🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 11

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 2)


آقای روایی می‌نویسد :

«دائر بشعر و شاعری خواستم شرحی بنگارم متأسفانه در قدم اول مصادف بمقدمه شدم که اساس شعر و شاعری را همان تظاهرات عشقی و ذوقی قرار داده که سخت مورد اعتراض و انتقاد شماست و ناچار صرف‌نظر از نوشتن آن کرده و اینست مقدمه را برای آگاهی شما در ذیل می‌نگارم :

بشر ابتدایی گاهی هنگام هجوم غم و اندوه و یا موقع شادی و شعف خاصه که این دو حال ناشی از شیفتگی و دلدادگی بود بی‌اختیار با برخی از کلمات و عباراتی زمزمه و همهمه می‌کرد بدون اینکه خود ملتفت چگونگی آن باشد و نامی بروی آن بگذارد حاکی از احساسات درونی او و بالطبیعه طرز جمله‌بندی و آهنگش غیر از طرز گفتارهای عادی بود که خود نیز نمی‌دانست و یا متوجه نبود که این فرازهای غیرعادی چیست و از چه و از کجا تراوش می‌کند الا اینکه آبی بدان بآتش درونی خود می‌ریخت و دل خود را تسلا می‌داد اکنون نیز درمیان ایلات صحراگرد و روستاییان نمونه‌های بسیاری از آن جمله‌بندیها موجود است که بآهنگهای بومی خود می‌خوانند. بی‌شبهه حکم می‌توان کرد که این جمله‌بندیها و آهنگها تراوشهای همان قریحه‌ی شعری و موسیقی است که برای بشر فطری و غریزی می‌باشد و مانند همه‌ی قوا و موالید طبیعت در اول بروز خود ساده و ناقص است و رفته رفته در سایه‌ی ناموس تکامل ترقی کرده و صورت کنون را برخود گرفته.

چیزی که جالب توجه است این است چنانکه مشهود می‌باشد از همان عهد اول نخستین ظهور و بروز این قوه در وجود بشر با تأثیرات غم‌انگیز و احساسات عشق‌آمیز و افکار ذوقی و هوسات درونی توأم بوده چنانکه گویی بین اینها یک علاقه و ارتباط معنوی موجود و یا خود عشق و هوس این قوه را در وجود بشر برای شرح تاثیرات پرسوز و گدازی که در دل آدمی می‌گذرد استخدام کرده. در هر دلی که سلطان عشق خیمه و خرگاه برافراخت و در کشوری که لشگر غم به یغما پرداخت این قوه فوراً بترجمانی برخاسته و مانند آژانسهای اروپا بنشر وقایع و اخبار آنجا می‌پردازد و این قوه‌ی فطری مادامی که سادگی خود را از دست نداده بود همیشه با عشق و هوس دمساز و همراز بود و با ذوق و محبت همه جا همعنان می‌رفت ولی هر قدر بیشتر پیرایه و آرایش برخود گرفت و به هر اندازه زیادتر بلفافه‌های تصنع و تکلف پیچیده گشت بیشتر کدر پذیرفت و در حقیقت سوی مجاز گرایید تا بالاخره شاهد بازاری و یار هر جایی شد و با هر کس و ناکسی درآمیخت و با هر رند و قلاشی بیآویخت تا در خم اخلاق و عادات هر قومی رنگی بخود گرفت و در دست هر جماعتی زمینه‌‌ای تازه بدست آورد.

این مقدمه‌ مولود ملکات و تصورات خود من است و از کسی اقتباس نشده کسی را که در اساس شعر و شاعری اعتقاد این باشد البته موضوعهای عشقی و ذوقی شعر را نمی‌تواند مورد اعتراض قرار دهد مگر باندازه‌ای که عشقورزان غیرطبیعی آن را از خط حقیقت منحرف کرده و در عالم مجاز خرابکاری نموده‌اند. و نیز با همه‌ی مضرات اخلاقی که مدیحه‌سرایی و چاپلوسی شعرای قدیم دربر دارد بنده خود شعرا را مقصر و گناهکار نمی‌دانم هر عیب و نقیصه که در گفتار آنان باشد گناهش بتوده وارد است و آنها در همه حال تبعیت از افکار عمومی و مقتضیات وقت کرده‌اند و جز این چاره نداشته‌اند. شما بیست سال قبل ممکن نبود مطالب کنونی پیمان را بنویسید و اکنون نیز گفتنیها بسیار است که نمی‌توان گفت».


[پاسخ فردا خواهد آمد]
.

✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 کوشاد تلگرام

بخش 1 از 2

از سال 1357 که محمدرضاشاه برافتاد و ملایان به حکومت راه یافتند ، زبان پرفریب ، شکمهای سیری‌ناپذیر و دستان ستمگر خود و پیروانشان ، شئون مادی و معنوی زندگانی این توده را به نابودی کشانیده ، آبرویی برای ایران و ایرانی درمیان جهانیان بازنگزاردند.

دهها سال است مردم ایران از بس از این حکومت بیداد دیده‌اند که صدها بار آرزوی بازگشت حکومت محمدرضاشاه و رضاشاه را داشته و به زبان آورده‌اند. افسوس و صد افسوس! چه سود از این پشیمانی؟! آیا تنها با آرزو کردن کاری راه می‌افتد؟! آیا اکنون از پشیمانی نمودن ویرانیها آباد خواهد گردید؟! چهل و اند سال عقب‌ماندگی جبران خواهد شد؟! ملایان نه چنان ویران کرده‌اند که آنها را بتوان به آسانی بازساخت.

باید معترف بود که اشتباه کرده‌ایم ـ خامی بسیار بسیار بزرگی مرتکب شده‌ایم. اختیار خود را در همه‌ی شئون مادی و معنوی زندگانی برایگان بدست یک مشت مردمفریب آزمند ستمگر دادیم. تو گویی به مرد بدنامِ سیاهکاری وکالت بلاعزل دخل و تصرف در همه‌ی اموال و تصمیمهای زندگی خود را امضا کرده داده‌ایم.

کسان بسیاری که در آن روزها به برانداختن حکومت شاه کوشیده‌اند ، پشیمانی خود را با چنین جمله‌هایی بازمی‌نمایند : «ما نمی‌دانستیم چنین می‌شود» ، «ما نه بهواداری ملایان بلکه بهواداری آزادی و عدالت می‌کوشیدیم» ، «ما خواستار دولت بازرگان بودیم ...» یا شناخته‌ترین جمله : «انقلاب را از ما ربودند»!

کوتاهسخن ، ایرانیان فریب سختی خوردند که میوه‌ی آن جز پشیمانی ، رسوایی و ویرانی کشور نبود. پس نابجا نیست پرسشهای زیر را بپرسیم :

1ـ چه شد ما چنان فریب بزرگی خوردیم؟!
2ـ آیا امروز رشد یافته از خامی و فریبخواری درآمده و دیگر فریب نخواهیم خورد؟!

هستند کسانی که در پاسخ پرسشِ نخست ، پای بیگانگان را پیش می‌کشند. چنین پاسخی دور از راستی است ، گناه را به گردن دیگران انداختن و مسئولیت را از خود بازگردانیدن است. باید از اینان پرسید : «آیا بیگانه هر کاری کرده جز با دست ما کرده؟!. اگر ما مردمی بودیم که فریب نمی‌خوردیم یا در میانمان بی‌وطنانی نبود ، آیا آنها موفق می‌شدند؟!».

اینان با چنین اندیشه‌ی ناراستی به خواست ناراستتری راه می‌گشایند. اگر جوانان ندانند یا سالمندانی فراموش کرده باشند باید بیادها آورد. اینان همان راهی را می‌نمایند که مردم در سال 1357 پیمودند. از سالها پیش و بویژه در آن سال این پندار میان مردم نیرو گرفت که سرچشمه‌ی نابسامانیها و نارساییها تنها از حکومت و از خود شاه است و بس. اینبود مردمِ ناآگاه و خام از هر سو این را می‌شنیدند : «تنها مانعِ دمکراسی شاه است. امروز نباید اختلافهامان را به آشکار اندازیم. همه باید متحد شویم و او را براندازیم. سپس در فضای دمکراسی هر دسته‌ای می‌تواند باورهای خود را تبلیغ کند». ولی انجامِ کار چه شد؟! آیا مردم توانستند «شاهی» را براندازند تا به دمکراسی برسند یا اینکه تنها توانستند «شاه» را براندازند؟!. آن اندازه رشد سیاسی یا شایندگی درمیان مردم نبود که «شاهی» را براندازند و اینست ما گرفتار گونه‌ی دیگری از شاهی شدیم. راه اینان هم به آنجا خواهد رسید که مردم از یک سوراخ بار دیگر گزیده شوند.

