پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش سوم : انجام کار مشعشعیان (احمد کسروی)

🔸 3 ـ 4 : فتنه‌کاریهاى مردم شوشتر و دزفول


در سال ١١۶٠ (1126) که نادرشاه کشته گردید حکمران شوشتر و دزفول ، محمدرضاخان نامى از افشار قرخلو بود. چنانکه گفتیم در همان سال مولا مطّلب شوریده پس از شکست ابراهیم‌خان والى لرستان لشگر بر شوشتر آورده آن شهر را محاصره نمود و پس از زمانى که محمدرضاخان ناگزیر گردیده از در زینهار‌خواهى درآمد و با پاى خود بلشگرگاه رفت مولا مطّلب او را گرفته بند نمود و با خود به هویزه برد.

در این میان عادلشاه برادرزاده‌ی نادر بپادشاهى نشسته بود و چنانکه گفتیم او مولا مطلب را بوالیگرى هویزه برگمارد. نیز عباسقلیخان را که گفتیم در شورش با مولا مطلب همدست بود حکمرانى شوشتر و دزفول داد.

در سال ١١۶١ (1127) عباسقلیخان از هویزه به شوشتر آمده در آنجا و در دزفول بحکمرانى پرداخت. ولى در این زمان گذشته از آنکه پیاپى پادشاه دیگرى براى ایران پیدا مى‌شد و هر یکى از ایشان فرمان حکمرانى این شهرها را به کس دیگرى مى‌داد خود مردم شوشتر و دزفول نیز آماده‌ی فتنه‌کارى بودند و آرام نمى‌نشستند. از سوى دیگری شیخ آل‌کثیر همیشه در کارهاى این شهرها دخالت مى‌کرد. از رویهم‌رفته‌ی اینها این نتیجه بدست مى‌آمد که در شوشتر و دزفول هر زمان شورش دیگرى در کار باشد.

نویسنده‌ی تذکره که در آن زمان مى‌زیسته و در شوشتر تماشاچی آن فتنه‌ها بوده اندکى از بسیار آن داستانها را یاد کرده ما نیز اندکى از بسیار گفته‌هاى او را در اینجا مى‌آوریم.

چنانکه گفتیم عباسقلیخان چون حکومت یافت ، خود او در دزفول نشسته برادرش محمدخان را به شوشتر فرستاد. ولى در رمضان همان سال (١١۶١) نخست مردم شوشتر و سپس مردم دزفول به عباسقلیخان بشوریدند و آل‌کثیر را بیارى خود خواندند و این شورش و کشاکش درمیان بود تا عباسقلیخان از دزفول گریخت و برادر او محمدخان در شوشتر با دست غوغاییان کشته گردید. شیخِ آل‌کثیر محمدرضابیگ پسر اسفندیاربیگ را در شوشتر بجانشینى خود برگمارده خویشتن بمیان عشیره بازگشت.

در این میان شاه‌مرادبیگ نامى از بزرگان افشار گندزلو که به خراسان رفته بود از ابراهیم‌میرزا فرمان حکومت شوشتر و دزفول یافته و به خوزستان مى‌آمد. اعراب آل‌کثیر این شنیده تا لرستان به پیشواز او رفته او را دستگیر ساخته و بمیان عشیره آورده بند کردند. لیکن او شبانه از آنجا گریخته خود را بخانه‌ی برادرش در محله‌ی گرگر شوشتر رسانید و مردم آن محله که خود را حیدرى (1) مى‌خواندند به گرد وى درآمده بدانسر شدند که او را بحکومت رسانند ولى مردم دَستوا (2) که نعمتى خوانده مى‌شدند بدشمنى حیدریان با حکومت او مخالفت کردند و آل‌کثیر را بیارى خود خواندند و سرانجام کار بلشگرکشى انجامیده در عقیلى که روستایى از پیرامون شوشتر است جنگى میانه‌ی عرب و افشار گندزلو روی داده گندزلویان شکست خورده بگریختند. بدینسان بار دیگر حکومت ازآنِ شیخِ آل‌کثیر گردید که همچنان محمدرضابیگ را بجانشینى برگماشت.

در این میان ابراهیم‌میرزا نیز از میان برخاسته شاهرخ‌میرزا نوه‌ی نادر در خراسان به تخت شاهى نشسته بود و چون صالح‌خان بیات در فارس نیرومند و استوار نشسته و هواخواه شاهرخ‌میرزا بود بخواهش او شاهرخ فرمان حکمرانى شوشتر را بنام محمدرضابیگ فرستاد و او باستقلال بحکمرانى پرداخت ولى اعراب آل‌کثیر از این کار برآشفته و چون مردم گرگر نیز دشمن محمدرضابیگ و ازو ناخشنود بودند هر دو دسته دست بهم داده با محمدرضابیگ و مردم دستوا که هواخواهان او بودند بجنگ برخاستند و مدتها در درون شهر جنگ و خونریزى در کار بود تا در این میان از شاه‌اسماعیل سوم که گفتیم بدستیارى علیمردانخان و کریمخان پادشاهى یافته بود فرمانى بنام شیخِ آل‌کثیر رسید که او را بحکمرانى شوشتر و آن نواحى برگمارده بود و بدینسان محمدرضابیگ و پیروانش زبون گردیده از در زینهارخواهى درآمدند. شیخ آل‌کثیر از این زبونى بآنان بخشیده و بار دیگر محمدرضابیگ را بجانشینى خود برگمارده از شهر بیرون رفت.

