✴️ در پیرامون نوروز
کوشاد تلگرام : چون این روزها ، سخن از هفت سین و بجا بودن و نبودن آن می‌رود و از آنجا که در پاکدینی خواسته شده هر کاری یا رسمی از روی خرد باشد ، دو گفتار کوتاه زیر را از پرچم هفتگی می‌آوریم.
🔸 هفت‌سین گرهی از کار نتواند گشود
در این هنگام که نوروز فرارسیده کسانی درباره‌ی «هفت‌سین‌چینی» می‌پرسند.
می‌گویم : آن کار عامیانه‌ی بی‌معناییست. می‌گویند : از نیاکانمان بازمانده. می‌گویم : بسیار چیزهاست که از نیاکانتان بازمانده ولی چون بی‌معنیست باید از میان رود و فراموش گردد.
می‌گویند : «پذیرایی‌ایست که از عید کرده می‌شود». می‌گویم : چه پذیرایی از عید و چه هر کار دیگری ، باید خردمندانه باشد.
از یک نعلبکی سمنوی بسیار بد که از دوره‌گرد خریده شده ، از یکمشت سنجد پوسیده که از یک سال و دو سال بازمانده ، از سرکه‌ی تندی که بویش دماغ را می‌آزارد و از مانند اینها که «هفت‌سین» را پدید می‌آورند چه پذیرایی تواند بود؟!.. اینها نه چیزهاییست که از تماشایش چشم را لذتی باشد و یا دل شادمان گردد.
برخی نیز می‌گویند : شماره‌ی «7» خوش‌شگونست و حرف «س» را خاصیتی هست. می‌گویم : سخنی بسیار بیپاست. اینها از پندارپرستیست [=خرافه‌پرستیست] و خود نشان نادانی و نافهمی می‌باشد.
بیچاره مردمی که بکارها از راهش نکوشند و از سمنو و سنجد و سرکه و سیر گشایش کار طلبند.
به هر حال این یک کار عامیانه‌ی بی‌معناییست و باید از میان برخیزد. آری سزاست که گل و سبزه درچیده شود ، شیرینیها و خوردنیها گزارده گردد ، چراغها روشن باشد ، باشندگان[=حاضران] جامه‌های تازه‌تر و پاکتر پوشند ، موزیک نواخته شود. اینگونه پذیرایی از آغاز سال نه تنها سزاست ستوده هم می‌باشد. اینها چیزهاییست که مایه‌ی دلشادی تواند بود و کسی هم بایراد یا ریشخند نتواند برخاست.
🔸 نوروز در آینده روزبه همگان تواند بود
چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم سال‌شماری ایرانی بهترین سال‌شماریست. این سال‌شماری گذشته از اینکه از بهار آغاز می‌یابد که خود سر سال طبیعی است در شماردن روزها و افزودن کبیسه هم درست‌تر از دیگر سال‌شماریهاست. از اینرو ما امیدمندیم در آینده مردمان دیگر (بویژه اروپاییان و آمریکاییان) این سال‌شماری را خواهند پذیرفت و نوروز روزبه همگان خواهد بود.
پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323
کوشاد تلگرام : چون این روزها ، سخن از هفت سین و بجا بودن و نبودن آن می‌رود و از آنجا که در پاکدینی خواسته شده هر کاری یا رسمی از روی خرد باشد ، دو گفتار کوتاه زیر را از پرچم هفتگی می‌آوریم.
🔸 هفت‌سین گرهی از کار نتواند گشود
در این هنگام که نوروز فرارسیده کسانی درباره‌ی «هفت‌سین‌چینی» می‌پرسند.
می‌گویم : آن کار عامیانه‌ی بی‌معناییست. می‌گویند : از نیاکانمان بازمانده. می‌گویم : بسیار چیزهاست که از نیاکانتان بازمانده ولی چون بی‌معنیست باید از میان رود و فراموش گردد.
می‌گویند : «پذیرایی‌ایست که از عید کرده می‌شود». می‌گویم : چه پذیرایی از عید و چه هر کار دیگری ، باید خردمندانه باشد.
از یک نعلبکی سمنوی بسیار بد که از دوره‌گرد خریده شده ، از یکمشت سنجد پوسیده که از یک سال و دو سال بازمانده ، از سرکه‌ی تندی که بویش دماغ را می‌آزارد و از مانند اینها که «هفت‌سین» را پدید می‌آورند چه پذیرایی تواند بود؟!.. اینها نه چیزهاییست که از تماشایش چشم را لذتی باشد و یا دل شادمان گردد.
برخی نیز می‌گویند : شماره‌ی «7» خوش‌شگونست و حرف «س» را خاصیتی هست. می‌گویم : سخنی بسیار بیپاست. اینها از پندارپرستیست [=خرافه‌پرستیست] و خود نشان نادانی و نافهمی می‌باشد.
بیچاره مردمی که بکارها از راهش نکوشند و از سمنو و سنجد و سرکه و سیر گشایش کار طلبند.
به هر حال این یک کار عامیانه‌ی بی‌معناییست و باید از میان برخیزد. آری سزاست که گل و سبزه درچیده شود ، شیرینیها و خوردنیها گزارده گردد ، چراغها روشن باشد ، باشندگان[=حاضران] جامه‌های تازه‌تر و پاکتر پوشند ، موزیک نواخته شود. اینگونه پذیرایی از آغاز سال نه تنها سزاست ستوده هم می‌باشد. اینها چیزهاییست که مایه‌ی دلشادی تواند بود و کسی هم بایراد یا ریشخند نتواند برخاست.
🔸 نوروز در آینده روزبه همگان تواند بود
چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم سال‌شماری ایرانی بهترین سال‌شماریست. این سال‌شماری گذشته از اینکه از بهار آغاز می‌یابد که خود سر سال طبیعی است در شماردن روزها و افزودن کبیسه هم درست‌تر از دیگر سال‌شماریهاست. از اینرو ما امیدمندیم در آینده مردمان دیگر (بویژه اروپاییان و آمریکاییان) این سال‌شماری را خواهند پذیرفت و نوروز روزبه همگان خواهد بود.
پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست دوم
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١١ـ از دو حال بیرون نیست : ـ (10 تا 17)
از دو حال بیرون نیست : یا جهان بهمین حال که هست خواهد ماند و رفتار توده‌ها با یکدیگر همین گونه خواهد بود و یا چنانکه امید می‌رود (ما نیز بآن می‌کوشیم) جهان براه دیگری خواهد افتاد و توده‌ها بجای نبرد با یکدیگر ، با بدیها خواهند نبردید و یک رشته همکاریها در راه نیکی جهان آغاز خواهد یافت. یا آنست یا این ، و از این دو بیرون نیست.
اگر آنست پشتگرمی شما به «قوانین بین‌الملل» بیجاست ، بسیار هم بیجاست. اگر نیست پس شما نیک باشید و شایندگی پیدا کنید تا بتوانید با توده‌های دیگر در راه کوشش به نیکی جهان همگام گردید.
برای آنکه سخن روشن شود مثلی یاد می‌کنم : بتازگی رادیوها آگهی می‌دهند که پزشکان اروپا که از سالهاست درباره‌ی فزونی بیماریها جستجو کرده‌اند یکی از شُوَندهای آن کمی خوراک را دانسته‌اند. در جهان خوراک کمست و انبوهی از مردمان از خوراکیها بهره‌ای که می‌بایست نمی‌توانند یافت. اینست دولتهای همدست که از این جنگ فیروز درآمده‌اند درمیان دیگر همکاریها که بنام نیکی جهان می‌کنند (1) یکی هم می‌خواهند بفراوانی خوراکها در سراسر جهان بکوشند و همه‌ی توده‌ها را با خود در این زمینه همدست گردانند و برای این کار کمیسیونها برپا گردانیده‌اند. چون کسانی می‌پنداشتند شماره‌ی مردمان در جهان فزونتر گردیده و زمین بدادن خوراک آنها باندازه‌ای که می‌باید توانا نیست ، کمیسیونها در آن باره بپژوهش و کاوش پرداخته باین نتیجه رسیده‌اند که اگر از راهش کوشیده شود این زمین بدادن خوراک سه برابر مردمان امروزی «باندازه‌ای که می‌باید» تواناست.
این چیزیست که رادیوها می‌گویند. اندیشه‌ایست راست و کاریست نیک. این راستست که انبوهی از مردمان ، از خوراکها و خوردنیها بآن اندازه که می‌باید و می‌سزد ، برخوردار نیستند. ما در توده‌ی خود می‌بینیم : در همین تهران سال می‌آید و می‌گذرد و بسیاری از خاندانها از میوه‌ها تنها نامهای آنها را می‌شنوند. در بیشتری از دیه‌ها (2) درخت میوه نیست. ده‌نشینان میوه را خوراک نمی‌شناسند. در تهران ما چه می‌خوریم؟!.. جز روغن بدبو ، ماست ساختگی ، پنیر کهنه ، نان بد ؛ به چه چیز دسترس می‌داریم؟!..
این بسیار نیکست که بفزونی خوراکها و خوردنیها کوشیده شود. این چیزیست که ما خواهان آن بوده‌ایم و در نوشته‌های خود بارها نوشته‌ایم.
اکنون سخن در آنست که در چنین کار نیکخواهانه که دولتهای همدست آغاز کرده‌اند ، توده‌ی ایرانی که از همدستان آنها شمرده می‌شود چه یاوری تواند داشت؟.. با حال کنونی ، با این گرفتاریها ، چه کاری از این توده تواند برخاست؟..
اگر از من بپرسند خواهم گفت : «هیچ کاری». آری ما سرزمین پهناوری می‌داریم که از روی حسابی که کرده‌ایم اگر کشاورزی از راهش باشد و زمینهای خشک کشتزار گردد ، دست‌کم تواند بیست برابر امروز خواربار دهد. ولی آیا این کار آسانست؟!.. آیا با حال کنونی ما خواهیم توانست تکانی بکشاورزی دهیم؟!..
خواهند گفت : «دولت بکند دیگر». یکی از نافهمیها در ایران همینست که همه‌ی کارها را از دولت می‌خواهند. دولت کیست؟.. نیک اندیشید و پاسخ دهید. امروز دولت آقای حکیمی و وزیرهای اوست. آیا آنان خواهند توانست بکشاورزی تکانی دهند؟..
چهل سالست که در ایران گفتگوهاست و تاکنون نیندیشیده‌اند که جلوگیر پیشرفت کشاورزی چیست. نیندیشیده‌اند که با آن «قانون مالکیت» ، با آن نادانی و بیسوادی روستاییان ، با این پاشیدگی اندیشهها درمیان توده آنچه نتواند بود پیشرفت کشاورزیست.
این مثلست آوردم. خواستم همبستگی‌ای را که میانه‌ی سیاست و پیراستن توده است روشن گردانم. خواستم بایرادی که می‌گیرند پاسخ دهم.
پانوشتها :
1ـ این «نیکی جهان» که از آن در اینجا سخن رفته ، منشور آتلانتیک و سپس بنیادگزاری سازمان ملل است. در آن زمان که هنوز زخمهای جنگ دوم جهانی بهبود نیافته و جهانیان همه دردمند و داغدار بدبختیهای آن بودند ، این دو گامی که کشورهای فیروز جنگ برداشتند امیدهایی به نیکی جهان و آینده در دلها زنده گردانید. ـ و
2ـ دیه (dih) = ده. ـ و
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١١ـ از دو حال بیرون نیست : ـ (10 تا 17)
از دو حال بیرون نیست : یا جهان بهمین حال که هست خواهد ماند و رفتار توده‌ها با یکدیگر همین گونه خواهد بود و یا چنانکه امید می‌رود (ما نیز بآن می‌کوشیم) جهان براه دیگری خواهد افتاد و توده‌ها بجای نبرد با یکدیگر ، با بدیها خواهند نبردید و یک رشته همکاریها در راه نیکی جهان آغاز خواهد یافت. یا آنست یا این ، و از این دو بیرون نیست.
اگر آنست پشتگرمی شما به «قوانین بین‌الملل» بیجاست ، بسیار هم بیجاست. اگر نیست پس شما نیک باشید و شایندگی پیدا کنید تا بتوانید با توده‌های دیگر در راه کوشش به نیکی جهان همگام گردید.
برای آنکه سخن روشن شود مثلی یاد می‌کنم : بتازگی رادیوها آگهی می‌دهند که پزشکان اروپا که از سالهاست درباره‌ی فزونی بیماریها جستجو کرده‌اند یکی از شُوَندهای آن کمی خوراک را دانسته‌اند. در جهان خوراک کمست و انبوهی از مردمان از خوراکیها بهره‌ای که می‌بایست نمی‌توانند یافت. اینست دولتهای همدست که از این جنگ فیروز درآمده‌اند درمیان دیگر همکاریها که بنام نیکی جهان می‌کنند (1) یکی هم می‌خواهند بفراوانی خوراکها در سراسر جهان بکوشند و همه‌ی توده‌ها را با خود در این زمینه همدست گردانند و برای این کار کمیسیونها برپا گردانیده‌اند. چون کسانی می‌پنداشتند شماره‌ی مردمان در جهان فزونتر گردیده و زمین بدادن خوراک آنها باندازه‌ای که می‌باید توانا نیست ، کمیسیونها در آن باره بپژوهش و کاوش پرداخته باین نتیجه رسیده‌اند که اگر از راهش کوشیده شود این زمین بدادن خوراک سه برابر مردمان امروزی «باندازه‌ای که می‌باید» تواناست.
این چیزیست که رادیوها می‌گویند. اندیشه‌ایست راست و کاریست نیک. این راستست که انبوهی از مردمان ، از خوراکها و خوردنیها بآن اندازه که می‌باید و می‌سزد ، برخوردار نیستند. ما در توده‌ی خود می‌بینیم : در همین تهران سال می‌آید و می‌گذرد و بسیاری از خاندانها از میوه‌ها تنها نامهای آنها را می‌شنوند. در بیشتری از دیه‌ها (2) درخت میوه نیست. ده‌نشینان میوه را خوراک نمی‌شناسند. در تهران ما چه می‌خوریم؟!.. جز روغن بدبو ، ماست ساختگی ، پنیر کهنه ، نان بد ؛ به چه چیز دسترس می‌داریم؟!..
این بسیار نیکست که بفزونی خوراکها و خوردنیها کوشیده شود. این چیزیست که ما خواهان آن بوده‌ایم و در نوشته‌های خود بارها نوشته‌ایم.
اکنون سخن در آنست که در چنین کار نیکخواهانه که دولتهای همدست آغاز کرده‌اند ، توده‌ی ایرانی که از همدستان آنها شمرده می‌شود چه یاوری تواند داشت؟.. با حال کنونی ، با این گرفتاریها ، چه کاری از این توده تواند برخاست؟..