چرا این حقیقت را که ما مردم فریبخوار و خامی هستیم انکار کنیم و همه‌ی بدبختیهامان را پای بیگانگان بنویسیم؟!

گذشته را به تاریخ و تاریخدانان وامی‌گزاریم و به پرسش دوم که اهمیت بیشتری دارد می‌پردازیم. می‌پرسیم : امروز چه اندیشه‌هایی در سر داریم و آیا براستی از گذشته درس گرفته‌ایم ـ درسی که بار دیگر فریب نخوریم؟! مگر فریب هر بار با یک رنگ و یک رخت نمایان می‌شود که گمان کنیم این بار دیگر فریب دیکتاتوری را نخواهیم خورد؟!. چرا نپذیریم که برای شایندگی (رشد سیاسی) و فریب نخوردن باید بسیار چیزها را بدانیم که هنوز نمی‌دانیم؟!

ما چون به سخنان و اندیشه‌های مردم می‌نگریم ، در آنها بهبود و بهتری نسبت به پنجاه سال پیش نمی‌بینیم. بلکه اگر بگوییم در بسیار زمینه‌ها «پس‌رفت» نیز می‌بینیم دور نرفته‌ایم. هستند کسانی که از این سخن رنجیده آن را نمک به زخم پاشیدن خواهند شمارد. آنها جنبشهایی را که در همین سالهای اخیر از ایرانیان دیده شده گواه آورده مردم را آگاه و بیدار و هشیار نشان می‌دهند.

راستی‌را شگفت است این اندازه فرق میان بینش ما و آنان! آنها مردم را نیک و بیدار و آگاه وامی‌نمایند ولی بوارونه‌ی آنها ، ما سراسر کوششمان اینست که مردم نیک و بیدار و آگاه بگردند.


👇

علت عمده‌ی این فرق آنست که آرمان ما نیرومندی و شایندگی توده‌ی ایرانست. آنست که ایرانیان به چنان پایه‌ای از شایندگی رسند که هیچگاه فریب نخورند. زیرا از پایه‌های شایندگی بینش و دانش و آگاهی و در نتیجه خام و فریبخوار نبودنست. ولی آنها بوارونه‌ی ما سرچشمه‌ی گرفتاریها و بدبختیها را تماماً از این حکومت می‌شمارند. بر سر کار آمدنشان را نیز از نقشه‌های بیگانگان می‌شمارند.

پس به مردم می‌فهمانند همینکه از خود جنب و جوشی نشان دادید و تظاهراتی کردید معدن همه‌ی فساد و ناپاکی این سرزمین را نابود کرده از بدبختیها خواهید رست. آیا این تحریک احساسات صرف نیست؟!. آیا این نهانیدن حقیقت نیست؟! آیا این به همان راهی نمی‌انجامد که در سال 57 انجامید؟! آیا این بار بیگانگان دست از نقشه کشیدن بازخواهند کشید؟!



🌸💐

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 12

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 3)


تا اینجا سخن آقای روایی بود. می‌گوییم : ما از عشق بیزاری نداریم و هرگز نمی‌گوییم که کسانی دل نبازند یا چون دل باختند بچامه‌سرایی نپردازند. آقای روایی بهتر می‌داند که در آذربایجان رسم بود که همینکه جوانی گرفتار عشق می‌گردید و راز او از پرده بیرون می‌افتاد یا مردی قهرمانیها از خود نموده یا بانجام کار بزرگی برمی‌خاست یا یک حادثه‌ی اندوهگین یا شادی‌آمیزی روی می‌داد کسانی بیدرنگ شعرهای عامیانه ساخته و بر زبانها می‌انداختند که گدایان دریوزه‌گرد آن را دم درها خوانده و بچه‌ها ازبر کرده در کوچه‌ها زمزمه می‌نمودند. شعر طبیعی اینهاست و هر کسی اینها را دوست می‌دارد.

در زمان شورش آذربایجان در یازده ماه که تبریز در محاصره‌ی سپاهیان محمدعلی‌میرزا بود هفته‌ای نمی‌گذشت که شعرهای تازه نسازند و بر زبانها نیندازند تا آنجا که مجاهدان آنها را در سنگرهای خود می‌خواندند.

در حادثه‌ی ویرانی ارومی بدست آسوریان تا دیرزمانی در کوچه‌های تبریز جز شعرهای عامیانه که در آن باره ساخته بودند شنیده نمی‌شد و دریوزه‌گردان و گدایان آنها را دم درها می‌خواندند.

اینهاست شعرهای طبیعی! آن دهقان‌بچه‌ی مازندرانی که در باغ خود گیاه می‌چیند و با آواز بلند مناسب حال و جایگاه خود می‌خواند :

از آن بالا میاد یک گله حوری
همه چادر سفید سینه بلوری

شعر طبیعی این شعرهای اوست.

همه‌ی ایراد من آنست که شعرای ایران چرا آنهمه از حال ساده و طبیعی دور افتاده‌اند و چرا هرگز نگاهی بپیرامون خود نمی‌کنند؟! چرا شعری که شایسته‌ی زمان و جای خودشان باشد نمی‌سرایند؟!

اگر شعرای ایران سخن از زبان طبیعت می‌گویند آن فشارهایی که در سالهای پیشین روس و انگلیس به ایران دادند که دل هر ایرانی را داغدار کرد چرا کسی از شعرا زبان بشکایت و بدگویی باز نکرد؟!

در ایران حادثه‌ی دلگدازی همچون داستان عاشورای 1330 [ق] روی داد و جز یکی دو تن از سخنوران زبان بسوگواری نگشادند؟!

از گذشته چشم می‌پوشیم. در همین زمان نزدیک کدام حادثه‌ای را شعرای ما بنظم کشیدند؟! از داستان گرفتاری شیخ‌خزعل خوانندگان پیمان آگاهی درستی دارند. آیا کدام شاعر ایرانی درباره‌ی آن فیروزی گرانبهای تاریخی قصیده سروده؟!

پس از نشر شماره‌ی هفدهم روزی دسته‌ای از دانشمندان : آقای سرورخان گویا و آقای محمدطاهر رضوی و مسیو ریپکا نمایندگان افغان و هند و چک‌اسلواک در کنگره‌ی فردوسی و آقای میرزا مایل تویسرکانی و آقای صفی‌نیا و آقای میرزا علی‌اصغرخان خازنی در خانه‌ی نگارنده‌ی این مقاله فراهم نشسته بودیم. آقای میرزا مایل که خویشتن از شعرا نیز می‌باشند نگارشهای مرا در زمینه‌ی شعر عنوان نموده شرحی راندند و مقصود ایشان هم آن بود که شعر زبان طبیعت است و ما نباید و نخواهیم توانست زبان طبیعت را ببندیم. گفتم : «من با شعری که زبان طبیعت باشد دشمنی ندارم. چیزی که هست کمتر کسی از شعرای ایران با زبان طبیعت سخن می‌گوید. با اینهمه من با شعرا کاری نداشتم اگر زیانکاری آنان نبود».


.

✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 کوشاد تلگرام

بخش 2 از 2

اینها در جاییست که شایندگی یک توده نشانگرهایی دارد که می‌دانیم در ایرانیان بسیار ناتوان است. موضوع چندان دامنه‌دارست که در یک گفتار و دو گفتار نمی‌گنجد ولی در هر حال در نوشته‌های خود به آن پرداخته با دلیلها نشان داده‌ایم.

تنها آنان نیستند که درپی چنان سرانجام شومِ تکراری می‌باشند. دسته‌های دیگری نیز هستند که اندیشه‌هاشان به همانجا (تکرار پیشامدهای 57) می‌انجامد. اینان سرچشمه‌ی همه‌ی بدبختیها را از «سوء مدیریت» می‌دانند و بس. به باور آنان همینکه مدیر یا مدیران کاردان بر سر کار آیند ، همه چیز رو براه خواهد شد. اینکه آرزو دارند کسی مانند رضاشاه باز اختیار کشور را بدست گیرد و یک تنه ایران را آباد گرداند از همین اندیشه برمی‌خیزد. ما این خامی را از اینان سراغ داریم.

آیا اگر یک تیم فوتبال از جوانان خودسر و گردنکش یا ناتندرست و ناتوان به یک مربی بسیار شایسته بسپارند ، او خواهد توانست به موفقیتهایی دست یابد؟! آیا اگر یک سرکرده‌ی شایسته و آزموده با یک دسته سربازان ناآزموده و نابسامان که میانشان اتحادی هم نباشد می‌توانند در میدان جنگ کاری را پیش برند؟!

