🔶 «مفاخر ملی» در جای لات و هبل

🖋 کوشاد تلگرام

(بخش 2 از 2)

چنانکه دیده می‌شود ، حکمت از زورِ وزارت خود سودجویی نامردانه کرده تا راه خیانتی که وزارت فرهنگ پیش گرفته بود مانعی در جلو خود نبیند. کسروی پیش از آن در دادگستری داور ، در داستان اوین و رایی که او به زیان دربار رضاشاهی داد [1] ، از رهگذر آن پیشآمد زیانهای فراوانی کشید. چند سالی پس از آن به علت یک بدگمانی زندانی شد و یکایک نوشته‌ها و کتابهایش را بشهربانی بردند و به بررسی پرداختند که آسیبهایی نیز از آن یافت ، اینها همه نشان می‌داد که کسروی بیدی نبود که با چنان بادهایی بلرزد.

وزارت فرهنگ نیز نمی‌خواست گامی به پس بردارد. این بود یک مشت شاعر بی‌ادب به پشتیبانی او در برابر مهنامه به زشتگوییها برخاستند. انجمن ادبی نیز کسروی را «دشمن ادبیات» می‌شناسانید. از اینرو کسروی به آن انجمن رفته و سخنرانی سَهاننده‌ای [2] در زمینه‌ی ادبیات کرد که بخش یکم آن در پیمان چاپ شد و نخست‌وزیر فروغی ، یار و همدست حکمت از چاپ بخش دوم آن بدستیاری اداره‌ی سیاسی (سانسور) جلو گرفت. این سخنرانی نیز در دفتری گرد آمده که در کتابخانه‌ی ما می‌باشد.

اینها را شرح دادیم تا خوانندگان درباره‌ی معنی شعر و «ادبیات» و راه آن در ایران که کسروی در نوشته‌هایش بازنموده بینش بهتری پیدا کنند. به نقشه‌ای که پشت سر «مفاخر ملی» بوده آگاه شوند و رازش را دریابند. خوانندگان برای آگاهیهای بیشتر و دانستن کامل چنین نقشه‌ی خائنانه‌ای باید کتاب «در پیرامون ادبیات» را بخوانند.

چندین سال که از این ستمگری و فشارها گذشت ، کسروی به ریشه‌ی آنها اشاره‌ای کرده است :

«... من اگر تاریخچه‌ی پیمان را بنویسم بسیار دراز خواهد بود. برای آن یک کتاب جداگانه باید. یک روزی بود جناب آقای فروغی نخست‌وزیر و جناب آقای حکمت وزیر فرهنگ بودند و این دو وزیر هواداری بسیار از شعرای گذشته‌ی ایران می‌نمودند و در راه رواج آنها کوشش بی‌اندازه نشان می‌دادند. در همان روزها «کنگره‌ی فردوسی» تازه بپایان رسیده و در نتیجه‌ی آن جشن و تجلیل باشکوه ، در سرتاسر ایران هواداری از شعر و شاعران رواج بی‌اندازه یافته بود. در بیشتر شهرها انجمن ادبی که خود انجمن شاعران بود برپا می‌کردند. روزنامه‌ها پیاپی شعر و غزل بچاپ می‌رسانیدند.

در همان هنگام ما در سال دوم پیمان بنوشتن گفتارهایی در نکوهش از بیهوده‌گویی شاعران آغاز کردیم و زیانهای کتابهای بازمانده از زمان مغول و قرنهای گذشته را یکایک شمردن گرفتیم.

ما با هر شعری مخالف نیستیم. من مقصود خود را درباره‌ی شعر بارها نوشته‌ام و در پرچم نیز خواهیم نوشت. ما از یکسو با بیهوده‌گویی شاعران دشمنی می‌نمودیم و از یکسو شعرها و کتابهای زمان مغول و قرنهای گذشته را (که دوره‌ی زبونی ایران بوده) زیان‌آور می‌دانستیم. اینها را باید در جای خود شرح دهیم.
به هر حال نوشته‌های ما در چنان هنگامی با یک هیاهوی سختی مصادف گردید. انجمن ادبی و شاعران همگی بدشمنی برخاستند. برخی روزنامه‌ها ستونهای خود را بروی گفتارهای پست و بی‌ادبانه که کسانی در برابر دلیلهای ما می‌نوشتند باز کردند.

