📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (یک از هفت)


چنانکه گفتیم فرهنگ یا یاد دادن آمیغها و دانشها بجوانان بهر اینست که در زندگانی بینا باشند. لیکن در این میان یک نتیجه‌ی بسیار گرانمایه‌تری نیز خواسته می‌شود ، و آن اینکه «روانها نیرومند گردد و بهوسها و خویهای پست جانی چیره باشد». این یک خواست بزرگتر دیگریست و فرهنگ در معنی والاترش بهر این نتیجه می‌باشد.

برای آنکه این سخن نیک روشن گردد باید بیاد آورد گوهر آدمی و سخنانی را که ما درباره‌ی آن نوشته‌ایم. (1) ما بارها گفته‌ایم :

آدمی دارای دو گوهر است : گوهر تن و جان با هوسهای گوناگون و با خویهای پست خودخواهی و خودنمایی و آز و خشم و کینه و برتریفروشی و گردنکشی و جداسری و ستم و چاپلوسی و مانند اینها ، و گوهر روان با خرد و فهم و اندیشه و فَرجاد[=وجدان] و آزرم[=شرف] و شرم و با سَهِشهای[=احساسات] گرانمایه‌ی نیکخواهی و غمخواری و داددوستی و آبادیخواهی و آمیغ‌پژوهی و مانند اینها.

همچنین بارها گفته‌ایم :

این دو گوهر با آنکه توأم است بآخشیج یکدیگر می‌باشند و همیشه باهم در کشاکشند که همچون دو کفه‌ی ترازو ، اگر یکی بالا رفت آن دیگری پایین خواهد افتاد.

همچنین بارها گفته‌ایم :

آدمی اگر بسر خود ماند بیشتر آنست که گوهر جانی چیره درآمده و روان و خرد ، و دیگر سهشهای ستوده‌ی آدمی را ناتوان خواهد گردانید.

این خود جُستار[=مبحث] بزرگیست که روان و خرد آدمی چگونه و از چه راه نیرومند تواند گردید؟!.. جستاریست که باید بآن ارج بسیار گزاشت.

ما در این جستار نیز بسخن پرداخته پاسخ این پرسش را داده‌ایم :

مایه‌ی نیرومندی روان و خرد ، بیش از هر چیزی ، شناختن معنی جهان و زندگانی و پی بردن بآمیغهاست. کسی که معنی جهان و زندگی را نیک بداند و آمیغها را دریابد ، هرآیینه[=مسلماً] روان و خردش توانا خواهد گردید.

چنانکه نیکخوییها نیز از این راهست. از این راهست که کسی ستوده‌خو تواند گردید. زیرا چنانکه در بالا نوشته‌ایم خویهای بد ازآنِ گوهر جانی می‌باشد ، و چون روان نیرو گیرد ناچاریست که آن خویها ناتوان گردد و در زیر فرمان خرد باشد.

اینست هر کسی باید آمیغهای زندگی را یاد گیرد و جهان را چنانکه هست بشناسد و از گوهر آدمیگری و از بایای آن آگاهی یابد.

فرهنگ در معنی والاترش اینست. از اینجاست می‌گوییم : یک نتیجه‌ی بزرگی که از فرهنگ باید بدست آید نیرومندی روانها و خردها می‌باشد.


پابرگی :
1ـ در کتاب «در پیرامون روان» همه‌ی آن نوشته‌ها گرد آمده.


🌸

🔶 دفتر «گفت و شنید» (گفتارها)

🔸

🖌 احمد کسروی

🔹11 ـ گفت و شنید : آیا ایران اصلاح‌پذیر است؟! (یک از دو)


👈 متن را از اینجا بخوانید.

🛎 سرسخن از ماست.


💐 💐 💐

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (دو از هفت)


لیکن جای افسوسست که فرهنگ کنونی ایران نه تنها چنین نتیجه‌ای نمی‌دهد و مایه‌ی نیرومندی روانها و خردها نمی‌گردد ، نتیجه‌ی وارونه داده روانها و خردها را هرچه ناتوانتر ، بلکه پاک بیکاره می‌گرداند و خویهای ناستوده‌ی جانی هرچه چیره‌تر می‌شود. زیرا چنانکه گفتیم در دبستانها و دبیرستانها و دانشکده‌ها بجای آمیغهای زندگانی ، بدآموزیهای سعدی و حافظ و خیام و دیگر شاعران و نویسندگان را می‌آموزند. این بدآموزیها هر یکی در تنهایی زیانهایی را دربر می‌دارد و مایه‌ی گمراهی جوانان و نوخاستگان می‌گردد ، و چون چند رشته از آنها باهم آمیخته می‌شود همین درآمیختگی یک زیان بزرگ دیگری را دربر می‌دارد و مایه‌ی بیکارگی خردها و فهمها می‌باشد. برای بیکارگی فهمها و خردها هیچ چیزی کارگرتر از آموزاکهای درهم نتواند بود.

