🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 یادداشت ویراینده (یک از یک)


دمکراسی توده‌ها را موهبتی است که نه تنها خود را از بند استبداد پادشاهان برهانند بلکه از آسیب آزمندان و ستمگران نیز در امان بمانند. آسیب از کسانی که فرمانروایی را راهی برای کامرانیها و زورورزیهای خود ‌شمارند. پیداست همیشه چنین کسانی خواهند بود که برای رسیدن به سودها و هوسهای خود از هر فرصت و رخنه‌ای در دمکراسی بهره جسته از پیچیدن به جاده‌ی استبداد نیز دریغ نخواهند کرد.

با اینکه دمکراسی در هر کشوری رویه‌ی خود را دارد ولی رویهم‌رفته یک آرمان در همه‌ی آنها یکسانست : «فرمانروایی هرچه بیشتر در دست خود مردم و زیر نگاهبانی ایشان باشد». پیداست این فرمانروایی هرچه بیشتر به شایستگان سپرده گردد آن دمکراسی بآرمان خود نزدیکترست. ولی هوسرانان همیشه آماده‌اند که جلو شایستگان را گرفته و از هر راهی بسود خود کوشند. نتیجه‌ی این دیباچه آنکه نه تنها برای بدست آوردن دمکراسی بلکه به نگهداری آن نیز باید کوششها نمود.

یکی از آفتهای دمکراسی ، قانونهای نادرست انتخابات است که توده را از مردان شایسته بی‌بهره می‌گرداند. این نادرستی از چند راه است. تقلب در انتخابات ، «رای خریدن» و ناراستی و نیرنگ در رقابت انتخاباتی از شناخته‌ترین آنهاست. دانشوران حقوق سیاسی بمؤلفه‌های دیگری همچون «ویژگیهای برگزینندگان و نامزدهای نمایندگی» ، فرمول تعیین «حوزه‌های انتخاباتی» ، «انجمنهای برگزاری انتخابات» ، تعریف «اکثریت» ، «شیوه‌ی دریافت رای و شمارش آن» ، و دیگر نکته‌ها که بانتخابات درست می‌انجامد پروا کرده‌اند. اینها هر یک باید بدرستی تعیین گردد تا دمکراسی از آرمان خود دور نیفتد. این زمینه خود به تنهایی میدان گسترده‌ای برای بررسی و چاره‌جویی بوده و اکنون نیز می‌باشد.

یکی از هَناینده‌ترین [=مؤثرترین] اینها که در این دفتر بآن اشاره شده و زمینه‌ی این یادداشت می‌باشد ویژگیهای برگزینندگان و نامزدهاست. در کشورهای دمکراسی بیکایک مؤلفه‌های انتخاباتی پروا شده و هر کشوری از روی مقتضیات خود آنها را تعیین کرده است. برای مثال سن رای‌دهنده و نامزد نمایندگی در هر کشوری جداست. زمانی شرط سنی برای رای دادن در ایران 15 سال تمام بود. ولی همین در ژاپن 25 سال می‌باشد. (اینها برای نشان دادن تفاوت در شرطهای برگزینندگان و برگزیده شدگان است و نباید از آن این لغزش پیش آید که آنچه اکنون در ایران فرمانرواست براستی دمکراسی می‌باشد.)

نمونه‌ای دیگر از شرطهای برگزینندگان یکی هم جنس ایشان است. زنان در برخی از کشورهای دمکراسی تا دهه‌ی چهل میلادی حق رای نداشتند. در ایران نیز در سال 1341 به زنان حق رای داده شد. اینها شرطهای «قانون انتخابات» است و بیگمان هر کشوری گاهگاه دیگرگونیهایی در آن پدید ‌آورده یا خواهد ‌آورد.

در کشور ما نیز قانون انتخابات چند بار دیگر گردیده است. یک بار نیز دکتر مصدق در مجلس چهاردهم 24 مادّه را برای دیگر گردانیدن قانون انتخابات پیش نهاد (اردی‌بهشت 1323). مادّه‌ی 5 آن (پس از اصلاح) چنین بود : «داوطلبان (نمایندگی) باید یا از طرف 100 نفر که حق رأی دارند بفرمانداری معرفی شوند باین طریق که معرفی‌کنندگان شخصاً در فرمانداری حاضر شوند و با ارائه‌ی شناسنامه‌ی خود معرفی‌نامه را امضا کنند یا وجهی معادل یک ماه حقوق نمایندگی ... ودیعه گزارند» (روزنامه‌ی اطلاعات : 1323/4/4). باید دانست گرو گزاردن پول و معرفی‌نامه گرفتن از برگزینندگان یا از سیاستگران و اداره‌های دولتی برای نماینده شدن در برخی کشورهای اروپایی اکنون هم روانست.

در آن پیشنهاد شرط سوادی هم برای برگزینندگان شهری گزارده شده بود. نتیجه‌هایی که از دخالت بیسوادان در انتخابات برمی‌خیزد نه چیزیست که نیاز بگفتگو بدارد. در آن سالها اگر این را برای روستاها نیز بکار می‌بستند بمعنی بی‌بهره گردیدن روستاییان از حق برگزیدن می‌بوده. همانا دکتر از این می‌پرهیزیده. همچنین سخن از دادن حق رأی به زنان پیش آمده بود که دکتر مصدق چنین پاسخ داده : «دادن حق رأی به زنها مستلزم مرور زمان بیشتری است تا عده‌ی زیادتری از بانوان صلاحیت کافی برای انتخاب کردن و شدن احراز نمایند».