اینان هیچ نمی‌دانند که همان مدیران کاردان را باید مردم نگاه دارند. اگر در مردم چنان شایندگی نباشد یک مدیر با همه‌ی کاردانی از عهده‌ی نامردمیها و توطئه‌ها برنخواهد آمد. آیا مردم قدر مدیر کاردانی همچون رضاشاه را دانسته توانستند نگاهش دارند؟!. امیرکبیر و قائم مقام را چطور؟! آیا آن مردان بزرگ توانستند همه‌ی توطئه‌ها را بهم زنند؟!

شاید کسانی این دسته‌بندیها (به گفته‌ی مردم : باندبازیها) را که در ادارات و شرکتها هست ، یک چیز عادی ‌شمارند ولی باید بدانند که اینها خود نشان دهنده‌ی برتری دادن مردم سودهای شخصی را به سود توده است. چه اگر سود توده را همگی بدیده داشتند ، دسته‌بندی معنی و جایی نداشت. اگر همه سود توده را بدیده گیرند ، آیا مدیران بهتر می‌دانند با شایستگان کار کنند یا با آشنایان و «بله قربان گویان»؟!

پس جا دارد پرسیده شود : «آیا اساساً ما توانای پدید آوردن و نگاه داشتن یک «سیستم شایسته‌سالار» هستیم؟!. اگر کارها را بدست یک مدیر کاردانی دادیم ولی کسانی که باید با او کار ‌کنند شایسته نبودند ، آیا او خواهد توانست به تنهایی شایستگان را برگزیند و ماندن آنها را تضمین کند؟!. آیا تواند با دسته‌بندیها برآید و خواست خود را پیش برد؟! (سرگذشت امیرکبیر و قائم مقام).

اگر کسی بیباکانه پاسخ اینها را «آری» گفت ، این بار می‌توان پرسید : آیا ما آماده‌ پذیرش حکومت دمکراسی و شایسته‌ی آن بودیم؟! اگر بودیم ، چه شد که مشروطه به انجام نرسید؟! چه شد که مردم به دیکتاتوری رضاشاه خشنودی نشان دادند؟!. مگر همان گردن نهادن به زور و پذیرفتن دیکتاتوری نیست که نمی‌گزارد «شایسته‌سالاری» محقق شود؟! اساساً مگر نه آنست که دیکتاتوری با دسته‌بندی آغاز می‌شود و استوار می‌گردد؟! پس از همه ، آیا امروز آماده و شایسته‌ی دمکراسی هستیم؟!

کسی که پاسخ اینها را دانست ، خواهد فهمید که گناه درماندگیها را به پای «سوء مدیریت» نوشتن چه اندازه بیجاست.

گفتاری که در ادامه می‌آید سخنانی است که بدنبال پیشامدهای شهریور 1320 پیش آمده و به آنها پرداخته شده. داستان شهریور 1320 را باید از تاریخ جست و آگاهی یافت. آنچه این گفتار را برای ما ارجمندتر از همیشه می‌گرداند مانندگی وضع امروزی با آن روز است.

در آن روز هم کوشیدند مردم را فریب دهند. کاسه و کوزه‌ها را بر سر یک تن شکستند و چنان وانمودند که آنچه پیش آمد از بیخردی و خودکامگی یک تن بود که او را «بحمدالله» برانداختند و بردندش و بدینسان مردم ، آزاد و نیکبخت گردیدند و «به دمکراسی رسیدند». ولی آیا چنان بود؟! آیا مردم به نیکبختی و آزادی رسیدند؟! چنان وانموده می‌شد که خودکامگی از رضاشاه بود و او که رفت خودکامگی نیز با او رفت و بازنخواهد گشت. اگرچه همه فریب نخوردند ولی فریبخواران نیز کم نبودند.

این گفتار ارزش نه یک بار بلکه بارها خوانده شدن را دارد. باید از این بخش از تاریخ کشور نیک آگاه شد. از این آگاهی نتیجه‌هایی توان گرفت که چند نمونه‌ از آنها در زیر می‌آید :

1ـ یک توده باید به چنان پایه‌ای از شایندگی رسد که نه یک تن بلکه صدها مدیران کاردان از آن برخیزند. باید به پایه‌ای از رشد رسد که دیگر درپی منجی نبوده ، خودش منجی خود باشد.
2ـ به آن پایه از شایندگی رسد که بیگانگان نتوانند اراده‌ی خود را به او تحمیل کنند.
3ـ بدانند که آگاه ، بیدار و هشیار بودن به سخن نیست به رفتار و اندیشه است. با اندیشه‌های هشتاد سال پیش ، رفتارها همان باشد که بوده. بهتر از این نمی‌توان بود. پس اگر درپی بهتری هستند باید ببینند چه نارساییهایی در اندیشه‌هاشان هست.

آگاهیها و حقایق ارجدار دیگر را در متن گفتار خواهید یافت. متن آن را از فردا تکه تکه خواهیم آورد.

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 13

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 4)


شعر را در ایران به سه بخش باید کرد : یکی شعرهای سودمند ، دو دیگر شعرهای بیهوده و بیجا ولی بی‌زیان. سوم شعرهای زیان‌آور. شعرهای سودمند از این گفتارهای ما بیرون است. ولی درباره‌ی دو بخش دیگر مثل پایین را باید زد :

بچه‌هایی در باغی فراهم آمده چنانکه خواهش سال و حال ایشان است ببازی برخاسته‌اند که جست و خیزها نموده هیاهو بلند می‌سازند. مردی در آن نزدیکی بخواندن و نوشتن پرداخته و آن هیاهوی بچگان او را از کار بازمی‌دارد. با اینحال او را نمی‌رسد که بر آنان پرخاش کرده از بازی بازدارد. لیکن هرگاه بچگان اندازه نگاه نداشته به شکستن درختها و کندن گلها برخاستند یا سنگ پرتاب نموده بخانه‌های همسایه آسیب رسانیدند در این هنگام است که باید جلو آنان را گرفت.

حال ما با شعرا همینست. بعبارت دیگر شعرا تا اندازه نگاه بدارند اگرهم بیهوده‌گوییها بکنند و هوش و فهم خود را تباه گردانند ما نکوهشی برای بیهوده‌گوییهای ایشان روا نخواهیم داشت.

ولی چه باید کرد با آن فرومایگان نادانی که در شعرهای خود نام پسران می‌برند و ایرانیان را سرافکنده‌ی جهان می‌سازند؟ یا بآن یاوه‌بافانی که بیخردانه طعنه بر خدا و پیغمبران زده مردم را بر باده‌گساری و بی‌پروایی دلیر می‌گردانند؟! آیا در برابر اینان می‌توان بخاموشی گرایید؟! آیا اینها زبان طبیعت است.

آن آتشی که مغولان به ایران زدند اگر شعرای ایران با زبان طبیعت سخن می‌سرودند بایستی تا قرنها جز بنفرین چنگیز و هولاکو زبان باز نکنند و صدها دیوان پر از سوگواری و نفرین و بیزاری گردانند.

تیمور لنگ آنهمه کشتارها را در ایران کرد که در یک روز در اصفهان هفتادهزار سر برید و پسر او در توس ده‌هزار سر خواست که چون سپاهیان ده‌هزار مرد پیدا نکردند سرهای زنان و کودکان را بریدند ، اگر شعرای ایران سخن از زبان طبیعت می‌گفتند بایستی هزار قصیده بیشتر در نکوهش آن مرد پلید بسرایند.

آن دلیریها که شاه‌منصور مظفری با سه‌هزار سواره در برابر دویست‌هزار سپاه تیمور از خود نمود که تا زمانها زبانزد خود تیموریان بوده اگر در ایران شعرایی بودند که سخن از روی فهم و دریافت برانند بایستی آن مرد دلیر ایرانی را موضوع صدها شعر گردانند.

ولی چه خواهید گفت اگر بشنوید که نه تنها یک قصیده در هجو آن دیو خونخوار سروده نشده بلکه شعرهای بسیاری در ستایش او سروده شده و بهنگام مرگش ماده‌‌تاریخها سروده و او را روانه‌ی «بهشت جاویدان» گردانیده‌اند؟!

چه خواهید گفت اگر بشنوید که شاعری که شاه‌منصور را در زندگیش ستایش کرده پس از مرگش که با یک سرافرازی بی‌مانندی مُرد دیگر نامی ازو نبرده؟! [1]

چه خواهید گفت اگر بدانید که شعرای زمان مغول شعرهایی سروده و چنگیز را فرستاده‌ی خدا ستوده‌اند که برای گوشمال مردم فرستاده شده بود؟!

