‌باشد و می‌باید مرزی میانه‌ی آنها با دین باشد. از اینگونه بسیار است که در اینجا نمی‌توان شمرد و ما در جای دیگری روشن خواهیم گردانید. کوتاه‌سخن آنکه بازگردانیدن اسلام بگوهر خود را نه اینان می‌خواهند و نه می‌توانند و نه سودی از آن تواند بود. راه آن بود که ما پیمودیم. دین را بگوهر خود برگردانیدیم و بروی آنْ راه خود را بنیاد گزاردیم. ما همیشه گفته بودیم : بنیاد دین دیگر نشود ولی می‌باید راه را از سر گیریم.

پابرگی :
1ـ رویه (ruye) = ظاهر ، شکل ، صورت.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 35 : آمدن نادرشاه بار دوم به خوزستان


خبر شورش محمدخان و همدستان او هنگامى به نادرشاه رسید که بار دیگر با سپاه روانه‌ی عراق گردیده و در کنار آب دیاله لشگرگاه ساخته و در یک جنگى نیز بر عثمانیان فیروزى یافته بود و چون این خبر شنید سخت برآشفت. این خود نامردى بود که در چنین هنگامى که ایران با دست یک مرد غیرتمندى از دست دشمنان آزاد مى‌گشت کسانى به نافرمانی برخیزند. شکستى که نادر از عثمانیان در نزدیکى کرکوک خورد اگر کسى جز او بود زبون نومیدى گردیده از میدان درمى‌رفت. ولى نادر هرگز خود را نباخته بار دیگر به سپاه‌آرایى برخاست و این جنگهایى که او با عثمانیان در پیش داشت سرنوشت بخش غربى ایران به نتیجه¬ی آن جنگها بسته بود. ببینید محمدخان و همدستان او در چه هنگام بالا به نافرمانی افراشته بودند. بویژه که بلوچ بدنهادی را که جز خونخواری و فتنه‌جویی ازو نمی‌توانست برخاست به پیشوایی خود برگزیده بودند.

اگرچه خطاى نخست از نادر بود که فریب چاپلوسى یک بلوچ ناشناس ناآزموده‌اى را خورده او را به ایرانیان فرمانروا ساخت و با آنکه بگفته‌ی میرزا مهدی‌خان نامردیهایى ازو در جنگ ایروان سر زد او را بفرمانروایى بازگزاشت. به ‌هر حال پس از آشکار شدن نافرمانى او مردم اگر فهمی داشتند نبایستى همدست او باشند.

بارى محمدخان و همدستان او سه چهار ماه کامروا بودند تا نادرشاه لشگرهاى ترک را پراکنده ساخت و توپال‌عثمان‌پاشا که سرعسکر (سپهسالار) آن لشگرها بود کشته گردید ، و هنوز محاصره بغداد بانجام نرسیده بود که نادر ، محمدحسین‌خان قاجار را بسردارى هویزه برگزیده روانه‌ی آنجا ساخت که اعراب سرکش را گوشمال داده سید علی‌خان را در مسند والیگرى استوار گرداند و براى کوه‌گیلویه و هر یک از شهرهاى فارس حکمرانان نامزد ساخته دوازده‌هزار سپاه همراه ایشان گردانید. نیز براى تهماسب‌قلی‌خان از سرداران بزرگ فرمان فرستاد که از اسپهان با سپاه به فارس رفته بهمدستى حکمرانان کوه‌گیلویه و فارس بچاره‌ی کار محمدخان بکوشند.

پس از دیرى در پانزدهم رجب (سال  ١١۴۵) خود نادر با سپاهى از بیرون بغداد راه خوزستان پیش گرفت و در خاک فیلى در دز بیات لشگرى را بسرکردگى نجف‌سلطان ‌نامى بر سر شوشتر فرستاده خویشتن با بازمانده‌ی سپاه روانه‌ی هویزه گردید و در آنجا محمدحسین‌خان را که بگفته‌ی میرزا مهدی‌خان «کلاه جلادت برشکسته در قلعه نسبت به اعراب مطیع ترکتاز مى‌کرد» براى سرکوب شیخ ‌فارسِ آل‌کثیر و دیگر اعراب فتنه‌جوى فرستاده خویشتن نُه روز در هویزه درنگ کرد تا سپس بآهنگ شوشتر از آنجا بیرون آمد.

