پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
📖 درباره‌ی کتابسوزان
(از کتاب «یکم دیماه 1322)

🖌 احمد کسروی

🔸 تکه‌ی یک از یک


همگی می‌دانید که ما چند سالست جشن کتابسوزان گرفته‌ایم و امروز این نشست برای همانست. چنانکه بارها گفته‌ایم ما این کار را از روی هوس ، یا از راه تندروی ، یا بنام ستیزه با این و آن نمی‌کنیم. بلکه از روی فهم و بینش این رفتار را برگزیده‌ایم و هوده‌ی[نتیجه] بزرگی از آن می‌خواهیم.

کسانی چون می‌شنوند ما کتابها را بآتش می‌اندازیم دهانشان باز می‌ماند. چه کنند بیچارگان! تاکنون از زیان این کتابها آگاه نشده‌اند. در نزد آنان این کتابها سرچشمه‌ی فرهنگ و دانش است.

آنان کسانیند که درماندگی و بدبختی توده را با دیده می‌بینند و خود نیز در آن بدبختی گرفتارند ، و با اینحال تاکنون نیندیشیده‌اند که سرچشمه‌ی آن درماندگی و بدبختی چیست؟!.

ولی ما نیک می‌دانیم که آنچه توده‌های شرقی را باین روز انداخته گمراهیهای گوناگون و درهمیست که از هزار سال باز (1) رواج داشته و مغزها را پر گردانیده ، و چون می‌کوشیم که آن گمراهیها [را] براندازیم ناچاریم که کتابها را که سرچشمه‌ی آنهاست از میان برداریم. این کار ما درست ماننده‌ی «پلشت‌روبی» (2) است که پزشکان می‌کنند. آنان هنگامی که به بیماری می‌پردازند تنها به بهبود او بس نکرده بخانه‌ای که خوابگاه او می‌بوده و به رختها و دیگر کاچالش[اثاث] نیز می‌پردازند و آنها را از میکروبها پاک می‌گردانند. ما نیز همان کار را می‌کنیم. بلکه ما آتش به زایشگاه میکروبها می‌زنیم.

کسانی می‌گویند : از آن کتابها هزار نسخه بچاپ رسیده. چند نسخه را که شما بسوزانید چه نتیجه تواند بود؟!. می‌گویم : امروز آغاز کار است و خواهد رسید روزی که پشته‌ها افرازیم و همه را در یکجا آتش زنیم. آنگاه این سوزاندن دشمنی نشان دادنست ، بیزاری جستنست. یک نتیجه‌ی این آن خواهد بود که مردم به بدی این کتابها پی برند و آن پرده‌ی ناآگاهی از جلو چشمشان برداشته شود.

یکی نیز می‌گوید : در اروپا کتابهای بدتر از این چاپ شود و کسی هم نسوزاند. خود مردم باید نیک باشند. می‌گویم : ما را با اروپا چه کار است؟! ما باید با اندیشه و فهم خود چاره بدردها کنیم. آنگاه کی در اروپا چنین کتابهایی هست؟!.. اگر در اروپا کسی کتابی نویسد و این بدآموزیهای زهرآلود صوفیگری یا خراباتیگری یا شیعیگری یا مانند اینها را بگنجاند او را دیوانه شمارند و آسوده‌اش نگزارند. در اروپا اگر کتابهای بدی هم بچاپ رسد هیچ کس بمردم درس بیغیرتی نخواهد داد. هیچ یکی نخواهد گفت : «پروای آینده نکنید ، در اندیشه‌ی گذشته نباشد ، دم را فرصت شمارده بمستی بکوشید». هیچ یکی نخواهد گفت : «پی کار و پیشه‌ای نروید ، نان از گدایی بخورید و بتهذیب نفس کوشید».

شگفتتر آنکه می‌گوید : «باید خود مردم نیک باشند». او نمی‌داند که نیکی مردم در دست خودشان نیست. ما اگر می‌خواهیم مردم نیک باشند باید از راهش بنیکی آنها بکوشیم ، و راه همینست که از گمراهیها و نادانیها بیرونشان آوریم و کتابهای زیانمند را از دسترسشان دور گردانیم.

این سخن او بآن می‌ماند که پزشکی که دستور «پلشت‌روبی» می‌دهد یکی ایراد گرفته بگوید :
«اینها برای چیست؟!.. مردم باید خودشان بیماری نگیرند».

این یک خویی[عادت] در ایرانیانست که هر کاری که دیدند و هر سخنی که شنیدند نافهمیده و نااندیشیده خُرده گیرند. می‌خواهند خود را بنمایند و برتری فروشند (3) . اینست باینگونه گفته‌های بسیار پوچ می‌پردازند.

چیزیست بسیار روشن : از هزار سال باز در ایران و کشورهای اسلامی پیاپی بدآموزیها پدید آمده : شیعیگری ، باطنیگری ، جبریگری ، صوفیگری ، فلسفه‌ی یونان ، خراباتیگری ، علی‌اللهیگری ، شیخیگری ، بهائیگری ؛ و اینها که هر یک گمراهی دیگری می‌بوده کم‌کم بهم درآمیخته و یک رشته پندارهای درهم گیج‌کننده‌ای پیدا شده ، و همه‌ی آنها بکتابها درآمده و از آنها بمغزها راه یافته ، و همانست که مایه‌ی درماندگی توده‌های بدبخت شرقی گردیده. اکنون که اندیشه‌های اروپایی بشرق رسیده ، اینها نیز نیک و بد درهم است ، و آنگاه با پندارهای گیج‌کننده‌ی کهن شرقی بهم می‌آمیزد و هرچه بدتر می‌گردد.