چنانکه دیده می‌شود شرط صلاحیتی که کسروی برای برگزینندگان و برگزیده شوندگان بدیده دارد بنیادی‌تر و کلی‌تر است : باید «بکشور و توده از درون دل علاقه داشته و خود را مؤظف بکوشش و جانفشانی در راه آن شناسند» و بآن ایمان بدارند ،‌ نه اینکه «در این کشور می‌زیند ولی با آن بیگانه‌اند» ، «باید این بیگانگان را کنار گرفت».

آگاهان برویدادهای پس از مشروطه می‌دانند که دخالت آن «بیگانگان» و کسانی که «جز درپی هوسها و گمراهیهای خود نیستند» همیشه سنگها بر سر راه پیشرفت این کشور غلتانیده.


👇

روشنست که سخنران در این گفتار فرصت درآمدن بجزئیات نداشته و اینست تنها کلیات را بزبان آورده. اشاره‌ی او باشکالی است که تا آن هنگام کسی از آن سخنی بمیان نیاورده بود :

بی‌پروایانی به توده و میهن از روی قانونِ آن زمان حق رای دادن و نماینده شدن را دارند ولی اینان جز «بیگانگانی» در این کشور نیستند و از دخالتشان در کارهای سیاسی جز زیان برنخیزد.

به نظر ویراینده او دو زمینه را یکجا پیش می‌کشد : یکی باز کردن درِ یک بحث حقوقی و دیگری روشن گردانیدن راه کار برای کوشندگان سیاسی.

یک رشته بحثهای حقوقیِ نوین بگزاردن قانونهایی می‌انجامد که آگاهی مردم از حقایق ، پشتوانه‌ی اجرای آنهاست. همچنین کوشندگان سیاسی نیاز خواهند داشت به تربیت مردم پردازند و این جز با دانستن حقایق نخواهد بود. پس در هر دو زمینه گام نخست آگاهانیدن توده می‌باشد که زیان دخالت بی‌پروایان در سیاست را به توده و کشور بدانند. او سالها بآگاهی توده کوشیده و اینک نوبت گام دیگری فرارسیده. چنانکه در همین گفتار سیاهکاریهای حزبهای گذشته و هوچیان را آشکار می‌گرداند و زیانهایی را که از ایشان بمشروطه و کشور رسیده بازمی‌نماید.

اگر از دیده‌ی نخست که گشودن درِ یک بحث حقوقی است نگاه کنیم ،‌ او زمینه را برای دیگر گردانیدن قانون انتخابات آماده می‌سازد تا سپس حقوقدانانی بآن بپردازند و قانونهایی گزارند که از دخالت ناشایستگان در سررشته‌داری و در کوششهای سیاسی جلوگیری شود. مغز سخن اینجا اینست که بی‌اعتنایی به توده و کشور و همچنین هوسرانی و پافشاری بر گمراهیها که تاکنون در قانونهای ما بِزِه (جرم) بشمار نمی‌آمده باری به بی‌بهره گردیدن از حق برگزیدن یا برگزیده شدن بینجامد. هوسمندان و بدخواهان تا آنجا که می‌شود شناخته شده و دستشان از کارهای سیاسی کوتاه گردد. راستی را این چه معنی دارد که کسانی که کمترین دلبستگی بکشور و کارهای آن ندارند حق برگزیدن و برگزیده شدن دارند؟!. آیا این با خرد سازگار است؟!. آیا با قانون پاداش و کیفر (تشویق و تنبیه) سازگار است؟!. اینکه در کشورهای دیگر هست دلیل بر درستی آن نتواند بود. ما باید برای هر تصمیمی دلیل خردپذیر بداریم. آیا این درست است که ما بجای پیروی از داوری خرد ، از دیگران تقلید کنیم یا از ترس انتقاد این و آن بکار نادرست و زیانمند تن دهیم؟!.

اما از دیده‌ی دوم که راهنمایی بکوشندگان سیاسی است ، مغز سخن در اینجا اینست که همراه گردانیدن کسان ناشایا ، بدنام و گمراه در کوششهای سیاسی که بظاهر بر شمار یک جمعیت می‌افزاید بجای سود زیان خواهد داد. کوشندگان باید خود از گردنکشی بپرهیزند و از گردنکشان و هوسرانان و کسانی که بر گمراهیهای خود پافشارند دوری جسته به نزد خود راه ندهند. چنانکه در سخنان بعدی اینها هرچه روشنتر گردیده است.


🌸

دکتر محمد مصدق

📘 «در پیرامون پیشامدهای آخر» (احمد کسروی)

🔸 دو از دو

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 پیام ... ـ تکه‌ی پنج از هفت


جهان با دین آباد است. ولی اینان بیخردانه بدشمنی دین برخاسته مردم را به بیدینی و بیباکی دلیر ساخته‌اند. آیا آن دسته شعرای خراباتی که همه سخن از می و باده و پیر خرابات می‌رانند اگر بیدین نیستند پس چیستند؟!

سرفرازی آدمی با بی‌نیازی است. ولی اینان مفتخواری و گدایی را عار ندانسته همیشه از این در بآن در دویده‌اند بلکه بسیاری از آنان هجو را وسیله ساخته قلدری می‌نموده‌اند و با زور پول از مردم می‌خواسته‌اند.