ندارد گزیر از شهان روزگار
بود پادشا سایه‌ی کردگار

ولیکن سزاوار قوم و زمان
فرستد شهان را خدا بیگمان

گه از سایه‌ی لطف و گاهی ز قهر
دهد خسروان را خداوند بهر

اگر بندگان راستکاری کنند
همان از پی رستگاری کنند

شهی همچو ایشان بایشان دهد
که بیگانه به ز خویشان دهد

. . . . .
و گر بندگان را دگرگونه رای
بود خشم گیرد بر ایشان خدای

هم از خشم خود خسروی تیغ‌زن
فرستد بنزدیک آن انجمن

تو گویی که کاری ندارد دگر
نخواهد بماند یکی جانور

جز آزار مردم ندارد بیاد
نباشد بجز کار پیکار شاد

نه دیار ماند ازو نه دیار
برآید ز کارش ز گیتی دمار

شعرهایی است که حمدالله مستوفی در شاهنامه‌ی خود در دیباچه‌ی داستان چنگیز سروده ـ آن حمداللهی که امروز گورش در قزوین امامزاده شده و زیارتنامه برایش ساخته‌اند.



1ـ سه شماره پس از این یکی از خوانندگان و همراهان پیمان (آقای محمدحسین ناصر قمی) باین گفته بدینسان ایراد گرفته است : « .. وفات خواجه‌ی شیرازی[حافظ] قبل از شاه‌منصور بچهار سال اتفاق افتاده ...» کسروی بار دیگری این را ننوشته ولی آیت‌الله برقعی نامی که در سال 1330 کتاب حافظ‌شکن را در رد دیوان حافظ سروده به ممدوحان حافظ اشاره کرده در آنجا می‌گوید : «حافظ باین شاه‌منصور بسیار تملق گفته و اظهار عشق نموده و بلکه عشق خود را منحصر به او قرار داده و بعداً به قاتل او امیر تیمور نیز اظهار عشق کرده.».


🌸💐

✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 احمد کسروی

بخش 1 از 6

این شماره‌ی پیمان گفتارهایش تا نیمه‌ی شهریور [1320] بچاپ رسیده و تنها بخش تاریخ بازمی‌مانْد كه من بسفر شیراز و بوشهر رفتم و اینك پس از بیست‌ویك روز بازگشته‌ام.

در این بیست‌ویك روز در تهران داستانهایی رخ داده و دیگرگونیهایی پیشامده و اینست ما تاریخ را بشماره‌ی دیگر گزارده بجای آن این گفتار را می‌نویسیم.

در این هنگام كسانی چشم خواهند داشت كه ما نیز سخنان خود را دیگر گردانیم و چیزهای تازه‌ای نویسیم. ولی ما سخن دیگر نخواهیم گردانید و چیز تازه‌ای نخواهیم نوشت. گفته‌های ما همانست كه تا كنون گفته‌ایم و از این پس همانها را خواهیم گفت. ما دیروز می‌گفتیم : «یك مردمی باید خود نیك باشند تا پیش روند» كنون نیز همان را می‌گوییم و همان را دنبال می‌كنیم.

این در دیده‌ی ناآگاهانست كه پیشامدها چیز تازه‌ای می‌نماید و بآنها ارج بسیار می‌نهند. ما نیك می‌دانیم كه این پیشامدها جز نتیجه‌ی ناگزیر آلودگیهای خود توده نیست. ما از پیش این داستانها را دانسته ، و برای جلوگیری بچاره‌ی آن آلودگیها می‌كوشیدیم. كنون نیز چاره را ، بیش از همه ، كندن ریشه‌ی آنها می‌شناسیم و می‌باید باین كوشیم.

یك توده‌ی ناتوان و آلوده همیشه آماجگاه گزند و آسیب باشند و همیشه لگدمال دیگران گردند. این نتیجه‌ی ناگزیر ناتوانی و آلودگی ایشان است. یك جدایی میانه‌ی دانا و نادان اینست كه نادان بخودِ پیشامدها نگرد و بشادی یا دلتنگی از آنها پردازد. ولی دانا در جستجوی ریشه و سرچشمه‌ی آنها باشد و فریب نمایشهای بیرون را نخورد.

دور نروم : ما سرچشمه‌ی گرفتاریها را آلودگی خود توده می‌شماریم و برآنیم كه به این آلودگی چاره كنیم. دیروز باین می‌كوشیدیم امروز نیز بآن خواهیم كوشید و راه خود را دیگر نخواهیم گردانید.

🔸🔸🔸

من می‌بینم كسانی زبان باز كرده از پیشامدها و از اینكه یك پادشاهی از میان رفته شادیها می‌نمایند و بآن شاه رفته نكوهش دریغ نمی‌گویند. اینان كسانیند كه دیروز از ستایشهای گزافه‌آمیز بازنمی‌ایستادند بلكه چاپلوسی نیز می‌نمودند. ولی امروز بدینسان ببدگویی برخاسته‌اند. مرا با اینان سخنانی هست :

نخست : این نشان نافهمی ایشان است كه به پیشامدها ارج بسیار می‌گزارند و پروای سرچشمه و ریشه‌ی آنها را نمی‌نمایند. این از نادانی آنانست كه همه‌ی كارها را از یك تن می‌شناسند و از رفتن او شادیها می‌نمایند.

دوم : من می‌پرسم پس آن ستایشهای گزافه‌آمیز دیروزی چه بود؟!. آیا این پستی نیست كه دیروز آن چاپلوسیها را می‌نمودید و امروز این بدگوییها را می‌كنید؟!. شما اگر نام این رفتار خود را نمی‌دانید من یادتان دهم : این پست‌نهادی و بیشرمی است. اگر زیان آن را نمی‌شناسید من شما را بیاگاهانم : زیان این دیگران را بخود خندانیدن و یك توده را در چشم بیگانگان خوار و بی ارج گردانیدن است.

این خود خیم پستی است كه كسی تا تواناست او را بستایند و چون ناتوان گردید بنكوهش برخیزند. مردان آزاده با بدكاران در زمان تواناییشان ستیزند و جلو بدكاری را گیرند. آری شاعران بشما چنین یاد داده‌اند كه كسی تا بختیار و تواناست به او فروتنی نمایید و چون روزگار دستش را بست «بكام دوستان چشمش» درآرید. ولی این جز یك دستور پستنهادانه‌ای نیست. دستوریست كه از یك شاعر فرومایه‌ای در یك زمان زبونی ایران تراویده است.

می‌دانم شما پیش خود بهانه‌ای می‌دارید. شما یك دسته‌تان نویسندگانید و چنین می‌خواهید كه هر زمان عنوانی بدست آورید و سخنانی بهم بافید. یك روز ستایشگری كنید و یك روز به نكوهشگری برخیزید. باینده‌ای[وظیفه] برای خود جز سیاه كردن روی كاغذ نمی‌شناسید ـ پابندی بهیچ چیزی نمی‌دارید و دلهاتان بتوده نمی‌سوزد و بیخردانه معنی نویسندگی را این دانسته‌اید.

یك دسته‌ی دیگری بكار بزرگی یا بجایگاه والایی رسیده‌اید و جز دربند نگهداری آن نمی‌باشید ، و برای همین نگهداری ، دیروز آن چاپلوسیها را می‌نمودید و امروز این بدگوییها را می‌كنید. نه در اندیشه‌ی توده و رستگاری آن هستید و نه پروای شرم و آزرم می‌نمایید.

روی‌همرفته شما از این راه نان می‌خورید و پیش خودتان همین بهانه‌ی شماست. ولی باید بدانید كه این بهانه را دزدان و راهزنان نیز می‌دارند. آنان نیز از آن راه نان می‌خورند. بدانید كه از زشتترین كارها نان خوردن از این راههاست. از زشتترین كارها برای اندك سودی مایه‌ی بدنامی یك توده را فراهم آوردن است.


🌸💐

(همبسته با این نوشتار)

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 14

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 5)


شاید بگویید : حمدالله چون در زمان مغول می‌زیسته ناگزیر بوده که از چنگیز بد نگوید. می‌گویم : پس نیک چرا گفته؟!.. وانگاه چنانکه ما می‌دانیم او این شعرها را پس از مرگ ابوسعید آخرین پادشاه چنگیزی سروده و در آن زمان هرگز ترس برای او درمیان نبوده.