باز می‌گویم : سرچشمه‌ی بدبختی شرقیان اینهاست که باید از میان رود. امروز جوانان که سر می‌افرازند گرفتار اینها می‌شوند و بیشتر ایشان بیکبار تباه می‌گردند. اینست ما چنانکه از یکسو آمیغهای[حقایق] زندگی را می‌پراکنیم همچنان باید باین کتابها پرداخته بنابودی آنها کوشیم.


👇
این را هم بگویم : دشمنان ما دروغی پراکنده‌اند که ما قرآن را نیز بآتش می‌اندازیم. روسیاهان چون درمانده‌اند باین دروغ دست می‌یازند. من آشکاره می‌گویم : بسیاری از کتابهایی که نزد دیگران ارجمند است ما بآتش می‌اندازیم. اینک کتابها روی میز چیده شده درمیان آنها گلستان و بوستان سعدی ، دیوان حافظ و مفاتیح‌الجنان و مانند اینها هست و همه‌ی آنها درخور آتش است. ولی قرآن نزد ما گرامیست و ما پاسش می‌داریم. قرآن کجا و اینگونه سوزانیدن کجا؟!.. قرآن جای خود می‌دارد. درمیان کتابها یک نسخه از انجیلها می‌بود که شما دیدید من جدا گردانیدم. انجیل با آن سخنانی که درباره‌اش توان گفت با این کتابها که بآتش می‌کشیم در یک رده نیست. کتابهایی که بنیاد دینی از دینهای خدایی بوده باید پاسش داریم.


پابرگیها (از ویراینده) :

1ـ از هزار سال باز = از هزار سال پیش باین طرف.

2ـ پلشت‌روبی = ضدعفونی کردن.

3ـ برتری فروختن = خود را بهتر از دیگری / دیگران وانمودن.


🌸
📖 کتابسوزان و بدخواهان (از کتاب «یکم دیماه 1323)

🖌 احمد کسروی

🔸 تکه‌ی یک از یک


خدا را سپاس که ما را بینا گردانیده که سرچشمه‌ی بدبختیهای توده را بدانیم و ما را توانا گردانیده که بچاره‌ی آنها کوشیم. خدا را هزار بار سپاس.

بدانید ای جوانان ، بدانید ای نیکمردان ، این کار کتابسوزان که ما می‌کنیم از روی هوس یا دشمنی با این و آن نیست. بلکه برای چاره به بدبختی ملیونها مردمست که امروز گرفتار می‌باشند.

من خدا را گواه می‌گیرم که در این گفته‌ها و کرده‌های خود جز رهایی این مردم را از چنگال بدبختی نمی‌خواهم. مایه‌ی بدبختی این توده و دیگر توده‌های شرقی آن گمراهیها و بدآموزیهاست که در این کتابها گرد آمده. از هزارها سال باز هرچه پندار [=خیال ، خرافه] و بدآموزی از یونان برخاسته ، از هندوستان پدید آمده ، در عربستان پیدا شده ، در خود این کشور ریشه گرفته ، همه‌ی آنها در جامه‌ی شعر و عرفان و فلسفه و کیش در این کتابها جای گزیده. در این آخرها نیز گمراهیها و پندارهای اروپایی بآنها افزوده شده.

چنانکه بارها با دلیل نشان داده‌ایم سرچشمه‌ی درماندگی و بیچارگی ایرانیان (بلکه همه‌ی شرقیان) اینهاست. آن زنهای تیره‌روزی را که می‌بینید با چند تن فرزندان خود بیخ دیوار نشسته ، آن زمینهای بارده را که می‌بینید ویرانه و خشک افتاده ، آن زبونیها و خواریها را که در تاریخ این کشور می‌خوانید ، سرچشمه‌ی همه‌ی آنها اینهاست ، اینهاست ، اینهاست. وگرنه ایرانیان چه چیزشان کمتر از دیگرانست؟!.. آیا نیروهای مغزیشان کمتر است؟!. یا ساختمان تنیشان بآنها نمی‌رسد؟!.

ما اینها را دانسته‌ایم و باز دانسته‌ایم که در این کشور دسته‌ای هستند که سود خود را در این بدبختی و درماندگی توده می‌بینند و یکی از کوششهای بدخواهانه‌ی ایشان افزودن برواج این کتابهای سراپا زیان می‌باشد و در این باره وزارت فرهنگ رل بزرگی را بازی می‌کند.

برای من بسیار افسوس‌آور است که در برابر شما بایستم و از بدخواهی وزارت فرهنگ سخن رانم. ولی چه کنم؟!. آیا بتوده‌ی خود خیانت کنم؟!. آیا من نیز همچون دیگران باشم؟!.

شما نگاهی بهمین کتابها بیندازید تا از رفتار وزارت فرهنگ آگاه گردید. ببینید چند گونه رباعیات خیام بچاپ رسیده ، ببینید چند گونه دیوان حافظ پراکنده گردیده. آیا اینها کتابهای زیان‌آور نیست؟!.

اینک رباعیات خیام ، باز کنیم و یک رباعی بخوانیم :

چون نیست ز هرچه هست جز باد بدست چون هست ز هرچه هست نقصان و شکست

انگار [=فرض کن] که هست هرچه در عالم نیست پندار که نیست هرچه در عالم هست

ببینید چه سخن پوچی! چه فلسفه‌ی زهرآلودی : «انگار که هست هرچه در عالم نیست». مثلاً : ما اکنون چنان انگاریم که یک‌ملیون سپاه می‌داریم و با آن دل خودمان را خوش کنیم ، چنان انگاریم که کشورمان سراسر آباد است و بهمین انگار بس کنیم ، چنان انگاریم که ما نیز درمیان دیگر توده‌ها سرفرازیم و خواری و سرافکندگی خود را فراموش گردانیم. با همین انگارها خود را دل‌آسوده گردانیم و خیام‌وار جز در پی باده‌خواری و مستی نباشیم. اینست نمونه‌ای از فلسفه‌ی خیام.