اینست جوانانی که از دبیرستانها و دانشکده‌ها بیرون می‌آیند می‌بینیم بیشتر آنان (بیشترشان نه همگیشان) از یکسو دریافتهای ساده‌ی خداداده را از دست هِشته‌اند. مثلاً آمیغ‌پژوهی (یا راستی‌پرستی) یکی از گُهریترین[اصلی ، ذاتی] چیزهای آدمیست. هر آدمی با دریافتهای ساده‌ی خود همیشه در جستجوی آمیغهاست و چون به یک آمیغی برخورد تشنه‌وار آن را پذیرد و فراگیرد و بکار بندد و در راه پیشرفتش بکوشش پردازد.

ولی آنان نه تنها در جستجوی آمیغها نمی‌باشند و آن آموزاکهای بیپا که فراگرفته‌اند در پشت سر آنها ، بچیز دیگری باور نمی‌دارند ، چون یک آمیغی را می‌شنوند نمی‌پذیرند ، و چون در برابر دلیل درمی‌مانند آنگاه نیز از راه دشمنی درمی‌آیند.

از یکسو نیز فهمهاشان بیکاره گردیده که آنچه از عنوانهای زندگی را شنیده‌اند معنای روشنی از آن نمی‌فهمند ، و می‌باید گفت در یک جهان نیمه‌تاریکی زندگی بسر می‌برند. مثلاً تمدن ، ادبیات ، اخلاق ، انقلاب ؛ از عنوانهاییست که بسر زبان می‌دارند ، و با اینحال اگر شما بپرسید خواهید دید از هیچ یکی از آنها معنی روشنی در دل نمی‌دارند. این چیزیست که ما آزموده‌ایم و چون من می‌خواهم زیان این فرهنگ را با دلیلهای روشن در پیش چشمها نمودار گردانم ناچارم در اینجا برخی از آزمایشهای خود را با داستانهای آنها یاد کنم :

آن سال که تازه بکوشش برخاستیم و از اروپاییگری نکوهش می‌نوشتیم ، دسته‌ی بزرگی از این درسخواندگان و درس‌گویندگان بهیاهو برخاسته چنین می‌گفتند : «با تمدن ضدیت می‌کند». از همین گفته‌شان پیدا می‌بود که معنی تمدن را نمی‌دانند و ما برای آزمایش بپرسش برخاستیم : «تمدن چیست؟!..» ، و دیدیم که در پاسخ درماندند و سخنی نتوانستند. سپس نوبت بادبیات رسید. چون از یاوه‌گوییهای شاعران بد می‌نوشتیم هایهوی می‌نمودند که میخواهد «ادبیات» را بردارد ، و چون پرسیدیم : «ادبیات چیست؟!..» ، در اینجا نیز درماندند و بخاموشی گراییدند.

بارها رخ داده که یکی گفتاری نوشته و آورده ما بچاپ رسانیم. پرسیده‌ام در چه زمینه است؟!.. گفته : «در زمینه‌ی اخلاق». گفته‌ام : بهتر است نخست اخلاق را معنی کنید تا بدانیم چیست؟!.. گفته : «مگر معنی آن دانسته نیست؟!..». گفته‌ام : اگر دانسته است شما هم بگویید ، و از پاسخ درمانده و سر پایین انداخته.

چون این داستان نمونه‌ی نیکی از هیچ‌ندانی این پروردگان وزارت فرهنگ است می‌نویسم : دو سال پیش ما چون روزنامه‌ی پرچم را آغاز کردیم و در گفتارها از اندیشه‌ها و باورهای پراکنده‌ی ایرانیان که سرچشمه‌ی بدبختیهاست سخن رانده زیانهای آنها را بازمی‌نمودیم ، کسانی از جوانان بنزد من آمده چنین می‌گفتند : «شما کند می‌روید. ما از دیگران عقب مانده‌ایم ، باید تند برویم». از این گفته‌شان در شگفت شده می‌پرسیدم : «چگونه تند رویم؟.. چه کار کنیم که تند رفتن باشد؟..» ، می‌دیدم درماندند و پاسخی نتوانستند. سخن را روشنتر گردانیده می‌گفتیم : «ما راستی را بسفر نمی‌رویم و راه نمی‌پیماییم که بشتابیم و یا بدویم و تندروی شمرده شود. کوشش ما در این باره است که بگرفتاریهای توده چاره کنیم ، آیا تندروی در این زمینه چیست؟.. دوباره می‌گویم ، چه کار کنیم که تندروی شمرده شود؟..». می‌دیدم درماندند و پاسخی نمی‌توانند. راستی هم اینان هیچ نمی‌دانند درد این توده چیست و چاره‌ی آن چه باید بود ، و اگر بخواهیم در کوششهای خود بدرد توده زودتر به نتیجه رسیم چه باید کنیم. کمترین دانشی در این باره‌ها نمی‌دارند. تنها دو کلمه‌ی «تند» و «کند» را می‌دانند و بکار می‌برند و چون پرسش می‌کنیم درمی‌مانند.