از همه‌ی اینها می‌گذریم : بشاعر زمان ما چه می‌گویید که درباره‌ی تیمور خونخوار می‌گوید :

رایت تیمور شه گورگان
چون بجهان شد علم داستان

حکمش از ایوانگه کیهان گذشت
معدلتش ز آدم و حیوان گذشت!

آن تیمور که ملیونها بیگناه را سر بریده «معدلتش» تا حدی بوده که باید پس از قرنها نیز ستوده شود!

آیا اینها زبان طبیعت است؟! آیا طبیعت خواستار اینست که مردم از هر که بیشتر ستم دیدند بیشتر زبان بستایش او باز کنند؟!

آقای روایی می‌نویسد : «گناه بگردن توده می‌باشد» آیا چنین سخنی دور از انصاف نیست؟! آیا این گناه توده است که امروز پس از قرنها که از زمان تیمور پلید می‌گذرد شاعری بیخردانه زبان بستایش «معدلت» آن دیو خونخوار می‌گشاید؟! چرا گناه بگردن خود شعرا نباشد که تو گویی کاری جز ستودن این و آن نمی‌شناسند یا تو گویی هرگونه پستی و فرومایگی را در چامه‌سرایی روا می‌شمارند؟!


.

✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 احمد کسروی

بخش 2 از 6

من از شاهِ رفته هواداری نمی‌نمایم. هنگامی كه می‌بود و با آن توانایی فرمان می‌راند هواداری از او نمی‌نمودم. چه رسد بكنون كه گزارده و رفته. هواداری من از توده‌ی ایران است. این پستیها كه شما می‌نمایید مایه‌ی بی‌آبرویی ایران است. هر كسی خواهد پنداشت همگی ایرانیان همچون شمایند و همگی این خیم پست را می‌دارند كه كسی تا تواناست او را بستایند و گزافه دریغ نگویند و چون ناتوان گردید بیكبار زبان بدگویی باز كنند. برای آبروی توده است كه این چند سخن را می‌نویسم.

آری آن شاه بدیهایی كرد و یكی از بدیهایش این بود كه مشروطه را از میان برد و مجلس را از ارج انداخت. این بدیهای او در تاریخ بازخواهد ماند. ولی من می‌پرسم : این كار را چرا كرد؟!. چه انگیزه‌هایی او را باین كار برانگیخت؟..

شما پاسخ این را نمی‌دانید ، ولی ما خود نیك می‌دانیم و در این باره آگاهیهای شایا می‌داریم. من كه دارنده‌ی پیمان و نویسنده‌ی این گفتارم در این باره آگاهیهای می‌دارم كه در سراسر ایران كمتر كسی آنها را می‌داند و اگر روزی هنگامش رسد و آنها را در پیمان و یا در جای دیگر بچاپ رسانم همگی خیره خواهید گردید.[1] صد راز بزرگی در میان است كه مردم یكی را نمی‌دانند.

اینها بماند بهنگام خود. انگیزه‌اش هرچه بوده باشد از میان بردن مشروطه گناهیست كه آمرزیده نخواهد بود. چیزی كه هست آن شاه این را تنها نكرد و شما در آن گناه همباز[=شریک] او می‌باشید. آن شما بودید كه با هر خواست او همراهی نمودید و برای سود خود پا بروی قانون اساسی نهادید. شما بودید كه هر كاری كه شد زبان بستایش و گزافه گشادید.

كنون هم زیركانه لبهای خود را پاك نموده می‌خواهید چنین وانمایید كه هیچ گناهی نكرده‌اید و هرچه كرده تنها یك تن كرده ، و گمان می‌كنید مردم این را از شما خواهند پذیرفت.

ولی بدانید مردم این را نخواهند پذیرفت. این توده آن اندازه هم درمانده نیست كه بدینسان فریب خورد. و آنگاه شما در پیشگاه خدا ، و در پیشگاه راستی ، پاسخده این گناه خود می‌باشید ، و این بدكاری شما در تاریخ بازخواهد ماند.

می‌دانم خواهید گفت : ما ناگزیر می‌بودیم. این بهانه‌ایست كه بسیاری از گناهكاران در ایران آورند. ولی بگویید چه چیز شما را ناگزیر گردانیده بود؟!.. اگر شما بكنار ایستاده آن كارهای قانونشكنانه را نمی‌پذیرفتید و یا بآن ستایشهای گزافه‌آمیز برنمی‌خاستید چه گزندی بشما می‌رسید؟!.. پس چرا دیگران كه كنار ایستادند هیچ گزندی ندیدند؟!..

شما همیشه توانید این بهانه را پیش آورید. امروز كه زبان باز كرده نكوهش و بدگویی از شاه رفته می‌كنید فردا اگر كسی از شما بازپرسی كند آنجا نیز همین بهانه را آورید. شما می‌خواهید هر روز هرچه دلتان خواست بكنید و فردا بهانه آورده بگویید ناگزیر می‌بودیم. می‌خواهید یك توده و یك كشور را بازیچه‌ی هوسهای خود گردانید.

[1] : سه سال پس از این گفتار ، کسروی کتاب «دادگاه» را بچاپ رسانید و در آنجا پرده از روی کارهای«کمپانی خیانت» برداشت. لیکن در همانجا این نکته را نیز یادآوری نمود : «... من که ده سال می‌شود باین رازها پی برده‌ام همیشه در حال افسوس گذرانیده‌ام. زیرا از یکسو دیده‌ام زمینه نیست که من این رازها را بآشکار آورم و این توده‌ی بدبخت را از یک رشته بدخواهیهایی که درباره‌ي او بکار می‌رود آگاه گردانم و از یکسو همیشه بيم داشته‌ام که زمانم بسر آید و زندگانیم پایان یابد ، بی‌آنکه بتوانم پرده از این بدخواهیها بردارم و بدخواهان را بمردم بشناسانم. اکنون نیز زمینه چنانکه بایستی آماده نشده و من ناچار خواهم بود تنها یک روی آن رازها را بازنمایم».



🌸💐🌷

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 15

🔸 پیامها (تکه‌ی 1)


قم ، آقای صفیر :

نگارش شما بعنوان نکته‌گیری بر نگارشهای من در زمینه‌ی شعر رسیده. رنج بیهوده کشیده و کار نابجایی کرده‌اید! همانا شما از شعرای غزل‌سرا می‌باشید و بدرد بیهوده‌گویی گرفتار هستید و چون آن نگارشهای من بشما برخورده بجای آنکه بچاره‌ی درد خود بکوشید و از این سپس ترک بیهوده‌گویی کنید ستیزه‌رویی نموده باین نگارش تند دشمنانه برخاسته‌اید.

شما در آغاز نگارش خود می‌نویسید : «بعمر خویش شعر نسروده‌ام ...» با آنکه آشنایان ما که شما را می‌شناسند بما خبر می‌دهند که این سخن سراپا دروغ است و شما تاکنون چندین هزار بیت شعر سروده و همیشه سر و کار با دلبرهای پنداری یا خرابات دروغی داشته‌اید. از جمله‌ این بیت از شماست :

در صف ساده‌پرستان خرابات صفیر
بد و تردامن و قلاش‌تر از من نبود

نیز از شماست :

بجای آب می افشان کنید میکده زانک
به خاک بوسی آن جا صفیر می‌آید.

خودتان بگویید که دروغ باین آشکاری را برای چه نوشته‌اید و آیا چه سودی از آن بهره‌ی شما می‌تواند بود؟!

هم از این شعرها پیداست که شما قافیه‌سنجی را دستاویز هرگونه بی‌آبروگری و پرده‌دری ساخته‌اید بی‌آنکه زشتی این کار را دریابید. کنون بگویید مقصود از خرابات چیست؟! مرد خردمندی چرا خاک می آلوده‌ی خرابات را ببوسد؟! وآنگاه آنهمه شعرهای خراباتی که دیگران پیش از شما سروده‌اند آیا چه سودی از آنها بهره‌ی گویندگان یا شنوندگان شده است که از این شعرهای شما بهره‌ی خودتان یا دیگران باشد؟!.

می‌دانم چه خواهید گفت. خواهید گفت این عبارتهایی است که معنیهای دیگری از آنها مقصود است. چنانکه پیش از شما دیگران این عذر را آورده‌اند.

ولی بدانید که این سخن عذر بدتر از گناه است. اینکه کسی «شناختن خدا» یا «از خود گذشتگی و پشت پا زدن بقیودات» را می یا میکده یا خرابات یا اینگونه نامها بخواند خود نادانی و بیخردی است.