اگر از من بپرسند خواهم گفت : «هیچ کاری». آری ما سرزمین پهناوری می‌داریم که از روی حسابی که کرده‌ایم اگر کشاورزی از راهش باشد و زمینهای خشک کشتزار گردد ، دست‌کم تواند بیست برابر امروز خواربار دهد. ولی آیا این کار آسانست؟!.. آیا با حال کنونی ما خواهیم توانست تکانی بکشاورزی دهیم؟!..
خواهند گفت : «دولت بکند دیگر». یکی از نافهمیها در ایران همینست که همه‌ی کارها را از دولت می‌خواهند. دولت کیست؟.. نیک اندیشید و پاسخ دهید. امروز دولت آقای حکیمی و وزیرهای اوست. آیا آنان خواهند توانست بکشاورزی تکانی دهند؟..
چهل سالست که در ایران گفتگوهاست و تاکنون نیندیشیده‌اند که جلوگیر پیشرفت کشاورزی چیست. نیندیشیده‌اند که با آن «قانون مالکیت» ، با آن نادانی و بیسوادی روستاییان ، با این پاشیدگی اندیشهها درمیان توده آنچه نتواند بود پیشرفت کشاورزیست.
این مثلست آوردم. خواستم همبستگی‌ای را که میانه‌ی سیاست و پیراستن توده است روشن گردانم. خواستم بایرادی که می‌گیرند پاسخ دهم.
پانوشتها :
1ـ این «نیکی جهان» که از آن در اینجا سخن رفته ، منشور آتلانتیک و سپس بنیادگزاری سازمان ملل است. در آن زمان که هنوز زخمهای جنگ دوم جهانی بهبود نیافته و جهانیان همه دردمند و داغدار بدبختیهای آن بودند ، این دو گامی که کشورهای فیروز جنگ برداشتند امیدهایی به نیکی جهان و آینده در دلها زنده گردانید. ـ و
2ـ دیه (dih) = ده. ـ و
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 بدآموزیهای خیام ـ تکه‌ی یک از سه
خیام چو آوازه در ایام افکند
سر در خم می توده‌ی انعام افکند
دانا بنگر که دانش و دین و خرد
در راه شراب و کوزه و جام افکند
نامه‌ی بت‌شکن «پیمان» از آغاز پیدایش خود بت‌هایی را شکسته و رخنه در بنیاد بت‌پرستی افکنده است. آری دارنده‌ی این نامه‌ی گرانمایه فرزند بت‌شکن است و چنین کار از دست چنان والاتباری برآید. «چنان کنند بزرگان چو کرد باید کار». اینک بتازگی هم برای شکستن بتی بنام «خیام» که در این زمان پرستندگانی دارد میان بسته و بنکوهش آن بت بی‌جان بیباکانه زبان گشاده است.
خیام آن شاعر بدآموز و آن رند خراباتی است که با گفته‌های بدآموزانه‌ی خود مردم را سوی لجنزار بیدینی و لاابالیگری کشانیده و با اندیشه‌های ناپاکش روی مردمی را سیاه کرده است. دستگاه آفرینش با آنهمه شگفتکاریها که خردمندان را بحیرت انداخته و بناچار از ته دل گفته‌اند : «رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا» [سوره‌ی آل عمران ، آیه‌ی 191 : پروردگارا اینها را به بیهودگی نیافریده‌ای.] در نظر این مرد سیاهدل بازیچه‌ای بیش نیست. و از اینروست که می‌گوید :
ما لعبتگانیم و فلک لعبت‌باز
از روی حقیقتی نه از روی مجاز
بازیچه‌کنان بدیم بر نطع وجود
رفتیم بصندوق عدم یک یک باز
چیزی که در چشم وی ارج و بهایی دارد همانا تردامنی و باده‌گساری است :
یک جام شراب صد دل و دین ارزد
یک جرعه‌ی می مملکت چین ارزد
جز باده‌ی لعل چیست در روی زمین
تلخی که هزار جان شیرین ارزد /
یک جرعه‌ی می ملک جهان می‌ارزد
خشت سر خم هزار جان می‌ارزد
آن کهنه که لب بدو ز می پاک کنند
حقا که هزار طیلسان می‌ارزد /
این ترانه را که نمونه‌ای از کج اندیشیهای اوست درست بخوانید :
تا بتوانی خدمت رندان می‌کن
بنیاد نماز و روزه ویران می‌کن
بشنو سخن راست ز خیام عمر
می می‌خور و ره می‌زن و احسان می‌کن
کسی نمی‌گوید : ای مرد کج‌اندیش! راهزنی و هوسرانی و بنیاد آیین را ویران کردن با نیکوکاری و احسان چه سازشی دارد؟! تو گویی این مرد لاابالی خود را ناگزیر دیده که برخلاف دستورهای بزرگان دین سخنرانی کند و از اینرو این ترانه را هم در برابر حدیث معروف «لاتزن و لاتتصدق» سروده است!
این فیلسوف کج‌اندیش دین را که پایه‌ی آرامش جهان و مایه‌ی آسایش جهانیان است در راه هوسرانی خود پشت پا زده بیشرمانه می‌گوید :
می خوردن و مست بودن آیین منست
فارغ بودن ز کفر و دینْ دین منست
فیلسوفی چرا این نداند که آسایش جهانیان گرانمایه‌ترین چیزهاست و نبایستی برای کامگزاری خود تیشه بریشه‌ی آن بزند.
خیام نه تنها دین و یا مایه‌ی آسایش جهانیان را در راه هوسرانی خود زیر پا گذاشته و عمری در ستایش می و معشوق بسر برده بلکه دانش و خرد را نیز در این راه نهاده و تردامنی و باده‌گساری را بدانش‌اندوزی و خردپژوهی برتری داده است :
از درس علوم جمله بگریزی به
و اندر سر زلف دلبر آویزی به
زان پیش که روزگار خونت ریزد
تو خون قنینه در قدح ریزی به /
تا چند اسیر عقل هر روزه شویم
در دهر چه صدساله چه ده‌روزه شویم
خوش دار تو کاس می از آن پیش که ما
در کارگه کوزه‌گران کوزه شویم
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 بدآموزیهای خیام ـ تکه‌ی یک از سه
خیام چو آوازه در ایام افکند
سر در خم می توده‌ی انعام افکند
دانا بنگر که دانش و دین و خرد
در راه شراب و کوزه و جام افکند
نامه‌ی بت‌شکن «پیمان» از آغاز پیدایش خود بت‌هایی را شکسته و رخنه در بنیاد بت‌پرستی افکنده است. آری دارنده‌ی این نامه‌ی گرانمایه فرزند بت‌شکن است و چنین کار از دست چنان والاتباری برآید. «چنان کنند بزرگان چو کرد باید کار». اینک بتازگی هم برای شکستن بتی بنام «خیام» که در این زمان پرستندگانی دارد میان بسته و بنکوهش آن بت بی‌جان بیباکانه زبان گشاده است.
خیام آن شاعر بدآموز و آن رند خراباتی است که با گفته‌های بدآموزانه‌ی خود مردم را سوی لجنزار بیدینی و لاابالیگری کشانیده و با اندیشه‌های ناپاکش روی مردمی را سیاه کرده است. دستگاه آفرینش با آنهمه شگفتکاریها که خردمندان را بحیرت انداخته و بناچار از ته دل گفته‌اند : «رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا» [سوره‌ی آل عمران ، آیه‌ی 191 : پروردگارا اینها را به بیهودگی نیافریده‌ای.] در نظر این مرد سیاهدل بازیچه‌ای بیش نیست. و از اینروست که می‌گوید :
ما لعبتگانیم و فلک لعبت‌باز
از روی حقیقتی نه از روی مجاز
بازیچه‌کنان بدیم بر نطع وجود
رفتیم بصندوق عدم یک یک باز
چیزی که در چشم وی ارج و بهایی دارد همانا تردامنی و باده‌گساری است :
یک جام شراب صد دل و دین ارزد
یک جرعه‌ی می مملکت چین ارزد
جز باده‌ی لعل چیست در روی زمین
تلخی که هزار جان شیرین ارزد /
یک جرعه‌ی می ملک جهان می‌ارزد
خشت سر خم هزار جان می‌ارزد
آن کهنه که لب بدو ز می پاک کنند
حقا که هزار طیلسان می‌ارزد /
این ترانه را که نمونه‌ای از کج اندیشیهای اوست درست بخوانید :
تا بتوانی خدمت رندان می‌کن
بنیاد نماز و روزه ویران می‌کن
بشنو سخن راست ز خیام عمر
می می‌خور و ره می‌زن و احسان می‌کن
کسی نمی‌گوید : ای مرد کج‌اندیش! راهزنی و هوسرانی و بنیاد آیین را ویران کردن با نیکوکاری و احسان چه سازشی دارد؟! تو گویی این مرد لاابالی خود را ناگزیر دیده که برخلاف دستورهای بزرگان دین سخنرانی کند و از اینرو این ترانه را هم در برابر حدیث معروف «لاتزن و لاتتصدق» سروده است!
این فیلسوف کج‌اندیش دین را که پایه‌ی آرامش جهان و مایه‌ی آسایش جهانیان است در راه هوسرانی خود پشت پا زده بیشرمانه می‌گوید :
می خوردن و مست بودن آیین منست
فارغ بودن ز کفر و دینْ دین منست
فیلسوفی چرا این نداند که آسایش جهانیان گرانمایه‌ترین چیزهاست و نبایستی برای کامگزاری خود تیشه بریشه‌ی آن بزند.
خیام نه تنها دین و یا مایه‌ی آسایش جهانیان را در راه هوسرانی خود زیر پا گذاشته و عمری در ستایش می و معشوق بسر برده بلکه دانش و خرد را نیز در این راه نهاده و تردامنی و باده‌گساری را بدانش‌اندوزی و خردپژوهی برتری داده است :
از درس علوم جمله بگریزی به
و اندر سر زلف دلبر آویزی به
زان پیش که روزگار خونت ریزد
تو خون قنینه در قدح ریزی به /
تا چند اسیر عقل هر روزه شویم
در دهر چه صدساله چه ده‌روزه شویم
خوش دار تو کاس می از آن پیش که ما
در کارگه کوزه‌گران کوزه شویم
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست دوم
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١٢ـ باید گفتنیها را بگوییم : ـ (10 تا 17)
باید گفتنیها را بگوییم. باید سخنانی را که دیگران در دل می‌دارند ما خود بزبان آوریم.
بسیاری از ایرانیان با خود چنین می‌اندیشند : «اینجا کشور ماست. ما خودمان دانیم چه کار کنیم. دیگران چه حق دارند بکشور ما بیایند؟!.. چه حق دارند دخالت در کارهای ما کنند؟!..». استقلال را باین معنی می‌شناسند.
ولی این راست نیست. با این سخن شما نخواهید توانست جلو دولتهای زورورز را گیرید. نیکخواهان و دادگران جهان نیز با این منطق به پشتیبانی از شما نخواهند برخاست.
آری اینجا کشور شماست. ولی کشور به چه معنی است؟.. بهتر است آن را روشن کنیم :
کشور سرزمینی است که مردمی برای خود برگزینند و در آن بزندگانی توده‌ای پردازند و دست بهم داده بآبادی آن کوشند ، که هم خود برخوردار گردند و هم بدیگران برخورداری دهند. کشورها همه بهم پیوسته است و بدی یا نیکی یکی از آنها در دیگران نیز تواند هَنایید (1) . استقلال بآن معنی که شناخته شده غلط است.
شما اگر نتوانید زندگانی توده‌ای کنید ، نتوانید در راه پیشرفت با دیگران همگام باشید ، نتوانید کشور خود را آباد گردانید ... اینها بهانه‌هایی در دست زورورزان خواهد بود که شما را شاینده‌ی آزادی ندانند و بکارها و کشورتان دست یازند.
این مثل را دیگران زده‌اند و من هم یاد می‌کنم : شما اگر همسایه‌ای می‌دارید که خانه‌اش را آباد نگه می‌دارد و در باغچه‌اش گل می‌کارد ، شما باو پاس[=احترام] گزارده در کارهایش آزاد گزارید. ولی اگر همسایه‌تان خانه‌ی خود را آباد نگاه نمی‌دارد و هر روز در باغچه‌اش کاه و پهین دود می‌کند که دود و بویش بشما نیز می‌رسد ، دیگر بآن پاس نگزارده ناچار باشید که بکارهایش دست یازید. این مثل را خود بیگانگان زده‌اند.
پس ببینید سخن ما که کوشش به پیراستن توده و آبادی کشور را گام نخست در راه سیاست می‌شماریم از روی فهم و بینش است.
بویژه امروز که گفتگوها از همکاری توده‌ها در راه جلوگیری از بیماریها و نایابیها و افزودن باندازه‌ی خواروبار و مانند اینها می‌رود (2) و گمان بیشتر برآنست که باز انجمن بزرگی (مانند جامعه‌ی ملل) بنام جلوگیری از جنگ و سرکوبی از دولتهای زورورز برپا گردد. اینها خود شُوَند دیگر است که در ایران به نیکی حال توده و آبادی کشور بیشتر پرداخته شود و بدانسان که گفتم این گام نخست سیاست باشد. زیرا آن همکاریها که عنوان شده است دستاویز دیگری در دست دولتهاست که هوشیار نیکی یا بدی حال شما باشند و شما را بخود نگزارند و اگر خواستند دست بکارهای شما یازند.
از اینجا نکته‌ی دیگری هم روشن می‌گردد و آن اینکه بهایهوی برخاستن و از دولتهای بیگانه نالیدن و یا لافهای بیجا از میهن‌دوستی توده زدن و مانندهای این که کسانی «کوششهای سیاسی» می‌شمارند ، نه تنها سودی ندارد زیان هم تواند رسانید. بارها دیده شده بیگانگان زبان بریشخند باز کرده آن را نمونه‌ی نافهمیهای این مردم شمارده‌اند. آن خود دستاویز دیگری در دست دولتهای زورورز تواند بود.
پانوشتها :
1ـ هَناییدن (همچون خرامیدن) = اثر کردن ؛ هَنایش = اثر ، تأثیر. ؛ هَناینده = مؤثر. ؛ هَنایا = همیشه مؤثر. ـ و
2ـ هر خواننده‌ی آگاهی می‌داند که همبستگی کشورها با یکدیگر امروز چندین برابر همبستگیهای هفتاد سال پیش است. چنانکه امروز جُستار(مبحث)هایی مانند مواد مخدر ، تروریزم ، زیست‌بوم ، اینترنت ، پولشویی ، بیماریهای واگیردار ، نگاهداری لایه‌ی ازون ، تولید کمتر کربن و مانند اینها پیش آمده که پیشتر نبوده ، بیگمانست که در آینده این همبستگیها (و در نتیجه دخالتها) بسیار بیشتر خواهد شد. ـ و
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١٢ـ باید گفتنیها را بگوییم : ـ (10 تا 17)
باید گفتنیها را بگوییم. باید سخنانی را که دیگران در دل می‌دارند ما خود بزبان آوریم.