👇

گاهی هم کسانی پاسخ داده می‌گفتند : «باید گفتارهای آتشین نوشت. باید عیبهای دولت را گفت ...» ، که می‌دانستیم تندروی در اندیشه‌ی ایشان سخنان تند نوشتن و بدولت و بکارهای آن تاخت بردنست. چنانکه خود آنان همین رفتار را می‌کنند و هر کدام که روزنامه‌ای می‌دارند یگانه‌بایایی که برای خود می‌شناسند اینست که بدولت ایراد گیرند و هایهو کنند و سخنان تند نویسند و گله و ناله راه اندازند. این چیزیست که همه می‌دانند.


🌸

(پیمان ، سال چهارم ،‌ ص 406 ، 1316، همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 دفتر «گفت و شنید» (گفتارها)

🔸

🖌 احمد کسروی

🔹11 ـ گفت و شنید : آیا ایران اصلاح‌پذیر است؟! (دو از دو)


👈 متن را از اینجا بخوانید.

🛎 سرسخن از ماست.


💐 💐 💐

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (سه از هفت)


بارها دیده‌ام کسانی از آنان می‌آیند و می‌نشینند و چنین می‌گویند : «باید مردم را نرنجانید. باید کاری کرد که آنها را بسر خود گرد آورده و قوه را بدست گرفت و پس از آن هر کاری می‌شود کرد». گفته‌ام : پس شما معنی «نیرو» (یا قوه) را نمی‌دانید. نیرو آن نیست که یک دسته مردم با اندیشه‌های پراکنده بسر کسی یا در یکجا گرد آیند. یک دسته مردم با اندیشه‌های پراکنده ، اگر صدها ملیون باشند دارای نیرویی نخواهند بود. نیرو جز در نتیجه‌ی هم‌اندیشه و همدست بودن پدید نیاید. این میز ، اینک در جلو من ، ما اگر بخواهیم این را از جایش بلند کنیم به یک نیروی چهار تَنی نیازمند است ، و این نیرو هنگامی پدید آید که چهار تن ، هر چهارشان بخواهند آن را بلند کنند ، و هر چهارشان در یک بار بمیز بچسبند و در یک بار آن را بلند گردانند. از این راه هست که نیرو پدید تواند آمد.

بهترین دلیل باینکه از گرد آمدن مردم پراکنده‌اندیشه نیرو پدید نیاید حال مردم ایرانست. این مردم بیست‌ملیون در این کشور گرد همند و در زیر نام ایرانیگری بهم بستگی می‌دارند ، و با اینحال نیرویی درمیان نیست ، چرا که اندیشه‌ها و خواستهاشان پراکنده است.

شما دیدید که رضاشاه همگی مردم را بسر خود ، بلکه در زیردست خود می‌داشت و همه ‌چیز کشور در اختیار او می‌بود. با اینحال آیا رضاشاه نیرو می‌داشت؟!.. اگر نیرو می‌داشت پس آن رسواییهای افسوس‌انگیز شهریور ١٣٢٠ چرا پیش آمد؟!..

این جوانان چندان گیجند که گناه آن رسواییها را بگردن رضاشاه می‌اندازند. ولی نمی‌دانند گناه از ناتوانی کشور بوده است. ‌شما در زمان رضاشاه آن مانورها را می‌دیدید و آن دسته‌های سپاه را که پایکوبان و خودنمایان می‌گذشتند تماشا می‌کردید و چنین می‌دانستید ایران دارای نیرو گردیده. ولی بهتر بودی اگر به دلهای آن سپاهیان نیز می‌نگریستید. بهتر بودی اگر از باورها و اندیشه‌های سرکردگان و دیگران آگاه می‌بودید. از صدهزار سپاه آراسته‌ی ایران ده تن سرکرده دارای یک اندیشه و یک خواست نمی‌بودند. این یکی شیعیست و باورش اینست که تا علما فتوا ندهند جنگ نباید کرد و اگر کسی در جنگهای دولتی کشته شود «مرتد» از جهان رفته. آن دیگری صوفیست که کشتن و کشته شدن را در هر راهی که باشد بد می‌شمارد. آن دیگری بهائیست که ویرانی ایران را یکی از آرزوهای خود می‌شمارد. آن دیگری مادّیست که غیرت و مردانگی و میهن‌پرستی و مانند اینها را بی‌معنی می‌شناسد و زندگی را جز پول گرد آوردن و خوش زیستن نمی‌خواهد. آن دیگری که از همه‌چیز نومید است و ایران را نابودشدنی می‌شناسد و بهیچ کوششی نیاز نمی‌بیند. از ده تن یکی نیست که از درون دل کشور و توده را بخواهد و برای جانبازی در این راه آماده باشد.


🌸

(پرچم روزانه ، شماره‌ی 67 ، 1321، همبسته با گفتار بالا)
.