پس از مدتى در سال ١١۶۵ (1131) عباسقلیخان که گفتیم از دزفول بگریخت و تا این هنگام در پشتکوه مى‌زیست ناگهان به دزفول آمده مردم آن شهر بهمدستى وى برخاسته او را بحکومت پذیرفتند. ولى آل‌کثیر سپاه به دزفول برده آن شهر را محاصره کردند ، و چنانکه گفتیم در این هنگام بود که مولا مطّلب با سپاهى آهنگ سرکوب آل‌کثیر کرد و آل‌کثیر این شنیده دست از محاصره‌ی دزفول برداشته و به پیشواز او شتافتند و در کنار کرخه چهار ماه با یکدیگر نبرد مى‌نمودند و چون پس از چهار ماه هر دو دسته بجایگاه خود بازگشتند آل‌کثیر بار دیگر بمحاصره‌ی دزفول شتافته عباسقلیخان را از آنجا بیرون راندند.


👇
در همان هنگام در شوشتر فتنه‌هاى نوین در کار رخ دادن بود. بدینسان که سید فرج‌اللّه پسر سید محمدصادق کلانتر که مردی فتنه‌جوى و خودخواهى بود بآرزوى حکمرانى برخاسته با محمدرضابیگ کشاکش و ستیز مى‌کرد و چون مردم گرگر یا حیدریان از نخست دشمن محمدرضابیگ بودند سید فرج‌اللّه بدستیارى ایشان بر محمدرضابیگ چیرگى یافته او را از شهر بیرون کرد و خویشتن بعنوان جانشینى از شیخِ آل‌کثیر بحکمرانى شهر پرداخت.

لیکن چندى نگذشت که میرزا عبداللّه نامى بهمدستى همان گرگریان به سید فرج‌اللّه شورید و محمدرضابیگ را که به دزفول گریخته بود به شوشتر خواسته بازار فتنه را هرچه گرمتر ساختند و درمیان شهر سنگربندیها کرده بجنگ و خونریزى پرداختند. از آنسوى شیخِ آل‌کثیر با سپاهى از عرب به یارى سید فرج‌اللّه آمده در بیرون شهر در عقیلى و دیگر روستاها ویرانى بى‌اندازه کردند. سرانجام محمدرضابیگ و میرزا عبداللّه خود را زبون دیده از در زینهارخواهى درآمدند و بشیخِ آل‌کثیر پناهنده گردیدند و بدینسان فتنه‌ی بیدار شده بخوابید. در تذکره مى‌نویسد مدت این جنگ و کشاکش سى‌وسه روز و شماره‌ی کشتگان از سرشناس و گمنام هشتاد کس کمابیش بودند.

سپس نویسنده‌ی تذکره جنگ دیگرى را در سال  ١١۶٧ (1133) میانه‌ی سید فرج‌الله و محمدرضابیگ نوشته ، هم مى‌گوید : گروهی بسیارى از سرشناسان و گمنامان نابود گردیدند و چون پس از این حادثه در سال  ١١۶٩ (1135) کتاب تذکره بپایان مى‌رسد دیگر خبرى از کارهاى شوشتر و دزفول در دست نداریم. (3)


پابرگیها :

1ـ کویهاى شرقى شوشتر بنام گرگر و کویهای غربى بنام دستوا نامیده مى‌شود و تاکنون دوتیرگى حیدرى و نعمتى که از یادگارهاى دوره‌ی صفوى است درمیان آن دو کوی بازمانده که مردم گرگر حیدرى و مردم دستوا نعمتى هستند.

2ـ این نام در همین کتاب پیشتر دشتوا آمده. هر دو درست است. نک. کتاب «تاریخ جغرافیایی خوزستان» نوشته‌ی امام شوشتری. ـ و

3ـ مؤلف تذکره در سال  ١١٧٣ بدرود زندگى گفته است. ولى حوادث چهار سال آخر عمر خود را در تذکره نیاورده است.


🌸
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی سیزده از شانزده


این شیعیگریست که بنیاد آن یک کشاکش سیاسی در زمینه‌ی خلافت بوده و نتیجه‌ی آن بیدینی و بت‌پرستی و خداناشناسی گردیده و بیخردانه‌ترین نادانیها در آن جا گرفته است. چنین گمراهی و نادانی ، شیخیان و کریمخانیان و بابیان و بهائیان کیشهای خود را بروی آن بنیاد گزارده‌اند.

امامانی که هر یکی در زمان خود پیشوای یک گروهی بوده و بیش از این نبوده ، شیخ اَحسایی درباره‌ی آنان بسخنان گزافه‌آمیز شگفتی برخاسته. از اینگونه که آنان همیشه زنده‌اند ، دستگاه خدا در دست ایشانست ، مردمان را ایشان آفریده‌اند ، کنون هم مردمان بندگان ایشان می‌باشند ، تن‌های مردمان ازآنِ ایشانست که هر زمان بخواهند به تن هر که توانند درآمد (چنانکه امیرالمؤمنین به تن‌های کسانی درآمد و در یک شب در چهل جا مهمان بود) ، آنان همه چیز را می‌دانند ، همه چیز را می‌بینند. درباره‌ی معراج چون آن را بفلسفه‌ی یونانی ناسازگار می‌یافته بگزارش دور و درازی پرداخته که بسرسام یک بیمار ماننده‌تر است : «در گذشتن از کره‌ی هوا آنچه از هوا می‌داشت در آن بگزاشت و همچنین در هر کره‌ای این کار را کرد و بآسمانها رفت و در بازگشتن آنچه گزارده بود بازگرفت». یک رشته بافندگیهای کهن یونانی را با بافندگیهای بیپای شیعیگری درهم آمیخته است.