بسیاری از ایرانیان با خود چنین می‌اندیشند : «اینجا کشور ماست. ما خودمان دانیم چه کار کنیم. دیگران چه حق دارند بکشور ما بیایند؟!.. چه حق دارند دخالت در کارهای ما کنند؟!..». استقلال را باین معنی می‌شناسند.
ولی این راست نیست. با این سخن شما نخواهید توانست جلو دولتهای زورورز را گیرید. نیکخواهان و دادگران جهان نیز با این منطق به پشتیبانی از شما نخواهند برخاست.
آری اینجا کشور شماست. ولی کشور به چه معنی است؟.. بهتر است آن را روشن کنیم :
کشور سرزمینی است که مردمی برای خود برگزینند و در آن بزندگانی توده‌ای پردازند و دست بهم داده بآبادی آن کوشند ، که هم خود برخوردار گردند و هم بدیگران برخورداری دهند. کشورها همه بهم پیوسته است و بدی یا نیکی یکی از آنها در دیگران نیز تواند هَنایید (1) . استقلال بآن معنی که شناخته شده غلط است.
شما اگر نتوانید زندگانی توده‌ای کنید ، نتوانید در راه پیشرفت با دیگران همگام باشید ، نتوانید کشور خود را آباد گردانید ... اینها بهانه‌هایی در دست زورورزان خواهد بود که شما را شاینده‌ی آزادی ندانند و بکارها و کشورتان دست یازند.
این مثل را دیگران زده‌اند و من هم یاد می‌کنم : شما اگر همسایه‌ای می‌دارید که خانه‌اش را آباد نگه می‌دارد و در باغچه‌اش گل می‌کارد ، شما باو پاس[=احترام] گزارده در کارهایش آزاد گزارید. ولی اگر همسایه‌تان خانه‌ی خود را آباد نگاه نمی‌دارد و هر روز در باغچه‌اش کاه و پهین دود می‌کند که دود و بویش بشما نیز می‌رسد ، دیگر بآن پاس نگزارده ناچار باشید که بکارهایش دست یازید. این مثل را خود بیگانگان زده‌اند.
پس ببینید سخن ما که کوشش به پیراستن توده و آبادی کشور را گام نخست در راه سیاست می‌شماریم از روی فهم و بینش است.
بویژه امروز که گفتگوها از همکاری توده‌ها در راه جلوگیری از بیماریها و نایابیها و افزودن باندازه‌ی خواروبار و مانند اینها می‌رود (2) و گمان بیشتر برآنست که باز انجمن بزرگی (مانند جامعه‌ی ملل) بنام جلوگیری از جنگ و سرکوبی از دولتهای زورورز برپا گردد. اینها خود شُوَند دیگر است که در ایران به نیکی حال توده و آبادی کشور بیشتر پرداخته شود و بدانسان که گفتم این گام نخست سیاست باشد. زیرا آن همکاریها که عنوان شده است دستاویز دیگری در دست دولتهاست که هوشیار نیکی یا بدی حال شما باشند و شما را بخود نگزارند و اگر خواستند دست بکارهای شما یازند.
از اینجا نکته‌ی دیگری هم روشن می‌گردد و آن اینکه بهایهوی برخاستن و از دولتهای بیگانه نالیدن و یا لافهای بیجا از میهن‌دوستی توده زدن و مانندهای این که کسانی «کوششهای سیاسی» می‌شمارند ، نه تنها سودی ندارد زیان هم تواند رسانید. بارها دیده شده بیگانگان زبان بریشخند باز کرده آن را نمونه‌ی نافهمیهای این مردم شمارده‌اند. آن خود دستاویز دیگری در دست دولتهای زورورز تواند بود.
پانوشتها :
1ـ هَناییدن (همچون خرامیدن) = اثر کردن ؛ هَنایش = اثر ، تأثیر. ؛ هَناینده = مؤثر. ؛ هَنایا = همیشه مؤثر. ـ و
2ـ هر خواننده‌ی آگاهی می‌داند که همبستگی کشورها با یکدیگر امروز چندین برابر همبستگیهای هفتاد سال پیش است. چنانکه امروز جُستار(مبحث)هایی مانند مواد مخدر ، تروریزم ، زیست‌بوم ، اینترنت ، پولشویی ، بیماریهای واگیردار ، نگاهداری لایه‌ی ازون ، تولید کمتر کربن و مانند اینها پیش آمده که پیشتر نبوده ، بیگمانست که در آینده این همبستگیها (و در نتیجه دخالتها) بسیار بیشتر خواهد شد. ـ و
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 بدآموزیهای خیام ـ تکه‌ی دو از سه
کسی که دانش و خرد در نزد وی بدینسان بی‌ارج و بها باشد چه سزاست که بنام دانشمند و خردمند شناخته گردد؟. پیداست ارج هر دانشمندی باندازه‌ی هنرپروری و دانش‌پژوهی اوست و از اینجاست که در کام دانشوران ارجمند لذتی بالاتر از این لذت دانش‌آموزی نباشد چنانکه دانشمند پاکدلی گوید :
لذات دنیوی همه هیچست نزد من
در خاطر از تغیر آن هیچ ترس نیست
روز تنعم و شب عیش و طرب مرا
غیر از شب مطالعه و روز درس نیست
مرا شگفتی فزاید که این مرد پستنهاد با آنهمه کوتاهخردی خود ، خویشتن را در جهان دیگری پنداشته و بدستگاه آفرینش که همچون چشم و خط و خال و ابرو هر چیزش بجای خویش نیکوست ـ با دیده‌ی ریشخند می‌نگرد و آرزو دارد که بر فلک دست یافته و آن را زیر و رو کند و از نو فلک دیگری بدلخواه خود بسازد و در این زمینه‌ها چرندهایی می‌بافد که بسرسام بیشتر می‌ماند تا بسخن خردمندانه.
گر بر فلکم دست بُدی چون یزدان
برداشتمی من این فلک را ز میان
از نو فلک دگر چنان ساختمی
کازاده بکام دل رسیدی آسان /
دارنده چو ترکیب طبایع آراست
باز از چه سبب فکندش اندر کم و کاست
گر نیک آمد شکستن از بهر چه بود
ور نیک نیامد این صور عیب که راست؟ /
ای بیخبران جسم مجسم هیچست
وین طارم نُه سپهر ارقم هیچست
خوش باش که در نشیمن کون و فساد
وابسته‌ی یک دمیم و آنهم هیچست /
چون نیست ز هرچه هست جز باد بدست
چون نیست ز هرچه نیست نقصان و شکست
انگار که هرچه هست در عالم نیست
پندار که هرچه نیست در عالم هست
نیست را هست پنداشتن و هست را نیست انگاشتن چه معنی دارد؟! آیا این سخن خردپسند است؟ چه خوش سروده آنکه سروده :
چیزی که هست هست نه کم می‌شود نه بیش
و آن خود که نیست نیست چو سیمرغ و کیمیاست
کوتاه سخن ـ خیام هیچ گونه دلبستگی بآیین و دانش و خرد نداشته و هنری جز تردامنی و باده‌گساری از خود پدیدار نساخته است و اینک در این ترانه خویشتن را چنانکه هست می‌ستاید و باید گفت داد حقگویی را درباره‌ی خود داده است :
نه لایق مسجدم نه درخورد کنشت
ایزد داند گل مرا از چه سرشت
چون کافر درویشم و چون قحبه زشت
نه دین و نه دنیا و نه امید بهشت
نشاید فریفته‌ی آن شد که کسانی در غرب بهواداری خیام برخاسته و او را از دل و جان می‌ستایند. این خود نشان کج‌اندیشی و آوند [=دلیل] پستنهادی غربیان است که هر کجا کج‌اندیش یا بدآموزی را سراغ می‌گیرند بر وی گراییده و بلندآوازه‌اش می‌کنند و از هر راهی که باشد بروایی اندیشه‌های او می‌کوشند!
آیا براستی ترانه‌های خیام و شعرهای «ابوالعلاء مَعَرّی» آنهمه ارج و بها دارد که شرقشناسان می‌گویند؟! و یا شایسته‌ی اینهمه ستایش است که غربیان می‌نمایند؟! غربیان هرچه می‌گویند بگویند بفرموده‌ی عیسا (ع) درخت را از میوه‌اش باید شناخت و بفرموده‌ی آقای کسروی نیک و بد هر چیز را در ترازوی سود و زیان جهان باید سنجید. روایی ترانه‌های خیام و شعرهای ابوالعلای مَعَرّی در شرق بجز ناروایی آیین مردمی و نکوکرداری چه باری داده است؟ میخوارگی و تردامنی که در آیین شرقیان از نکوهیده‌ترین زشتکاریها بشمار بوده در نتیجه‌ی بدآموزیهای این رند لاابالی رواج آنها در شرق هرچه افزونتر گردیده است و کسی چه داند که غربیان آزمند و مال‌اندوز از روایی دادن ترانه‌های این شاعر باده‌پرست آن نتیجه را نخواسته‌اند که کارخانه‌های شراب‌کش خود را بکار اندازند و از این راه کیسه‌ی شرقیان را از زر و سیم تهی کرده و کاسه‌شان را از باده پر سازند؟
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 بدآموزیهای خیام ـ تکه‌ی دو از سه
کسی که دانش و خرد در نزد وی بدینسان بی‌ارج و بها باشد چه سزاست که بنام دانشمند و خردمند شناخته گردد؟. پیداست ارج هر دانشمندی باندازه‌ی هنرپروری و دانش‌پژوهی اوست و از اینجاست که در کام دانشوران ارجمند لذتی بالاتر از این لذت دانش‌آموزی نباشد چنانکه دانشمند پاکدلی گوید :
لذات دنیوی همه هیچست نزد من
در خاطر از تغیر آن هیچ ترس نیست
روز تنعم و شب عیش و طرب مرا
غیر از شب مطالعه و روز درس نیست
مرا شگفتی فزاید که این مرد پستنهاد با آنهمه کوتاهخردی خود ، خویشتن را در جهان دیگری پنداشته و بدستگاه آفرینش که همچون چشم و خط و خال و ابرو هر چیزش بجای خویش نیکوست ـ با دیده‌ی ریشخند می‌نگرد و آرزو دارد که بر فلک دست یافته و آن را زیر و رو کند و از نو فلک دیگری بدلخواه خود بسازد و در این زمینه‌ها چرندهایی می‌بافد که بسرسام بیشتر می‌ماند تا بسخن خردمندانه.
گر بر فلکم دست بُدی چون یزدان
برداشتمی من این فلک را ز میان
از نو فلک دگر چنان ساختمی
کازاده بکام دل رسیدی آسان /
دارنده چو ترکیب طبایع آراست
باز از چه سبب فکندش اندر کم و کاست
گر نیک آمد شکستن از بهر چه بود
ور نیک نیامد این صور عیب که راست؟ /
ای بیخبران جسم مجسم هیچست
وین طارم نُه سپهر ارقم هیچست
خوش باش که در نشیمن کون و فساد
وابسته‌ی یک دمیم و آنهم هیچست /
چون نیست ز هرچه هست جز باد بدست
چون نیست ز هرچه نیست نقصان و شکست
انگار که هرچه هست در عالم نیست
پندار که هرچه نیست در عالم هست
نیست را هست پنداشتن و هست را نیست انگاشتن چه معنی دارد؟! آیا این سخن خردپسند است؟ چه خوش سروده آنکه سروده :
چیزی که هست هست نه کم می‌شود نه بیش
و آن خود که نیست نیست چو سیمرغ و کیمیاست
کوتاه سخن ـ خیام هیچ گونه دلبستگی بآیین و دانش و خرد نداشته و هنری جز تردامنی و باده‌گساری از خود پدیدار نساخته است و اینک در این ترانه خویشتن را چنانکه هست می‌ستاید و باید گفت داد حقگویی را درباره‌ی خود داده است :
نه لایق مسجدم نه درخورد کنشت
ایزد داند گل مرا از چه سرشت
چون کافر درویشم و چون قحبه زشت
نه دین و نه دنیا و نه امید بهشت
نشاید فریفته‌ی آن شد که کسانی در غرب بهواداری خیام برخاسته و او را از دل و جان می‌ستایند. این خود نشان کج‌اندیشی و آوند [=دلیل] پستنهادی غربیان است که هر کجا کج‌اندیش یا بدآموزی را سراغ می‌گیرند بر وی گراییده و بلندآوازه‌اش می‌کنند و از هر راهی که باشد بروایی اندیشه‌های او می‌کوشند!
آیا براستی ترانه‌های خیام و شعرهای «ابوالعلاء مَعَرّی» آنهمه ارج و بها دارد که شرقشناسان می‌گویند؟! و یا شایسته‌ی اینهمه ستایش است که غربیان می‌نمایند؟! غربیان هرچه می‌گویند بگویند بفرموده‌ی عیسا (ع) درخت را از میوه‌اش باید شناخت و بفرموده‌ی آقای کسروی نیک و بد هر چیز را در ترازوی سود و زیان جهان باید سنجید. روایی ترانه‌های خیام و شعرهای ابوالعلای مَعَرّی در شرق بجز ناروایی آیین مردمی و نکوکرداری چه باری داده است؟ میخوارگی و تردامنی که در آیین شرقیان از نکوهیده‌ترین زشتکاریها بشمار بوده در نتیجه‌ی بدآموزیهای این رند لاابالی رواج آنها در شرق هرچه افزونتر گردیده است و کسی چه داند که غربیان آزمند و مال‌اندوز از روایی دادن ترانه‌های این شاعر باده‌پرست آن نتیجه را نخواسته‌اند که کارخانه‌های شراب‌کش خود را بکار اندازند و از این راه کیسه‌ی شرقیان را از زر و سیم تهی کرده و کاسه‌شان را از باده پر سازند؟
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست دوم
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١٣ـ نیرو چگونه پدید آید؟.. ـ (10 تا 17)
گاهی کسانی می‌گویند : «ما باید زور داشته باشیم تا بتوانیم خود را نگه داریم». می‌گویم : این سخن راستست. هر توده‌ای باید برای نگهداری خود دارای زور ـ یا بهتر بگویم : دارای نیرو ـ باشد. در این باره گفتگو نیست.