👇

از آنسوی آقایان نخست‌وزیر و وزیر فرهنگ با پیمان دشمنی سختی نمودند و از فشار باز نایستادند. همان جناب حکمت چون گواه این داستانست در اینجا می‌نویسم [3]  : در آن روزها من در دانشکده‌ی معقول و منقول درس مختصری [تاریخ] داشتم و چون همان هنگام قانون دانشگاه گذشت من نیز مشمول بودم که بایستی یک رساله‌ای بنویسم و از شمار استادان باشم و ماهانه سه هزار ریال بیشتر حقوق گیرم. لیکن روزی بدیدن جناب آقای حکمت رفتم و ایشان بی‌مقدمه بپرخاشهایی برخاستند که چرا در پیمان از خیام و دیگر شاعران بدگویی رفته ، و در پایان چنین گفتند : «ما شما را باستادی در دانشگاه با این شرط خواهیم پذیرفت که آن نوشته‌های خود را جبران کنید». من پاسخ داده گفتم : «در آن صورت باید از استادی دانشگاه چشم پوشم». چنان هم کردم. برای آنکه از راه خود برنگردم از حقوق استادی و از دیگر بهره‌های آن چشم پوشیدم.

کسانی بمن ایراد می‌گیرند که کیف وکالت بزیر بغل گرفته و هر روز در دادگاهها در جلو این میز و آن میز می‌ایستم. ولی من خود از این کار بسیار خرسندم. زیرا همین کیف به بغل زدن و در جلو میزهای دفتر و دادگاه ایستادنست که مرا توانا گردانیده از چنین آزمایشهایی با پیشانی باز بیرون آیم.

در اینجا جای آن نیست که بگوییم چرا آقای فروغی و آقای حکمت بکتابهای زمان مغول و بشعرای گذشته آن علاقه را نشان می‌دادند و چرا من آن مخالفت را می‌کردم. ظاهر مطلب آنست که آقایان چون خود شاعرند هواداری از شعرا می‌نمودند و من چون شاعر نیستم از آن بدم می‌آمد. ولی چنین نیست و داستان از هر دو سو بسیار عمیقتر از اینست که در بیرون دیده می‌شود. نه آنان کسی هستند که بنام شاعری یا شعردوستی بآن سختگیریها و فشارها پردازند و نه من کسی هستم که بعلت شاعر نبودن ، آن دشمنی را با شاعران نمایم و آن سختیها را بخود هموار گردانم. اینها علتهای دیگری دارد که باید یک روزی با خود آقایان روبرو شویم (اگر خدا خواهد) و این سخنان را بمیان آوریم و در آن هنگام در روزنامه هم خواهیم نوشت و بسیاری از رازها را آشکار خواهیم گردانید. [4] (پرچم روزانه شماره‌ی 69 ، فروردین ماه 1321)


پانوشتها :
[1] : کتاب «ده سال در عدلیه» دیده شود.
[2] : سهیدن (همچون جهیدن) = برانگیخته شدن احساسات. سهانیدن = برانگیختن احساسات.
[3] : فروغی و حکمت هر دو دشمنیها نشان دادند. فروغی همان سال (21) درگذشت ولی حکمت تا سال 59 زنده بود و بارها جایگاههای بلندی گرفت.
[4] : این سخن جای اندیشه‌ی فراوان دارد و به آسانی نمی‌توان از رویش گذشت. زمانی که این گفتار نوشته شده اینان (فروغی و حکمت) هر دو زنده بودند. فروغی که سالها در حکومت رضاشاه وزیر و نخست‌وزیر ‌بود ، تا یک ماه و نیم پیش از این گفتار نیز نخست‌وزیر محمدرضاشاه می‌‌بود. از یک ماه پیش از این گفتار نیز وزیر دربار گردیده بود. حکمت نیز پس از این بارها وزارت و جایگاههای بالایی داشت تا در سال 59 درگذشت. اکنون باید اندیشید : اینان هر دو کسروی را نیک می‌شناختند و کسروی نیز آنها را. در یک گفتاری در یکی از روزنامه‌های پرتیراژ آن زمان ، کسروی هر دو را در پرده «خائن» و با چنین سخنانی ایشان را به دفاع از خود و رفع آن اتهام می‌خواند. ولی آنها چه می‌کنند؟ آیا از اینکه کسروی به ایشان «اتهام» بسته شکایت می‌کنند؟! آیا خواهان تشکیل دادگاهی در این باره می‌شوند؟! آیا در روزنامه‌ها و یا در کتابی از خود دفاع می‌کنند؟!. نه! هیچیک نبوده‌ است. پس نتیجه چیست؟! چگونه وزیر بانفوذی همچون حکمت و کسی مانند فروغی که در دو حکومت پهلوی و پیش از آن روی هم‌رفته نزدیک به بیست مقام از ریاست مجلس تا نخست‌وزیری را داشته و در زمان این گفتار نیز بتازگی از نخست‌وزیری خود دست کشیده و وزیر دربار شده بود درپی دفاع از خود برنیامده؟!