بر سر این گزافه‌گوییها بود که در زمان فتحعلیشاه کشاکش شیخی و متشرع برخاست و ملایان بدو تیره گردیده مردم را نیز دو تیره گردانیدند ، و بر سر این گزافگوییها بود که خونها ریخته گردید و سالیان دراز دو دسته جدا از هم می‌زیستند.

پس از شیخ اَحسایی ، حاجی ‌محمد کریمخان بگزافگوییهای رنگین‌تر دیگری برخاسته ، اینگونه که چنانکه امامان میانجی درمیان خدا و مردم می‌باشند باید همیشه یک کسی هم درمیان امام و مردم باشد که بهمگی سروری و برتری دارد و همگی باو پیروی و فرمانبرداری نمایند و این کس است که «پایه‌ی چهارم» می‌خوانَد و خواستش اینست که جهان بروی چهار ستون یا چهار پایه ایستاده که خدا و پیغمبر و امام و آن کس باشد. این پایه‌ی چهارم در زمان حاجی ‌کریمخان خود او بوده و اکنون نواده‌اش می‌باشد که در کرمان می‌نشیند و به پیروان فرمان می‌راند. این نیز داستان کریمخانیانست.

از آنسوی در همان زمان سید علی‌محمد شیرازی که شاگرد شیخ احمد اَحسایی بود خیزش نموده نخست خود را «باب» (در یا جانشین امام ناپیدا) نامیده و سپس خود دعوای امام ناپیدایی کرده. یک چیزی که خود بی‌پایه می‌بوده این بروی آن بنیاد نوینی نهاده و با چنین دعوای شگفتی یک کیش شگفتتری پدید آورده. زیرا یک کتاب ساخته که کمتر معنایی می‌دارد و جمله‌های آن آشکاره غلط می‌باشد. کسی که از میان فارسی‌زبانان برخاسته به پیروی از قرآن آیه‌های عربی پرداخته و آن هم با جمله‌هایی که سراپا غلط می‌باشد. از آنسوی در نشستها هرچه پرسیده‌اند نمی‌دانسته و درماندگی می‌نموده.


🌸
شیخ احمد اَحسایی
حاجی محمد کریمخان
سید علی‌محمد باب
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش سوم : انجام کار مشعشعیان (احمد کسروی)

🔸 3 ـ 5 : آمدن زکیخان به خوزستان و کشته شدن مولا مطّلب


در سال  ١١٧۵ (1140) هنگامى که کریمخان در آذربایجان بود زکیخان پسرعموى او در اسپهان با بزرگان بختیارى و علیمحمدخان خواهرزاده‌ی کریمخان که حکمران بروجرد بود همدست شده بیرق سرکشى برافراشتند و بدینسان شورش برپا کردند. کریمخان این خبر شنیده از آذربایجان بآهنگ سرکوب ایشان بیرون آمد. زکیخان و همدستانش در خود تاب ایستادگى ندیده از نادانى و سیاهدلى چنین تدبیر اندیشیدند که زنان و فرزندان کریمخان و دیگر بزرگان زند و لشگریان ، بلکه چنانکه در تاریخ زندیه نوشته «زنان و فرزندان اهل بلد و بلوکات اصفهان» را نیز گرد آوردند ، و همراه خود ساخته راه خوزستان پیش گرفتند و آنهمه زنان و بچگان ناتوان و بى‌دست‌وپا را از کوهها و کتلها و گریوه‌هاى توانفرساى بختیارى گذرانده از راه مالمیر به سردشت در پیرامونهای شوشتر رسانیدند. خواست ایشان از این تدبیر سیاهدلانه آن بود که لشگریان کریمخان و بزرگان زند چون به اسپهان مى‌رسند و چگونگى را مى‌دانند ناگزیر مانده از دنبال زنان و فرزندان خود راه خوزستان گرفته بآنان مى‌پیوندند و بدینسان کار آنان بدلخواه ساخته مى‌شود. لیکن این اندیشه‌ی بیخردانه هرگز سودى نداد و کریمخان چون به اسپهان رسید نظرعلیخان زند را با سپاهى از دنبال زکیخان فرستاد و در جنگى که در سردشتْ میانه‌ی او با زکیخان روی داد زکیخان شکست خورده به پیرامونهای هویزه گریخت و نظرعلیخان آن اردوى زن و بچه را به اسپهان بازگردانید.

این حادثه گویا در آغازهاى سال  ١١٧۶ (1141) بود. از آنسوى زکیخان چون به پیرامونهای هویزه رسید مولا مطّلب سپاه آراسته به پیشواز او شتافت و در جنگى که روی داد مولا مطّلب با دست علیمحمدخان کشته گردید. (1)

پس از آن زکیخان با همراهان و سپاه خود از عربستان بیرون آمده به نزد شیخِ آل‌کثیر رفت و این عشیره بنام دشمنى‌ای که با کریمخان مى‌نمودند او را پذیرفته از آمدن او شادیها کردند و تا دیرزمانى بمیزبانى پرداختند. ولى چنانکه گفته‌ایم در این سالها در خوزستان تنگى و نایابى سختى در کار و بگفته‌ی تاریخ زندیه «کار بر هر دو از میهمان و میزبان تنگ گردیده» بود. زکیخان ناگزیر شده از آنجا بیرون آمد و به لرستان فیلى (پشتکوه) رفت و در آنجا با نظرعلیخان زند جنگى کرده سپاهیانش برخى کشته گردیده و برخى پراکنده شدند و او ناچار گردیده از در زبونى درآمده زینهار خواست. نظرعلیخان باو زینهار داده همراه خود به اسپهان برد. زکیخان در آنجا در اصطبل بستی نشست تا هنگامى که کریمخان بَرو بخشیده از گناه او چشم پوشید. (2)