ابوالفتح‌خان و شوشتریان برج و باروى شهر را استوار ساخته بیخردانه آماده‌ی جنگ و ایستادگى شده بودند و اینبود نجف‌سلطان راه بشهر نیافته در جَلِّکان که جایى در آن نزدیکى است لشگرگاه ساخت تا آن هنگام که اسلمس‌بیگ که نادر او را براى پند دادن بمردم روانه ساخته بود به شوشتر رسیده با پیام و پند ، ابوالفتح‌خان و شوشتریان را بفرمانبردارى رام گردانید و کس فرستاده نجف‌سلطان را بشهر خواند. در این میان خود نادر نیز از هویزه رسیده شبانه به شوشتر درآمد. روز دیگر به بازپرس و جستجو برخاسته چگونگى را دریافت و کسانى را که دست در فتنه نداشتند جدا کرده پاسبان بخانه‌هاى آنان فرستاد و سپس فرمان داد که سپاهیان تاراج خانه‌ها نمایند ، ولى دست بخون کسى نیالایند.

نویسنده‌ی تذکره مى‌گوید : «در ساعتْ طوفان بلایى برپا شد که طوفان نوح به گرد آن نرسید و مخدرات حجب عصمت را کار بر رسوایى کشید. حرائر ابکار در کوچه و بازار چون اسراى یهود و نصارى به بیع و شرى دست بدست افتاد و خروش این مصیبت آوازه‌ی فتنه‌ی چنگیز را بر طاق نسیان نهاد و این واقعه‌ی هائله یوم الاربعاء سادس شهر شعبان بود.»

از این عبارت پیداست که خشم به نادر چیره و چشم خرد او را بسته بوده که به یک رشته سیاهکاریهایى درباره‌ی خاندانهاى اسلامى رضایت داده و این خود یکى از کارهاى نکوهیده‌ی اوست.

این شگفتتر که از کشتن جلوگیرى کرده و بچنین سیاهکاریها که بدتر از کشتار است اجازه داده.


👇
بارى دو روز دیگر نادر ، نجف‌سلطان را در شوشتر بحکمرانى گزارده خویشتن آهنگ فارس کرد و ابوالفتح‌خان و چند تن دیگر از سردستگان شورشیان شوشتر را همراه برد و چون به رامهرمز رسید ابوالفتح‌‌خان را با خواجه‌ حسین نامى کشته از دیگران برخى را رها ساخته برخى را بند کرد ، و چون بخاک فارس رسید سپاهیان تهماسب‌قلی‌خان و حکمرانان فارس و کوه‌گیلویه بهم پیوسته محمدخان بلوچ نیز از شیراز بآهنگ جنگ ایشان بیرون آمده در بند شولستان لشگرگاه ساخته بود (1) و چون جنگ آغاز گردید محمدخان ایستادگى نتوانسته بگریخت و بسیارى از سپاهیان او کشته گردیدند. از آنجا نادر به شیراز رانده کسان محمدخان زینهار خواسته شهر را بسپردند. (2) در همان روزها از محمدحسین‌خان سردار هویزه نیز نامه رسید که سرکشان کعبى با شیخ ‌فارسِ آل‌کثیر از در زبونى درآمده زینهار خواسته‌اند (3) چنانکه ما این داستان کعبیان را در جاى خود خواهیم نگاشت.



پابرگیها :

1ـ بارون دوبُد که نامش را در جاهای دیگر نیز برده‌ایم [زیر دیباچه‌ی همین کتاب و نیز در «تاریخ پانصد‌ ساله‌ی خوزستان»] تپه‌اى را در یک فرسخى فهلیان نشان داده مى‌گوید سنگر محمدخان در آنجا بود.