همین کتاب زهرآلودست که دو سال پیش شنیدیم وزارت فرهنگ 250000 ریال برای چاپ یک نسخه‌ی قشنگ و نوین آن در بودجه‌اش پیش‌بینی کرده. آیا ما باین چه نامی دهیم؟!. آیا سزاست که در برابر این بدخواهیهای آشکار بخاموشی گراییم؟!. آیا سزاست چاه را در زیر پای خود و دیگران ببینیم و آواز درنیاوریم؟!.

همان وزارت فرهنگ در این سالهای آخر کوششهای گوناگونی در راه رواج صوفیگری و کتابهای صوفیان بکار برده ـ صوفیگری چیست ای جوانان؟..

آیا صوفیگری آن نیست که مردمان جهان را خوار دارند ، و کار و پیشه را بد شمارند ، و بخوردن و سیر شدن اگرچه از راه گدایی باشد خرسندی نمایند؟!. آیا صوفیگری این نیست؟!. آیا کتابهای صوفیان پر از نکوهش جهان و زندگانی نیست؟!. اگر نیست بگویید.

آیا این اندیشه‌ها در مغز یک توده بسود ایشانست؟! آیا همین اندیشه‌ها مایه‌ی بدبختی یک کشور و سرچشمه‌ی تیره‌روزی یک توده نمی‌باشد؟!. آیا در چنین زمانی که مردمان جهان با صد گونه افزارها بآبادی کشور خود می‌کوشند و یک سرزمینی هرچه آبادتر سرفرازی مردم آنجا بیشتر می‌باشد ، در کشور ما کوشیدن برواج اندیشه‌های صوفیگری و آنها را در مغزهای جوانان جا دادن چه عنوانی تواند داشت؟!. وزارت فرهنگ چه نامی باین کار خود می‌گزارد؟!. شما خودتان چه می‌فهمید؟!. من نمی‌گویم سخن مرا ناسنجیده بپذیرید ، می‌گویم بیندیشید و بفهمید و بمن پاسخ دهید.


👇

صوفیگری و خراباتیگری و مانند اینها که امروز برواجشان می‌کوشند ، یک بار در زمان مغول کار خود را کرده و تلخی خود را بمردم ایران چشانیده.

داستان دلگداز مغول را هر کسی شنیده و کم یا بیش دانسته. ولی تاکنون کسی باین جستجو نیفتاده که آن زبونی که ایرانیان در آن پیشامد از خود نمودند چه انگیزه می‌داشت؟.. ایران در آن روز کشور بسیار بزرگی می‌بود. آنگاه با جهان اسلام که تا نیمه‌های آفریقا کشیده می‌شد همبستگی می‌داشت. پس چه شد که در برابر مغول نتوانست ایستاد؟!. چه شد که بآن سختیهای دلگداز گردن گزاشت و بنگهداری خود نکوشید؟.

من ندانسته‌ام اندازه‌ی سپاه مغول چه می‌بود ولی یمه و سوتای دو سردار مغولی که از جیحون گذشته بدرون ایران آمدند و از خراسان گرفته تا آذربایجان و قفقاز کشتارکنان پیش رفتند شماره‌ی سپاه آنها را در کتابها نوشته‌اند که بیش از سی‌هزار تن نمی‌بود. ایرانیان آن زبونی و درماندگی را در برابر سی‌هزار تن نموده‌اند. آیا انگیزه‌ی این چه می‌بوده؟!.

در این باره جستجویی نشده. ولی ما آن را جسته و دانسته‌ایم. مایه‌ی آن زبونی و درماندگی ایرانیان چند چیز بوده که بیگمان باید یکی از آنها صوفیگری و دیگری خراباتیگری را شمرد.

اکنون جای بسیار افسوست که چیزی را که بدینسان آزموده بوده کسانی دامن بکمر زده می‌خواهند دوباره بیازمایند. پس از بنیاد یافتن مشروطه که وزارت فرهنگ در ایران پدید آمد یکی از بایاهای[وظایف] این وزارت آن بایستی بود که با صوفیگری و خراباتیگری و هرچه اندیشه‌های پست از زمان مغول بازمانده به نبرد سختی پردازد و ریشه‌ی آنها را براندازد. ولی جای افسوس است که ما امروز وارونه‌ی آن را در جلو خود می‌بینیم.

آنچه شنیده و یا دیده شده در این چند سال وزارت فرهنگ پولهایی در راه پراکندن کتابهای صوفیگری بیرون ریخته : شرح حال بایزید بسطامی ، شرح حال مولوی ، شخصیت مولوی ، منتخبات مثنوی ؛ کتابهاییست که با پول آن وزارت چاپ شده ، گذشته از پولهایی که در این راه باین و آن داده شده.

چراغ فلان پیره‌زن را خاموش گردانیده مالیات می‌گیرند و در چنین راهی بکار می‌برند. با پول مردم ریشه‌ی خودشان را می‌کنند.

وزارت فرهنگ بگوید این کار را چرا کرده؟!. بگوید این دلبستگی که بصوفیگری نشان داده شده از چیست؟.. بگوید این راه را زیر پای آن وزارت که گزارده؟..

وزارت فرهنگ پاسخ نخواهد داد. پاسخی نمی‌دارد که بدهد. ما خودمان باید داوری کنیم. باید بیندیشیم و بفهمیم.

ما باید از یکسو این کتابهای صوفیگری و مانندهای آنها را بآتش کشیده خانه‌ها را از آنها تهی گردانیم ، از یکسو هم وزارت فرهنگ را شناخته بدانیم که این دستگاه با دست بدخواهان توده راه برده می‌شود.