پابرگیها :

1ـ درباره‌ی این جنگ و داستان آگاهى درستى در دست نیست. در تاریخ زندیه باشاره بس کرده چنین مى‌گوید : «زکیخان بعد از مراجعت نظرعلیخان و سایر سرکردگان سپاه نصرت توأمان و تلاقى که او را با مولا مطلّب والى عربستان روی داد و گرفتارى و حبس و قید و بالاخره بقتل رسانیدن او به عشیره‌ی آل‌کثیر که در نواحى دزفول خوزستان سکنى دارند رفته . . .» معنى این عبارت آنست که زکیخان مولا مطلب را دستگیر کرده و پس از زمانى که در بند نگه داشته کشته است. با آنکه در آتشکده‌ی آذر که او نیز باین داستان اشاره کرده چنین مى‌نویسد : «. . . پاى قرار محمدزکیخان با جماعت بختیارى از جاى دررفته به صوب شوشتر فرار و مولا مطلب‌خان که از والى‌زادگان معتبر آن دیار و از زمان نادرشاه تا آن وقت در آن حوالى باستقلال والى در معرکه‌ی جنگ بدست علی‌محمدخان ولد محمدخان زند که خواهرزاده‌ی آن خدیو بى‌همال و باتفاق زکیخان مى‌بوده بقتل رسید» به‌ هر حال کشته شدن مولا مطلب در سال  ١١٧۶  بوده و شاید او در آن هنگام تازه از جنگ و محاصره‌ی کعبیان بازگشته بوده و چندان سپاه بر سر خود نداشته. زیرا چنانکه از تاریخ زندیه پیداست زکیخان چندان سپاهى با خود نداشته که چنین فیروزى یابد. مگر آنکه دلیرى زندیان و ناتوانى اعراب آن نتیجه را داده باشد.

2ـ تاریخ زندیه تألیف نامى نسخه‌ی خطى و آتشکده‌ی آذر.


🌸
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی چهارده از شانزده


یکی از داستانهای شگفت در تاریخِ کیشها آن آزمایشهاییست که از سید باب کرده‌اند. مثلاً در اسپهان ازو پرسشهایی کرده‌اند که یکی این بوده : امام جواد چون پدرش در توس مرد یک پایش را از مدینه برداشت و در توس گزاشت ، این کار چگونه رخ داده؟!.. پس آن شهرها و سرزمینها درمیان توس و مدینه در کجا مانده؟!.. این پرسش بیخردانه‌ای بوده که از یک تن که دعوای برانگیختگی می‌داشته کرده‌اند. تو گویی یک برانگیخته برای چیستان‌گشاییست. شگفتتر آنست که سید باب نیز همسر[=هم‌شأن] آنان بوده و بجای آنکه بگوید این دروغست و نتوانستی بود ، یا بگوید یک برانگیخته برای پاسخ دادن باین پرسشها نیست ، بجای اینها پاسخ داده : نمی‌دانم ، و درماندگی خود را نشان داده.

ما پارسال در شماره‌ی دهم پیمان نامه‌ای را که ناصرالدین‌میرزای ولیعهد بپدر خود محمدشاه درباره‌ی‌ باب و آزمایش او در تبریز نوشته و چگونگی آن آزمایش را بازنموده آورده‌ایم. آن یک سند تاریخی بسیار ارجداریست که ما از کتابهای خود بهائیان بدست آوردیم و در آنجا دیده می‌شود که سید باب دعوای نیارَستنی می‌نموده و چنین می‌گفته که می‌توانم «برای عصای خود آیه نازل کنم» و یک رشته جمله‌های غلطی بهم می‌بافته ـ کسی که براهنمایی جهان برخاسته بوده هنر خود را «آیه‌پردازی» نشان می‌داده ، و با اینحال هرچه می‌پرسیده‌اند از پاسخ درمی‌مانده ، و از یکسو ملایان چون معنی برانگیختگی و کاری را که یک برانگیخته باید انجام دهد نمی‌شناخته‌اند ، تو گفتیی یک طلبه‌ای را بآزمایش می‌کشیده‌اند که پرسشهایی از معنی فلان جمله یا از «اعراب» فلان کلمه می‌کرده‌اند.

مثلاً در آن نشست پرسیده‌اند : «در حدیث وارد است مأمون از جناب رضا علیه‌السلام سئوال نمود که دلیل بر خلافت جد شما چیست؟ حضرت فرمود آیه‌ی أَنفُسَنَا. مأمون گفت : لولا نسائنا. حضرت فرمود : لولا ابنائنا. این سئوال و جواب را تطبیق بکن و مقصود را بیان نما» ، و سید باب پاسخ نتوانسته است.

کنون شما بیندیشید که اگر سید باب یک مرد هوشیاری بودی و معنی این جمله‌ها را که در کتابها نیز هست بازمی‌نمودی ، آیا بایستی ملایان او را یک برانگیخته شناسند و پیروی نمایند؟!.

آیا کسی با دانستن معنی یک چنین جمله‌ای برانگیخته تواند بود؟!.. آن لاف برانگیختگی زننده که بجای آنکه با گمراهیهای زمان خود به نبرد پردازد و بمردم راه راست را بنماید بآیه‌پردازی و مناجات‌بافی می‌کوشیده است و این آزمایش‌کنندگان که بجای آنکه بسخنانش گوش دهند و راست و کج آن را بسنجند و تواناییش را براهنمایی بیازمایند بچنین پرسشهای پرتی برمی‌خاسته‌اند. این نیز داستان بابیگریست.