بیزاری از ستم در نهاد هر کسی نهاده شده. ولی اینان همیشه ریزه‌خوار خوان ستمگران بوده‌اند و هر ستمی که آنان کرده‌اند و اینان جامه‌ی دادگری بر آن پوشانیده‌اند.

هر کسی از بیهوده‌گویی گریزان است و آن را عار خود می‌شمارد ولی اینان بیهوده‌گویی را هنر خود می‌شمارند و دیوانها در ستایش یار پنداری می‌پردازند و صدها پند از زبان پیر میکده (ملا حِزقیل) ساخته برشته‌ی نظم می‌کشند. لیلی و مجنون دو تن تازی بیابانگرد که نمی‌دانیم بودند یا نبودند بداستان ایشان صدها عمر هدر می‌سازند ، مردی که صد ارج و احترام دارد خود را «سگ یار» می‌گرداند.

کسی که هرگز باده بر لب نرسانیده احمقانه دم از بدمستی می‌زند. مردی که هیچگاه نگاه بروی ساده‌ای نکرده بیغیرتانه لاف ساده‌پرستی می‌زند. هر کسی خود را رندتر و قلاش‌تر می‌ستاید. هر یکی دیوانگی بیشتر از خویش می‌نماید. این یکی شب را بی‌خبر و آسوده خوابیده بامداد می‌سراید : دیشب همه شب سرشک می‌باریدم ، آن دیگری با قد راست داد می‌زند : پشتم دو تا شد از هجر آن یار ... مگر شعر چیست که اینهمه آلودگیها را برتابد؟!


🌸

🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 راست را بپای دروغ نبرید (یک از یک)


چون در گفتار «امروز چه باید کرد؟..» نوشته‌ایم : «امروز در ایران شمرده‌ایم چهارده مذهب هست ...» ، در انجمنی آن را می‌خوانده‌اند و ملایی چنین گفته : «همین می‌شود پانزدهمی». می‌خواهیم بگفته‌ی او پاسخی دهیم.

یکی از بهانه‌ها که همیشه می‌شنویم همینست. کسانی می‌آیند و گفتگو می‌کنند و چون سخنشان بپایان می‌رسد و درمی‌مانند ، آن زمان برگشته چنین می‌گویند : «این هم می‌شود یک اختلاف دیگر».

من می‌گویم : پس چه باید کرد؟!.. آیا باید در برابر این گمراهیها و این نادانیها و این پراکندگیها بهیچ کوششی نپرداخت؟!. ما که می‌کوشیم شما می‌گویید : «این هم می‌شود یک اختلا‏ف دیگر». پس بگویید چه کار باید کرد؟.. آیا باید دست روی دست گزاشت و خاموشی گزید؟!. بگویید ببینیم چه پاسخی می‌دهید؟!..

یک داستان شگفتی هست که می‌باید بنویسیم : چند تن بی‌دانش و بیمایه‌ای بنام اینکه «ما قرآنی هستیم» باینجا و آنجا می‌دوند و از زبان این و آن سرمایه می‌اندوزند. اینان بارها بدیدن من آیند و هر زمان آیه‌ای را از قرآن عنوان کنند و چنین پرسند : «شما باین آیه چه می‌گویید. بعضی لامذهبها ایراد می‌گیرند ...» باین بهانه از من سخنانی یاد گیرند و سرمایه ساخته در اینجا و آنجا بخودفروشی پردازند.

چندی پیش باز اینان با من گفتگو می‌کردند. چون بکارشان ایراد گرفتم و گفتم : نتیجه‌ی این کار شما چیست؟.. گرفتم که معنی همه‌ی قرآن را دانستید و بمردم نیز یاد دادید آیا چاره‌ی این گمراهیهای گوناگون خواهد بود؟!.. آیا پاسخ مادّیگری داده خواهد شد؟!.. از اینگونه سخنان بسیار گفتم. چون پاسخی نداشتند و درماندند بجای آنکه بخود آیند و از نادانی دست بردارند یکی از آنان بیشرمی نموده چنین گفت : «اینها هم می‌شود یک دین دیگر ...» ناگزیر شده گفتم : چگونه است که شما که می‌کوشید یک «اختلا‏ف» دیگری نمی‌شود ولی ما که می‌کوشیم «اختلاف» دیگر می‌شود؟!.. گرفتم که سخنتان راست است ، بگویید چه باید کرد؟!.. آیا باید خاموش نشست؟!.

از این گذشته ، شما چه کار با این می‌دارید؟!.. شما در اندیشه‌ی خود باشید. یک رشته سخنان بسیار ارجدار و بسیار راستیست که گفته می‌شود ، شما اگر خرد درست و دلِ پاک می‌دارید باید آنها را بپذیرید و در راه پیشرفت آنها بکوشش پردازید ، و دربند هیچی نباشید.

چون اینها را گفتم درماندند و سرپایین انداخته خاموشی گزیدند و سپس برخاسته رفتند.

این نمونه‌ی خیره‌رویی آن کسانست که چون از پاسخ درمی‌مانند باین بهانه‌ها می‌پردازند. آن ملایی که می‌گوید : «همین می‌شود پانزدهمی» ، خواستش آنست که کسی را با وی کاری نباشد و ایرادی نگیرد و او را و همکارانش را آزاد گزارد که مردم را گمراه سازند و فریب دهند و زیانکار و بدبخت گردانند.