نیرو چیست و چگونه پدید آید؟.. نیروی یک توده از دلبستگی آنان بکشور و توده‌ی خودشان و از آمادگیشان بکوشش و جانفشانی و از همراهیشان در راه کوشش پدید آید. بیست‌ملیون مردم هنگامی که معنی استقلال را می‌فهمند و بآن دلبستگی می‌دارند و در راه نگهداری کشور خود به هرگونه جانفشانی آماده‌اند و همه باهم همدست و همراه می‌باشند ، از اینجا یک نیروی بیست‌ملیونی پدید تواند آمد. سرچشمه‌ی نیروی یک توده این سه چیز است.
آیا در توده‌ی ایران با حال امروزی اینها هست؟.. آیا می‌توان امیدمند بود؟.. اگر نیک اندیشیم نیست و نمی‌توان امیدمند بود.
آری انبوه ایرانیان غیرتمندند و کشور خود را دوست می‌دارند و پیشامدهای تاریخی گواهست که مردان دلیر و جنگجویند و اگر نیاز افتاد از جانفشانی بازنایستند. ولی همه‌شان چنین نیستند. امروز در همین توده دسته‌های بزرگی هستند که یا بدستاویز بدآموزیهای کیشهاشان و یا ببهانه‌ی جدایی در زبان و نژاد ، و یا به هر عنوان دیگری دشمن این توده و کشورند ، که نه تنها دلبستگی بآزادی توده نمی‌دارند همیشه در آرزوی نابودیش می‌باشند. این چیزیست که همه می‌دانند و من نیاز بگفتگو از آنها نمی‌دارم.
از این گذشته میهن‌پرستی در توده‌ی انبوه جز سَهِش (احساس) ساده‌ای نیست که با فهم و بینش توأم نمی‌باشد و به هر حال درخور ارج گزاردن نیست.
بارها دیده‌ام از ایلهای کوچ‌نشین ایران سخن می‌رانند و بمیهن‌پرستی آنها می‌نازند و دلگرمیها می‌نمایند. این خود نمونه‌ای از خامی و درماندگی این توده است. چند دسته مردم ساده‌ی بیابانی که هر کسی تواند بآسانی فریبشان دهد و بسوی خود کشاند و یا دوتیرگی بمیانشان انداخته بجنگ هم وادارد ، میهن‌دوستی آنها چه تواند بود؟!.. آنگاه مگر فراموش شده که جنگهای امروزی به چه آموزشها و ورزشهایی نیازمند است؟!.. آن جنگی که ایلهای ما می‌دانند و می‌توانند جز بکار راهزنیها و تاراجگریهای خودشان نتواند خورد.
گذشته از همه‌ی اینها درمیان توده‌ی ایران همدستی و همراهی نیست. در این توده بدترین گرفتاری پراکندگی اندیشه‌هاست. گرفتم که همه‌ی این مردم میهن‌دوستند و برای جانفشانی آماده‌اند ، در جایی که صد پراکندگی هست که اگر گروهی بکوشش برخاستند هرآینه دیگران دشمنی خواهند نمود و بکارشکنی خواهند پرداخت ، از آن دلبستگی و جانفشانی چه سودی تواند بود؟!..
همین اکنون که این کتاب بچاپ می‌رسد ، در این کشور کشاکشهای سختی بسود همسایگان درمیانست و کار بجنگ و خونریزی کشیده و خدا می‌داند که پایانش چه خواهد بود. (1)
بی‌شُوَند نیست که می‌گوییم : از این توده با حال کنونی نیرو پدید نتوان آورد.
پانوشت :
1ـ چنانکه گفتیم چاپ دوم کتاب در زمستان 1324 بوده. در آن سال فرقه‌ی دمکرات آذربایجان درفش جدایی‌خواهی برافراشته بود. اشاره‌ی نویسنده در اینجا بآن می‌باشد. ـ و
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١٣ـ نیرو چگونه پدید آید؟.. ـ (10 تا 17)
گاهی کسانی می‌گویند : «ما باید زور داشته باشیم تا بتوانیم خود را نگه داریم». می‌گویم : این سخن راستست. هر توده‌ای باید برای نگهداری خود دارای زور ـ یا بهتر بگویم : دارای نیرو ـ باشد. در این باره گفتگو نیست.
نیرو چیست و چگونه پدید آید؟.. نیروی یک توده از دلبستگی آنان بکشور و توده‌ی خودشان و از آمادگیشان بکوشش و جانفشانی و از همراهیشان در راه کوشش پدید آید. بیست‌ملیون مردم هنگامی که معنی استقلال را می‌فهمند و بآن دلبستگی می‌دارند و در راه نگهداری کشور خود به هرگونه جانفشانی آماده‌اند و همه باهم همدست و همراه می‌باشند ، از اینجا یک نیروی بیست‌ملیونی پدید تواند آمد. سرچشمه‌ی نیروی یک توده این سه چیز است.
آیا در توده‌ی ایران با حال امروزی اینها هست؟.. آیا می‌توان امیدمند بود؟.. اگر نیک اندیشیم نیست و نمی‌توان امیدمند بود.
آری انبوه ایرانیان غیرتمندند و کشور خود را دوست می‌دارند و پیشامدهای تاریخی گواهست که مردان دلیر و جنگجویند و اگر نیاز افتاد از جانفشانی بازنایستند. ولی همه‌شان چنین نیستند. امروز در همین توده دسته‌های بزرگی هستند که یا بدستاویز بدآموزیهای کیشهاشان و یا ببهانه‌ی جدایی در زبان و نژاد ، و یا به هر عنوان دیگری دشمن این توده و کشورند ، که نه تنها دلبستگی بآزادی توده نمی‌دارند همیشه در آرزوی نابودیش می‌باشند. این چیزیست که همه می‌دانند و من نیاز بگفتگو از آنها نمی‌دارم.
از این گذشته میهن‌پرستی در توده‌ی انبوه جز سَهِش (احساس) ساده‌ای نیست که با فهم و بینش توأم نمی‌باشد و به هر حال درخور ارج گزاردن نیست.
بارها دیده‌ام از ایلهای کوچ‌نشین ایران سخن می‌رانند و بمیهن‌پرستی آنها می‌نازند و دلگرمیها می‌نمایند. این خود نمونه‌ای از خامی و درماندگی این توده است. چند دسته مردم ساده‌ی بیابانی که هر کسی تواند بآسانی فریبشان دهد و بسوی خود کشاند و یا دوتیرگی بمیانشان انداخته بجنگ هم وادارد ، میهن‌دوستی آنها چه تواند بود؟!.. آنگاه مگر فراموش شده که جنگهای امروزی به چه آموزشها و ورزشهایی نیازمند است؟!.. آن جنگی که ایلهای ما می‌دانند و می‌توانند جز بکار راهزنیها و تاراجگریهای خودشان نتواند خورد.
گذشته از همه‌ی اینها درمیان توده‌ی ایران همدستی و همراهی نیست. در این توده بدترین گرفتاری پراکندگی اندیشه‌هاست. گرفتم که همه‌ی این مردم میهن‌دوستند و برای جانفشانی آماده‌اند ، در جایی که صد پراکندگی هست که اگر گروهی بکوشش برخاستند هرآینه دیگران دشمنی خواهند نمود و بکارشکنی خواهند پرداخت ، از آن دلبستگی و جانفشانی چه سودی تواند بود؟!..
همین اکنون که این کتاب بچاپ می‌رسد ، در این کشور کشاکشهای سختی بسود همسایگان درمیانست و کار بجنگ و خونریزی کشیده و خدا می‌داند که پایانش چه خواهد بود. (1)
بی‌شُوَند نیست که می‌گوییم : از این توده با حال کنونی نیرو پدید نتوان آورد.
پانوشت :
1ـ چنانکه گفتیم چاپ دوم کتاب در زمستان 1324 بوده. در آن سال فرقه‌ی دمکرات آذربایجان درفش جدایی‌خواهی برافراشته بود. اشاره‌ی نویسنده در اینجا بآن می‌باشد. ـ و
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 بدآموزیهای خیام ـ تکه‌ی سه از سه
چنانکه گفتیم و دلیلهایی بر گفته‌های خود آوردیم : خیام هیچ گونه دلبستگی بآیین و دستورهای آسمانی نداشته است. با اینحال برای اینکه پرده بروی نابکاریهای خود بکشد گاهی دست بر دامن دینداری زده آمرزش و لطف خداوندی را دستاویز همه گونه بدکرداری می‌سازد و در این باره چندان راه افراط را می‌پیماید که قهر و غضب و بازخواست خداوندگاری را بیکبارگی فراموش کرده و اعتدال بیم و امید را ـ که بزرگان دین صلاح توده‌ی انبوه را در آن دیده‌اند ـ بهم می‌زند :
پیری دیدم بخواب مستی خفته
وز گرد شعور خانه‌ی شک رفته
می خورده و مست خفته و آشفته
«اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ» [سوره‌ی شورا ، آیه‌ی 19 : خدا نسبت به بندگانش مهربان است.] گفته /
ماییم بلطف حق تولا کرده
وز طاعت و معصیت تبرا کرده
آنجا که عنایت تو باشد باشد
ناکرده چو کرده ، کرده چون ناکرده
از خواننده‌ی گرامی انصاف می‌طلبم : چنین کاری شدنی است که ناکرده چو کرده و کرده چون ناکرده باشد؟ آیا این سخن خردمندانه است؟ آری کسی که هست را نیست و نیست را هست پندارد باید کرده را نیز ناکرده و ناکرده را کرده بداند. دریغ از کسانی که فریب این یاوه‌سراییها را خورده دامن پارسایی خود را آلوده می‌کنند. دریغ! صد دریغ!. خواجه نصیر طوسی را در پاسخ همین ترانه‌ی خیام ترانه‌ای هست که اینک در پایین می‌آوریم :
ای نیک نکرده و بدیها کرده
وآنگاه بلطف حق تولا کرده
بر عفو مکن تکیه که هرگز نبود
ناکرده چون کرده ، کرده چون ناکرده
خیام برای نابکاریهای خود عذر دیگری می‌تراشد. این عذر بدتر از گناه وی همانا مسئله‌ی
«جبر» است که با آب و تاب هرچه تمامتر به رخ مردم کشیده و از این راه نیز توده‌ی انبوهی را گمراه می‌سازد. پیداست موضوع جبر و تفویض از مسئله‌های غامض علمی بشمار بوده و دانشمندان و بزرگان دین در پیرامون آن سخنهایی رانده و رهنماییهایی کرده‌اند که من نمی‌خواهم وارد بحث در این زمینه شوم. چیزی که هست انسان در کارهای خود اختیاری دارد و این اختیار برای انسان محسوس می‌باشد چنانکه شاعری گوید :
اختیاری هست ما را در جهان
حس را منکر نباید شد عیان
اینکه گویی آن کنم یا این کنم
آن دلیل اختیار است ای صنم
این مرد کوتاهخرد با اینکه خدا را در ضمن ترانه‌ای بعبارت «خیر محض» ستاید و گوید : «از خیر محض جز نکویی ناید» در ترانه‌های دیگر همه‌ی نیک و بد را بخدا نسبت داده و انسان را در کارهای خود بیکبارگی مجبور می‌پندارد :
صیاد ازل که دانه در دام نهاد
صیدی بگرفت آدمش نام نهاد
هر نیک و بدی که می‌شود در عالم
خود می‌کند و بهانه بر عام نهاد
گاهی نیز تقدیر و علم ازلی را دستاویز نابکاری خود ساخته بیشرمانه می‌گوید :
از آب و گلم سرشته‌ای من چه کنم
وین پشم و قصب تو رشته‌ای من چه کنم
هر نیک و بدی که از من آید بوجود
تو بر سر من نوشته‌ای من چه کنم /
من می خورم و هر که چو من اهل بود
می خوردن من بنزد او سهل بود
می خوردن من حق از ازل می‌دانست
گر می نخورم علم خدا جهل بود
در پاسخ همین ترانه‌ی خیام نیز خواجه نصیر طوسی ترانه‌ای دارد :
آنکس که گنه بنزد او سهل بود
این نکته یقین بداند ار اهل بود
علم ازلی علت عصیان کردن
نزدیک خرد ز غایت جهل بود
درباره‌ی اندیشه‌های ناپاکدلانه‌ی خیام گفتنیهای بسیار دارم. کنون را باین گفتار بسنده کرده مقاله را با ترانه‌هایی که در نکوهش باده‌خواری سروده‌ام بپایان می‌رسانم و از دارنده‌ی گرانمایه‌ی «پیمان» چشم آن دارم که دامنه‌ی این زمینه را رها نکرده و در پیرامون آن نظریات خودشان را بنگارند.