🌸
📖 سرچشمه‌ی بدآموزیها کجاست؟!.. (از کتاب «اکنون و آینده ما راست» ، بخش هفتم)

🖌 احمد کسروی

🔸 تکه‌ی یک از یک


... کتابهایی که از قرنهای گذشته بویژه از زمان مغول و پس از آن بازمانده و همچنین کیشهای گوناگون و راههای پراکنده‌ای که یادگار همان زمانهاست یک زیان بزرگی را دربر می‌دارد. زیرا بدآموزیهای آنها با اثری که در دلها دارد و جایگیر تواند بود هر آموزش دیگری را از اثر اندازد و سست گرداند و چنانکه نشان دادیم این یک چیز ناگزیریست و تا اینها درمیانست امیدی بنیکی توده‌ی ایران نتوان بست.

با آیین طبیعت نبرد نتوان کرد. بدانسان که شما نتوانید از یکسو هرچه می‌خواهید بخورید و از یکسو تندرست باشید و این در دست شما نیست هم بدانسان نتوانید چند رشته بدآموزیها را در دل جا دهید و با این حال دارای اندیشه و فهم درست باشید و خون گرم دارید ، و این نیز در دست شما نیست. شما باینها نام فلسفه یا ادبیات یا هر نام دیگری می‌خواهید بگزارید از اثرش نخواهد کاست.

از اینجا خواهید دانست که آنهمه دلبستگی که شرقشناسان اروپا با این کتابها و بدآموزیها می‌نمایند و کوششها در راه زنده نگه داشتن و رواج دادن آنها می‌کنند بهر چیست و این بدخواهان زیرک شرق چه نتیجه را می‌خواهند. نیز خواهید دانست که آنهمه ایستادگی ما در برابر اینها و تلاشهایی که بکار می‌بریم و همیشه یادآوری می‌کنیم از چه روست و چه چیزی ما را باین برانگیخته است.

درخور شگفت است که کسانی می‌روند و سالها رنج می‌برند و درس می‌خوانند و دانش می‌آموزند و اینها را که از دربایست‌ترین دانشهاست نمی‌دانند ، و بدانسان فریب بدخواهان را خورده تیشه بریشه‌ی خود می‌زنند. در اینجاست که باید فهمید آدمی چه ناتوانست و چه بیچاره است. باید فهمید که از رستگاری چه اندازه دور است.

در سال دوم پیمان که ما گفتارها درباره‌ی اینها نوشتیم بسیاری رنجیدگی نمودند و چون دستهای دیگری درمیان بود یک دسته با ما دشمنی نمودند و از نادانیها بازنایستادند. ولی ما یک چیزی که می‌دانستیم بد است و زیانهای بسیار می‌دارد نمی‌توانستیم چشم از آن پوشیم. اینست پروای آن نادانیها نکردیم و نخواهیم کرد.

شگفت‌تر آنکه کسانی در اینجا و آنجا نشسته و گردن کشیده و فیلسوفانه بسخن پرداخته چنین می‌گویند : «اولین اشتباه پیمان همین بود که با ادبیات مخالفت کرد و مردم را با خود دشمن گردانید». چه زشت است که آدمی نادان باشد و خود را بدانایی زند. یکی نمی‌گوید تو اگر نوشته‌های پیمان را خوانده‌ای آنچه ایراد بآن نوشته‌ها می‌داری بگو ، و اگر نخوانده‌ای پس چه جای گفتگو از آنست؟!. چه جای آنست که دشمنی مردم را برخ ما بکشی؟!.

یک دسته تا چه اندازه ساده‌درون باشند که نیندیشند و از خود نپرسند که اروپاییان که دشمنان بدخواهی بهر ما می‌باشند برای چه برواج یک رشته کتابهای کهن ما می‌کوشند؟!. برای چه آنهمه پولها در این راه می‌ریزند؟!. اگر اینها بزیان ما نیست چه سود دیگری بآنان دارد؟!. ببینید چنین چیزی تواند بود که یک توانگری در ایران بمیرد و هنگام مرگ چنین سپارد که فلان اندازه از دارایی مرا جدا کنید و در راه چاپ کردن کتابهای کهن کشور چین یا تبت بکار برید؟!. آخر این توانگر را با کتابهای یک کشور بسیار دوری چه آشنایی هست و چه سودی را از چاپ کردن و رواج دادن آنها برای خود چشم می‌دارد؟!. یک چنین کاری بسادگی تواند بود؟!. (1)

چنانکه گفتیم اینها هر یکی به تنهایی زمینه‌ی ارجداریست و ما در آینده باز از هر یکی سخنانی خواهیم راند. ما چشم می‌داریم که خوانندگان اینها را نیک خوانند و نیک اندیشند و با پاکدلی و غیرتمندی خود بما یاری کنند. دردهای ایران اینها و مانند اینهاست. ایرانیان در فهم و اندیشه بر بسیاری از دیگران برتری دارند و برای پیشرفت شایاتر می‌باشند و آنچه دست و پای ایشان را بسته همین گرفتاریها و مانند اینهاست.

ما در جای دیگر گفته‌ایم در بسیاری از ایرانیان دو نیروی روانی که فهم و داوری خرد باشد از کار افتاده. (2) این سخن را ناسنجیده نگفته‌ایم و بسیار درست است ، و انگیزه‌ی آن همین کتابها و بدآموزیهاست. زیرا بدانسان که اگر کسی خوراکهای ناسازگار هم خورد معده آنها را هضم کردن نتواند و از کار افتد هم بدانسان اگر کسی اندیشه‌های گوناگون ناسازگار را در دل جا داد ناگزیر فهم و خرد از جدا کردن آنها از یکدیگر و شناختن راست از کج فروماند و کم‌کم از کار افتد. این چیزیست که ما بیگمان می‌دانیم و همیشه دنبال خواهیم کرد.