این پاسخ برای خاموش گردانیدن ایشانست. پاسخ راستین آنست که راهی را که پیمان دنبال می‌کند بپای کیشهای چهارده‌گانه نتوان برد. آن کیشها همگی در بیپایگی یکسانند و اینست هیچ یکی آن دیگرها را از میان برنمی‌دارند و همگی باهم پایدار می‌ماند. ولی راه پیمان نه چنین است.

برای دلیل همین بس که ما بهمه‌ی آن کیشها ایرادهای پیاپی می‌گیریم و هیچ کس پاسخ نمی‌تواند! در شماره‌های پارسال و پیرارسالِ پیمان از یکایک کیشهای بیپا سخن راندیم و بیکایک آنها ایرادها گرفتیم. سپس پرسشهای بسیاری از پیشروان آن کیشها کردیم. تاکنون نه بیکی از آن ایرادها پاسخی دادند و نه در برابر پرسشها سخنی توانستند. تنها بآن بس کردند که خود را بناشنیدن زنند و پروایی ننمایند. این حال آن کیشهاست.

اما گفته‌های پیمان ، ما همیشه گفته‌ایم هر که را ایرادی هست بگوید یا بنویسد و تاکنون کسی یک ایراد بجایی نتوانسته. ما می‌بینیم دشمنان پیمان چاره‌شان آن شده که در پشت سر زباندرازی کنند و دروغهایی پراکنده گردانند و مردم را از خواندن مهنامه بازدارند ، که همین نشان درماندگی و ناتوانی ایشانست.

این حالِ راه پیمانست و آن حالِ کیشهای بیپا. این را بپای آنها نتوان برد. نتیجه‌ی کوششهای پیمان آن خواهد بود که راه راستین دین بروی مردم باز شود و مردم به دو دسته گردند : یک دسته پاکان که آن را بپذیرند و یک دسته ناپاکان که از آن در کنار مانند. هیچگاه «پانزدهمی» درمیان نخواهد بود.

(پیمان ، سال هفتم ، شماره‌ی پنجم ،‌ آبان ماه 1320)


🌸

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 پیام ... ـ تکه‌ی شش از هفت


آن کسی که می‌گوید : «گلزار خاطر شعرا آب از سرچشمه‌ی فیض می‌خورد» آیا این شعر شاعر اصفهان را نخوانده :

هر آن شاعری کو نباشد هجاگو چو شیریست چنگال و دندان ندارد
خداوند امساک را هست دردی که الا هجا هیچ درمان ندارد

آیا نخوانده که همان شاعر گدایی و قلدری خود را بیشرمانه با سوره‌ی قرآن بسنجش نهاده می‌گوید :

چه نفرین بود بولهب را ز ایزد مرا هجو گفتن پشیمان ندارد

آیا نخوانده که باز همان شاعر می‌گوید :

سه شعر رسم بود شاعران طامع را یکی مدیح و دوم قطعه‌ی تقاضایی
اگر بداد سوم شکر ور نداد هجا از این سه من دو بگفتم دگر چه فرمایی؟

آیا نخوانده که ابوالعلای گنجه‌ای درباره‌ی‌ داماد خود می‌گوید :

خاقانیا اگرچه سخن نیک دانیا یک نکته گویمت بشنو رایگانیا
هجو کسی مکن که ز تو مِه بود بسن شاید ترا پدر بود و تو ندانیا !

من هنوز از دشنامهای بیشرمانه‌ی آنان دست نگاه داشتم ، هنوز از سوزنی و مختاری غزنوی و ایرج‌میرزا و دیگران سخنی نیاوردم.

کسی تا چه اندازه بی‌انصاف باشد که بگوید اینان «تندباران حقیقت بر ساحت دلهایشان می‌باریده»؟! آیا بهتر نیست که بگوییم : تندتگرگ بی‌آزرمی و بیعاری بوده که بر ساحت دلهای اینان باریده و اینست که اثر از شرم و آزرم بازنگزارده!

آری من انکار ندارم که نیکانی نیز درمیان شعرا بوده ولی اینان بسیار کم بوده‌اند. نیز انکار ندارم که شعر اگر بی‌تکلف درآید چه‌بسا که بر نثر برتری پیدا کند. ولی اینگونه شعرها بس اندک می‌باشد.


🌸

🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 از چه راهی پیش باید رفت؟.. (یک از سه)


در شماره‌ی گذشته [ی مهنامه‌ی پیمان] در گفتار «امروز چه باید کرد؟..» نکوهشهایی از «حزبسازی» نوشتیم و اینک در همان زمینه بسخنان دیگری می‌پردازیم.

این کسانی که امروز در تهران و دیگر جاها بتکان آمده‌اند و جنب و جوشی از خود می‌نمایند و «حزبها» پدید می‌آورند بچند دسته می‌باشند که من از هر یکی جداگانه سخنانی می‌رانم.