می چیست که هوشمند با زر خردش؟
وانگاه بزور تلخکامی خوردش؟
میخواره اگر بهوش باشد بیند :
از دست زرش رفته و از سر خردش! /
خود نام شراب کاشف استی ز شرش
یک لحظه نشاط چیست با دردسرش
گفتی که : شراب سود بخشد به تنم
از منفعتش فزونتر آید ضررش /
می گرچه ز محنت جهان می‌کاهد
افزونتر از آن ز نور جان می‌کاهد
گویند که می بتن فزاید ـ آری
بر کالبد افزوده روان می‌کاهد
تبریز ـ صدیقی
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 بدآموزیهای خیام ـ تکه‌ی سه از سه
چنانکه گفتیم و دلیلهایی بر گفته‌های خود آوردیم : خیام هیچ گونه دلبستگی بآیین و دستورهای آسمانی نداشته است. با اینحال برای اینکه پرده بروی نابکاریهای خود بکشد گاهی دست بر دامن دینداری زده آمرزش و لطف خداوندی را دستاویز همه گونه بدکرداری می‌سازد و در این باره چندان راه افراط را می‌پیماید که قهر و غضب و بازخواست خداوندگاری را بیکبارگی فراموش کرده و اعتدال بیم و امید را ـ که بزرگان دین صلاح توده‌ی انبوه را در آن دیده‌اند ـ بهم می‌زند :
پیری دیدم بخواب مستی خفته
وز گرد شعور خانه‌ی شک رفته
می خورده و مست خفته و آشفته
«اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ» [سوره‌ی شورا ، آیه‌ی 19 : خدا نسبت به بندگانش مهربان است.] گفته /
ماییم بلطف حق تولا کرده
وز طاعت و معصیت تبرا کرده
آنجا که عنایت تو باشد باشد
ناکرده چو کرده ، کرده چون ناکرده
از خواننده‌ی گرامی انصاف می‌طلبم : چنین کاری شدنی است که ناکرده چو کرده و کرده چون ناکرده باشد؟ آیا این سخن خردمندانه است؟ آری کسی که هست را نیست و نیست را هست پندارد باید کرده را نیز ناکرده و ناکرده را کرده بداند. دریغ از کسانی که فریب این یاوه‌سراییها را خورده دامن پارسایی خود را آلوده می‌کنند. دریغ! صد دریغ!. خواجه نصیر طوسی را در پاسخ همین ترانه‌ی خیام ترانه‌ای هست که اینک در پایین می‌آوریم :
ای نیک نکرده و بدیها کرده
وآنگاه بلطف حق تولا کرده
بر عفو مکن تکیه که هرگز نبود
ناکرده چون کرده ، کرده چون ناکرده
خیام برای نابکاریهای خود عذر دیگری می‌تراشد. این عذر بدتر از گناه وی همانا مسئله‌ی
«جبر» است که با آب و تاب هرچه تمامتر به رخ مردم کشیده و از این راه نیز توده‌ی انبوهی را گمراه می‌سازد. پیداست موضوع جبر و تفویض از مسئله‌های غامض علمی بشمار بوده و دانشمندان و بزرگان دین در پیرامون آن سخنهایی رانده و رهنماییهایی کرده‌اند که من نمی‌خواهم وارد بحث در این زمینه شوم. چیزی که هست انسان در کارهای خود اختیاری دارد و این اختیار برای انسان محسوس می‌باشد چنانکه شاعری گوید :
اختیاری هست ما را در جهان
حس را منکر نباید شد عیان
اینکه گویی آن کنم یا این کنم
آن دلیل اختیار است ای صنم
این مرد کوتاهخرد با اینکه خدا را در ضمن ترانه‌ای بعبارت «خیر محض» ستاید و گوید : «از خیر محض جز نکویی ناید» در ترانه‌های دیگر همه‌ی نیک و بد را بخدا نسبت داده و انسان را در کارهای خود بیکبارگی مجبور می‌پندارد :
صیاد ازل که دانه در دام نهاد
صیدی بگرفت آدمش نام نهاد
هر نیک و بدی که می‌شود در عالم
خود می‌کند و بهانه بر عام نهاد
گاهی نیز تقدیر و علم ازلی را دستاویز نابکاری خود ساخته بیشرمانه می‌گوید :
از آب و گلم سرشته‌ای من چه کنم
وین پشم و قصب تو رشته‌ای من چه کنم
هر نیک و بدی که از من آید بوجود
تو بر سر من نوشته‌ای من چه کنم /
من می خورم و هر که چو من اهل بود
می خوردن من بنزد او سهل بود
می خوردن من حق از ازل می‌دانست
گر می نخورم علم خدا جهل بود
در پاسخ همین ترانه‌ی خیام نیز خواجه نصیر طوسی ترانه‌ای دارد :
آنکس که گنه بنزد او سهل بود
این نکته یقین بداند ار اهل بود
علم ازلی علت عصیان کردن
نزدیک خرد ز غایت جهل بود
درباره‌ی اندیشه‌های ناپاکدلانه‌ی خیام گفتنیهای بسیار دارم. کنون را باین گفتار بسنده کرده مقاله را با ترانه‌هایی که در نکوهش باده‌خواری سروده‌ام بپایان می‌رسانم و از دارنده‌ی گرانمایه‌ی «پیمان» چشم آن دارم که دامنه‌ی این زمینه را رها نکرده و در پیرامون آن نظریات خودشان را بنگارند.
می چیست که هوشمند با زر خردش؟
وانگاه بزور تلخکامی خوردش؟
میخواره اگر بهوش باشد بیند :
از دست زرش رفته و از سر خردش! /
خود نام شراب کاشف استی ز شرش
یک لحظه نشاط چیست با دردسرش
گفتی که : شراب سود بخشد به تنم
از منفعتش فزونتر آید ضررش /
می گرچه ز محنت جهان می‌کاهد
افزونتر از آن ز نور جان می‌کاهد
گویند که می بتن فزاید ـ آری
بر کالبد افزوده روان می‌کاهد
تبریز ـ صدیقی
👇
پیمان : مقصود از خیام در این گفتار و دیگر نگارشهای پیمان خیام رباعی‌گوست که امروز صدها رباعی بنام او شهرت یافته نه خیام ریاضی‌دان نیشابوری و این سخن برای آن می‌گوییم که ما یقین نداریم این رباعیها از خیام نیشابوری باشد بلکه سخت دشوار می‌شماریم که ازو باشد.
خیام نیشابوری در زمان ملکشاه سلجوقی می‌زیست و در آن زمان در ایران هنوز خردها تا این اندازه پست نبوده که کسی لب بچنین سرسامهایی باز کند. اگرهم یک تن چنین کاری می‌کرد ناگزیر می‌شد که گفته‌های خود را پنهان دارد وگرنه مردم خون او را هدر می‌شماردند.
آنچه ما می‌پنداریم این رباعیها یادگار زمان مغول است که خردها بی‌اندازه پست گردیده و کسان بیعار و بیرگ فراوان پدید آمده بود. سراینده‌ی آنها نیز کسی یا کسانی از خراباتیان آسمان‌جل بی‌سر و پا بوده که با دریوزه‌گردی یا از راههای پست دیگر روزانه یک درهمی بدست آورده و در میخانه‌ها والمیده مست و بیخود «ادبیات» می‌بافتند. به هر حال این رباعیها از هر که هست اوست که ما خیام می‌نامیم و نکوهش ازو دریغ نمی‌داریم و این گفتار که در این شماره چاپ کردیم گفتارهای دیگری را درپی خواهد داشت.
🌸
خیام نیشابوری در زمان ملکشاه سلجوقی می‌زیست و در آن زمان در ایران هنوز خردها تا این اندازه پست نبوده که کسی لب بچنین سرسامهایی باز کند. اگرهم یک تن چنین کاری می‌کرد ناگزیر می‌شد که گفته‌های خود را پنهان دارد وگرنه مردم خون او را هدر می‌شماردند.
آنچه ما می‌پنداریم این رباعیها یادگار زمان مغول است که خردها بی‌اندازه پست گردیده و کسان بیعار و بیرگ فراوان پدید آمده بود. سراینده‌ی آنها نیز کسی یا کسانی از خراباتیان آسمان‌جل بی‌سر و پا بوده که با دریوزه‌گردی یا از راههای پست دیگر روزانه یک درهمی بدست آورده و در میخانه‌ها والمیده مست و بیخود «ادبیات» می‌بافتند. به هر حال این رباعیها از هر که هست اوست که ما خیام می‌نامیم و نکوهش ازو دریغ نمی‌داریم و این گفتار که در این شماره چاپ کردیم گفتارهای دیگری را درپی خواهد داشت.
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست دوم
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١٤ـ این توده افتاده‌ی بدیهای خود است : ـ (10 تا 17)
ایرانیان چرا نمی‌اندیشند؟.. مگر ما در میدان جنگ شکست خورده‌ایم که چاره‌اش تنها بسیج [=تدارک] زور باشد؟!.. این توده افتاده‌ی بدیهای خود است و باید چاره‌اش را هم از آن راه کرد. اگر همسایگان چیرگی می‌کنند آن نیز نتیجه‌ی آلودگیهای توده است.
روزی به یکی گفتم : شما چه می‌خواهید؟.. از این کوششهای بیهوده که نامش را «فعالیتهای سیاسی» گزارده‌اید چه نتیجه می‌طلبید؟!.. گفت : «ما می‌خواهیم استقلالمان محفوظ باشد». گفتم : درباره‌ی استقلال ایران سخنی نبوده. نیرومندترین دولتهای جهان سه دولت روس و انگلیس و آمریکاست و اینها با ما پیمان بستند و نوشته دادند که ایران را باستقلال شناسند. اکنون نیز انجمن سانفرانسیسکو به پایه‌گزاری درباره‌ی پایداری استقلالهای هر کشور و توده‌ای می‌کوشد. پس چه جای بیمست؟!..
گفت : «آخر دخالت در کارهای ما می‌کنند. وزرا طرفدار انگلیسند». گفتم : آیا با زور ناچارشان کرده‌اند؟!.. گفت : «نه خودشان کسان بدیند و بکشور خیانت می‌کنند». گفتم : پس شما باید گله از توده‌ی خود کنید که چندان درمانده‌اند که مردان برجسته‌شان از خیانت بکشور بازنمی‌ایستند. چندان درمانده‌اند که نمی‌توانند رشته‌ی کارهای خود را بدست کسان دلسوز و درستکار سپارند. اینها بدیهای توده‌ی شماست. باید بیش از همه در اندیشه‌ی این بدیها باشید.
گفت : «اوه ، تا ما بخواهیم این توده را اصلاح کنیم کار از کار گذشته». گفتم بهتر است بیندیشید و سخن رانید. اگر شما به پیراستن توده کوشید چه کاری از کار گذشته؟!.. اکنون چه کار شتابداری دارید که می‌ترسید هنگامش بگذرد؟!.. آنگاه اگر به پیراستن توده که یگانه‌راه چاره است نکوشید چه توانید کرد؟!.. آیا از این گله‌ها و ناله‌ها و فغانها و فریادها که می‌کنید و از این هایهویها که راه می‌اندازید به نتیجه‌ای امید می‌دارید؟!.. آیا دیگران نیز همین رفتار را می‌کنند؟!..
شگفتتر آنست که چون سخن باینجا می‌رسد و از پاسخ درمی‌مانند ، نومیدی از خود نشان داده می‌گویند : «کوششهاتان بیهوده است. این مردم نمی‌شود.» آدم نمی‌داند باینها چه بگوید. اگر این مردم نمی‌شود پس آن هایهو و غوغاتان برای چیست؟!.. آنگاه که کوشید و دید نمی‌شود؟!.. پس چرا هایهو و غوغای شما بیهوده نیست ولی کوششهای ما که از راهش می‌کنیم بیهوده است؟!..
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١٤ـ این توده افتاده‌ی بدیهای خود است : ـ (10 تا 17)
ایرانیان چرا نمی‌اندیشند؟.. مگر ما در میدان جنگ شکست خورده‌ایم که چاره‌اش تنها بسیج [=تدارک] زور باشد؟!.. این توده افتاده‌ی بدیهای خود است و باید چاره‌اش را هم از آن راه کرد. اگر همسایگان چیرگی می‌کنند آن نیز نتیجه‌ی آلودگیهای توده است.
روزی به یکی گفتم : شما چه می‌خواهید؟.. از این کوششهای بیهوده که نامش را «فعالیتهای سیاسی» گزارده‌اید چه نتیجه می‌طلبید؟!.. گفت : «ما می‌خواهیم استقلالمان محفوظ باشد». گفتم : درباره‌ی استقلال ایران سخنی نبوده. نیرومندترین دولتهای جهان سه دولت روس و انگلیس و آمریکاست و اینها با ما پیمان بستند و نوشته دادند که ایران را باستقلال شناسند. اکنون نیز انجمن سانفرانسیسکو به پایه‌گزاری درباره‌ی پایداری استقلالهای هر کشور و توده‌ای می‌کوشد. پس چه جای بیمست؟!..
گفت : «آخر دخالت در کارهای ما می‌کنند. وزرا طرفدار انگلیسند». گفتم : آیا با زور ناچارشان کرده‌اند؟!.. گفت : «نه خودشان کسان بدیند و بکشور خیانت می‌کنند». گفتم : پس شما باید گله از توده‌ی خود کنید که چندان درمانده‌اند که مردان برجسته‌شان از خیانت بکشور بازنمی‌ایستند. چندان درمانده‌اند که نمی‌توانند رشته‌ی کارهای خود را بدست کسان دلسوز و درستکار سپارند. اینها بدیهای توده‌ی شماست. باید بیش از همه در اندیشه‌ی این بدیها باشید.
گفت : «اوه ، تا ما بخواهیم این توده را اصلاح کنیم کار از کار گذشته». گفتم بهتر است بیندیشید و سخن رانید. اگر شما به پیراستن توده کوشید چه کاری از کار گذشته؟!.. اکنون چه کار شتابداری دارید که می‌ترسید هنگامش بگذرد؟!.. آنگاه اگر به پیراستن توده که یگانه‌راه چاره است نکوشید چه توانید کرد؟!.. آیا از این گله‌ها و ناله‌ها و فغانها و فریادها که می‌کنید و از این هایهویها که راه می‌اندازید به نتیجه‌ای امید می‌دارید؟!.. آیا دیگران نیز همین رفتار را می‌کنند؟!..
شگفتتر آنست که چون سخن باینجا می‌رسد و از پاسخ درمی‌مانند ، نومیدی از خود نشان داده می‌گویند : «کوششهاتان بیهوده است. این مردم نمی‌شود.» آدم نمی‌داند باینها چه بگوید. اگر این مردم نمی‌شود پس آن هایهو و غوغاتان برای چیست؟!.. آنگاه که کوشید و دید نمی‌شود؟!.. پس چرا هایهو و غوغای شما بیهوده نیست ولی کوششهای ما که از راهش می‌کنیم بیهوده است؟!..
🌸
Forwarded from پاکدینی ـ احمد کسروی
Telegraph
فلسفه روزه
🔶 دفترچه «فلسفه‌ی روزه» 📣 چاپ : تهران 1324 ⭐️ این دفترچه از سوی «باهماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده می‌گردد. 🔍 درباره‌ی روزه‌داری مسلمانان مقدمه ماه صیام است ، مساجد و معابد شب و روز از اجتماع مسلمین و روزه‌داران رونق گرفته ، عالِم و عامی…
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر ـ پایان گفتار در این زمینه ـ تکه‌ی یک از دو
گفتگو از شعر و شاعری را که از دو شماره‌ی آخری پارسال عنوان نمودیم چنین می‌خواستیم که آنچه گفتنی است در آن دو شماره گفته دیگر برای سال نوین گفتگویی در آن باره نگزاریم. ولی رسیدن مقاله‌ها در این زمینه سخن را هرچه درازتر گردانید و کنون می‌بینیم یک رشته مقاله‌های دیگر رسیده که اگر چاپ کنیم سخن درازتر از دراز خواهد بود. اینست که بیکباره گفتگو را در این باره بپایان می‌رسانیم که مایه‌ی دلتنگی خوانندگان نباشد.
وانگاه خوشبختانه یک دسته از شعرای پاکدل در این باره با ما همراهند که باید برای شعر زمینه‌ی نوینی آماده ساخت و امیدواریم که این دسته سخنوران ما را و دیگران را بی‌نیاز از خرده‌گیری بر شعرا خواهند ساخت. زیرا در جایی که کسانی جربزه‌ی خدادادی خود را در راه راهنمایی بتوده و نکوهش زشتکاریها و ستایش نیکو‌کرداریها بکار بیندازند و تکه‌های شیوای دلنشین پدید آورند ناگزیر دیگران نیز باین راه می‌گرایند و کم‌کم آن راههای نکوهیده‌ی شعرسرایی از میان برمی‌خیزد.