2ـ خود محمدخان به گرمسیرهاى فارس گریخته بود. در آنجا نیز درنگ نتوانسته به جزیره‌ی قیس رفت. شیخِ آن جزیره او را گرفته به شیراز نزد تهماسب‌قلیخان فرستاد و او نیز به اسپهان نزد نادر روانه ساخت و نادر چشمهاى او را کنده پس از سه روز نابودش ساخت.

3ـ جهانگشا و تذکره‌ی شوشتر.


🌸
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی هشت از شانزده


6) یک گمراهی بزرگ دیگری اینست که نه خدا را بدرستی می‌شناسند و نه خواست او را و نه آیینش را. چنانکه گفته‌ایم گام نخست دین شناختن جهان و دانستن معنی زندگانیست. ما چون در اینجهان می‌نگریم و نیک می‌اندیشیم آن را در گردشی می‌بینیم ـ آیا این گردش از خود جهانست؟.. بیگمان نیست. در آن آراستگی و سامان[=نظم] بس شگفتی تماشا می‌کنیم ـ آیا این سامان و آراستگی از خود آنست؟!.. بیگمان نیست. اینست می‌دانیم جهان را گرداننده‌ای هست ، آن را پدیدآورنده‌ای هست. ولی ازو بیش از این آگاهی نمی‌یابیم که یگانه است و تواناست و داناست. اینجهان را که آفریده و آفریدگانی در آن پدید آورده آدمی را برگزیده‌ی همگی گردانیده و اینجهان را بدست وی سپرده که بآبادیش کوشد. خواستش خوشی و آسایش مردمانست. یک راه پیشرفتی بروی آنان باز کرده که زمان بزمان در آن جلو روند. همه‌ی آدمیان در پیش او یکسانند و کسی را بدیگری برنگزیده. کسی را زیر دست دیگری نخواسته. بآدمیان گذشته از تن و جان که جانوران نیز دارند روان و خرد داده که خود دستگاه جدایی می‌باشد. آیین زندگانی آدمیان را همدستی و غمخواری گردانیده ، چون پیشرفت آنان را می‌خواسته چنین نهاده که به هر زمان که نیاز باشد یکی را از میان ایشان برگزیند و براهنمایی برانگیزد. اینست کوتاه‌شده‌ی آنچه درباره‌ی خدا و خواست و آیین او توان دانست. ولی شما کیشها را ببینید که در این باره‌ها دچار چه گمراهیها می‌باشند.

شما توریت و انجیل را بخوانید تا بدانید چه خدایی را نشان می‌دهد : خدایی که در آسمانست و گاهی فرود می‌آید و با یعقوب یا با دیگری کشتی می‌گیرد ، خدایی که با این و آن سخن می‌گوید ، خدایی که از بریدن سر بز و گوسفند و گاو خوشش می‌آید و از گناه مردم می‌گذرد ، خدایی که پسر می‌دارد و همباز[=شریک] دیگری بنام «روح‌القدس» می‌دارد. خدایی که یک هماوردی بنام شیطان می‌دارد که همیشه با او در نبرد است.

«خدا چون آدم و حوا را آفرید و در باغ عدن جایشان داد چنین سپرد که از فلان میوه نخورید. ولی آدم و حوا با فریب شیطان از آن میوه خوردند و اینبود گناهکار شدند و فرزندان ایشان گناهکار زاییده می‌شوند و خدا یگانه فرزند خود عیسا را بزمین فرستاد تا کشته شود و کفاره‌ی گناهان مردمان باشد. اینست هر که او را بشناسد و بگرود در ملکوت آسمان در بهشت زندگی خواهد کرد وگرنه در دوزخ خواهد ماند». این افسانه کجایش راست است؟!.. چنین افسانه‌ی خنکی بنیاد یک دینی را پدید می‌آورد.