یک دسته کسان نادرستیند که جز درپی پول‌اندوزی و سودجویی نیستند و گفتگو از توده و مشروطه و پدید آوردن «حزب» و مانند اینها را دستاویز برای پول‌اندوزی می‌شناسند. اینان یا از نهادِ خود پست و سودجو بوده‌اند و یا هایهوی مادّیگری که سالها در ایران رواج می‌داشت آنها را پستنهاد و پولدوست گردانیده. رویهم‌رفته اینان زندگی را جز خوردن و خوابیدن و خوش بودن نمی‌شناسند و آرزویی در دل جز پول‌اندوزی نمی‌دارند ، و بغیرت و شرم و مردانگی و آزادگی و مانند اینها ارج نگزارده «فیلسوفانه» اینها را «وهم» می‌شمارند. اینست اگر پایش افتاد از مزدوری برای بیگانگان و بدخواهی با کشور و توده خودداری ننمایند بلکه خود خواهان چنین کار و پیشه‌ای می‌باشند.

برخی از اینان از دوره‌های پیش بازمانده‌اند ، و هر یکی سرگذشت ننگ‌آلود دیگری می‌دارند. اگر مردم یا خودهاشان آن سرگذشتها را فراموش کرده‌اند ما فراموش نکرده‌ایم. بلکه از رازهای نهان آنان نیز آگاهیم و زود خواهد رسید آن روزی که همگان را از این رازها بیاگاهانیم.

یک دسته‌ی دیگر بازماندگان از آزادیخواهان (1) پیشینند و اینان چون در آن زمان بوده‌اند و در آن دسته‌بندیها که مجاهدان و دیمکراتها می‌نمودند پا درمیان داشته‌اند کوشش در راه کشور و نیکی بتوده را همین دانسته و راه دیگری را نشناخته‌اند. اگر راستی را خواهیم هوس نیز در کار است ، و از آمدن و رفتن و گفتن و شنیدن و برخاستن لذت می‌برند. رویهم‌رفته کسان کوتاه‌اندیشیند و بینشی در کارها نمی‌دارند. اگر دلهاشان بجویی نه از زمان آگاهند و نه سیاست می‌دانند. اگر زیانی بکشور نرسانند سودی هم نخواهند داشت.

دسته‌ی سوم کسان سست‌اندیشه‌ای که بکشور و توده‌ اندک‌دلبستگی می‌دارند ، و این زمان که فرصت پیدا شده آرزومند کوششهایی در این راه می‌باشند. چیزی که هست تاب زیان کشیدن نمی‌دارند و از کارهای خود بازماندن نمی‌خواهند. یک جمله گویم : کشور و توده را دوست داشته زندگانی خود را بیشتر از آن دوست می‌دارند. اینان نیز می‌آیند و می‌روند ، این را می‌بینند و آن را می‌بینند و چنین می‌گویند : «باید کار کرد» ، ولی در همان هنگام به یک کوشش ارجداری نیز آماده نمی‌باشند.

دسته‌ی چهارم جوانانی که درس خوانده‌اند و بیرون آمده‌اند. اینان بیشترشان «نه همه‌شان» چنان بار آمده‌اند که بهیچ کاری نتوانند خورد. اینان از رنجهایی که در دبیرستانها برده‌اند جز این نتیجه نبرده‌اند که نیروهای ساده و خدادادیشان سست گردیده و بجای آن خودخواهی و جداسری بسیار چیره گردیده. اینان بیمایه‌اند ، ناآزموده‌اند ، ناآگاهند. ولی خود را مایه‌دار ، و آزموده ، و آگاه می‌شمارند. اینست بهیچ سخن گردن نمی‌گزارند. بهیچ کس پیروی نمی‌نمایند. بجای پیروی آرزوی پیشوایی می‌کنند. همیشه در اندیشه‌ی نویسندگی و نام‌آوری می‌باشند. اینان چون سخنی را از کسی شنیدند اگر نپسندیدند در برابرش ریشخند و بیفرهنگی می‌نمایند و اگر پسندیدند آن را گفتاری بنام خود می‌سازند. اینست حال ایشان و اگر درست نگرید جز زیان سودی بتوده و کشور خود نخواهند داشت. این نه گناه آنان ، گناه آن فرهیختی[تربیت] است که دیده‌اند. نتیجه‌ی آن دامیست که برایشان گسترده گردیده.

دسته‌ی پنجم کسان خونگرمی از جوانان و دیگران که راستی را خواهان پیشرفت توده و کشور می‌باشند و بکوششهایی در این راه آماده‌اند. اینان نیکند و در این هنگام که جهان برآشفته و هر توده‌ای درپی رستگاری خود می‌باشند اینان توانند دست بهم داده و دیگران را نیز همدست گردانیده کوششهایی برای رهایی ایران پیش برند. چیزی که هست اینان را نیز دو سنگی در پیش پاست : یکی آنکه جداسری و خودخواهی گریبانگیر اینان نیز گردیده. دیگری آنکه آگاهیهای دربایست را نمی‌دارند. این سنگها باید از پیش پا برداشته شود ، و چون این دو جلوگیر یا این دو آسیب در دسته‌های دیگر نیز هست ـ و چه نیکان و چه بدان در ناآگاهی از جهان و چگونگی جهان و در گرفتاری بخودخواهی و جداسری همراه یکدیگرند ـ از اینرو در اینجا بسخنانی درباره‌ی آنها می‌پردازیم و امیدمندیم نتیجه‌ای که می‌خواهیم خواهد داد.


پابرگیها :
1ـ اصل : آزادگان. چون نویسنده مشروطه‌خواهان را همیشه «آزادیخواهان» یاد کرده ،‌ گمان اینست که اینجا لغزشی روی داده.