باید دانست این نخستین حمله‌ی مستقیم کسروی به اعضای «کمپانی خیانت» است. کمابیش دو سال و نیم پس از این کسروی در کتاب «دادگاه» نیمی از دانسته‌های خود را به آشکار درآورده و از «کمپانی خیانت» آشکاره سخن می‌راند و خیانتهای ایشان را تا آنجا که در بررسیهای تاریخی دانسته و در پیشامدهای شهریور 1320 نیز برایش روشنتر گردیده بود برشته‌ی نوشتن می‌کشد.


.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 پرسش ـ پاسخ (تکه‌ی یک از یک)


پرسش :

در چه رشته و در چه پایه‌ی علوم و با کدام علامت کسی را می‌توان فیلسوف نامید و مفهوم حقیقی فیلسوف چیست؟ در فارسی بجای آن چه کلمه را بکار می‌بردند‌‌؟.

مرند ـ حقانی


پاسخ :

«فیلسوف» کلمه‌ی یونانیست بمعنای خواهان راستی. نخست که این کلمه درمیان یونانیان رواج گرفت دسته‌ای از دانشمندان را می‌گفتند که زندگانی و راه آن را بدانسان که می‌باید‌‌ شناخته خطاهای مردم عادی را بازمی‌نمودند. مثلاً سقراط را که فیلسوف نامیده‌اند راستی‌را او شایسته‌ی این نام بوده. زیرا جهان را ازآنِ همه شناخته و چنین می‌دانست که هر کسی باید نه تنها دربند آسودگی خود بلکه دربند آسودگی دیگران نیز باشد. زیرا آدمیان چون در یک جا زندگی می‌کنند اگر هر کس تنها در اندیشه‌ی خویش باشد ناگزیر کار بکشاکش انجامیده آسایش همگی از میان خواهد رفت.

چنانکه در یک خاندان تا همگی دربند همگی می‌باشند می‌توانند از زندگانی خاندانی بهره بردارند. ولی اگر هر یکی تنها اندیشه‌ی خود را داشت ناگزیر کشاکش خواهد برخاست و هر کس از دست دیگران در آزار خواهد بود و روی آسایش نخواهند دید.

اینست معنی فیلسوف که در عربی بجای آن «حکیم» و در فارسی «فرزانه» باید گفت. چنانکه بجای فلسفه «حکمت» و «فرزان» گفته می‌شود.

ولی باید دانست این کلمه‌ها امروز معنی درست خود را از دست داده بسیار کسان هر سخنی را که نفهمیدند فلسفه می‌نامند و هر کسی را که به یک رشته گفته‌های بغرنج نافهمیدنی زبان باز کرد فیلسوفش می‌خوانند.

یک شیوه‌ی فیلسوفی نزد اینان هر سخنی را از معنای خود برگردانیدن است (تأویل). مثلاً : عبارت «حُبّ الوطن مِن الایمان» (میهن‌دوستی از آزادگیست) را از پیغمبر بزرگوار اسلام نقل نموده‌اند و خود ازو بایستی بود چرا که سخن بسیار بجاست و هر کسی که در شهری یا سرزمینی پرورش یافت و میان مردم آنجا بزرگ گردید شرط آزادگیست که همواره آنجا را دوست بدارد و نیکی آنجا را بخواهد. لیکن فیلسوف این معنی روشن و سودمند را نپسندیده برای آنکه هنری از خود نشان دهد و سخن نافهمیده‌ای براند می‌گوید : مقصود از وطن شهر عشق می‌باشد‌‌.

مثل دیگر : از گذشتگان آورده شده که سفر پنج سود دارد : غم از دل می‌زداید ، روزی بدست می‌آید ، دانش و آزمایش فزون می‌گردد ، دوستان گرانبها پیدا می‌شود.

این معنی روشن است و هر کس آن را می‌فهمد ولی فیلسوف برای آنکه خود را از دیگران بالا گیرد باین معنی سر فرونیاورده و سخن را بگودال تاریکی پرتاب نموده می‌گوید :

اینکه فرموده فواید بسفر پنج بود سفر عشق بود کو سفر بهتر از این؟!

از اینگونه مثالها فراوانست و دوباره می‌گوییم که فیلسوف امروز درست بضد معنای خود بکار می‌رود.
اما اینکه امروز کدام کسی را می‌توان فیلسوف یا فرزانه نامید آنچه ما می‌دانیم و می‌توانیم با دلیل نشان بدهیم دین اسلام و آیین مسلمانی همه از روی حکمت بوده و خود چنین بایستی بود. پس فیلسوف یا حکیم یا فرزانه کسی را می‌توان گفت که دستورهای اسلام را بدانسان که بوده فراگیرد و از روی آن دستورها رفتار کند. لیکن چنین کسانی بسیار اندک هستند. بویژه که صدها بدعت درمیان مسلمانان پدید آمده و این چشمه‌ی خدایی بسی گل‌آلود گردیده. مگر کسی از سرچشمه آب بردارد.