وآنگاه مگر این تأویل و عذرخواهی در همه جا پیشرفت دارد؟

آیا در شعر پایین :

آن تلخ‌وش که صوفی ام‌الخبائثش خواند
احلی لنا و اشهی من قبلة العذاری

از «تلخ‌وش» جز می تلخ مست‌کننده چه معنی دیگری مقصد می‌تواند بود؟!

اما اینکه خود را ساده‌پرست خوانده‌اید از دو حال بیرون نیست : یکی آنکه براستی ساده‌پرست باشید. در اینجا باید شما را از پستترین و پلیدترین کسان شمرد و درخور هرگونه نکوهش دانست. دیگری آنکه براستی ساده‌پرست نیستید و تنها برای راه افتادن کار شعر و قافیه سنجی چنان تهمت زشتی را بر خود روا داشته‌اید در آنحال بدا نادانی شما. بیخرد آن کسی که از بهر شعر خود را آلوده‌ی هر ننگی گرداند.

این رسم که بسیاری از شعرا داشته‌اند و عشقبازی با ساده‌رویان کرده‌اند این یک خیانت زشتی است که از آنان سر زده و ایرانیان را سرافکنده‌ی جهان ساخته. به هر حال آن زمانی که شعرا آلوده‌ی چنین نادانیها بودند و گستاخانه زبان به هر زشتگویی باز می‌کردند و دانسته و نادانسته تیشه بریشه‌ی نیکنامی کشور خود می‌زدند سپری گردیده. امروز زمان دیگری است. امروز نیکنامی ایران گرانمایه‌تر از هر چیز می‌باشد و کسانی که با گفتار یا کردار مایه‌ی بدنامی این کشور می‌شوند باید بیباکانه بر سر آنان کوفت و هرگز نکوهش از آنان دریغ نداشت.

شما می‌پرسید : بزرگی که شعر را نکوهش کرده کیست؟. بسی شگفت است که شما آن بزرگ را نمی‌شناسید. من اینک خودِ فرموده‌ی او را می‌آورم : «وَالشُّعَرَاءُ یتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کلِّ وَادٍ یهِیمُونَ وَأَنَّهُمْ یقُولُونَ مَا لَا یفْعَلُونَ» [1] .

شما چه شاعر باشید و چه نباشید اگر از خرد بیگانه نیستید نبایستی از آن نگارشهای پاکدلانه‌ی من دل‌آزرده شوید. آیا این بر خود شعرا گواراست که مختاری غزنوی در قصیده‌ای که سروده بی‌غیرتانه بزشتترین گناهی اعتراف کرده و تذکره‌نویسان بیخردانه قصیده‌ی او را در همه جا نقل کرده‌اند؟! همچون انوری که قطعه در طلب شراب ساخته و خود روی شرم و آزرم را سیاه گردانیده و این قطعه‌ی او در همه جا یاد کرده شده؟! همه‌ی اینها از آنجا برخاسته که خردمندان همیشه در برابر این نادانیها و فرومایگیها بخاموشی می‌گراییده‌اند و زبان بنکوهش نمی‌گشاده‌اند. اگر کسی در آن زمان نکوهش انوری و مختاری را می‌کرد دیگر سوزنی‌ها و یغماها و صادق ملارجب‌ها و ایرج‌میرزاها پدید نمی‌آمدند و شما نمی‌توانستید بدینسان بیباکانه خود را «ساده‌پرست» بخوانید.

1ـ معنی آنكه : و شاعران را گمراهان پیروى مى‌كنند. مگر ندیده‌اى كه آنان در هر وادی سرگردانند و مى‌گویند آنچه نمى‌كنند. سوره‌ی شعراء آیه‌های 224 و 225 و 226


پابرگی :
1ـ معنی آنکه : و شاعران را گمراهان پیروى مى‌کنند. مگر ندیده‌اى که آنان در هر وادی سرگردانند و مى‌گویند آنچه نمى‌کنند. سوره‌ی شعراء آیه‌های 224 و 225 و 226


.

✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 احمد کسروی

بخش 3 از 6

بسخن خود بازمی‌گردیم : شما امروز به هر سو نگرید راستی و استواری گفته‌های پیمان نمایان است. با یک پیشامدی ، در سراسر كشور آشفتگی پدیدار است و هر دسته‌ای فرصت یافته بكار خود می‌كوشند. راهزنان بسر راهها ریخته راهروان را لخت می‌كنند. روستاییان هرچه می‌یابند بچپاول می‌پردازند. ملایان میدان یافته به «امر بمعروف» می‌كوشند. نویسندگان در جستجوی آنند كه سخنان بی‌ارجی را برشته‌ی نوشتن كشند. هر دسته‌ای درپی هوسها و بدكاریهای خود می‌باشند و آینده‌ی كشور و توده را بیكبار فراموش ساخته‌اند. این چیزهاست كه ما از سالها پیش دانسته و بچاره می‌كوشیم. این چیزهاست كه ما آلودگی نامیده سرچشمه‌ی گرفتاریها می‌شماریم. اینها نتیجه‌ی آنست كه مردم كشور گروه بگروهند و هر گروهی خود را از دیگران جدا می‌دارند و هر گروهی با اندیشه‌های دیگری می‌زیند. ما هشت سال است فریاد زده می‌گوییم : یک توده را پیش از همه راه باید ، راهی كه همه در آن گرد آیند. می‌گوییم : در یک توده باید اندیشه‌ها یكی باشد. كنون نیز همان را خواهیم گفت و همان راه پیشین را دنبال خواهیم كرد. یگانه راه رستگاری شرق همین است كه ما پیش گرفته‌ایم.

🔸🔸🔸

می‌بینیم كسانی از پیشامدها گله می‌كنند و چنین وامی‌نمایند كه خدا این مردم را بدبخت گردانیده. می‌گوییم : جای هیچ گله نیست. شما خود بخود كرده‌اید و نتیجه‌ی كردار خودتان است كه دچار گردیده‌اید.

خدا ، یا طبیعت ، یا هرچه شما نام دهید ستمگر نیست كه یک گروهی را بدبخت گرداند. من می‌پرسم : شما چه چیزتان از دیگران كمتر است؟!.. بالاتان[قد] از دیگران كوتاه‌تر است؟!.. نیروهای مغزیتان ناتوانتر است؟!.. كدام یكی از اینهاست؟!.. پس چگونه می‌گویید : خدا شما را بدبخت گردانیده؟!.

آنچه شما بدبختی می‌نامید نتیجه‌ی رفتارهای خودتان است. شما مردم شگفتید و من نمی‌دانم بشما چه نامی دهم؟ شما می‌خواهید نكوشید و نتیجه بردارید. می‌خواهید همه بد كنید و نیک بینید.

می‌خواهید همچون كودكان درپی هوسهای خود باشید و با اینهمه در زندگی فیروز گردید. نمی‌دانم این چشمداشت از كجاست؟!. همانا خود را خویشان خدا می‌شمارید؟!.

شما بآشكارترین قانون زندگی پشت پا زده‌اید. من باز می‌گویم : یك توده را پیش از همه راه باید[=لازم است]. این باید كه همگی یک چیز خواهند ، رو به یكسو آورند ، دارای یک اندیشه باشند ، همگی به یک آیین زیند. این كه آشكارترین قاعده‌ی زندگیست شما آن را شوخی می‌شمارید و چنین می‌دانید كه اگر نبود نبوده.

من می‌پرسم : شما این قاعده را می‌دانید؟!.. اگر می‌دانید پس چرا بكار نمی‌بندید؟! چرا به یكی شدن اندیشه‌ها و آرزوها نمی‌كوشید؟! ما كه سالهاست در این زمینه در تلاشیم چرا یاوری بما نمی‌كنید؟!..

شما هر یكیتان ، اگر زنده ماندن خود را بسته بفلان چاره یا درمان دانید آیا چكار كند؟.. نه آنست كه با شتاب بجستجوی آن پردازد و از هر راه باشد بدست آورد؟.. پس چگونه است كه این قاعده را كه مایه‌ی زندگی یک توده است بكار نمی‌بندید؟!.. چگونه است چنین درمانی را خوار می‌شمارید؟!.

من می‌بینم شما معنی دانستن را هم نمی‌شناسید. چنین می‌دانید چیزی را كه شنیدید و سرسری یاد گرفتید آن دانستن است. می‌باید بگویم : این دانستن نیست. دانستن باور كردن و بكار بستن است.

شما این سخن و مانند این را شنیده‌اید ولی باور نداشته‌اید. آن پندارهای پست كیشی ، آن اندیشه‌های قلندرانه كه در مغزهای شماست نچنان گیجتان گردانیده كه اینگونه آموزاکها را فراگرفتن و باور كردن توانید.