ایران‌پرستی ، ستایشِ غیرت و سرفرازی ، برانگیختن مردم به رادمردی و مهماننوازی و دستگیری از بینوایان ، نکوهش از سستی و تنبلی ، بازداشتن توده از آز و مالدوستی و بسیار مانند اینها زمینه‌های سودمندیست که سخنوران امروزه می‌توانند در آنها طبع‌آزمایی نمایند.
حیف از جربزه‌ی خدادادی که جز در این راههای خداپسند بکار رود! حیف از رنجهایی که سخنوری برخود هموار سازد و در نتیجه‌ی بیهودگی موضوع همه بیهوده درآید.
گفتاری که در شماره‌ی گذشته بامضای ذبیح‌زاده نشر یافته درباره‌ی آن نامهای از پست شهری بامضای م ـ ج رسیده که چون نویسنده نام و نشان درستی از خود نداده پاسخ آن را در اینجا می‌نگاریم :
آقای م ـ ج می‌نویسد : «ایرادهای ذبیح‌زاده بر خواجه‌ی شیرازی علیه‌الرحمه هر کدام جواب علیحده دارد. اما اینکه ابیات یک غزل باهم ارتباط ندارد این ایراد کوتاه‌بینانه را در حیات خود خواجه کرده جواب شنیدند. اما می و عشق و میفروش و رند و این قبیل اصطلاحات این موضوع مسلم گردیده که مقصود عرفا مفاهیم ظاهری نیست. ولی شرح مطلب طولانی است و می‌خواهم بدانم اگر مقاله‌ای در این باب نوشته بشود چاپ خواهد شد یا زحمت بیهوده است ...»
می‌گوییم : مقصود نویسنده‌ی مقاله در شماره‌ی ششم پیش از همه استفسار بوده نه ایراد. زیرا شاعری که قرنهاست مرده و حسابش بخدا افتاده باور کردنی نیست که کسی با او غرض ورزد و دشمنی نماید یا ایراد بیجا بگیرد. این گفتگو از قرنها درمیان بوده و هست که آیا مقصود از این اصطلاحات چیست. به هر حال ما با همه‌ی ختم گفتگو در زمینه‌ی شعر هر نگارشی که از آقای م ـ ج یا از دیگری در این زمینه برسد از چاپ آن خودداری نخواهیم کرد. بلکه برای آنکه نویسنده‌ی گرامی را بر این کار واداریم وعده می‌دهیم که اگر مقاله‌ی ایشان براستی یک رشته مطالب سودمندی را دربر داشت ما بنام قدرشناسی یک دوره شاهنامه‌ی پنج جلدی ارمغان ایشان می‌سازیم.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر ـ پایان گفتار در این زمینه ـ تکه‌ی یک از دو
گفتگو از شعر و شاعری را که از دو شماره‌ی آخری پارسال عنوان نمودیم چنین می‌خواستیم که آنچه گفتنی است در آن دو شماره گفته دیگر برای سال نوین گفتگویی در آن باره نگزاریم. ولی رسیدن مقاله‌ها در این زمینه سخن را هرچه درازتر گردانید و کنون می‌بینیم یک رشته مقاله‌های دیگر رسیده که اگر چاپ کنیم سخن درازتر از دراز خواهد بود. اینست که بیکباره گفتگو را در این باره بپایان می‌رسانیم که مایه‌ی دلتنگی خوانندگان نباشد.
وانگاه خوشبختانه یک دسته از شعرای پاکدل در این باره با ما همراهند که باید برای شعر زمینه‌ی نوینی آماده ساخت و امیدواریم که این دسته سخنوران ما را و دیگران را بی‌نیاز از خرده‌گیری بر شعرا خواهند ساخت. زیرا در جایی که کسانی جربزه‌ی خدادادی خود را در راه راهنمایی بتوده و نکوهش زشتکاریها و ستایش نیکو‌کرداریها بکار بیندازند و تکه‌های شیوای دلنشین پدید آورند ناگزیر دیگران نیز باین راه می‌گرایند و کم‌کم آن راههای نکوهیده‌ی شعرسرایی از میان برمی‌خیزد.
ایران‌پرستی ، ستایشِ غیرت و سرفرازی ، برانگیختن مردم به رادمردی و مهماننوازی و دستگیری از بینوایان ، نکوهش از سستی و تنبلی ، بازداشتن توده از آز و مالدوستی و بسیار مانند اینها زمینه‌های سودمندیست که سخنوران امروزه می‌توانند در آنها طبع‌آزمایی نمایند.
حیف از جربزه‌ی خدادادی که جز در این راههای خداپسند بکار رود! حیف از رنجهایی که سخنوری برخود هموار سازد و در نتیجه‌ی بیهودگی موضوع همه بیهوده درآید.
گفتاری که در شماره‌ی گذشته بامضای ذبیح‌زاده نشر یافته درباره‌ی آن نامهای از پست شهری بامضای م ـ ج رسیده که چون نویسنده نام و نشان درستی از خود نداده پاسخ آن را در اینجا می‌نگاریم :
آقای م ـ ج می‌نویسد : «ایرادهای ذبیح‌زاده بر خواجه‌ی شیرازی علیه‌الرحمه هر کدام جواب علیحده دارد. اما اینکه ابیات یک غزل باهم ارتباط ندارد این ایراد کوتاه‌بینانه را در حیات خود خواجه کرده جواب شنیدند. اما می و عشق و میفروش و رند و این قبیل اصطلاحات این موضوع مسلم گردیده که مقصود عرفا مفاهیم ظاهری نیست. ولی شرح مطلب طولانی است و می‌خواهم بدانم اگر مقاله‌ای در این باب نوشته بشود چاپ خواهد شد یا زحمت بیهوده است ...»
می‌گوییم : مقصود نویسنده‌ی مقاله در شماره‌ی ششم پیش از همه استفسار بوده نه ایراد. زیرا شاعری که قرنهاست مرده و حسابش بخدا افتاده باور کردنی نیست که کسی با او غرض ورزد و دشمنی نماید یا ایراد بیجا بگیرد. این گفتگو از قرنها درمیان بوده و هست که آیا مقصود از این اصطلاحات چیست. به هر حال ما با همه‌ی ختم گفتگو در زمینه‌ی شعر هر نگارشی که از آقای م ـ ج یا از دیگری در این زمینه برسد از چاپ آن خودداری نخواهیم کرد. بلکه برای آنکه نویسنده‌ی گرامی را بر این کار واداریم وعده می‌دهیم که اگر مقاله‌ی ایشان براستی یک رشته مطالب سودمندی را دربر داشت ما بنام قدرشناسی یک دوره شاهنامه‌ی پنج جلدی ارمغان ایشان می‌سازیم.
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست دوم
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١٥ـ شایندگی[=لیاقت] والاتر از نیرو است : ـ (10 تا 17)
در ایران آمیغهای[=حقایقِ] زندگی کم دانسته شده. سخنانی در این کشور پراکنده گردیده که یا غلطست و یا غلط فهمیده شده. مثلاً من بارها شنیده‌ام : «حرف حق باید از دهان توپ درآید». می‌گویند : این را ناپلئون گفته است. گاهی هم دیده‌ام در برابر سخنان ما این را بمیان می‌آورند.
من نمی‌دانم معنی این جمله چیست. اگر معنی این جمله آنست که هر سخن همانکه در پشت سرش زور بود حق است و پیش خواهد رفت ، غلطست. سخن ناراست را با زور و توپ و تانک هم پیش نتوان برد. زور این اندازه نیرو نتواند داشت. بهترین دلیل سرگذشت خود ناپلئون است که آرزوهای ناحق خود را با زور توپ نیز از پیش نتوانست برد و از پا افتاد.
و اگر معنی آن جمله اینست که برای پیش بردن سخن حقِ خود ، نیرو باید داشت راست است. ما هم جز این نمی‌دانیم. سخن ما در آنست که باید کوشید و این توده‌ی آلوده را پیراست و دارای حق زندگی گردانید ، و در همان هنگام برای نگهداری حق خود نیز نیرو داشت. ما نمی‌گوییم نیرو نباید داشت.
شما چنین انگارید [=فرض کنید] که مردمی تنها پشتگرمیشان بنیرو باشد : آرتش انبوه بسیجند ، افزارهای جنگی بسیار آماده گردانند ، فنون جنگی را بهمه یاد دهند ، لیکن در همان حال خود از توده‌های پس‌افتاده باشند و با پیشرفت جهان همگامی ننمایند. چنین مردمی روی فیروزی نخواهند دید و دیر یا زود از پا افتاده زبون دیگران خواهند گردید.
شما می‌بینید که دولتهای نیرومند پایدارند و هر کاری را که می‌خواهند می‌کنند. فراموش نکنید که آنها از شایندگی بی‌بهره نیستند و این شایندگیست که مایه‌ی پایداری آنها گردیده. یک توده‌ی شاینده اگرهم از پا افتاد تواند برخاست.
ما در یک دوره‌ی بسیار تاریخی جهان زندگی می‌کنیم. امروز حال توده‌ها در برابر چشم ماست. شش سال همه جنگ و خونریزی می‌رفت و اینک در پایان آن توده‌هایی شکست خورده و از پا افتاده‌اند. من بیگمانم که از این توده‌ها آنکه شایندگیها داشته بار دیگر خواهد برخاست و آنکه نداشته در همان افتادگی خواهد ماند.
می‌باید گفت : شایندگی والاتر از نیروست. بلکه می‌باید گفت : شایندگی پایه‌ی نیروست.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١٥ـ شایندگی[=لیاقت] والاتر از نیرو است : ـ (10 تا 17)
در ایران آمیغهای[=حقایقِ] زندگی کم دانسته شده. سخنانی در این کشور پراکنده گردیده که یا غلطست و یا غلط فهمیده شده. مثلاً من بارها شنیده‌ام : «حرف حق باید از دهان توپ درآید». می‌گویند : این را ناپلئون گفته است. گاهی هم دیده‌ام در برابر سخنان ما این را بمیان می‌آورند.
من نمی‌دانم معنی این جمله چیست. اگر معنی این جمله آنست که هر سخن همانکه در پشت سرش زور بود حق است و پیش خواهد رفت ، غلطست. سخن ناراست را با زور و توپ و تانک هم پیش نتوان برد. زور این اندازه نیرو نتواند داشت. بهترین دلیل سرگذشت خود ناپلئون است که آرزوهای ناحق خود را با زور توپ نیز از پیش نتوانست برد و از پا افتاد.
و اگر معنی آن جمله اینست که برای پیش بردن سخن حقِ خود ، نیرو باید داشت راست است. ما هم جز این نمی‌دانیم. سخن ما در آنست که باید کوشید و این توده‌ی آلوده را پیراست و دارای حق زندگی گردانید ، و در همان هنگام برای نگهداری حق خود نیز نیرو داشت. ما نمی‌گوییم نیرو نباید داشت.
شما چنین انگارید [=فرض کنید] که مردمی تنها پشتگرمیشان بنیرو باشد : آرتش انبوه بسیجند ، افزارهای جنگی بسیار آماده گردانند ، فنون جنگی را بهمه یاد دهند ، لیکن در همان حال خود از توده‌های پس‌افتاده باشند و با پیشرفت جهان همگامی ننمایند. چنین مردمی روی فیروزی نخواهند دید و دیر یا زود از پا افتاده زبون دیگران خواهند گردید.
شما می‌بینید که دولتهای نیرومند پایدارند و هر کاری را که می‌خواهند می‌کنند. فراموش نکنید که آنها از شایندگی بی‌بهره نیستند و این شایندگیست که مایه‌ی پایداری آنها گردیده. یک توده‌ی شاینده اگرهم از پا افتاد تواند برخاست.
ما در یک دوره‌ی بسیار تاریخی جهان زندگی می‌کنیم. امروز حال توده‌ها در برابر چشم ماست. شش سال همه جنگ و خونریزی می‌رفت و اینک در پایان آن توده‌هایی شکست خورده و از پا افتاده‌اند. من بیگمانم که از این توده‌ها آنکه شایندگیها داشته بار دیگر خواهد برخاست و آنکه نداشته در همان افتادگی خواهد ماند.
می‌باید گفت : شایندگی والاتر از نیروست. بلکه می‌باید گفت : شایندگی پایه‌ی نیروست.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر ـ پایان گفتار در این زمینه ـ تکه‌ی دو از دو
درباره‌ی خیام که در شماره‌ی پیش نوشتیم نباید رباعیها از او باشد دوباره این نکته را یادآوری می‌کنم که ما هرچه بیشتر جستیم بیشتر دریافتیم که رباعیات که بنام خیام شهرت یافته بیشتر آنها یادگار زمان مغول می‌باشد. در آن زمان اینگونه اندیشهها رواج بسیار داشت کسانی هم برباعی‌سرایی برخاسته‌اند وگرنه از خیام نیشابوری که در زمان ملکشاه سلجوقی می‌زیسته و در فن ریاضی و علم نجوم از استادان بشمار می‌رفته هرگز باور کردنی نیست که این شعرها سر بزند. نیز زمان او چنین سخنانی را برنمی‌تافته. ولی در زمان مغول چون هر گونه دشمنی با اسلام آزاد بوده هر کس هرچه می‌خواست می‌گفت اینست که این شعرها پدید آمده تا آنجا که گفته شود :
ای سید هاشمی چرا دوغ ترش
در شرع حلالست و می ناب حرام؟
سپس از زبان پیغمبر بزرگوار پاسخ سروده شود :
من کی گفتم شراب حرام است ولی
بر پخته حلالست و بر خام حرام
کسانی که جستجو از تاریخچه‌ی خیام دانشمند نیشابوری می‌کنند بر ایشانست که این نکته را فراموش نکرده بکوشند و دامن آن دانشمند اسلامی را از لکه‌ی این نسبت ننگین پاک سازند.
نکته‌ی دیگر که در اینجا می‌خواهیم یادآوری کنیم آنکه در تاریخ ایران پیشامدهایی هست که هر یکی به تنهایی مایه‌ی سرفرازی ایرانیان می‌باشد و اینگونه پیشامدها درخور آنست که نویسندگان شیواقلم آنها را با زبان ساده و شیرینی بنویسند یا سخنوران شیرین‌زبان برشته‌ی نظم بکشند و درمیان توده پراکنده گردانند.