🌸

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 پیام ... ـ تکه‌ی هفت از هفت


اما دفاعی که از انوری کرده‌اید بگفته‌ی عوام از پیغمبران جرجیس را پیدا نموده‌اید. باری خوب بود از شعرای آبرومند از ناصر خسرو و سنایی و بوحنیفه‌ی اِسکافی و مانند اینان هواداری کنید. انوری با آن آلودگیهای زشت چگونه شما ازو هواداری می‌نمایید؟!

اما شعر :

بزرگش نخوانند اهل خرد که نام بزرگان بزشتی برد

که در پایان مقاله‌ی خود آورده‌اید دیگر شگفتتر و دیگر زشتتر است.

از اینجا پیداست که شما از آیین گفتگو و استدلال پاک بی‌خبرید. زیرا من عیبهای بزرگی بر انوری می‌شمارم و مقصودم آنست که او از پستترین مردمان بوده و شما باید نخست پاسخ آن عیبها را بگویید نه اینکه پاسخ آنها را نداده چنان شعری بخوانید!

اگر راه این باشد که شما پیش گرفته‌اید ما دیگر نباید بهیچ کس خرده بگیریم و عیبهایش برشماریم. دزدان محبس نظمیه هم همینکه بپرسیم چرا دزدی کردی بیدرنگ این شعر را خواهند خواند.

شما اگر منطق خوانده‌اید تا «صغرا» مسلم نباشد اثری بر «کبرا» بار نیست. شما باید نخست ثابت نمایید که انوری از بزرگان بوده سپس این شعر را بخوانید. آیا بر بزرگی انوری چه دلیلی دارید؟!

آیا شما آن قطعه‌ی انوری را که می‌گوید : «قاصد خویش را فرستادم» تا آخر خوانده‌اید یا نه؟ اگر نخوانده‌اید بخوانید و از این گفته‌های خود شرمسار شوید! و اگر خوانده‌اید و با اینحال هواداری ازو می‌کنید بارک‌الله بر شما.

دریغا ! مگر در ایران تا این اندازه کمیابی بزرگان است که هر شاعرک یاوه‌گوی نابکاری را از بزرگان بشمارند؟!

دریغا ! مگر غیرت تا این اندازه کم شده که ما مردی را که بآن آشکاری اقرار بنابکاری می‌کند از پیشوایان بینگاریم؟!

من سخنی را که تاکنون نگفته بودم در اینجا می‌گویم : نابکاری با نرینه یا بگفته‌ی شعرا ساده‌پرستی زشتترین عیب و پستترین نامردی است.

این کامگزاری در طبیعت آدمی نهاده نشده و آنان که دنبال آن کار می‌روند بیمارانی بیش نیستند و بگفته‌ی عوام «آزار» دارند و این بیماری جز از بیمار دیگری آن هم از راه کار بکسی سرایت نمی‌کند. پس هر که پی ساده‌ای می‌رود و لذت از این نابکاری می‌برد بی‌شک خود او زمانی ساده‌ی دیگران بوده و در آن زمان بوده که باین بیماری گرفتار گردیده.

کسی تا پرده‌ی شرمش با دست دیگران دریده نشده باشد بدریدن پرده‌ی شرم و آزرم بچه‌های مردم گستاخ نمی‌شود.

پس هر کس که پی چنین نابکاریست بیگفتگو خود او آن رویه‌ی (1) نابکاری را هم دیده و از پستترین و پلیدترین کسان می‌باشد.

چیزی که هست درباره‌ی شعرا احتمال دیگر نیز هست و آن اینکه آنان بخیره زبان بچنان سخنانی باز کنند بی‌آنکه براستی خداوند آن کار باشند. چه شعرا از این نادانیها فراوان دارند. هرگز می نخورده لاف بدمستی می‌زنند. دل نباخته و یاری نداشته از درد عشق می‌نالند. درس نخوانده و چیزی نیاموخته دعوای دانش می‌کنند. در اینجا نیز احمقانه پنداشته‌اند که دم از ساده‌پرستی زدن یا در ستایش چشم و ابروی پسری شعر سرودن اگرچه پاک دروغ باشد هنری است.

گواه این سخن : شرح حال صادق ملا رجب است که مردی بوده گوشه‌گیر و با قرآن‌نویسی روزی درمی‌یافته. ولی از نادانی و کودنی آنهمه سخنان زشتی را برشته‌ی نظم کشیده و بخیره و بیهوده (2) خود را رسوای جهان گردانیده. خاک بر سر نادانیش!

دیگران را نیز از این قیاس می‌توان گرفت. ولی به هر حال درخور نکوهش‌اند و باید همیشه نامشان را بزشتی برد. زیرا پیداست که یک مشت بیباکی بیش نبوده‌اند و از بهر خوشدلی دیگران خود را آلوده‌ی هر بدنامی می‌ساخته‌اند.

ای که سرمایه‌ی خرد داری مکن از یاوه‌گو هواداری
یاوه‌گو ننگ توده‌ی بشر است یاوه‌گویی ز هر بدی بتر است


پابرگیها :
1ـ رویه (ruye) = صورت ، شکل ، ظاهر.
2ـ اینجا بمعنی «بی‌سبب» بکار رفته.