چون سید باب که خود را گاهی «باب» و گاهی «قائم» می‌خوانده و در آن میان یک راه و کیش نوینی می‌گزارده در سخنانش از یک «مَن ‌یُظهِرُهُ ‌الله» (کسی که خدایش پدید آورَد) نام می‌برده پس از کشته شدن او میرزا حسینعلی نوری تهرانی خود را همان «مَن ‌یُظهِرُهُ ‌الله» خوانده و این یک کیش ، یا بگفته‌ی پیروانش یک دین نوینی برپا گردانیده ، و این نیز همچون سید باب یگانه هنرش آیه‌پردازی می‌بوده است.

ببینید چگونه گمراهیها از یکدیگر سرچشمه گرفته : از شیعیگری ، شیخیگری و کریمخانیگری پدید آمده ، و از شیخیگری بابیگری پیدا شده ، و از بابیگری بهائیگری بیرون آمده. از اینسو اگر برویم بهاءالله می‌گوید : من آن «مَن ‌یُظهِرُهُ ‌اللهَم» که سید باب گفته. سید باب می‌گوید : من آن قائمم که شیعیان شناخته‌اند ، و ما چون می‌جوییم می‌بینیم شیعیان یک دلیل هم باین پندار خود نمی‌دارند ، و می‌بینیم چنین چیزی از هر باره با آیین خدا ناسازگار است.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش سوم : انجام کار مشعشعیان (احمد کسروی)

🔸 3 ـ 6 : جانشینان مولا مطّلب و انجام سخن آن خاندان


مولا مطّلب آخرین والى باشکوه و نامدار از مشعشعیان بود. پس از وى شکوه آن خاندان بسى کاسته و روى بفرود آمدن و نابود شدن گزارد. چه هنوز در زمان مولا مطلب بود که کعبیان در جنوب و جنوب غربى خوزستان استوار شده بسیار نیرومند گردیدند. از آنسوى در شرق خوزستان آل‌کثیر که دشمن دیرین مشعشعیان بودند استوار و نیرومند بودند. از این سپس مشعشعیان تنها در خاک هویزه که بنوشته‌ی حاجى‌ نجم‌الملک پانزده فرسنگ در پانزده فرسنگ درازا و پهنا دارد فرمانروا بودند و بنام گماشتگى از دولت ایران حکم مى‌راندند و چون از یک خاندان کهنى و به سیادت شناخته بودند از این جهت مشایخ کعب همیشه از دست‌درازی و آزار بایشان خوددارى مى‌نمودند.

بنوشته‌ی سید نورالدین‌ جزایرى (1) پس از مولا مطّلب نوبت والیگرى به پسرعموى او مولا جودالله رسید و او مردى سنگین و باهیبتى بود و با مردم رفتار نیکو کرده به کریمخان فرمانبردارى مى‌نمود. ولى مالیات باو نپرداخته تنها هر سال بهنگام نوروز پیشکشى براى او مى‌فرستاد. کریمخان هم باین پیشکش بس کرده باو سخت نمى‌گرفت.

پس از مرگ مولا جوداللّه پسر بزرگتر او مولا اسماعیل با فرمان کریمخان والیگرى یافت و او برادر خود مولا على را به نَوا[=گروگان] نزد کریمخان فرستاد و سالانه مالیات مى‌پرداخت.

پس از مرگ کریمخان که پس از کشاکشهایى نوبت پادشاهى به علیمرادخان زند رسید و او اسپهان را پایتخت ساخت و چون تا آن زمان مولا اسماعیل فالج گردیده و از کار افتاده بود و مولا محسن از عموزادگان او به اسپهان نزد علیمرادخان رفته ازو فرمان والیگرى گرفت و او مرد دانش‌دوستى بوده ولى چون از اسپهان به هویزه آمد اندکى نگذشت که علیمرادخان در اسپهان درگذشت و از این خبر بار دیگر در خوزستان شورش آغاز شده اعراب به تاخت‌وتاز برخاستند و مولا محسن از پیرى و کارندانى از سرکوب آنان درماند.

در این زمان در هویزه داستان گرفتارى جوى هاشم آغاز شده بود. شرح این داستان آنکه رود کرخه که یکى از رودهاى بزرگ خوزستان است پس از گذشتن از کنار ویرانه‌هاى شوش بخاک هویزه رسیده و پس از سیراب کردن باغها و کشتزارهاى آنجا از درون شهر هویزه گذشته بسوى شط¬العرب مى‌رفت که خود مایه‌ی آبادى هویزه و آن پیرامونها این رود بود.

در آن زمانها هاشم نام مردى در بالاتر از شهر هویزه جوى بزرگى کنده و شاخه‌اى از رود براى بردن بکشتزارهاى خود جدا ساخته بود. ولى از نرمى‌ای که خاک خوزستان دارد رفته‌رفته آن جوى بزرگتر گردید تا آنجا که انبوه آب بآن سوى بازگشته در کشتزارها و آبادیهاى پیرامون هویزه خشکى و کم‌آبى پدید آمد و بدینسان آبادیها روى بویرانى گزاشت.