داستان رستم که فردوسی آن را سروده اگر پاره‌ای گزافه‌های ناطبیعی آن را کنار بگزاریم در تاریخ پس از اسلام پیشامدهایی داریم که پای کم از آن داستان ندارد و بایستی تاکنون بیش از داستان رستم شهرت یافته باشد. از جمله در همان پیشامد دلگداز مغول که نام ایرانیان بزبونی دررفت جوینی شیردلیهایی از تیمور ملک نامی می‌نگارد که هر کس از خواندن آنها در شگفت بماند. همچنین دلیریهایی که جلال‌الدین خوارزمشاه در برابر مغول نموده خود درخور آنست که زبانزد هر خودی و بیگانه بوده باشد. همان حال را دارد مردانگی بیمانند شاه‌منصور در برابر تیمور لنگ و گردنفرازیهای لطفعلی‌خان زند در پیشاپیش آقامحمدخان قاجار. ما بارها این یادآوریها را کرده‌ایم و اینک در اینجا بتکرار می‌پردازیم و مقصود از این یادآوریها آنکه آقایان شعرا باین داستانها نیز بپردازند و هر کس که از اینگونه داستانها بسراید ما در پیمان چاپ می‌کنیم و اگر درخور چاپ جداگانه باشد می‌توانیم عهده‌دار خرج آن باشیم. برای یک مردمی بهترین سرفرازی در تاریخ خود نگاهداری این دلاوریها و شیردلیهاست. دریغا که ایرانیان پشت پا باین سرفرازیها می‌زنند و از چنان نیکنامیها چشم می‌پوشند!
پارسال یادآوری کردیم که در آخرهای پادشاهی صفوی که افغانان به ایران تاختند و آشوب در سراسر ایران پدید آمد و از جمله لشکرهای عثمانی غرب ایران را فراگرفتند در آن هنگام دلیریهایی از مردم غرب بویژه از همدانیان و تبریزیان سر زده و جانبازیهایی کرده‌اند که شاید در تاریخ کمتر مانند آنها پیدا شود. ولی این جانبازیها که خود سند سرفرازی یک مردمی می‌توان شمرد از تاریخ ایران بیرون افتاده که کسی آنها را برشته‌ی نگارش نکشیده و تنها در سفرنامه‌ی شیخ محمدعلی حزین است که یادی از آن حوادث کرده شده. ما نگارشهای حزین را درباره‌ی همدان در شماره‌های پارسال یاد کردیم. آیا درخور افسوس نیست که با همه‌ی شعرایی که همدان دارد کسی باندیشه‌ی نظم کردن آن داستان نمی‌افتد؟!
دلیریهایی که در هنگام جنگ بزرگ اروپا در جنوب ایران از تنگستانیان (1) پدید آمد من آن زمان در قفقاز بودم و خوب یاد دارم که روزنامه‌های روسی خبرهای آنها را می‌نگاشتند و زبانزد هر دور و نزدیک گردیده بود ولی از زمانی که به ایران بازگشته‌ام هرچه خواسته‌ام داستان آن حوادث سرفرازانه را از زبان کسی بشنوم یا در نگارشها و روزنامه‌ها بخوانم افسوس که بچنین آرزویی دست نیافته‌ام در حالی که فارس جایگاه نویسندگان و شعراست.
اینها همه از آن برخاسته که در ایران شعر یا نویسندگی راه خود را از دست داده و بزمینه‌هایی افتاده که جز زیان نتیجه‌ی دیگری ندارد و دوباره می‌گویم که ما امیدواریم شعرای پاکدلی که در این باره با ما همراهند بجبران این زیانها خواهند برخاست.
پابرگی :
1ـ داستان قهرمانیهای رئیس‌علی دلواری و پیرامونیانش.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر ـ پایان گفتار در این زمینه ـ تکه‌ی دو از دو
درباره‌ی خیام که در شماره‌ی پیش نوشتیم نباید رباعیها از او باشد دوباره این نکته را یادآوری می‌کنم که ما هرچه بیشتر جستیم بیشتر دریافتیم که رباعیات که بنام خیام شهرت یافته بیشتر آنها یادگار زمان مغول می‌باشد. در آن زمان اینگونه اندیشهها رواج بسیار داشت کسانی هم برباعی‌سرایی برخاسته‌اند وگرنه از خیام نیشابوری که در زمان ملکشاه سلجوقی می‌زیسته و در فن ریاضی و علم نجوم از استادان بشمار می‌رفته هرگز باور کردنی نیست که این شعرها سر بزند. نیز زمان او چنین سخنانی را برنمی‌تافته. ولی در زمان مغول چون هر گونه دشمنی با اسلام آزاد بوده هر کس هرچه می‌خواست می‌گفت اینست که این شعرها پدید آمده تا آنجا که گفته شود :
ای سید هاشمی چرا دوغ ترش
در شرع حلالست و می ناب حرام؟
سپس از زبان پیغمبر بزرگوار پاسخ سروده شود :
من کی گفتم شراب حرام است ولی
بر پخته حلالست و بر خام حرام
کسانی که جستجو از تاریخچه‌ی خیام دانشمند نیشابوری می‌کنند بر ایشانست که این نکته را فراموش نکرده بکوشند و دامن آن دانشمند اسلامی را از لکه‌ی این نسبت ننگین پاک سازند.
نکته‌ی دیگر که در اینجا می‌خواهیم یادآوری کنیم آنکه در تاریخ ایران پیشامدهایی هست که هر یکی به تنهایی مایه‌ی سرفرازی ایرانیان می‌باشد و اینگونه پیشامدها درخور آنست که نویسندگان شیواقلم آنها را با زبان ساده و شیرینی بنویسند یا سخنوران شیرین‌زبان برشته‌ی نظم بکشند و درمیان توده پراکنده گردانند.
داستان رستم که فردوسی آن را سروده اگر پاره‌ای گزافه‌های ناطبیعی آن را کنار بگزاریم در تاریخ پس از اسلام پیشامدهایی داریم که پای کم از آن داستان ندارد و بایستی تاکنون بیش از داستان رستم شهرت یافته باشد. از جمله در همان پیشامد دلگداز مغول که نام ایرانیان بزبونی دررفت جوینی شیردلیهایی از تیمور ملک نامی می‌نگارد که هر کس از خواندن آنها در شگفت بماند. همچنین دلیریهایی که جلال‌الدین خوارزمشاه در برابر مغول نموده خود درخور آنست که زبانزد هر خودی و بیگانه بوده باشد. همان حال را دارد مردانگی بیمانند شاه‌منصور در برابر تیمور لنگ و گردنفرازیهای لطفعلی‌خان زند در پیشاپیش آقامحمدخان قاجار. ما بارها این یادآوریها را کرده‌ایم و اینک در اینجا بتکرار می‌پردازیم و مقصود از این یادآوریها آنکه آقایان شعرا باین داستانها نیز بپردازند و هر کس که از اینگونه داستانها بسراید ما در پیمان چاپ می‌کنیم و اگر درخور چاپ جداگانه باشد می‌توانیم عهده‌دار خرج آن باشیم. برای یک مردمی بهترین سرفرازی در تاریخ خود نگاهداری این دلاوریها و شیردلیهاست. دریغا که ایرانیان پشت پا باین سرفرازیها می‌زنند و از چنان نیکنامیها چشم می‌پوشند!
پارسال یادآوری کردیم که در آخرهای پادشاهی صفوی که افغانان به ایران تاختند و آشوب در سراسر ایران پدید آمد و از جمله لشکرهای عثمانی غرب ایران را فراگرفتند در آن هنگام دلیریهایی از مردم غرب بویژه از همدانیان و تبریزیان سر زده و جانبازیهایی کرده‌اند که شاید در تاریخ کمتر مانند آنها پیدا شود. ولی این جانبازیها که خود سند سرفرازی یک مردمی می‌توان شمرد از تاریخ ایران بیرون افتاده که کسی آنها را برشته‌ی نگارش نکشیده و تنها در سفرنامه‌ی شیخ محمدعلی حزین است که یادی از آن حوادث کرده شده. ما نگارشهای حزین را درباره‌ی همدان در شماره‌های پارسال یاد کردیم. آیا درخور افسوس نیست که با همه‌ی شعرایی که همدان دارد کسی باندیشه‌ی نظم کردن آن داستان نمی‌افتد؟!
دلیریهایی که در هنگام جنگ بزرگ اروپا در جنوب ایران از تنگستانیان (1) پدید آمد من آن زمان در قفقاز بودم و خوب یاد دارم که روزنامه‌های روسی خبرهای آنها را می‌نگاشتند و زبانزد هر دور و نزدیک گردیده بود ولی از زمانی که به ایران بازگشته‌ام هرچه خواسته‌ام داستان آن حوادث سرفرازانه را از زبان کسی بشنوم یا در نگارشها و روزنامه‌ها بخوانم افسوس که بچنین آرزویی دست نیافته‌ام در حالی که فارس جایگاه نویسندگان و شعراست.
اینها همه از آن برخاسته که در ایران شعر یا نویسندگی راه خود را از دست داده و بزمینه‌هایی افتاده که جز زیان نتیجه‌ی دیگری ندارد و دوباره می‌گویم که ما امیدواریم شعرای پاکدلی که در این باره با ما همراهند بجبران این زیانها خواهند برخاست.
پابرگی :
1ـ داستان قهرمانیهای رئیس‌علی دلواری و پیرامونیانش.
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست دوم
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١٦ـ بایای ما تنها نبردیدن با همسایگان نیست : ـ (10 تا 17)
نکته‌ی بزرگتر آنست که ما تنها با روس و انگلیس همبستگی نمی‌داریم. با همه‌ی توده‌های جهان همبستگی می‌داریم. ما یکی از نژادهای بنام جهانیم و باید درپی همسری با دیگر نژادها باشیم. در کارهای بزرگ جهان با دیگران همراهی نماییم. بایای ما در زندگی تنها نبردیدن با همسایگان خودمان نیست. بایای بزرگتر دیگری می‌داریم.
باید آرمان ما ، بیش از همه ، زیستن از روی نیکنامی و سرفرازی و شرکت داشتن در کارهای نیکخواهانه‌ی «بین‌المللی» باشد. باید توده را از آلودگیها و گرفتاریها بپیراییم و خود را آماده و شاینده‌ی چنان زندگانی گردانیم.
همه چیز بکنار : از سالهاست دانشها تکانی در جهان پدید آورده و بزندگی رنگی داده. جنبشهای بزرگی بنام سوسیالیزم و کمونیزم و مانند اینها پدید آمده. توده‌ی ایران باید حال خود را در برابر اینها روشن گرداند : اینها را خواهد پذیرفت یا نه؟.. یکی از چیزهایی که بسیاست بستگی نزدیک می‌دارد همینست.
لیکن با حال کنونی ، توده چه توانند کرد؟.. اگر بپذیرند چه توانند کرد ، و اگر نپذیرند چه توانند کرد؟.. آیا با این دسته‌های ملاها و با آن تیره‌های ایلها ، سوسیالیزم و کمونیزم را توانند پذیرفت؟!.. آمدیم که نپذیرفتند. آیا چگونه و از چه راه جلو توانند گرفت؟!.. آیا جز آنست که همان جنبشهای اروپایی که تا بیخ گوش ما رسیده یک رشته آشفتگیهای دیگری در این توده پدید تواند آورد؟!.. (چنانکه آورده است).
بهترین دلیل باین سخن داستان مشروطه یا حکومت دمکراسی است. یکی از جنبشهای بزرگی که در قرنهای گذشته در اروپا پدید آمد در این زمینه می‌بود. در همه جا شورش برخاست و خونها ریخته شد و در همه جا این حکومت برپا می‌گردید.
غیرتمندانی نیز در ایران بتکان آمدند و با جانفشانیهای بسیار مشروطه را در اینجا برپا گردانیدند که این کشور همپای دیگران باشد و از آنان پستر نماند. این کوششها و جانفشانیها شد ، ولی پایان کار چه بود؟.. امروز چه نتیجه‌ای از مشروطیت در دست ماست؟!..
آیا جز اینست که پس از چهل سال هنوز انبوه مردم معنی دمکراسی را نمی‌دانند؟!.. (1) جز اینست که هنوز دسته‌های انبوهی از مشروطه و قانون بیزارند و از بدزبانی درباره‌اش خودداری نمی‌نمایند؟!.. جز اینست که دستگاهی که ما امروز بنام مشروطه می‌داریم ننگی بتاریخ ماست؟!..
این یک نمونه است و همه چیز جز این نتواند بود. این توده با این آلودگیها از هیچ یک از نیکیهای جهان بهره نتواند یافت. بارها این مثل را زده‌ایم : حوضی که پر لجن و بدبوست ، اگر با گلاب پر کنید آن نیز گندیده و بدبو خواهد گردید و چاره جز آن نیست که نخست آن را از لجن پاک گردانید.
پانوشت :
1ـ جای افسوس فراوانست که پس از نزدیک به 120 سال نیز نمی‌دانند. می‌بینید جوان دانشگاه رفته میان گفتگو می‌گوید : «امروز همه‌ی کشورها جمهوری شده‌اند دیگر نباید از مشروطه سخن گفت!.» تازه دانسته می‌شود دانشگاه‌دیده‌‌ی ایرانی مشروطه را جدا از جمهوری می‌داند. همین ندانستن وسیله‌ای در دست ملایان بود که با واژه‌ی «جمهوری اسلامی» توانستند مردم را در سال 57 بفریبند و چنین وانمایند که حکومتی «مدرنتر از مشروطه» را بایرانیان ارمغان می‌آورند. ـ و
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :
🔸 ١٦ـ بایای ما تنها نبردیدن با همسایگان نیست : ـ (10 تا 17)
نکته‌ی بزرگتر آنست که ما تنها با روس و انگلیس همبستگی نمی‌داریم. با همه‌ی توده‌های جهان همبستگی می‌داریم. ما یکی از نژادهای بنام جهانیم و باید درپی همسری با دیگر نژادها باشیم. در کارهای بزرگ جهان با دیگران همراهی نماییم. بایای ما در زندگی تنها نبردیدن با همسایگان خودمان نیست. بایای بزرگتر دیگری می‌داریم.
باید آرمان ما ، بیش از همه ، زیستن از روی نیکنامی و سرفرازی و شرکت داشتن در کارهای نیکخواهانه‌ی «بین‌المللی» باشد. باید توده را از آلودگیها و گرفتاریها بپیراییم و خود را آماده و شاینده‌ی چنان زندگانی گردانیم.
همه چیز بکنار : از سالهاست دانشها تکانی در جهان پدید آورده و بزندگی رنگی داده. جنبشهای بزرگی بنام سوسیالیزم و کمونیزم و مانند اینها پدید آمده. توده‌ی ایران باید حال خود را در برابر اینها روشن گرداند : اینها را خواهد پذیرفت یا نه؟.. یکی از چیزهایی که بسیاست بستگی نزدیک می‌دارد همینست.