🌸

🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 از چه راهی پیش باید رفت؟.. (دو از سه)


خودخواهی و جداسری یکی از گرفتاریهای بزرگ این توده است. هر کسی می‌خواهد تنها بیندیشد ، تنها سخن گوید ، تنها خود را نیک دانسته از دیگران گله کند. همدستی با دیگران کردن ، و گردن بسخنان کسی گزاردن ، و همراهی با یک دسته نمودن را کمی خود می‌شمارند.

بارها می‌بینیم کسی گله از کارها می‌کند و دلتنگی می‌نماید و از سخنانی که ما می‌گوییم خرسندی نشان می‌دهد. ولی چون می‌گوییم «پس تو هم بیا و از ما باش» در این هنگامست که به بهانه‌هایی خود را کنار می‌کشد. برخی از اینها دردشان تنبلی و بیدردیست. برخی دیگر نیز پیوستن بدیگران را بخود نمی‌پسندند. بدبختِ بیچاره از همه‌ی سرفرازیهای جهان چشم پوشیده و تنها جداسری و گردنکشی را سرفرازی خود می‌شمارد و تنها بآن می‌کوشد.

از این خیم پلید ما سخن بسیار خواهیم راند. ما در این هشت سال گزندهایی از این خیم پلید دیدیم که از گفتنش شرم می‌کنیم. دیدیم روزنامه‌نویس پستنهادی را که ما چون سخنانی درباره‌ی‌ ماشین و گرفتاریهای آن نوشتیم هیچ بروی خود نیاورد و پس از چندی همان سخنان را بنام آنکه فلان دانشمند اروپایی گفته در روزنامه‌ی خود پراکنده کرد ـ دیدیم آن نویسنده‌ی فرومایه را که چون کتاب آیین را نوشتیم مردم را بر سر خود گرد آورد و چنین گفت که این کتاب از ترکی عثمانی ترجمه شده. از این داستانها فراوان است ولی اینجا فرصت کم می‌باشد.

بدبختی نگرید : یک توده‌ای توپ و تفنگ و تانک و دیگر افزارهای مادّی باندازه‌ی ده‌یک نیاز خود نمی‌دارند و در چنین زمان برآشفتگی جهان تهیدست و بیمایه روز می‌گزارند ، و با این ناتوانی و بیمایگی از نیروهای خدادادی همگانی (1) نیز خود را بی‌بهره می‌گردانند.

روزی در نشستی دیدم کسانی هرچه می‌شنوند نااندیشیده بسخن می‌پردازند و آنچه می‌گویند پس از زمانی پس می‌گیرند و بدینسان خود را خوار و بی‌ارج گردانیده دیگران را نیز آزرده می‌کنند. گفتم : داستان شما داستان کسیست که اتومبیل دارد و پیاده راه رود. آخر این اندیشه یک نیروی خدادادیست. چرا از آن برخورداری نمی‌کنید؟!..

همان را در اینجا دوباره می‌گویم : کیست که معنی همدستی و نتیجه‌ی آن را نداند؟!.. همه چیز بکنار ، شما در همانجا که نشسته‌اید ، چوبهای کبریت را یکایک بردارید و بآسانی بشکنید. سپس پنج تا از آنها را رویهم گزارید تا ببینید چه دشواری در شکستن آنهاست.

چنین نیروی خدادادی در دسترس شماست. چرا از آن چشم می‌پوشید؟! چرا بی‌پروایی می‌نمایید؟! چرا بدینسان خود را ناتوان و بزیردستی بیگانگان آماده می‌گردانید؟!

اما آگاهی ، کسانی که در راه کشور می‌کوشند ، باید از تاریخ کشور و از رازهای سیاسی آن آگاه باشند ، و چیزهایی را که مایه‌ی ناتوانی یا توانایی دولت یا توده گردیده بدانند. همچنین از تاریخ کشورهای همسایه و اندیشه‌های آنان درباره‌ی این کشور ، و بهم‌بستگی‌ای که میانه‌ی آنان با کشورهای دیگر است ناآگاه نبوده بینا باشند.

برای یک دسته‌ی سیاسی این اندازه آگاهی ناگزیریست. باید بدینسان آگاه باشند تا از روی بینش راهی برای کوششهای خود پیش گیرند. در درون کشور با چیزهایی که مایه‌ی ناتوانی کشور است نبرد کنند و با کسانی از وزیران و دیگران که بدخواه و نادرستند دشمنی نشان دهند. در بیرون کشور با دولتهایی از همسایگان که سودشان در زیان این کشور نیست همدستی نمایند و با دیگران دشمنی و کارشکنی نشان داده «سدی» در برابر چشمداشتهای ایشان پدید آورند.

کنون شما کسانی را که در ایران بجنب و جوش افتاده‌اند و «حزبها» می‌سازند بچشم آورید و اینها را در آنها بسنجید تا بدانید چه ‌اندازه بیمایه و تهیدستند. چیزهای دیگر بماند ، آنان تاریخ ایران را نمی‌دانند. خواستم از تاریخ زمانهای باستان و قرنهای پیشین نیست. جنبش مشروطه که در زمان ما در ایران رخ داد اینان آن را هم نمی‌دانند. آری پیشامدها و سرگذشتها را شنیده و یا در کتابها خوانده بیش یا کم می‌دانند ولی از رازهای نهان بیکبار ناآگاهند. بدخواهان را از نیکخواهان بازنمی‌شناسند. کسانی در برابر چشم اینان بدیها نموده‌اند و اینان آنها را ندانسته‌اند.