کتابهای پیشوایان اسلام را بخوانید تا بدانید به چه خدایی باور می‌دارند : خداییست در بالای هفت‌آسمان بروی کرسی می‌نشیند و ملیونها فرشتگان در زیر دست او کار می‌کنند ، خداییست مهر می‌ورزد و چند تنی را آفریده و با آنان مهر ورزیده و جهان را از بهر آنان آفریده ، خداییست با یک خشم همه را بآتش می‌کشد و با یک خشنودی بخششها و بخشایشها کند ، به یک صلوات بهشت دهد ، به یک دانه‌ی اشک گناههای شصت‌ساله را می‌آمرزد ، خداییست رشته‌ی کارهایش در دست دیگرانست ، خداییست که روز رستاخیز ترازوی بزرگی برپا کرده کارهای نیک و بد هر کسی را در آن خواهد کشید ، در آن روز پیغمبران میانجی خواهند بود و هر کسی برای «امت» خود آمرزش خواهد طلبید.

کتابهای صوفیان را بخوانید تا بدانید چه افسانه‌هایی درباره‌ی‌ خدا بافته‌اند. هر پیر گدایی از آنان بدعوای پیوستن بخدا برخاسته. کتابهای باطنیان یا علی‌اللهیان را بخوانید تا بدانید که چگونه خدا را در کالبد علی و حاکم‌بالله و دیگران باینجهان آورده‌اند. کتابهای بهائی را بخوانید تا ببینید چگونه آب هزار دره را بهم درآمیخته‌اند ، چگونه «جمال مبارک» [لقب حسینعلی بهاء] خود را خدا گردانیده. کتابهای شیخی را بخوانید که چگونه کارهای خدا را از دستش گرفته بدوازده امام سپرده‌اند. کتابهای فلسفه را بخوانید که چگونه داستان «علت و معلول» را پیش کشیده و یک خدای دست‌بسته و بی‌هیچ توانایی پدید آورده‌اند.

اینها همه گمراهیست همه نادانیست. ما از چنین خدایانی سخت بیزاریم. چنین خدایانی جز بتهای پنداری نیستند. خدای آفریدگار جهان ـ خدایی که ما می‌شناسیم ـ جز از اینهاست. اینست ما همیشه می‌گوییم : خدا را درمیان افسانه‌ها نجویید ، همیشه می‌گوییم : نه هر که نام خدا را می‌برد خداشناس می‌باشد.

درباره‌ی‌ خواست خدا و آیین او نیز همه پی افسانه‌بافی را گرفته‌اند. این یک زمینه‌ی بسیار ارجداریست که مردمان خواست آفریدگار را از این آفرینش (تا آنجا که پدیدار است) بدانند و آیین او را در راه بردن جهان بشناسند.


👇
اینها را باید از کجا شناسند؟.. ما می‌گوییم : باید از سنجش جهان و گردش آن بشناسند. چنانکه به هستی خدا از سنجش جهان و گردش آن پی می‌بریم باید بخواست و آیین او نیز از این راه پی بریم. ولی آنان در اینجا هم راه پندار و افسانه را پیش گرفته‌اند. بگمان مسیحی جهان آفریده شده تا جهانیان مسیح را (فرزند خدا) بشناسند. بگمان مسلمانان جهان جز بپاس هستی پیغمبر اسلام و داماد او علی آفریده نشده. بگمان صوفی خدا جهان را آفریده تا خود را نشان دهد.

بگمان مسیحی پرداختن خدا باینجهان با فرستادن مسیح پایان یافته و دیگر نخواهد پرداخت. بگمان مسلمانان پس از اسلام خدا جهان را بخود گزارده و دیگر دینی نخواهد بود. بگمان آن ، مسیح باید از آسمان فرود آید تا به بدیهای جهان چاره کند. بگمان این ، مهدی باید پیدا شود و جهان پر از داد گرداند.

این نیندیشیده‌اند تاکنون کدام مرده‌ای بجهان بازگشته؟!.. کدام کسی از آسمان پایین آمده؟!.. کدام کسی هزار سال بیشتر زنده بوده؟!.. کی خدا با جهان چنین رفتاری کرده؟!.. همه‌ی باورهاشان از اینگونه است و همه جز پندار و افسانه نمی‌باشد.


🌸