لیکن با حال کنونی ، توده چه توانند کرد؟.. اگر بپذیرند چه توانند کرد ، و اگر نپذیرند چه توانند کرد؟.. آیا با این دسته‌های ملاها و با آن تیره‌های ایلها ، سوسیالیزم و کمونیزم را توانند پذیرفت؟!.. آمدیم که نپذیرفتند. آیا چگونه و از چه راه جلو توانند گرفت؟!.. آیا جز آنست که همان جنبشهای اروپایی که تا بیخ گوش ما رسیده یک رشته آشفتگیهای دیگری در این توده پدید تواند آورد؟!.. (چنانکه آورده است).
بهترین دلیل باین سخن داستان مشروطه یا حکومت دمکراسی است. یکی از جنبشهای بزرگی که در قرنهای گذشته در اروپا پدید آمد در این زمینه می‌بود. در همه جا شورش برخاست و خونها ریخته شد و در همه جا این حکومت برپا می‌گردید.
غیرتمندانی نیز در ایران بتکان آمدند و با جانفشانیهای بسیار مشروطه را در اینجا برپا گردانیدند که این کشور همپای دیگران باشد و از آنان پستر نماند. این کوششها و جانفشانیها شد ، ولی پایان کار چه بود؟.. امروز چه نتیجه‌ای از مشروطیت در دست ماست؟!..
آیا جز اینست که پس از چهل سال هنوز انبوه مردم معنی دمکراسی را نمی‌دانند؟!.. (1) جز اینست که هنوز دسته‌های انبوهی از مشروطه و قانون بیزارند و از بدزبانی درباره‌اش خودداری نمی‌نمایند؟!.. جز اینست که دستگاهی که ما امروز بنام مشروطه می‌داریم ننگی بتاریخ ماست؟!..
این یک نمونه است و همه چیز جز این نتواند بود. این توده با این آلودگیها از هیچ یک از نیکیهای جهان بهره نتواند یافت. بارها این مثل را زده‌ایم : حوضی که پر لجن و بدبوست ، اگر با گلاب پر کنید آن نیز گندیده و بدبو خواهد گردید و چاره جز آن نیست که نخست آن را از لجن پاک گردانید.
پانوشت :
1ـ جای افسوس فراوانست که پس از نزدیک به 120 سال نیز نمی‌دانند. می‌بینید جوان دانشگاه رفته میان گفتگو می‌گوید : «امروز همه‌ی کشورها جمهوری شده‌اند دیگر نباید از مشروطه سخن گفت!.» تازه دانسته می‌شود دانشگاه‌دیده‌‌ی ایرانی مشروطه را جدا از جمهوری می‌داند. همین ندانستن وسیله‌ای در دست ملایان بود که با واژه‌ی «جمهوری اسلامی» توانستند مردم را در سال 57 بفریبند و چنین وانمایند که حکومتی «مدرنتر از مشروطه» را بایرانیان ارمغان می‌آورند. ـ و
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 گفتارهای بیجا ـ تکه‌ی یک از یک
با آب و تاب زیاد می‌گویند : «مدیر مجله‌ی پیمان مخالف شعر و شاعری است و نزدیک است افتخارات ما را پایمال کند. به بزرگان ما که مورد احترام تمام دنیا است بی‌احترامی کرده و آن اشعاری را که باید زیب و زیور سالونها و سر درب عمارات دانشگاهها قرار داد بی‌ارج دانسته است». آن بیچاره که وقتی ورق پاره‌ای باسم نامه‌ی ادبی انتشار می‌داد می‌گوید : فلانی طالب شهرت است و برای کسب شهرت چنین بیانی را نموده است. این بیکاره که با نوشتن شرح احوال چند تن از شعراء خود را ادیب می‌خواند آن مدیر محترم را افراطی قلمداد کرده برای ادبیات ایران نوحه‌سرایی و روضه‌خوانی می‌کند. آن یکی مقاله نوشته آقای کسروی را مخالف شعر و ادبیات و موافق جهانی که تنها سر درپی مادیات و علوم گذاشته باشد می‌داند. همینطور عده‌ای دیگر از ادباء دروغی که عمری را با غزلسرایی تمام کرده‌اند در هر کوی و برزن که می‌رسند آه و ناله و زاری می‌کنند که فلان کس از شعرا بدگویی می‌کند غافل از اینکه دوستداران شعر و شاعری زیادند و این بازار رونق و رواجی بسزا دارد! مثل اینکه این مطالب را ازبر نموده باشند در هر جا آنها را پیش کشیده و تکرار می‌نمایند. از آنسوی عده‌ای از جوانان مملکت و محصلین دانشکده‌ها در مقابل این اشخاص ایستاده و در همه جا حق را بآقای کسروی داده از طرفداران جدی و ناشر افکار ایشان می‌باشند.
من قبل از آنکه در مطالب و گفتگوهای طرفین قضاوت نمایم لازم دانستم که مجله‌ی پیمان را بدست آورده مطالعه نمایم تا بعد از آن بحقیقت جزو یکی از دو طرف شوم. در 12 شماره‌ی شش‌ماهه‌ی سال اول هرچه نگاه کردم چیزی راجع بشعر و شاعری ندیدم ولی در شماره‌های بعد و مخصوصاً در چند شماره‌ی امسال مقالاتی تحت عنوان «در پیرامون شعر و صوفیگری» و عناوین دیگر ملاحظه نمودم با دقت هرچه تمامتر آنها را خوانده و دانستم این آقایان نوحه‌سرایان بی‌انصافی کرده بجای اینکه نوشته‌های پیمان را فهمیده و دانسته و عین آن را در جاهای دیگر نقل کنند آن گفته‌ها را بدلخواه خود تحریف می‌نمایند و آن وقت هر جا که می‌نشینند بحث از آنها کرده و با کمال بی‌انصافی بدگویی می‌نمایند.
راستی باید این مردمان را غرض‌ران و نادان دانست که آقای کسروی را مخالف شعر و شاعری می‌دانند در صورتی که ایشان با اشعار خوب موافقند و طبع اشعار گزین فردوسی و اشعار دیگر در مجله‌ی پیمان بهترین دلیل بر این مدعا است.
نویسنده‌ی محترم پیمان اشعار مخالف اخلاق را بد می‌دانند و معتقدند که این عده اشعار تعلقش به هر گوینده باشد باید از دواوین بیرون آورده و از بین برد و این موضوعی است که هر علاقه‌مند بمملکت و وطن و مذهب باید بصحت آن ایمان آورده و خود در پیش بردن این مقصود کمک کند. باید امثال اشعار :
سحر آمدم بکویت بشکار رفته بودی
تو که سگ نبرده بودی به چه کار رفته بودی
که گفت دیدن روی نکو خطا باشد
خطا بود که نبینند روی زیبا را
یا فلسفه‌ی عرفی «آب زمزم و آتش» و هزاران اشعار دیگر را که متأسفانه در دواوین شعراء فارسی‌زبان بسیار است بیرون کرده و آتش زد. ملت ما در نتیجه‌ی اشعار قلندرانه و غزلهای عاشقانه بروزی افتاد که ملاحظه نمودید. بس است دیگر دوره‌ی کار است و باید افکار قلندرانه را از شعر بیرون کرد و غزلسرایی و بیهوده‌گویی را ترک گفت. باید اشعاری ساخت و طبع نمود که موافق روحیات جامعه‌ی امروزی باشد.
آقای کسروی ، ما انتظار داریم بدانسان که در زمینه‌ی رُمان ایستادگی کردید و آن بساط را برچیدید در این زمینه نیز ایستادگی نمایید تا نیک از بد و مفید از مضر تشخیص داده شود و البته عقلا و بزرگان همه با شما موافق خواهند بود.
حسین جعفرزاده ، محصل دانشکده‌ی حقوق و علوم سیاسی
پیمان : این خود نشان آزادگیست که کسی تا سخن یکی را درست نفهمیده زبان به نکوهش و ستایش باز نکند. کسانی که در برابر هر سخنی نافهمیده بهیاهو برمی‌خیزند آنان ارج آدمیگری خود را از دست داده‌اند بلکه باید گفت ننگ آدمیگری می‌باشند. ما از جوان آزاده‌ی خردمند سپاسگزاریم و بایشان امیدواری می‌دهیم که ایران سرزمین هوش و دانش است و بزودی حقیقت فیروز درآمده بر غوغاییان جز شرمندگی بازنخواهد ماند.
شعرهایی که باید چند بار چاپ شود
ای که سرمایه‌ی خرد داری
مکن از یاوه‌گو هواداری
یاوه‌گو ننگ توده‌ی بشر است
یاوه‌گویی ز هر بدی بتر است
ش
شاعر هجوگو
دو صد بار از شاعر هجوگوی
سگ ناگهانگیر بهتر بود
رضائیه ، گشتاسبی
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 گفتارهای بیجا ـ تکه‌ی یک از یک
با آب و تاب زیاد می‌گویند : «مدیر مجله‌ی پیمان مخالف شعر و شاعری است و نزدیک است افتخارات ما را پایمال کند. به بزرگان ما که مورد احترام تمام دنیا است بی‌احترامی کرده و آن اشعاری را که باید زیب و زیور سالونها و سر درب عمارات دانشگاهها قرار داد بی‌ارج دانسته است». آن بیچاره که وقتی ورق پاره‌ای باسم نامه‌ی ادبی انتشار می‌داد می‌گوید : فلانی طالب شهرت است و برای کسب شهرت چنین بیانی را نموده است. این بیکاره که با نوشتن شرح احوال چند تن از شعراء خود را ادیب می‌خواند آن مدیر محترم را افراطی قلمداد کرده برای ادبیات ایران نوحه‌سرایی و روضه‌خوانی می‌کند. آن یکی مقاله نوشته آقای کسروی را مخالف شعر و ادبیات و موافق جهانی که تنها سر درپی مادیات و علوم گذاشته باشد می‌داند. همینطور عده‌ای دیگر از ادباء دروغی که عمری را با غزلسرایی تمام کرده‌اند در هر کوی و برزن که می‌رسند آه و ناله و زاری می‌کنند که فلان کس از شعرا بدگویی می‌کند غافل از اینکه دوستداران شعر و شاعری زیادند و این بازار رونق و رواجی بسزا دارد! مثل اینکه این مطالب را ازبر نموده باشند در هر جا آنها را پیش کشیده و تکرار می‌نمایند. از آنسوی عده‌ای از جوانان مملکت و محصلین دانشکده‌ها در مقابل این اشخاص ایستاده و در همه جا حق را بآقای کسروی داده از طرفداران جدی و ناشر افکار ایشان می‌باشند.
من قبل از آنکه در مطالب و گفتگوهای طرفین قضاوت نمایم لازم دانستم که مجله‌ی پیمان را بدست آورده مطالعه نمایم تا بعد از آن بحقیقت جزو یکی از دو طرف شوم. در 12 شماره‌ی شش‌ماهه‌ی سال اول هرچه نگاه کردم چیزی راجع بشعر و شاعری ندیدم ولی در شماره‌های بعد و مخصوصاً در چند شماره‌ی امسال مقالاتی تحت عنوان «در پیرامون شعر و صوفیگری» و عناوین دیگر ملاحظه نمودم با دقت هرچه تمامتر آنها را خوانده و دانستم این آقایان نوحه‌سرایان بی‌انصافی کرده بجای اینکه نوشته‌های پیمان را فهمیده و دانسته و عین آن را در جاهای دیگر نقل کنند آن گفته‌ها را بدلخواه خود تحریف می‌نمایند و آن وقت هر جا که می‌نشینند بحث از آنها کرده و با کمال بی‌انصافی بدگویی می‌نمایند.
راستی باید این مردمان را غرض‌ران و نادان دانست که آقای کسروی را مخالف شعر و شاعری می‌دانند در صورتی که ایشان با اشعار خوب موافقند و طبع اشعار گزین فردوسی و اشعار دیگر در مجله‌ی پیمان بهترین دلیل بر این مدعا است.
نویسنده‌ی محترم پیمان اشعار مخالف اخلاق را بد می‌دانند و معتقدند که این عده اشعار تعلقش به هر گوینده باشد باید از دواوین بیرون آورده و از بین برد و این موضوعی است که هر علاقه‌مند بمملکت و وطن و مذهب باید بصحت آن ایمان آورده و خود در پیش بردن این مقصود کمک کند. باید امثال اشعار :
سحر آمدم بکویت بشکار رفته بودی
تو که سگ نبرده بودی به چه کار رفته بودی
که گفت دیدن روی نکو خطا باشد
خطا بود که نبینند روی زیبا را
یا فلسفه‌ی عرفی «آب زمزم و آتش» و هزاران اشعار دیگر را که متأسفانه در دواوین شعراء فارسی‌زبان بسیار است بیرون کرده و آتش زد. ملت ما در نتیجه‌ی اشعار قلندرانه و غزلهای عاشقانه بروزی افتاد که ملاحظه نمودید. بس است دیگر دوره‌ی کار است و باید افکار قلندرانه را از شعر بیرون کرد و غزلسرایی و بیهوده‌گویی را ترک گفت. باید اشعاری ساخت و طبع نمود که موافق روحیات جامعه‌ی امروزی باشد.
آقای کسروی ، ما انتظار داریم بدانسان که در زمینه‌ی رُمان ایستادگی کردید و آن بساط را برچیدید در این زمینه نیز ایستادگی نمایید تا نیک از بد و مفید از مضر تشخیص داده شود و البته عقلا و بزرگان همه با شما موافق خواهند بود.
حسین جعفرزاده ، محصل دانشکده‌ی حقوق و علوم سیاسی
پیمان : این خود نشان آزادگیست که کسی تا سخن یکی را درست نفهمیده زبان به نکوهش و ستایش باز نکند. کسانی که در برابر هر سخنی نافهمیده بهیاهو برمی‌خیزند آنان ارج آدمیگری خود را از دست داده‌اند بلکه باید گفت ننگ آدمیگری می‌باشند. ما از جوان آزاده‌ی خردمند سپاسگزاریم و بایشان امیدواری می‌دهیم که ایران سرزمین هوش و دانش است و بزودی حقیقت فیروز درآمده بر غوغاییان جز شرمندگی بازنخواهد ماند.
شعرهایی که باید چند بار چاپ شود
ای که سرمایه‌ی خرد داری
مکن از یاوه‌گو هواداری
یاوه‌گو ننگ توده‌ی بشر است
یاوه‌گویی ز هر بدی بتر است
ش
شاعر هجوگو
دو صد بار از شاعر هجوگوی
سگ ناگهانگیر بهتر بود
رضائیه ، گشتاسبی
🌸