👇
پابرگیها :

1ـ اشاره‌ایست به «اوقاف گیب» (E.J.W. Gibb Memorial Trust). اوقاف گیب چیست؟.. انگلیسیان چنین وانموده‌اند که یک دانشمند شرقشناس انگلیسی بنام گیب که به نوشتن ادبیات ترک میکوشیده پس از مرگ ، دارایی هنگفتی بجا گزارده بوده و مادر او برای زنده ماندن نامش این دارایی را وقف چاپ کتابهای کهن فارسی ، عربی و ترکی کرده. این اوقاف همینکه براه افتاد پرفسور براون را بریاست برگزید. برخی گفته‌اند مادر گیب نخست می‌خواست تنها کتابهای ترکی کهن را بچاپ رساند این براون بود که چون فارسی را دوست می‌داشت چاپ کتابهای فارسی را بکتابهای ترکی افزود. (برای کتابهای عربی هم دور نیست یک داستان دیگری ساخته‌اند). باید پرسید : چرا این مادر برای جاودانگی نام پسرش یک بیمارستانی در عثمانی (ترکیه) بنیاد نگزاشت؟! در همان انگلستان هم اگر بیمارستانی یا سازمان نیکوکارانه‌ی دیگری را بنیاد می‌نهاد ، نام فرزندش جاودانه می‌گردید. برای شرح بیشتر نگاه کنید بکتاب در پیرامون «ادبیات» ـ ویراینده

2ـ شماره‌ی چهارم سال پنجم[پیمان] دیده شود. ـ مهنامه‌ی پیمان


🌸
📖 گفتار آقای یزدانیان (از دفتر «یکم دیماه 1323»)

🖌 یزدانیان

🔸 تکه‌ی یک از یک


نخست امروز را که روزبه[=عید] یکم دیماه است بهمه‌ی یاران خجسته‌باد می‌گویم. سخنان کوتاهی که من می‌خواهم برانم در پیرامون این گفته‌ «سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز است و مغز پیرو اندیشه‌هاییست که در اوست» می‌باشد.

برادران پاکدین اگر بتاریخ بنگرند و داستانهای تاریخی را از دیده بگذرانند در تمام آنها گفته‌ی بالا را درست خواهند یافت. روزگارانی بوده یک دسته‌ی مردم در یک مکانی گرد آمده و تشکیل خانواده‌هایی داده‌اند. این خانواده‌ها تنها سود خود را بدیده گرفته و با دیگر خانواده‌ها بنای جنگ را گزارده‌اند. چند زمانی بر این گذشته ، اندیشه‌ها دیگر شده ، خانواده‌ها از دشمنی با یکدیگر کاسته‌اند ، هر چند خانواده دست بهم داده ایلی را درست کرده‌اند. سپس احتیاج آنها را وادار نموده که در مابین خود قرارهایی بگزارند. دسته‌ای بکارند ، گروهی بدروند و با یکدیگر خوش زندگی کنند.

این باهمی کم‌کم بزرگ شده و مملکتها ساخته ، نژادها پدید آورده. هر گروهی برای خود زمینی برگزیده و نام آن را میهن گزارده‌اند. کوتاه‌سخن همه‌ی کارهایشان از روی اندیشه‌هاشان بوده. اندیشه‌ها نیز گوناگون بوده. گاهی بسیار خوب و زمانی این شده که اندیشه‌های پستی در مابین آن توده‌ها پدید آمده. مثلاً مردم عربستان که در یک شبه‌جزیره‌ی سوزان زندگی می‌کرده‌اند اندیشه‌هاشان این بوده که هر گروه نفع خود را بر هر چیز ترجیح دهند و بر سر چیزهای بسیار کوچک باهم نبرد کنند ، دختران خود را زنده بگور گردانند و صدها مانند این که جز اندیشه‌های بیپایی نبوده. ولی ناگاه از مابین آنها مرد خدایی مثل محمد برخاسته و اندیشه‌های آنان را دیگر گردانیده ، راه زندگانی بآنها آموخته ، از آن زندگانی پست ببالاترین زندگانی که ممکن آن روز بوده رسانیده.

اکنون بیندیشید که چه چیز آن مردم بیابانی و دُژآگاه (1) را آنچنان گردانید که روزگارانی نیمی از جهان آن روزی را در زیر پرچم خود گیرند؟ جز اندیشه چیزی نبود. همه داستانهای پهلوانی ایران باستان را خوانده‌اند. آریو برزن را کسانی می‌شناسند. این همان مرد بزرگ است که در هنگامی که اسکندر به ایران حمله کرده بود در گردنه‌هایی جلو سپاهیان انبوه او را گرفت و با پرتاب سنگ نیمی از لشکریان او را نابود گردانید و سپس مردانه در راه ایران جان داد.

آیا چه چیز او را بچنین فداکاری وادار ساخت؟ آیا جز اندیشه‌هایش چیز دیگری بوده؟

ملک تیمور که مردانه در جلو سیل مغول ایستادگی کرد و آن خونخواران را شکست داد ، جز اندیشه‌هایش چه چیز او را بدین کار واداشت؟. اندکی پیش آییم : همان میرزا رضای کرمانی که با گلوله ناصرالدین‌شاه را در عبدالعظیم کشت آیا جز اندیشه‌هایش چیز دیگری او را برآن واداشت؟!. از تاریخ صدها بلکه هزارها مثل توانیم زد.