در دوره‌ی والیگرى مولا محسن ، گذشته از تاخت‌وتاز اعراب گرفتارى دیگر همین داستان بى‌آبى بود. مولا محسن خواست بندى در دهنه‌ی جوى هاشم پدید آورده بدینسان آب رفته را به جوى بازآرد. ولى از ناتوانى از این کار نیز درماند و تنگى و نایابى در هویزه و آبادیهاى پیرامون آن پیدا شده سختى کار را هرچه بیشتر گردانید. مشایخ عرب از مولا محسن نومید گردیده و چون این هنگام میانه‌ی زندیان و قاجاریان کشاکش برخاسته و پادشاهى براى ایران شناخته نبود که ازو والى دیگرى درخواست نمایند ناگزیر شده نزد مولا محمد پسر دیگر جوداللّه که مرد گوشه‌نشینى بود رفته ازو خواستار شدند که والیگرى را پذیرفته بارى بچاره‌ی درد بى‌آبى بکوشد. مولا محمد خواهش آنان را پذیرفته والیگرى را بگردن گرفت (2) و بهمدستى مردم به بستن بند دهنه¬ی جوى هاشم پرداخت. اگرچه چند بار ساخته‌ی ایشان را سیل برانداخت ولى سرانجام بند استوارى پدید آورده و آب را به جوى دیرین بازگردانیدند و بدینسان بار دیگر هویزه و پیرامونهاى آن آبادى یافت.

پس از مرگ مولا محمد (3) چون این زمان شورش ایران فرونشسته و قاجاریان بروى کار آمده و نوبت پادشاهى به فتحعلیشاه رسیده بود با فرمان او مولا مطلب پسر مولا محمد حکمران هویزه گردید. پس از دیرى هم او برداشته شده عبدالعلیخان پسر مولا اسماعیل حکمرانى یافت.

شاید در زمان حکمرانى همین مولا عبدالعلى یا در زمان جانشین او بود که در حدود سال  ١٢۵٠ (1213) شبى ناگهان سیل کرخه زور آورده و بند جوى هاشم را که از زمان مولا محمد چهل سال بیشتر برپا بود برانداخت و همه‌ی آب رود بیکبار به جوى هاشم بازگشت. در سایه‌ی این پیشامد در هویزه چندان بى‌آبى شد که مردم از بیم تشنه ماندن در بستر رود چاهها مى‌کندند که بازمانده‌ی آب را براى خوردن در آن چاهها ذخیره نمایند.


👇
از آن زمان بار دیگر در هویزه و آن پیرامونها ویرانى روی داد. هر سالى حکمران هویزه تلاشى بکار برده بندى مى‌بست و اندک‌آبى بکشتزارها مى‌رساند ولى پس از اندکى بار دیگر بند مى‌افتاد. از جمله خانلرمیرزا در زمان حکمرانى خود در خوزستان چون از بستن بند از دهنه‌ی جوى هاشم سودی نمى‌دید خواست جوى دیگرى از جوى هاشم جدا کرده و آن را بجوى دیرین رود برساند و بدینسان آب را به هویزه بیاورد و هفت‌هزار تومان پول آن زمان خرج این کار کرد که در آغاز کار نتیجه‌ی خوبى بدست آمد. ولى پس از اندکى بار دیگر آب به جوى هاشم بازگشت و همه‌ی خرجها و زحمتها هدر رفت.

بگفتگوى خود از مشعشعیان بازگردیم. در سال  ١2۵٧ (1220) که معتمدالدوله ‌منوچهرخان به گوشمال و سرکوب محمدتقیخان بختیارى و شیخ ‌ثامر کعبى لشگر به خوزستان کشید (که ما داستان آنها را در جای دیگری نوشته‌ایم) مولا فرج‌اللّه مشعشعى که حکومت هویزه داشت دولتخواهى نموده نزد منوچهرخان آمد و او چون محمدتقیخان را گرفتار کرده و شیخ‌ ثامر را از خوزستان بیرون رانده بود حکمرانى سراسر خوزستان را به مولا فرج‌الله سپرد. سپس در سال  ١٢۶٣ (1226) مولا فرج‌اللّه‌خان به تهران آمده از حاجى ‌میرزا آقاسى نوازش فراوان یافت و چنانکه در ناسخ‌التواریخ نوشته بار دیگر بنام حکمران سراسر خوزستان بآنجا فرستاده شد. ولى گویا این بار او را چندان توانایى نبود و جز به هویزه و آن پیرامونها فرمان نمى‌راند.

پس از مولا فرج‌اللّه‌خان پسر او مولا عبداللّه و مولا مطّلب و مولا نصراللّه پسر عبداللّه و مولا محمد پسر نصراللّه و مولا مطّلب برادر او ، یکى پس از دیگرى بنام برگماشتگى از حکمران خوزستان که در شوشتر نشیمن داشت در هویزه فرمانروا بوده‌اند و چنانکه رسم خوزستان است مالیات آن پیرامونها نیز بدست ایشان بوده که از مردم گرد آورده بحکمران خوزستان مى‌پرداختند.

در آخرهاى زمان ناصرالدین‌شاه عشیره‌ی بنى‌طُرُف در نزدیکهاى هویزه نشیمن دارند و مردم دلیر و جنگجو مى‌باشند سر از فرمانبردارى مشعشعیان پیچیدند و گاهى با دولت نیز نافرمانى مى‌نمودند. از آن هنگام این عشیره از خاندان مشعشعى جدا گردید که شیخ جداگانه براى خود داشته و مالیات را یکسره بدولت مى‌پرداختند.

در زمان چیرگى شیخ ‌خزعل‌خان خاندان مشعشع نیز مانند دیگر عشایر عرب زیردست او بودند و او دخترى از آن خاندان براى خود برگرفت و در سایه‌ی این خویشاوندى مولا عبدالعلى را که آن زمان پیشواى خاندان مشعشع بود برداشته برادر آن زن را بجاى او برگماشت. ولى چون در سال  ١٣٠٣  خورشیدی زمان خودسرى شیخ‌ خزعل‌خان هم سپرى گردید و دولت در خوزستان نیرو یافته کارها را بدست خود گرفت (که ما داستان آن را در کتاب جداگانه نوشته‌ایم) حاکم نظامى بار دیگر پیشوایى خاندان مشعشعى را به مولا عبدالعلی‌خان سپرد.