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (چهار از هفت)


این حال سرکردگان سپاه است. اکنون بتوده بیاییم : شما نیک اندیشید که در این توده ، ارمنی ، آسوری ، جهود ، کرد ، بختیاری ، قشقایی ، لر ، عرب ؛ که هر یکی گروهی از این توده‌اند در چه حالی می‌باشند و اندوه و دلبستگیشان بکشور و استقلال کشور تا چه اندازه است. نیک اندیشید که بهائیان ، و صوفیان ، و علی‌اللهیان ، و اسماعیلیان که در همه جای کشور پراکنده‌اند با چه دیده‌ای باین کشور می‌نگرند. پس از همه ملایان و پیروان کیش شیعی را که دسته‌ی انبوه مردمند بیاد آورید که درباره‌ی کشورداری چه باوری می‌دارند. بیاد آورید که آشکاره با دولت و قانون اساسی و مشروطه دشمنی کرده باستقلال کمترین ارجی نمی‌گزارند.

با آن حالِ سرکردگان سپاه و با این حالِ توده‌ی مردم ، آیا رضاشاه جنگی توانستی کرد؟!.. نمی‌گویم با دولتهای بزرگ انگلیس و روس نتوانستی. این چیزیست که درخور گفتگو نیست. می‌گویم : با یک دولت کوچکی نیز جنگ نتوانستی. زیرا نه سرکردگان آن می‌بودند که جانفشانی کنند و کاری پیش برند و نه مردم آن می‌بودند که بسختیهای جنگ تاب آورند.

بگفتن من چه نیاز است؟!.. آن سرکردگان بودند که آزمایش خود را دادند ، و جز چند تن انگشت‌شمار که مردانگی نمودند و بیشترشان کشته شدند و از میان رفتند ، دیگران همگی پستی و بیغیرتی نشان دادند. بلکه برخی از آنان سیاهکاری نیز کرده تفنگها و شصت‌تیرها را در بیابان در دسترس دزدان و راهزنان گزاردند. این هم مردم بودند که همانکه اندک‌ناتوانی در سوی دولت فهمیده شد هر گروهی بآشوبکاری دیگری پرداختند. آن کردان بودند که بتاراج پرداختند و بسر سپاه ایران رفته گزند و رسوایی دریغ نداشتند. آن لرها و عربها بودند که براهزنی پرداختند. آن روستاییان بودند که بسر راهها ریختند و راه‌آهن را تاراج کردند. آن ارمنیان و آسوریان بودند که آشکارا با ایرانیان دشمنی نشان دادند. آن بلهوسان تبریز بودند [که] در چنان هنگامی به نغمه‌ی ترک و فارس پرداختند. آن ملایان بودند که فرصت یافته در همه‌ جا به «امر بمعروف و نهی از منکر» برخاستند. آن روزنامه‌نویسان بودند که همه‌چیز را فراموش گردانیده بیکبار لگام‌گسیختگی آغاز کردند.

این یک مثل است و می‌خواهم شما بدانید که چگونه این توده‌ی بیست‌ملیونی دارای نیرویی نیست و از گرد آمدن این مردم پراکنده بسر کسی ، آن کس نیرومند نتواند بود. می‌خواهم بدانید که شما معنی نیرو را نمی‌دانید و نادانسته و نافهمیده سخنانی می‌گویید.

اما آنکه می‌گویید : باید مردم را نرنجانید. آن نیز نافهمی دیگری از شماست. یک مردمی سراپا گمراهی و سراپا پراکندگی ، اگر ما می‌خواهیم بدردشان چاره کنیم و براهشان آوریم ، باید باکی از رنجیدگی ایشان نداریم. این مردم به دو دسته‌اند : یک دسته آنان که خردها و فهمهاشان بیکاره نگردیده و آمیغها را توانند دریافت. آنان از ما نخواهند رنجید ، بلکه گراییده همدستی خواهند کرد. یک دسته آنان که خردها و فهمهاشان بیکاره گردیده و یا چندان پستنهاد و هوسمندند که بآمیغها فهمیده و دانسته گردن نمی‌گزارند. آنان دشمنان این کشورند و ما باید با ایشان از هر راهی نبرد کنیم و از میانشان برداریم و از رنجیدگیشان باکی ننماییم. این آیین همیشگیست. هر زمان که در کشوری تکانی پیدا شده راه جز این نبوده است ، و اینکه مردم را نباید رنجانید ، یک آرزوی نافهمانه‌ای از شماست.


🌸

(پرچم روزانه شماره‌ی 157، 1321، همبسته با گفتار بالا)
.

(پرچم نیمه‌‌ماهه ص326 ، 1322، همبسته با گفتار بالا)
.

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (پنج از هفت)


از زمینه‌ی خود دور افتادیم. گفتگو از جوانانست که هیچ عنوانی را از عنوانهای زندگانی بمعنی راست و درستش نمی‌فهمند و از هر یکی از آنها جز یک معنی تاریک و کوتاهی در دل نمی‌دارند. یکی از یاران ما (آقای محمد علی امام) می‌گوید : در بوشهر که می‌بودیم و روزهای پنجشنبه نشستهای «پرورش افکار» برپا می‌گردید و دبیران و جوانان دبیرستانی هر هفته یکی سخن می‌راند ، روزی یکی از آنان که از سعدی و شعرهایش گفتگو می‌داشت ، از جمله چنین می‌گفت : «سعدی بسیار میهن‌پرست بوده و اینست شعرها در ستایش شیراز سروده». هفته‌ی آینده جوانی دیگر که از حافظ و شعرهایش سخن می‌راند او نیز حافظ را بمیهن‌پرستی ستود و شعرهای او را درباره‌ی «جعفرآباد» و «مُصَلّا» دلیل آورد.