اندیشه‌ها در جهان بزرگترین کارها را انجام داده ، انقلابی همچون انقلاب کبیر فرانسه و انقلاب کبیر روسیه ایجاد نموده ، هزاران دانشها بجهان آورده. همین جنگ بزرگ کنونی را جز اندیشه‌ها چیز دیگری پدید نیاورده. (2)

این سخن بزرگ راهنمای ارجمند ما درخور هر گونه اندیشه است. پیمان از روزی که پخش شده همیشه این نکته را دنبال کرده و توجهش باین بوده ـ از سال نخست با رُمان که یک کار بیهوده‌ای بود جنگیده و این نشان داده که رُمان یک چیز بیهوده و بیپایی است و هزاران بدیها درپی دارد. و در همان زمان که این دیوانگی به منتها درجه رسیده بوده با سخنانی پرمغز آبروی رُمان را بر باد داده. اینکه می‌گویم به منتها درجه رسیده بود دروغ نیست این را خود آزموده‌ام.

من یک ماهی در یک کتابفروشی کار می‌کردم. روزی کتابها را بزمین ریخته بودیم که قفسه را درست گردانیم. همه‌ی آن کتابها رُمان بود و من برای اینکه بفهمم رُمانها در چه زمانی چاپ شده به هر یک نگاه می‌کردم و پس از حسابی که نمودم صدی هشتاد رُمانها در سالهای مابین 1308 تا 1313 نوشته شده و در همان هنگامها بوده که پیمان با رُمان به نبرد آغازیده سپس هم بشعرا پرداخته. شعر که در ایران جز یک هوس پستی چیز دیگر نیست حالت دیوانگی بخودش گرفته بوده و اینبوده که پیمان نشان داد شعرهای حافظ و سعدی برای اندیشه‌ها زهر کشنده است و سپس هم بفلسفه پرداخته. همه‌ی اینها برای آن بوده که این اندیشه‌های بیپای پست از بین برداشته شود. برای این بوده که این باهَماد[=حزب] پدید آید. برای این بوده که زندگانی راه دیگری گیرد.

چون نام فلسفه پیش آمد خوبست از کتابی در اینجا یاد نمایم. یک کتابی (در فلسفه) که حالا بآتش خواهیم کشید اگر کسانی خوانده باشند ، خواهند دید که چه گفتارهای سرسام‌آمیزی نوشته شده : «اینهمه کسان که در جهان کشته می‌شوند و اینهمه چیزها که از بین می‌رود برای اینست که مخزن فلک پر گردد مخزن فلک دینامی است».


👇
از این سخنان که جز مشتی پندار نیست در این کتاب پر است و خودش هم در کتابش می‌گوید که اینها را از روی جستجو پیدا نکرده‌ام بلکه شبی بمن وحی شده.

اینست نمونه‌ای از اندیشه‌های این مردان. باید دید با این اندیشه‌ها کارهایشان چگونه است. باری ما امروز را ، بنام جشن کتابسوزان گرد هم جمع شده‌ایم که بر این کتابها آتش زنیم. زیرا این کتابها اندیشه‌های ما را پست می‌گرداند و باین هوده[=نتیجه] کارهای ما هم پست خواهد شد.

امروز را ، بنام اینکه خود را از بدیها و پستیها پاک می‌گردانیم کتابها را بآتش می‌کشیم. این کار را بهوس نمی‌کنیم. بلکه از روی اندیشه و برای رهایی خود و فرزندانمان می‌نماییم ، می‌نماییم که خود را بپیراییم و آماده سازیم که در جهان سربلند زندگی کنیم ، این کتابها که بآتش می‌کشیم بلای جان ما شده ، مانند میکروبهایی بر پیکر ما چسبیده. ما با آتش این میکروبها را می‌کشیم تا این اندیشه‌های پست از میان برخیزد.

برای توجه خوبست بار دیگر گفته‌ی راهنمای ارجمند خود را تکرار کنم : «سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز است و مغز پیرو اندیشه‌هاییست که در اوست».

در پایان می‌گویم که من خود هم هنگامی بدرد رُماننویسی گرفتار شدم. ولی خدا را سپاس که چراغی همچون پیمان راهم را روشن ساخت و از گمراهیها برهانید. اینست اکنون همه‌ی آن نوشته‌ها را که در اینجاست بآتش می‌کشم.


پابرگیها :
1ـ دژآگاه = کسی که آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگ نادیده و ناتراشیده باشد.
2ـ خواست جنگ جهانگیر دوم است.

🌸
آقای یزدانیان
✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود

(تکه‌ی 1 از 5)

جای خشنودیست که رفته رفته در پیرامون اندیشه‌ها و کوششهای احمد کسروی نوشته‌هایی در این گوشه و آن گوشه پدیدار می‌گردد که در آنها بجای هایهوی و بدزبانی می‌کوشند به سخنان خود دلیل ‌آورند. یکی از کوششهای کسروی و باهَماد آزادگان پس از کشته شدن او ، که در پیرامونش بیش از هر زمینه‌ی دیگری هایهوی و رنجیدگی بیجا شنیده ‌شده «جنبش کتابسوزان» است.

در گذشته هرچه در این باره می‌شنیدیم پیدا بود گوینده رنج خواندن درست یک گفتار را نیز بخود هموار نگردانیده و همینکه نام کتابسوزان را شنیده ، بی‌آنکه اندیشه بکار برد و در پیرامونش بجستجویی برخیزد تا نیک و بد و راست و درست آن را دریابد به هایهوی و گله‌گزاری برخاسته. بویژه که گفته می‌شد همباوران کسروی دیوانهای شاعران بنامی همچون سعدی و حافظ و مولانا و نیز کتابهای دعا و مانند آنها را می‌سوزانند.