پابرگیها :

1ـ مترجم کتاب سید على.

2ـ در یادداشتی تاریخ والیگری مولا محمد را «یوم‌الثانی و العشرین من جمادل اول سنة 122» نوشته که همانا خواستش 1202 بوده.

3ـ در همان جنگ می‌نویسد : «خروج مولا محمد و حکم مولا عبدالعلی یوم الحادی عشر من جمادی اول سنة 12». از این جمله‌های غلط و نارسا پیداست که زمانی مولا محمد کناره جسته و مولا عبدالعلی نامی رشته‌ی والیگری داشته ولی داستان دانسته نیست.


🌸
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی پانزده از شانزده


ایرادهایی که بهمه‌ی این کیشها توان گرفت

از آنسوی بهمه‌ی این کیشها چند ایراد بزرگی هست :

نخست : هیچ یکی از اینها با معنی درست دین سازگار نیست. چنانکه گفته‌ایم دین برای شناختن معنی جهان و زندگانی و پیش گرفتن یک راه بخردانه برای زیستن است. کنون ببینید آن معنی کجا و این کیشها کجاست؟!.. گفتگو از اینکه در هزار سال پیش خلیفه که بایستی بود چه سودی بزندگانی تواند داشت؟!.. دلبستگی بچند تن مردگانی که قرنهاست درگذشته‌اند و کنون جز نام نشانی از آنان در جهان نیست و آنان را دست‌اندرکارهای خدا شمردن ، بلکه رشته‌ی آفرش را بدست آنان سپردن چه سازشی با خرد می‌دارد؟!.. چه دلیلی برای چنین پندارهایی توان آورد؟!.. امروز در چنین هنگام سخت بزمان خود نپرداختن ، و همه سخن از هزار سال پیش راندن ، و بامید یک ناپیدای پنداری نشستن و بهیچ کوششی برنخاستن چگونه با خرد و مردانگی راست می‌آید؟!.. ببینید بیخردی بدتر از این چه باشد که یک کیش به پیروانش دستور دهد که بدولت مالیات نپردازید و سرباز ندهید و آن را «جائر» شناخته دشمنی کنید؟!.. زورگویی و خیره‌رویی بالاتر از این چه باشد که پیشروان یک دینی خود را به یک جای دوری کشند و در سود و زیان مردم کمترین همدردی و همراهی ننمایند و خود را بهیچ کاری پاسخده[=مسئول] نشناسند و با این حال بگویند : «حکومت حق ماست و شما باید زکات و خمس بما بپردازید ، و جز از ما بکسی فرمانبرداری ننمایید»؟!.. آیا اینها معنی زندگانی را شناختنست؟!..

دوم : در همه‌ی این کیشها خدای آفریدگار را بس خُرد گرفته‌اند. آن شیعیانند که امامان را همباز خدا می‌شمارند و اگر راستی را بخواهید همیشه اینان را از خدا بالاتر می‌گیرید و آن ارجی را که باینان می‌گزارند بخدا نمی‌گزارند. روسیاهان نام پاک‌ْآفریدگار را با خواری برند و نامهای امامانشان را جز با درود یاد نکنند. شیخیان و کریمخانیان آشکاره اینان را آفریدگار جهان و گرداننده‌ی آن می‌شمارند و خدا را دست‌بسته می‌پندارند.

در شیعیگری هر گونه بیفرهنگی با خدا دریغ نداشته‌اند. بی‌آنکه کمترین پروایی بداوری خرد نمایند و یا دربند آیین خدا باشند هر کجا هرچه بسودشان بوده بخدا بسته‌اند. «هر کسی بحسین بگرید همه‌ی گناهانش آمرزیده شود» چرا؟!.. برای چه؟!.. گریستن به یک کشته چه سودی دارد که خدا این ارج باو گزارد؟!.. «هر کسی بزیارت کربلا رود بهشت بَرو بایا[=واجب] گردد» ، چرا؟!.. برای چه؟!.. چه نتیجه از آن زیارت خواهد بود که چنین مزدی بآن داده شود؟!.. ای نادانان مگر خدا فلان پادشاه خودکامه‌ی هوسمند است که کارهایش جز از روی هوس نباشد؟!..

خیره‌رویی نگرید : در گفتگو از کشاکشِ خلافت برای آنکه سخن خود را پیش برند می‌گویند : جانشین پیغمبر یا سررشته‌دار کارهای مردمان باید برگزیده‌ی خدا باشد که لغزشی ازو رخ ندهد و جهان هم از روی دادگری و راستی پیش رود و کمترین ستمی درمیان نباشد. با این عنوان سخن خود را پیش می‌برند ، و چون بآنجا می‌رسد که یازده امام یکی پس از دیگری آمده و رفته‌اند و دوازدهم را نیز می‌گویند ناپیداست و پرسیده می‌شود که از یک امام ناپیدا چه کاری سر خواهد زد و آیا بی‌معنی نیست که مردم بی‌سررشته‌دار بمانند و جهان آشفته و بی‌سر و سامان باشد بیکبار بی‌پروایی می‌نمایند و این را از خدا ناسزا نمی‌شناسند.

بهاءالله گستاخی را تا بآنجا رسانیده که خود را «خدا» می‌ستاید و زشتی این را نمی‌داند.