می‌خواهم شما از این داستان نخست چگونگی «پرورش افکار» را بدانید. دستگاهی که با آن هایهوی راه افتاده ، و در همه‌ی شهرها بایستی هفته‌ای یک بار با بودن سران اداره‌ها نشست برپا شود ، نود درصد گفتگوها از سعدی و حافظ و خیام و مولوی و شیخ عطار و جامی و انوری و مانند اینها می‌بود.

دوم شما ببینید که این جوانان از میهن‌پرستی چه معنایی می‌فهمند. «میهن» را تنها خاک و زمین شناخته و آن را تا به یک شهر ، کوچک می‌گردانند. روشنتر گویم : میهن را جز بمعنی «زادگاه» نمی‌شمارند. «پرستش» را نیز «دلبستگی نمودن با زبان» پنداشته بشعر سرودن ارجی می‌گزارند و در میهن‌پرستی بآن بس می‌کنند.

اینست نمونه‌ای از آگاهی این پروردگان فرهنگ. «میهن‌پرستی» که یک عنوان بسیار ارجداری در زندگانی امروزیست ، اینان از معنی آن بیکبار ناآگاهند ، و چون نامش را شنیده‌اند از پیش خود یک معنای بسیار پستی بآن داده‌اند.

بارها دیده‌ام کسانی از ایشان می‌آیند و می‌نشینند و من می‌بینم چون معنی میهن‌پرستی را نمی‌دانند ، زبان بایراد باز کرده می‌گویند : «میهن‌پرستی از تعصب است. وگرنه چه فرق دارد آدم در ایران زندگی کند یا در عراق ...». بارها ناچار شده‌ام جلو سخنشان را گرفته میهن‌پرستی را برایشان معنی کنم. گفته‌ام : میهن‌پرستی باین معنای پستی که شما می‌فهمید نیست. میهن‌پرستی آنست که بیست‌ملیون مردمی که در یک کشور می‌زیند نخست درمیان ایشان پیمانی باشد که همدستی نمایند و در پیشامدها پشتیبان یکدیگر باشند. اگر به کرمانی یا خوزستانی آسیبی رسید ، آذربایجانی و گیلانی و همگی دیگران همدردی نمایند و اگر در خراسان گرفتاری پیش آمد مازندرانی و گیلانی و همگی دیگران به یاری شتابند ، همگی این کشور را خانه‌ی خود شناخته دست بهم داده بآبادی آن کوشند ، و در راه نگهداریش از جانفشانی بازنایستند. بنیاد میهن‌پرستی آن «ورجاوند پیمان باهم زیستن» است که مردم هر کشوری باید باهم دارند و این یک چیز بسیار ارجداریست که آبادی کشور و آسایش ملیونها خاندانها جز در سایه‌ی آن نتواند بود.

این داستانها را می‌نویسم تا اندازه‌ی بیمایگی این جوانان بدست آید. برای روشن گردانیدن سخن خود راهی بهتر از نوشتن این داستانها نمی‌بینم.


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (شش از هفت)


یک گواه نیک دیگری باین گفته‌های ما روزنامه‌نویسی ایشان است. یکی از چیزهایی که بسیار هوس می‌کنند روزنامه نوشتنست. ولی آیا معنی روزنامه را می‌دانند؟.. معنی چه چیز را می‌دانند که معنی روزنامه را دانند.

ما ناچاریم معنی روزنامه را اینجا روشن گردانیم تا اندازه‌ی دوری آنان از آن معنی شناخته گردد. باید دانست روزنامه همچون خود «نامه» است. این نامه‌ها که ما بیکدیگر می‌نویسیم خود یک خواستی در زندگانی نیست. بلکه افزاری برای خواستهای دیگری می‌باشد. نامه برای فهمانیدن سخنانی است که نامه‌نویس در دل می‌دارد و می‌خواهد به یک کسی که دور ازوست بفهماند. من سخنانی می‌دارم و می‌خواهم بفلان آشنای خود در قزوین یا در رشت برسانم. این کار یک بار با تلفن یا تلگراف تواند بود ، یک بار نیز با نامه‌نویسی.

به هر حال نامه‌نویسی بهر رسانیدن سخنانیست ، و اینست تا سخنانی نباشد نامه نباید نوشت. ولی اگر کسی خود نامه را خواستی بشناسد و بی‌آنکه سخنانی برای رسانیدن درمیان باشد خامه‌ای بدست گیرد و روی کاغذ را سیاه گرداند (یک جا پیکره‌ی دیو کشد ، یک جا تصنیفی نویسد ، یک جا افسانه ببافد) و برای یکی از خویشان و یا آشنایانش بفرستد و این کار را پیاپی کند ، آیا او را دیوانه نتوان شناخت؟!..