ولی چندیست می‌بینیم کسانی نزدیکتر آمده با متانت و اندیشه به گفتگو درمی‌آیند. این گرایش جای خشنودیست. یک نمونه از آنها که با زبان فرهنگ و ادب نوشته شده ، نوشته‌ی زیر در پایگاه اینترنتی «تریبون زمانه» می‌باشد.[1]

نویسنده‌ی خرده‌گیر درباره‌ی کتابسوزان چنین می‌نویسد :

{... کسروى در هواخواهی از کار خود می‌گفت :
«چنان‌ که بارها گفته‌ایم ، ما این کار را از روی هوس ، یا از راه تندروی ، یا بنام ستیزه با این و آن نمی‌کنیم ؛ بلکه از روی فهم و بینش این رفتار را برگزیده‌ایم و هوده (نتیجه)‌ی بزرگی از آن می‌خواهیم. کسانی چون می‌شنوند ما کتاب‌ها را بآتش می‌اندازیم دهانشان بازمی‌ماند. چه کنند بیچارگان! تاکنون از زیان این کتاب‌ها آگاه نشده‌اند. در نزد آنان این کتاب‌ها سرچشمه‌ى فرهنگ و دانش است.» (۱)

اما کسروی و یارانش از کتابسوزانشان چه خواستی در سر می‌داشتند؟ کسروی در جای دگر خواست خود و یارانش را اینچنین روشن ساخته است :

«در میانه‌ی نبرد خویش[با بدآموزی‌های زهرناک] ، … دیدیم که سرچشمه‌ی گمراهیها و ‌نادانیها کتابهایی‌ست که یادگار دوره‌های زبونی و بدبختی این کشور است و تا این کتابها در میان است ریشه‌ی نادانیها برنخواهد افتاد : زیرا کسانی آنها را خواهند خواند و بدآموزیها خواه ناخواه در دلها جای خواهد گرفت. از اینرو به خود بایا [= واجب] شمردیم که به نابود گردانیدنِ آنها کوشیم و بهترین راه را سوزانیدن آنها دیدیم ، زیرا در سوزانیدن از یکسو بی‌ارجی و بلکه زیانمندی آنها را نشان داده‌ایم و از سوی دگر از راه آسانی نابودشان گردانیده‌ایم.»[2]

در اینکه کتابهایی که کسروی و یاران‌اش به زبانه‌های آتش می‌سپردند ، *در کنارِ بسی اندیشه‌های نغز *، دربر دارنده و سرچشمه‌ی اندیشه‌های زهرناکِ یادگارِ دورانِ زبونی ایرانیان‌اند گفتگویی نیست : این خود نکته‌ی ارجمندی‌ست که ایرانیان امروز به همّت والای کسروی ، به اندیشه‌ی توانا و تیزبین ، و به سخنانِ روشنگرش وامدارند ؛ اما در این استدلال نکته‌ای باریک از دیدگانِ تیزبین کسروی گریخته است : داستانِ زایش و مرگ اندیشه‌ها چنان نیست که با از میان برداشتن کتابهای دربردارنده‌ی اندیشه‌های زیانبار ، آن اندیشه‌ها از میان برخیزند : کسروى ، بسا که چنین مى‌اندیشید : کتاب مسموم جان را همچنان بیالاید که خوراک مسموم تن را. پس همچنانکه خوراک مسموم را نابود می‌باید کرد ، کتابِ مسموم را به زبانه‌هاى آتش مى باید سپُرد. اما این «قیاس مَع‌الفارق» خود به همان پایه زیانبار است که اندیشه‌هایی که آماجِ نبرد گیرَد : آرى ، نابود ساختن خوراکِ زیانبار فضای زیست را پاکیزه گرداند اما سوزاندن کتاب زیانبار ، به جاى جَدل با اندیشه‌هاى زیانبار یا نادرستی که دربر می‌دارد ، فضای اندیشه را تیره‌تر از پیش گردانَد : اندیشه‌هاى زیانبار و نادرست با جدل دور رانده شوند و کم‌اثر ، و نه بی‌اثر گردند : سمِّ خوراک مسموم را هر چند با خوراک پاکیزه بی‌اثر نتوان گردانید ، سمّ ِ سخن مسموم را با سخن و تنها با سخن می‌توان ستُرد. سوزانیدن کتابها اما با خفه ساختن صداى گویندگان و نویسندگان ، اندیشه‌هاى نادرست یا زیانبارشان را نه تنها نابود نسازد ، که تنها چونان عقده‌هاى زهرآگین ، در نهانخانه‌ى دلها بر جاى گذارَد تا به ناگاه نیرومندتر از پیش سر برآرَند ، و سایه‌ی شوم سستی و بیچارگی را بر خردها و جانها بیش از پیش بگُسترند ...}
___________________
(۱). سخنرانیِ روز یکم دیماه ۱۳۲۲
(۲). دادگاه، چاپ ۱۳۲۳، گفتار یکم .

👇
تا اینجا بود سخن نویسنده‌ی خرده‌گیر. در این سخن نکته‌ی ارجداری هست که از هر باره که بنگریم جای اندیشیدن و پرداختن دارد. آن نکته اینست که از میان بردن یک بدآموزی تنها از راه «جدل» با آن اندیشه انجام پذیرست ـ با نابودی نوشته‌ها یا بستن آموزشگاههایی که آن بدآموزی را یاد می‌دهد شدنی نیست. لیکن بهترست بجای جدل «بازنمودن حقایق و پیش کشیدن داوری خرد» بگوییم. زیرا جدل (یا چَخیدن) بیشتر بمعنی ستیز بکار رود.

(دومین تکه از این گفتار را فردا خواهیم آورد)

[1] : https://www.tribunezamaneh.com/archives/231204
✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود

(تکه‌ی 2 از 5)

سخن نویسنده‌ی گرامی را می‌توان بدینسان درستتر گردانید : باید گمراه بودن و زیانمندی بدآموزیها و اندیشه‌های زهرآلود یا هر گونه اندیشه‌ی ناراستی ‌را با پیش کشیدن حقایق ، یاوری گرفتن از دلیل و داوری خرد ، نشان داد و از نیرو انداخت. اگر چنین نشود ، ریشخند ، بدزبانی و تحقیر ، زور یا هر شیوه‌ی دیگری نتیجه‌ی نیکی نخواهد داد و اگرهم اندیشه‌ای با چنان شیوه‌هایی خاموشی گیرد جز چندگاهی نبوده سپس در فرصتی دیگر همچون آتش زیر خاکستر سر برآورده راه خود را پیش خواهد گرفت.