🌸
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ (احمد کسروی)

🔸 دنباله (تکه‌ی یک از دو)


چنانکه نوید داده‌ایم اینک در دنباله‌ی کتاب برخی از نوشته‌هاى سید محمد مشعشع را از کتاب او «کلام المهدى» در اینجا مى‌آوریم :

ـ1ـ

در این نوشته عقیده‌ی باطنیگرى خود را درباره‌ی امام على‌بن‌ابیطالب بازنموده سپس بدعواهاى خود مى‌پردازد :

بسم‌اللّه الرحمن الرحیم الاعتقاد ان علیا الذى کان بجنب النبى هو‌السر الدائر فى‌السماء و الارض و محمد (ص) کان هو‌الحجاب بنوع الرسالة و الاحد عشر اماماً کانوا هم الملائکة منهم الیه و منه الیهم و سلمان من اهل‌‌البیت و البیت هى‌الطریقة و المعرفة و کل من وصل الى عرفانه کان سلمان فى کل عصر و زمان و هذا ‌السید الذى ظهر هو بمنزلة کل نبى و کل ولى بالنوع الظاهر و ضعف البشریة لا بالقوة القاهرة لان الحقیقة لاتنتقل بل ینتقل‌الحجاب و یتصف البدن کجبرئیل مع تشکله بعدة ابدان مع بقاء الحقیقة على حالها و اللّه هو الغنى الحمید.

ـ2ـ

این نوشته‌ی اوست که در صفحه‌ی  10  و  ١1  و صفحه‌ی  ٢۶  و  ٢٧  یاد آن کرده شده. در اینجا جمله‌های «حتى جائت شعشة الجعدى ...» و «الى ان‌ جائت شعشة الدوب» که هر کدام اشاره بداستانى خواهد بود بما روشن نیست. درست خواست او را از کلمه¬ی شعشة (که شاید درست آن شعشعه بوده) بدست نیاورده‌ایم :

بسم‌اللّه الرحمن الرحیم ایها الناس رحمکم اللّه تعالى و عفى عنکم من یکون امتحن الله اعظم من هذا السید الذى ترونه فانه تم خمسة عشر سنة یلعنونه الناس و یسبونه و یأمرون بقتله و قتل اولاده و هو ینهزم من بلد الى بلد حتى جائت شعشة الجعدى رضى‌اللّه عنه و ما بقیت الارض تسعه حتى هرب الى الجبال و صارت کل هل الجنال یریدون قتله من تلک الشعشه فما نجى الا بعد الیاس ثم عاد الى بلاد العراق و صارت تطلبه المغل و جمیع من کان له صدیقا صار عدوا و لا بقى له مکنا یکتن به وضاقت به الارض الى ان جائت شعشة الدوب ذاق منها مراما لایعد و لا یحصى من مقاسات الاعداء و الخوف منهم حتى تمکن ولده و اسقاه من العلقم مالا یوصف بحد و جرى ماقد جرى ثم قتل ولده و مضى الى رحمةالله و رضوانه تقبله‌اللّه تعالی و قابله بالعفوانه هوالغفور الرحیم و دارت علیه اهل الارض کلهم والسعکر فوق ذلک و بلغت القلوب الحناجر کاظمین و اعانه‌اللّه و هوالمعین و تخلف عنده ضعفاء العسکر بقایا کربلا و الدوب و هم حملة‌الامانة الى یوم‌القیمة فأى شیئی بقى علیه حتى یعمل امتحنه‌اللّه بسقم جسده غایةالامتحان افهذا المأمول من‌القادر الذى بذلنا فى معرفته المهج ان یخلیه طریحاً تحت حوافر خیول‌الظالمین یعز على‌اللّه و على‌الرسول فمن ابتلى اعظم من هذه البلوة ام من رزى ابلغ من هذه الرزیة ادعوا بفرجه فرج‌اللّه عنکم و عنه انه سمیع‌الدعاء و هو القریب المجیب و هو اقرب‌الیه من حبل الورید و السلام على من اتبع‌الهدى.

ـ3ـ

این همان زیارتنامه است که نامش را برده‌ایم. گویا این را ساخته بوده که پیروانش روزانه یا در پاره‌ای‌‌ روزها بخوانند و از عبارتهاى آن پیداست که این مرد نادان چه دعواهایى داشته است و چه جایگاهى براى خود نشان مى‌داده. برخى جمله‌هاى این زیارتنامه اشاره بدعواهایى است که شرح آنها را ما در این کتاب داده‌ایم :

بسم‌اللّه الرحمن الرحیم السلام علیک یامن سره مقام‌الرحمن السلام علیک یامن هو اللسان المعبر بالحقیقة و العرفان السلام علیک یامن اظهر فضلهم و نهى امرالشریعة و القرآن السلام علیک یامن بدلیله تساوى‌الائمة بحیوةالابدان السلام علیک یامن سهت دون حجاجه کل مجادل من الانس و الجان السلام علیک یامن لولاه لزال‌التکلیف لظهور المعهود بملکوتیة الاعلام یامن بصفاته البشریة حصول‌الاختیار للخاص و العام السلام‌علیک یا امام‌المهدى و الطریقة الوسطى للانام السلام‌علیک یا مزیح‌الدجا و کاشف‌الغطاء بالالهام السلام‌علیک یا آخذ الثار من‌الفجرة والکفار السلام‌علیک یامن الیه عودالامر و علیه قیام‌الساعة والاحتشار السلام‌علیک و على اجدادک‌الطاهرین و آلک الصالحین انت الذى یرجع الیک‌الغالى و یلحق بک‌التالى لعن‌الله من غشک و عصاک لعن اللّه من جحد حقک الجلى لعن‌اللّه من انکر امرک‌الکلى لعنا و بیلا دائماً و اصباً سرمدأ لاانقطاع لاوله و لاانتهاء لامده.


🌸