روزنامه نیز همین حال را دارد. خود آن خواستی نیست. روزنامه برای آنست که کسی یا گروهی یک راهی یا یک رشته اندیشه‌هایی را برگزیده‌اند ، و برای آنکه راه و یا اندیشه‌های خود را بدیگران بفهمانند و آن را میان مردم بپراکنند روزنامه‌ای یا مهنامه‌ای برپا می‌کنند که در شماره‌های آن سخن از راه خود رانده کم‌کم آنها را در مغزهای خوانندگان جا دهند. روزنامه برای چنین خواستی باشد ، و پیداست که یک روزنامه‌نویس باید از راه خود بیرون نرود و سخنی را که می‌نویسد تا بنتیجه نرسانیده دنبالش کند.

ولی این پروردگان فرهنگ از این معنی ناآگاهند. اگر چنین سخنی را هم شنیده‌اند ، فرانگرفته و باور نداشته‌اند. اینست از نافهمی ، خود روزنامه یا مهنامه را «خواستی» می‌شمارند ، و از یکی که می‌خواهد روزنامه بنیاد گزارد ، اگر شما بپرسید : روزنامه را برای چه خواهی نوشت ، از این پرسش بدش آمده خواهد گفت : روزنامه را برای چه نویسند؟!.. در هر کشوری روزنامه‌ها باشد و من هم می‌خواهم یکی را بنیاد گزارم.

در نتیجه‌ی همین نافهمیست که روزنامه‌ها که می‌نویسند تنها خواستشان پر کردن ستونهاست از هرچه بود بوده. از رمان ، شعر ، دشنام ، ریشخند ، کاریکاتور ، و مانند اینها. بارها می‌بینید در این ستون سخن از دین رانده و در ستون دیگری از فلسفه‌ی مادّی نوشته. در اینجا پند درستکاری داده در جای دیگری از زیرک بودن و پول درآوردن و پروای کسی و هیچی نکردن سخن رانده. امروز در این شماره گفتگو از دلبستگی بکشور و دولت کرده ، و فردا ستایشی گزافه‌آمیز از فلان حجة‌الاسلام (حجة‌الاسلامی که دولت را جائر و مالیات پرداختن و سرباز دادن بآن را حرام می‌شمارد) نوشته است.
بدتر از همه آنکه روزنامه‌ای را که بدینسان می‌نویسند آن را یک کار نیک و سودمندی می‌پندارند ، و اینجا و آنجا نشسته گردن می‌فرازند و با یک بیخردی بیمانندی بزبان می‌آورند : «مطبوعات راهنمای افکار جامعه است» که باید گفت : ای بیچارگان!.. ای بیچارگان!..

روزی یکی از آنان چنین لافی می‌سرود ، من ایراد گرفته معنی روزنامه را بدانسان که در اینجا بازنمودیم برایش روشن گردانیدم. با یک ستبررویی چنین گفت : «اینها را ما نیز می‌دانیم. ولی روزنامه باید موافق احساسات مردم باشد تا بخرند و صرف کنند ...». گفتم : شما نه تنها معنی روزنامه را نمی‌دانید ، معنی «دانستن» را هم نمی‌دانید. شما هر چیزی که بیش یا کم بگوشتان خورده آن را «دانستن» می‌شمارید. اینست هر کس هرچه بگوید خواهید گفت : «ما نیز می‌دانیم». ولی دانستن آنست که کسی سخنی را که می‌شنود نیک فراگیرد و راست و کج آن را بفهمد و اگر راست شناخت بدل سپارد و باور کند و آن را بکار بندد. شما اگر معنی روزنامه را بدانسان که من بازنمودم می‌دانید پس چگونه بکار نمی‌بندید؟!.. داستان شما داستان آن کرد است که می‌گفت : «زانم حمامست می‌پرسم خانه‌ی کیست؟!..». اینکه می‌گویید : «روزنامه باید موافق احساسات مردم باشد تا بخرند ...» بهترین دلیلست که معنی آن را نمی‌دانید و دروغ می‌گویید که می‌دانید. کسی که روزنامه را بمعنی راستش می‌شناسد و در معنی راستش می‌نویسد ، دربند فروش و سود آن نباید بود و برای فزونی فروش از سخن خود نباید درگذرد.


🌸

(از کتاب «امروز چاره چیست؟» ص 46 همبسته با گفتار بالا)
.

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (هفت از هفت)


از زمینه‌ی خود دور نیفتیم. از اینگونه گواهیها بسیار فراوانست و جای هیچ شگفتی نمی‌باشد. زیرا اینها که می‌شماریم و مانند اینها ، چیزهاییست که باید آمیغهایی را در زمینه‌ی آنها بجوانان در دبیرستانها یا دانشکده‌ها یاد دهند ، و چون یاد داده نمی‌شود ناچاریست که از معنی راست آنها آگاه نبوده ، و از پیش خود به هر کدام معنی پست و بی‌ارجی بدهند و هر یکی را با هوسهای خود سازگار گردانند.