کسان بسیاری هوادار بیگانگان و خود کارکنان آنان بوده‌اند که ما تاریخچه‌ی آنها را بدست آورده و پی برازهاشان برده‌ایم. اینان آنان را از بزرگان کشور و از پیشروان آزادی می‌شمارند و جایگاهی برای هر یکی نشان می‌دهند. (2) صدها کسان سیاهکاریهای آشکار کرده‌اند و اینان آنها را فراموش ساخته‌اند و از هیچ یکی ببازخواستی برنمی‌خیزند.


👇

می‌بینم بتازگی در یکی از روزنامه‌های تهران چند کس را می‌شمارد که در زمان شاه گذشته ستم دیده‌اند و درمیان آنان کسی را یاد می‌کند که می‌توان گفت باندازه‌ی موهای سر و ریشش سیاهکاری کرده. مردی که از جوانیش یکی از کارکنان کنسولخانه‌ی تزاری رشت بوده و در سال1330[ق=1290خ] انگیزه‌ی[=علت] بدار رفتن چهار تن از آزادیخواهان گردیده و پس از آن نیز همیشه زندگانی با زشتیها بسر برده. چنین مردی چون چند روزی در زمان پهلوی بزندان افتاده دلسوزی باو می‌نمایند و افسوس بحالش می‌خورند.

این خود نمونه‌ی ناتوانی خردهاست که چون از کسی می‌رنجند با همه‌ی دشمنان او دوستی می‌نمایند. شاه پیشین که برافتاده او را یگانه دشمن آزادی و یگانه ویران‌کننده‌ی ایران جلوه می‌دهند و همه‌ی گناهان را بگردن او می‌اندازند. کسانی که از وزیران و نمایندگان و دیگران با وی همدست بوده‌اند و سودها از آن همدستی و فرمانبرداری برده‌اند همگی پاک می‌باشند. دیروز خُرد و بزرگ همگی ستایشگر پهلوی می‌بودند امروز همگی نکوهش ازو می‌نمایند و خود نشانه‌ی آزادیخواهی و ایراندوستی همین را می‌شمارند.

این حال که خود ساختگیست اینان یک بنیاد ساختگی دیگری برویش می‌گزارند ، و آن اینکه هر کسی که در زمان پهلوی زیان ازو دیده و یا بزندان رفته نیکش دانند و دلسوزی ازو نمایند اگرچه خود سیاهکاریها داشته است. اینست اندازه‌ی نافهمی و درماندگی آنان.

بیش از این بسخن دامنه ندهیم. با آن جداسری و پراکندگی و با این ناآگاهی پیداست که از کسانی چه برآید. پیداست که جز رسوایی و آشوبکاری نتیجه نخواهد بود. مردانی که هفده هجده سال در زمان دیکتاتوری همه چیز را فراموش کرده و بیباک و بی‌پروا زندگی بسر داده و کنون از برافتادن یک پادشاهی بجوش و جنب افتاده‌اند پیداست که چه کاری خواهند توانست.

پابرگیها :
1ـ همگانی = عمومی. در اینجا خواست نیروهایی است که در همگان هست ، همچون اندیشه ، خرد ، راستی‌پرستی ...
2ـ آن بیگانه‌پرستان کم هم نبوده‌اند. این خود نشانیست از پراکندگی اندیشه‌های ایرانیان. برای نمونه نگاه کنید بداوریهایی که در گفتارهای برخی کوشندگان سیاسی درباره‌ی چنین کسان آمده : عین‌الدوله ، میرزا علی‌اصغرخان اتابک ، محمدعلی فروغی و برادرش ابوالحسن ، علی‌اصغر حکمت ، سید حسن تقیزاده.


🌸

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 نشخوار سخن ـ تکه‌ی یک از یک


خردمند سخن بهنگام نیاز گوید و باندازه‌ی نیاز گوید

از فرقهایی که میان آدمیان و چهارپایان است یکی آنکه آدمی تا گرسنه نشود چیزی نمی‌خورد وانگاه همینکه سیر شد دست از خوردن بازمی‌دارد. ولی چهارپا اندازه‌ای برای خوردن و چریدن نشناخته همیشه دهانش کار می‌کند.

یک گاو را اگر در چراگاهی سر دهند از بام تا شام سر از چریدن برندارد و تا فرسوده و درمانده نشود دمی نیاساید. بلکه برخی چهارپایان بهنگام خوابیدن و آسودن هم دهان خود را بیکار نگزارده به نشخوار می‌پردازند.

بعبارت دیگر آدمی برای زیستن می‌خورد ولی چهارپا برای خوردن می‌زید. خوردن نزد او یک مقصود جداگانه‌ایست.

همین فرق را ما در آدمیان درمیان خردمند و بیخرد در زمینه‌ی سخنرانی می‌یابیم. بدینسان که خردمند سخن جز بهنگام نیاز نگوید و بیش از اندازه‌ی نیاز نگوید. ولی بیخرد هرگز دربند نیاز و بی‌نیازی نبوده و هیچگاه اندازه برای سخنگویی نمی‌شناسد. بعبارت دیگر او خودِ سخنگویی را یک مقصد جداگانه می‌داند و «سخنوری» یا «نویسندگی» را هنری می‌شمارد.

اینگونه سخنها را چه در شعر و چه در نثر «نشخوار سخن» باید نامید و بدا حال مردمی که این نشخوارکنندگان درمیان ایشان فراوان باشند.


🌸