شما یك دسته‌ی بزرگی گرفتار پندارهای شوم خراباتیانید و جهان را هیچ و پوچ می‌شمارید. یک دسته‌ی بزرگی برآنید كه باید تنها دربند «آخرت» باشید و باینجهان نپردازید. یک دسته‌ی بزرگی می‌خواهید تنها «تصفیه‌ی نفس» كنید و آنچه را كه دیگران در «آفاق» بینند شما در «انفس» بینید. یک دسته‌ی بزرگی رشته‌ی كارها را در دست مردگانی می‌دانید و برآنید كه هیچ نكوشید و با «نذر» و «ختم» و «دعا» كارهای خود را پیش برید. یک دسته‌ی بزرگی زندگی را نبرد دانسته برآنید كه تنها درپی خوشیهای خود باشید.

از آنسوی چند گروهی در میان شمایند كه هر یكی برای خود كیش جدایی و راه جدایی و آرمان جدایی می‌دارند ، و هر یكی سود خود را در گرفتاری این كشور می‌شمارند و همیشه آرزومند چنان روزی می‌باشند. اینست حال توده‌ی شما.

هلا ای مردم ایران! گوش باز كنید و بشنوید : چنین توده‌ای شایای زندگی نیست. گوش باز كنید و بشنوید : بدانسان كه زهر آدمی را كشد ، گلوله مغز را درهم شكند ، بمب سراها را از بیخ كند ، این پراكندگی و چند تیرگی ، و این بیراهی و بی‌آرمانی نیز یک توده را خوار و زبون گرداند. گوش باز كنید و بشنوید : مایه‌ی بدبختی شما این پراكندگی و بیراهیست. شما خودتان خود را بدبخت گردانیده‌اید.

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 16


دریغا ! من هرچه می‌خواهم درباره‌ی شعرا کوتاه بیاورم باز می‌بینم سخنهای گفتنی بسیار است و هرگز نباید خاموش نشست.

چه دشوار است که آدمی عیبهایی را در مردم خویش سراغ گیرد : که اگر بگوید شرمساری آن بهره‌ی خودش خواهد بود و اگر نگوید خیانت بزرگی را بآن مردم کرده.

من دوست می‌داشتم این شعرا ایرانی نبودند تا من آزادانه می‌توانستم عیبهای آنان را مو بمو گفته و همچون آفتاب روشن گردانم که یکی از بدبختیهای ایرانیان پیدایش این شعرا درمیان آنان است.

اگر کسانی از بیگانگان زبان پارسی یاد گرفته و در شعرهای شعرا بغور پرداخته بخواهند ایرانیان را تنها از روی آن اشعار بشناسند مردمی خواهند شناخت : چاپلوس و ستمکش و یاوه‌گو و دشنام‌ده و نمک‌ناشناس ـ مردمی که زنان زیبای خود را گزارده با جوانان ساده‌رو عشقبازی کنند. مردمی که از هر که ستم بیشتر بینند ستایش او بیشتر کنند. مردمی که یک روز پیغمبران و امامان را بدرجه‌ی خدایی برسانند و روز دیگر بگفته‌های آنان ریشخند نموده بی‌باکی و شرب الیهود از اندازه بیرون کنند.

آیا ایرانیان چنین‌اند؟.

آخر ای نادانان! آن جوانی که در سادگی بجای زنانش گرفته با او عشقبازی نمایند دیگر درو غیرتی بازنمی‌ماند. دیگر ازو مرد شمشیرزن برنمی‌آید. دیگر او پرده‌اش دریده شده که اگر زنده بماند و خدای نکرده روزی نیرویی در دست کند صدها پستی ازو نمایان خواهد بود!

مردم ایران باید همه‌ی این شعرای بی‌آبرو را دور بریزند و از آنان بیزاری جویند. و اگر از من بشنوند از گذشته تنها بفردوسی که شاعر آبرومند و سرفرازی بوده بسنده کرده از دیگران و شعرهای آنان چشم‌پوشی نمایند.

اینان زمانی برخاسته‌اند که دوره‌ی زبونی و اسیری ایران و در سایه‌ی چیرگی ترکان و مغولان رشته‌ی اخلاق پاک گسیخته بوده. اینست که از سراپای گفته‌های آنان جز زبونی و خواری و سرشکستگی هویدا نیست. اینست که صد گونه بیشرمی و بی‌آبرویی از سخنان آنان نمودار است.

ولی امروز که دوره‌ی آزادی و سرفرازی ایران است امروز که ایرانیان باید بکوشند و در سایه‌ی خردمندی و گردنفرازی بر سراسر جهانیان برتری یابند ـ در چنین روزی چه سزاست که آن شعرهای آن چنانی درمیان مردم پراکنده باشد؟!

امروز که ایران بیش از همه بجوانان گردنفراز و جنگجو و جانباز نیازمند است چه جای آنست که شعرهایی در عشقبازی با جوانان بر سر زبانها باشد؟!

امروز نه دوره‌ی سنجر است و نه باید اشعار پوچ و بی‌معنای شاعر او انوری را کسی بخواند!

امروز نه دوره‌ی مغول است و نه باید گفته‌های بی‌غیرتانه‌ی شعرای آن زمان را کسی بشناسد!

هرگز نباید فریب آن را خورد که کسانی از شرقشناسان اروپا هوادار این شعرا می‌باشند و درباره‌ی آنان کتابها می‌نویسند. زیرا بیشتر این شرقشناسان کارکنان سیاسی دولتهای اروپا بوده‌اند و ما از کجا بدانیم که این کار ایشان خود سیاستی نبوده و از ترویج این شعرها آن نتیجه را نخواسته‌اند که ایرانیان و مسلمانان را به بیدینی و بیباکی دلیر گردانند؟!

این درباره‌ی گذشتگان است. اما شعرای امروز یک کلمه می‌گویم که باید سخن با زبان امروزی و شایسته‌ی امروز بگویند وگرنه بیهوده عمر خود و دیگران را تباه نسازند.

آن شعرایی که غزلهای بیجا می‌سرایند کار بیهوده می‌کنند و مغز خود را فرسوده می‌سازند.

آن کسانی که شعرهای خراباتی می‌بافند و دم از شاهد و ساده می‌زنند بیشرمی خود را بجهانیان می‌رسانند.

آن روزنامه‌هایی که اینگونه شعرها را چاپ می‌کنند نوشته بنادانی خود بدست مردم می‌دهند.

کسی که امروز شعر می‌گوید اگر هوش بر سر خود دارد اگر غیرت ایرانیگری بر رگ و ریشه‌ی او دویده باید زبان به پند گشاید و عیبهای توده را بگوید تردامنی زنان را نکوهش کند مردم را براستی و درستی و گردنفرازی برانگیزد.

آنهمه شعرهای خراباتی گفته‌اند بس است. آنهمه غزل در ستایش چشم و ابروی یار پنداری سروده‌اند بس است. آنهمه چاپلوسیها کرده‌اند بس است. آنهمه طعنه بشیخ و زاهد زده‌اند بس است. آنهمه ستایش پیر میفروش (ملا حزقیل) کرده‌اند بس است.

ما امروز صد درد داریم که درمان همه‌ی آنها گفتن است. کسانی اگر زبان گویا دارند در این زمینه‌ها بگویند که سودی بمردم برسانند وگرنه بیهوده عمر خود و دیگران را تباه نگردانند. بخیره مغز خود را با آن اندیشه‌های پوچ فرسوده نسازند.

امروز زبانی که بساده‌پرستی باز می‌شود باید آن را برید.

من این سخنان را جز بنام غیرت مسلمانی و ایرانیگری نمی‌رانم. و مقصودی جز از راهنمایی ندارم. کسانی اگر ایراد بجایی دارند بنویسند. وگرنه دشمنی و بدگویی جز نادانی و بیخردی نخواهد بود.


👇

این رسم در ایران بسیار زشت است که هر کسی زبانش تند است و اندیشه و دستش کُند. ما هرچه می‌نویسیم می‌شنویم کسانی گله از آن دارند و در اینجا و آنجا بدگویی می‌کنند. ولی هرچه نگران روزنامه‌ها می‌شویم که مگر یکی از آن بدگویان پایی جلو گزارده سخنان خود را بنویسد تا ما نیز بدانیم هرگز نوشته‌ای را نمی‌بینیم. اگر گاهی هم یکی می‌نویسد همچون نگارش آقای صفیر است که باید کنار گزاشت و از چاپ آن چشم پوشید.

.

✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 احمد کسروی

بخش 4 از 6

می‌بینیم برخی نیز امیدمندی نموده می‌گویند : «خدا كریم است». می‌گویم : این نیز از نادانیست. از نادانیست كه نكوشید و چشم یاوری از خدا دارید. مگر خدا تنها ازآنِ شماست؟!. آخر چشده كه شما نكوشید و رستگار گردید؟! چشده كه با صد آلودگی در زندگی فیروز باشید؟!

این آیین را خدا نهاده كه یك مردم چون بیراه و پراكنده باشند خوار و زبون گردند. یك مردم چون آلوده باشند به زیردستِ دیگران افتند. چشده كه این آیین درباره‌ی‌ شما دیگر گردد؟!.

می‌دانم این سخن از كدام سرچشمه تراویده : شما همیشه خود را دیندار و مسلمان شمارده و نزد خدا گرامی پنداشته‌اید ، و بآن كارهای بیهوده‌ای كه بنام «عبادت» می‌كنید ارج بسیار نهاده‌اید ، و از اینرو همیشه امیدهای بیجا بخدا بسته و همیشه چشم نگهداری و پشتیبانی ازو داشته‌اید. از بس نادانید این نمی‌دانید كه با این كیشهای پراكنده‌ی پانزده‌گانه ، و با این خویهای پست جداسری و گردنكشی ، شما از بیدین‌ترین مردمانید و نزد خدا خوار و بی‌ارج می‌باشید. از بس نادانید این نمی‌دانید كه آنچه شما می‌دارید جز بیدینی نیست. ما بارها معنی دین را بازنموده گفتیم : «دین همه به یك راه درآمدنست».

ای بیخردان اگر شما را در نزد خدا ارجی هست پس این خواری از چیست؟!. این زیر پا ماندن از كجاست؟!. شما به «عبادتهای» خود می‌نازید. بگویید سودش چیست؟!.. از آن كارهای بیهوده چه نتیجه در دست است؟!. می‌دانم شما چشم پاداش در جهان دیگر می‌دارید. ولی این نیز گمراهی دیگری از شماست. ما بارها گفتیم و دیگر بار می‌گوییم : مردمی كه در اینجهان خوارند در آنجهان خوارتر خواهند بود.

🔸🔸🔸

سخن كوتاه می‌كنم : نه این امیدمندی بجاست ، و نه آن نومیدی و گله‌مندی سزا می‌باشد. داستان بسیار روشنیست : توده‌های شرقی گرفتار پراكندگی و بیراهی و بدخیمی‌اند ، و این گرفتاریهاست كه مایه‌ی خواری و زبونی آنان گردیده. كنون می‌باید باین گرفتاریها چاره كرد و توده‌ها را از خواری و زبونی رهانید.

ما اگر باین گرفتاریها چاره كنیم هیچ پیشامدی ما را از پا نخواهد انداخت ، و اگر چاره نكنیم خود از پا افتاده‌ایم و جز زبونی و خواری سرنوشتی نخواهیم داشت.

از اینجاست كه ما باندازه‌ی دیگران به پیشامدها ارج نمی‌گزاریم ، و همچون آنان بشادی یا دلتنگی بسیار برنمی‌خیزیم. امروز تكان بسیار بزرگی در جهانست و دولتهای بزرگی ، همچون انگلیس و روس و آلمان و ایتالیا و ژاپن و آمریكا با هم می‌جنگند و دولتهای دیگری نیز ، خواه و ناخواه ، بآنان پیوسته‌اند. اینها پیشامدهاییست كه تاریخ مانندش را ندیده و هر آیینه در پایان جنگ دیگرگونیهایی در نقشه‌ی جهان پدیدار خواهد بود.

ولی این پیشامدها هرچه بزرگتر است راستیها از آن بزرگتر می‌باشد و هیچ چیزی در جهان «آیین سپهر[1] » را بهم نخواهد زد.

ما در این زمینه كه هستیم و درپی رستگاری توده‌های شرقی می‌باشیم ارج بسیار بآن پیشامدها نتوانیم گزاشت. آنها كشاكشهاییست كه توانایان بر سرچیرگی برناتوانان می‌كنند. پس چه سودی ناتوانان را خواهد بود. مایه‌ی بدبختی شرقیان از خودشان و درمیان خودشانست. پس كشاكشهای دیگران چه خواهد هنایید[2] ؟!.. من باز بر سر گفته‌ی خود رفته می‌گویم : «یك مردمی باید خود نیك باشند تا پیش روند و از پیشامدها بهره جویند». یك دسته مردم پراكنده‌ی آلوده را از پیشامدها چه بهره تواند بود؟!.

[1] : سپهر = طبیعت.
[2] : هناییدن (همچون پناهیدن) = تأثیر کردن ، هنایش = تأثیر


🌸💐🌷

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 17

در پیرامون شعر 1

بشر ابتدایی گاهی هنگام هجوم غم و اندوه و یا موقع شادی و شعف خاصه که این دو حال ناشی از شیفتگی و دلدادگی بود بی‌اختیار با بعضی عبارات و کلمات زمزمه می‌کرد بدون اینکه خود ملتفت چگونگی آن باشد و نامی بدان بگذارد حاکی از احساسات درونی او و طرز جمله بندی و آهنگش غیر از طرز گفتارهای عادی می‌بود که خود نیز نمی‌دانست و یا متوجه نبود که این فرازهای غیرعادی چیست ، از چه از کجا تراوش می‌کند الا اینکه آبی بدان بآتش درونی خود می‌ریخت و دل خود را تسلی می‌داد اکنون نیز درمیان ایلات صحرانورد و روستاییان نمونه‌های بسیاری از این جمله‌بندیها موجود است که بآهنگهای بومی خود می‌خوانند.

بی‌شبهه حکم توان کرد که این زمزمه و ترنمات تراوشهای همان قریحه‌ی شعریست که برای بشر بعضاً فطری و غریزیست و مانند همه‌ی قواء و موالید طبیعت در اول بروز و ظهور خود ساده و ناقص بوده و رفته رفته در سایه‌ی ناموس تکامل ترقی کرده و صورت کنونی را گرفته و یا خود باید گفت در اثر آلایش تمدن بشر و توسعه‌ی افکار از سرمنزل حقیقت دور افتاده و بوادی مجاز افتاده و صورت تصنع برخود گرفته است که اکنون شعرش می‌نامیم.

در هر صورت چیزی که قابل تردید نیست این است در همان عهد اول نخستین بروز آثار این قریحه در وجود بشر با تأثرات غم‌انگیز و احساسات عشقی و افکار ذوقی و هوسات درونی بوده که گویی بین اینها یک علاقه و پیوستگی معنوی موجود و یا خود عشق و هوس این قوه را در وجود بشر برای شرح اثرات پر سوز و گدازی که در دل آدمی می‌گذارد استخدام کرده ـ در هر دلی که سلطان عشق خیمه و خرگاه برافراخت و در کشوری که لشکر غم به یغما پرداخت این قوه فوراً بترجمانی برخاسته مانند آژانسهای اروپا بنشر وقایع و اخبار می‌پردازد.

این قوه‌ی فطری مادامی که سادگی خود را از دست نداده بود همیشه با غم و شادی همراز و با عشق و هوس دمساز بود و با ذوق و محبت همه جا همعنان می‌رفت ولی هر قدر بیشتر پیرایه و آرایش بر خود گرفت و به هر اندازه زیادتر بلفافه‌های تصنع و تکلف پیچیده گشت صفایش بیشتر کدر یافت و از حقیقت بسوی مجاز گرایید تا بالاخره شاهد بازاری و یا هر جایی شد و با هرکس و ناکس در آمیخت و با هر رند و اوباشی بیآویخت تا در خم اخلاق هر قومی رنگی بخود گرفت.

از قدیمترین زمانی که ما خبر از شیوع و تلون موضوعات شعری داریم در نزد یونانیان است این قوم که جماعتی بودند اندک و حکومتهای ملی کوچک داشتند در مقابل تجاوزات دشمنان قوی پنجه محتاج بودند که بوسایل ممکنه حسیات ملی جماعت را تهیج و مردم را بحفظ آزادی و وطن تحریص کنند وسیله‌ی مؤثری که برای حصول این مقصود اندیشیدند در ضمن نمایشهای شهامت‌انگیز و داستانهای پهلوانان و نیم‌خدایان قدیم و نطق و خطابه توسل باین قوه‌ی فطری بود که تا آن وقت در آنجا نیز مثل همه جای دنیا اختصاص بترجمانی حسیات ذوقی داشت و از غم و شادی خبر می‌داد.

(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)
.