برای آنکه نمونه‌ای از درسهایی که این جوانان در آموزشگاهها فرامی‌گیرند در دست باشد ، در پایان گفتار داستان دیگری را می‌آوریم : جوانی که دانشکده معقول و منقول را بپایان رسانیده و «رساله‌ی ختم تحصیل» نوشته ، نسخه‌ای از رساله‌اش در دست منست. در این رساله گفتگو می‌کند از «تأثیر فتنه‌ی مغول در ادبیات ایران». چیرگی مغولان که از دلگدازترین داستانهاست ، و در آن پیشامد ملیونها ایرانیان کشته شدند ، و ملیونها دختران ببردگی افتادند ، هزارها آبادی ویران گردید ، و خویها و اندیشه‌ها که پست می‌بود هرچه پستتر شد ، هر کسی که آن داستانها را در تاریخ بخواند باید پیش از همه در جستجوی شُوَندهای[سبب] آن باشد. باید جستجو کند که چه بوده که ایرانیان آن زبونی و درماندگی را در برابر دشمن خونخوار نشان داده‌اند. چه بوده که سی‌هزار تن از یک سر کشور پهناور و بزرگی کشتارکنان درآمده و از این سرش بیرون رفته‌اند ـ باید هر کسی بیش از همه این را بجوید. چنین داستان سراپا دلگدازی جوان دانشکده‌دیده تنها جستجوی این کرده که «ادبیات» (یا بهتر گویم : یاوه‌گویی شاعران که آنان نامش را «ادبیات» گزارده‌اند) در برخورد بآن داستان چه حالی پیدا کرده ، و از جستجوهای خود این نتیجه را گرفته «که چون خانان مغول بشنیدن مدایح و تربیت شعر و شاعر مدیحه‌گو عادت نداشته‌اند اینست جز یکی دو نفر مانند سلمان ساوَجی و اثیرالدین اومانی که آنها نیز هرگز با قصیده‌سرایان عصرهای پیش نمی‌توانستند برابری نمایند ، دیگر شاعر نامی قصیده‌گو در این عصر بوجود نیامده بخلاف غزل که در این دوره نهایت قوس صعود خود را پیموده و باوج ترقی رسید ...». جوان درمانده بسخنان دراز می‌پردازد در آن زمینه که در این زمان «غزلهای عرفانی» سروده گردیده و با صد بیخردی چنین می‌نویسد : «در این عصر امثال حافظ و مولوی و جامی ظهور کرده و مضامین لطیف عرفانی را در بهترین لباس نظم بعاشقان علم و معرفت نشان داده و ایرانیان را بصفای قریحه بعالم ادب معرفی کرده‌اند و می‌توان گفت یگانه‌علت اصلی برای رواج این عقیده همانا حمله و استیلای مغول و وارد شدن صدمات و بلایا بمردم بوده که دوستان خدا عنان اختیار از دست نداده و صبر و شکیبایی را شعار خود ساخته و دنیا را بدیده‌ی تحقیر نظر کرده و بی‌وفایی آن را مد نظر قرار داده و احساسات پاک خود را نظماً اظهار داشته‌اند».

در همین رساله یک رشته جستجوهایی است در این زمینه که آیا در زمان مغول برخی «تشبیهات جدیده» پیدا شده ، و شنیدنی‌تر آنست که روزی که بایستی این رساله از دیده‌ی استادان بگذرد ، من برای کاری بدانشسرا رفته بودم و دیدم گفتگو درمیانست ، و یکی از استادان که پیرمرد است با یک خشمی چنین می‌گوید : «باید خودش بیاید و توضیحات دهد. در اینجا می‌نویسد تشبیه زلف بمار در زمان مغول پیدا شده ، پس باین شعر عبدالواسع جبلی چه می‌گوید؟..». اینست نمونه‌ای از دانشهای استادان و آنچه بجوانان یاد می‌دهند.


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : از کار وارونه جز نتیجه‌ی وارونه برنخیزد (یک از شش)


نتیجه‌ی گفته‌های ما در گفتار گذشته آنست که فرهنگ که بایستی روانهای جوانان را نیرومند گردانیده ، فهمها و خردهای ایشان را بکار اندازد ، وارونه‌ی آن را نتیجه داده روانهای جوانان را هرچه ناتوانتر گردانیده ، خردها و فهمهای آنان را بیکاره می‌گرداند.

اکنون می‌خواهیم بگوییم که نتیجه‌ی این کار وزارت فرهنگ آن می‌شود که جوانانی که از دبیرستانها و دانشکده‌ها بیرون می‌آیند و درمیان توده زندگی آغاز می‌کنند بیشتر ایشان (نه همگیشان) ، راهنماشان در زندگی جز هوس و خودخواهی نیست ، و این خود زیان بس بزرگیست که بایستی برای گفتگو از آن کتاب بزرگی نوشته شود ، ولی من ناچار خواهم بود در اینجا بکوتاهی سخن رانم.