پندار (اندیشه‌ی بی‌دلیل) و اندیشه‌های گمراه در جهان فراوان پدید آمده و فراوان نیز نابود شده. یک رشته از آنها با پیشرفت دانشها نابود گردیده. مثلاً پاستور دانشمندِ بنام با آزمایشهای خود نشان داد که از «نازنده» زنده پدید نمی‌آید (نظریه‌ی «خلق‌الساعه» را پوچ گردانید). من خود در کودکی این را شنیده بودم که اگر آجری را نمناک نگاه داریم پس از چندی از زیر آن کژدم پدید آید.

امروز حقیقتی که پاستور آن را بازنمود آن اندازه شناخته شده است که جزو «بدیهیات» بحساب می‌آید به این معنی که اگر همان گفته درباره‌ی پدید آمدن کژدم از آجر نمناک را بگویید ، پاسخ خواهید شنید که نه از آجر بلکه از تخم کژدم است که کژدم پدید ‌آید.

گردش خورشید بدور زمین را با آنکه دیداریست که هر روز به چشم می‌بینیم امروز جز بیسوادان که حقیقتش را نخوانده‌اند کسی باور ندارد. این هم جز با نشر گسترده‌ی حقایق ستاره‌شناسی انجام نگرفته است.

یک رشته‌ی دیگری از پندارها یا اندیشه‌های پوچ بکوشش خردمندان از میان رفته. مثلاً این حقیقت که آدمی آزاد زاییده شده و باید آزاد زندگانی کند و نمی‌توان مالک او شد و برده‌اش گردانید. آزادیخواهان جهان با این اندیشه‌ی ستمگرانه دهه‌ها بلکه سده‌ها نبرد کرده تا آن را برانداخته‌اند.

درباره‌ی نابودی اندیشه‌های غلط ، کسروی آن را نیک بازنموده. از جمله در کتاب «دین و جهان» چنین آورده :

«در جهان تاکنون این دو چیز در نبرد بوده‌اند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو آمیغهایی[حقایق] رو نموده و آنها را از میان برده. این نبرد همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است».[1]

«سرچشمه‌ی گمراهیها در خود آدمیانست. چیزی را که ندانستند بجای آنکه خاموش ایستند یا از راهش بجستجو برخیزند ، به پنداربافی پردازند و خود را دچار گمراهیها و نادانیها گردانند. در برابر آنها کسانی باید آمیغها را بازنمایند و با آن پندارها به نبرد کوشیده از میان برند».[2]

«کاری که ما می‌کنیم بیرون گردانیدن گمراهیها و نادانیها از مغزها و جا دادن آمیغها و داناکها [=آنچه دانند ، آگاهیها] در آنهاست ، و این دو کار باهم توأمست ، بلکه خود یک کار است. باین معنی که ما آمیغها را در دلها می‌گنجانیم تا بتوانیم بدستیاری آنها گمراهیها را بیرون رانیم.

... مغز آدمی کاسه‌ی مسی نیست که ما بگیریم و با شستن و خاک مالیدن از گمراهیها پاک گردانیم ... نادانیها و گمراهیها از مغزها هنگامی بیرون رود که آمیغها بجای آنها بیاید ، وگرنه بیرون نخواهد رفت و اگرهم رفت نادانیهای دیگری جای آنها را خواهد گرفت.

شما چنین انگارید که یک دسته مردم درباره‌ی گیتی پندار کهن پدران خود را می‌دارند و چنین می‌دانند که زمینیست پهن و هموار و آسمانهایی بروی آن ، یکی بالا دیگری ، و چنین انگارید که ما می‌خواهیم آنان را از آن گمراهی و نادانی بیرون آوریم ، آیا از چه راه توانیم؟ آیا با گفتن اینکه «نفهمیده‌اید» یا «اینها راست نیست» آن پندار از مغزهای آنان بیرون خواهد رفت؟.. بیگمان نخواهد رفت و هوده‌ای[نتیجه] از سخن ما جز سستی باورهاشان نخواهد بود. اگرهم یکی آن پندار را از دل بیرون کرد ، پندار غلط دیگری از پیش خود بجای آن خواهد گزاشت. پس بیرون راندن نادانیها از مغزها جز با یاد دادن آمیغها نتواند بود.

در همان زمینه‌ی کوششهای خودمان ، ما که با ده و چند کیش نبرد می‌کنیم و می‌خواهیم آنها را یکایک براندازیم ، اگر تنها بآن بس کنیم که بگوییم : «این کیشها بیپاست» و بریشخند و نکوهش پردازیم ، نتیجه آن باشد که باورها سست گردد ولی به همان حال بازماند (چنانکه روزنامه‌ها تاکنون این کار را کرده‌اند و این نتیجه اکنون درمیانست و خود یکی از گرفتاریهای توده ، همان می‌باشد) ، و ما هنگامی ‌توانیم آن کیشها را براندازیم که چنانکه از آنها نکوهش می‌کنیم و بیپایی هر یکی را بازمی‌نماییم ، معنی راست دین را نیز روشن گردانیم و در آن زمینه آنچه آمیغهاست با دلیلهای استوار نشان دهیم که اینها را در دلها جا دهیم و آنها را دور رانیم. تنها از این راهست که به نتیجه‌ی درستی توانیم رسید».[3]

[1] : دین و جهان ، سات 63
[2] : همان ، سات 71
[3] : همان ، سات 3 .