وزارت فرهنگ چون یکسره بوارونه‌ی بایای خود رفتار می‌کند ، ناچاریست که از کارش نتیجه‌ی وارونه پدید آید ، ناچاریست که بجای سود ، زیان در دست باشد. من اینک زمینه را روشن خواهم گردانید :

سی و هشت سال پیش در ایران جنبش مشروطه خواهی پدید آمد و پس از کشاکشها و خونریزیها مشروطه در این کشور پذیرفته گردید. این پیشامد برای ایران بسیار ارجمند می‌بود. زیرا مشروطه بهترین گونه از گونه‌های سررشته‌داریست. چیزی که هست مشروطه پذیرفتن یک کشور تنها با آن نیست که یک قانون اساسی نوشته شود و یک پارلمانی باز شود. برای پایدار گردیدن مشروطه در یک کشور ، بیش از همه ، باید توده معنی مشروطه را بفهمد و آن را بخواهد و خود را شاینده‌ی[=لایق] آن گرداند. زندگانی در زیر یوغ پادشاهان خودکام با زندگی آزاد در یک کشور مشروطه دو تاست. برای این ، شایستگی دیگری می‌خواهد. مردمی که به شورش[=انقلاب] برخاسته با پادشاه خودکام می‌جنگند و مشروطه می‌خواهند ، این جنگ و شورش معنایش آنست که می‌خواهند دست آن پادشاه را کوتاه گردانیده ، مردمْ خودشانْ کشور را راه برند. اینست در کشور مشروطه باید هر یکی از جوان و پیر ، زن و مرد ، توانگر و کمچیز ، و شهری و روستایی ، خود را پاسخده[=مسئول] نگهداری آن کشور بشناسد و کوشش بآبادی آن را بایای خود بداند. چنانکه در معنی میهن‌پرستی گفتم باید درمیانه پیمان وَرجاوَندی[مقدس] بنام «هم‌‌زیستن» باشد.

اینهاست معنی مشروطه. ولی در ایران چون جنبش برخاست این سخنان بمیان نیامد. شورش مشروطه‌خواهی در ایران ، بیش از همه ، جنگ دادخواهی با ستمگری می‌بود. اینست معنی درست مشروطه بمردم فهمانیده نشد و هنوز پس از سی و هشت سال یکی از هزار مردم معنی راست آن را نمی‌داند.

از آنسوی ایرانیان چند هزار سال در زیر یوغ پادشاهان زیسته کتابهاشان و دلهاشان پر از پندارهای پست شاه‌پرستی و دستورهای زیردستی و مانند اینها بود که پس از مشروطه بایستی از میان رود و بازنماند. یک توده‌ای که بزندگانی آزاد دمکراسی پا می‌گزارند ، باید اندیشه و سَهِشهای آنان نیز دیگر گردد.

از اینرو یکی از کارهایی که بایستی در ایران انجام گیرد این می‌بود که آن پندارهای کهن زمانهای گذشته از میان رود و آن کتابها از دست مردم گرفته شود. مثلاً فردوسی خود مرد نیکی بوده ولی سخنان او که بیش از همه ستایش پادشاهان خودکام و دربارهای ایشانست ، در این روزگار سراپا زیانست و بایستی از میان برخیزد. از کتاب فردوسی تنها در زمینه‌ی زبان می‌شود سودجویی کرد.

هنوز این فردوسیست که خود مرد نیکی می‌بوده ، چه رسد بدیگران که سراپا پستی و آلودگی می‌بوده‌اند ، و گفته‌هاشان پر از ستایش شاهان خودکام و دستورهای پست بردگی و زیردستیست.

یکی از ایشان نظامیست که وزارت فرهنگ او را «حکیم نظامی» می‌خواند. این مرد چندان پست می‌بوده که زندگانی خود را با ستایش شاهان کوچک و بی‌ارج زمان خود گذرانیده و بنامهای ایشان مثنویها سروده ، و چاپلوسی و بیرگی را تا آنجا رسانیده که در برابر یک بهرام‌شاه کوچکی خود را سگ (بلکه کمتر از سگ) گردانیده و از او استخوان خواسته است :

با فلک آن دم که نشینی بخوان پیش من افکن قدری استخوان
کاخر لاف سگیت می‌زنم دبدبه‌ی بندگیت می‌زنم

در دیده‌ی این مرد بهرام‌شاه که فرمانروای یک شهر ارسنجان بیش نمی‌بوده ، شبها با فلک همنشین می‌شده و روزی بمردم می‌بخشیده [=قسمت می‌کرده] ، و اینست برای خود که لاف سگی بهرام‌شاه را می‌زد استخوان خواسته. تفو بر تو ای مردک پست بیرگ !..

همین مرد در ستایش پادشاهان خودکامه می‌سراید :

پیش خرد شاهی و پیغمبری چون دو نگینند به یک انگشتری

آن پادشاهان خودکام هوسباز با برانگیختگان خدا در یک شمار می‌بوده‌اند!..


👇