به هر حال اگر نمونه‌ای از فرزانگی بخواهیم بهتر از همه درمیان بازرگانان و برزگران دیندار پیدا می‌شود. شاید در همان اُسکوی (1) شما بسیاری هستند که از راه کشت و کار زندگی می‌کنند و همیشه سفره آراسته دارند و تا بتوانند دست افتادگان را می‌گیرند و هیچگاه چشم بدارایی دیگران نمی‌دوزند و آزار بر کسی را روا نمی‌شمارند. اینان اگر در اندیشه و دریافت کسان درمانده‌اند ، در رفتار و زندگی راه بسیار نیکی را می‌پیمایند و زندگانی را بدانسان که می‌باید‌‌ می‌گزارند. اینگونه کسان را چه درمیان برزگران و بازرگانان و چه درمیان دیگر دسته‌ها می‌توان فیلسوف یا نیمه‌فیلسوف دانست وگرنه آن کسانی که تنها از راه بهم بافتن سخنان پیچیده و نافهمیده آرزوی نام فیلسوفی یا فرزانگی را دارند داستان ایشان داستان زنگی و کافور است.


پانوشت :
1ـ اُسکو از بخشهای نزدیک مرند و همانا زیستگاه پرسنده بوده است.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست دوم

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٠ـ فهم و اندیشه آزاد است : ـ (18 تا 26)


کسانی باین گفته‌های ما ایراد گرفته می‌گویند : «عقیده آزاد است». می‌گویم : ما نمی‌دانیم شما «عقیده» به چه چیزها می‌گویید. این واژه هم معنی روشن نمی‌دارد. آنگاه خواستتان از آزادی هم دانسته نیست.

آنچه ما می‌دانیم فهم و اندیشه آزاد است. باین‌معنی هیچ کس را نتوان واداشت که نفهمد و نیندیشد یا بفلان گونه بفهمد و بیندیشد. این نشدنیست.

ما هم نمی‌گوییم کسی نیندیشد و نفهمد ، بلکه همیشه پافشاری می‌نماییم که هر کسی بفهمد و بیندیشد و خرد را بکار اندازد. همه‌ی کوششهای ما در آن زمینه است. ما بیگمانیم که اگر مردمان بفهمند و بیندیشند و خردها بکار افتد این جداییها از میان خواهد رفت.

اگر خواست شما از آزادی عقیده آنست که هر کسی هر پندار غلطی را در مغز خود جا داد کسی باو ایراد نگیرد ، و می‌خواهید که این کیشهای گوناگون و بدآموزیهای درهم چنانکه هست بماند ، آن بسیار بی‌معنیست.

آزادی عقیده باین معنی صد زیان درپی تواند داشت. از پندارها ، کردارها پدید خواهد آمد و سامان زندگی را بهم خواهد زد.

با چشم خود می‌بینید : در این کشور یک دسته خود را از توده جدا گرفته‌اند و در هیچ جنبش و کوششی همگامی نمی‌نمایند ، چرا که بهائیند و یک رشته پندارهایی را در مغز خود جا داده‌اند. یک دسته مفت می‌خورند و روزگار با بیکاری می‌گذرانند چرا که صوفیند و یک رشته پندارهایی در مغز می‌دارند. دسته‌ی انبوهی مالیات پرداختن بدولت را حرام و نافرمانی بقانون را ثواب می‌شناسند چرا که شیعه‌اند و پندارهایی را بنام کیش در مغز آکنده‌اند ... آیا اینها آزاد گزاردنیست؟!.. اگر اینها آزاد گزاردنیست پس چه چیز است که آزاد گزاردنی نیست؟!..

اگر آزادی عقیده باین معنیست پس سیف‌القلم که زنان را می‌کشت و عقیده‌اش آن می‌بود ، یا اصغر بروجردی که بچه‌ها را می‌کشت ، شما چه ایرادی بایشان داشتید؟!.. چرا آنان را بکیفر رسانیدید؟!..

می‌دانم خواهید گفت : «عقیده جز عمل است». می‌گویم : «عمل» نتیجه‌ی «عقیده» می‌باشد و بسیار شگفتست که شما آنها را از هم جدا گیرید.

از این هم می‌گذریم. بسیار نیک ، عقیده آزاد است. ولی عقیده‌ای که می‌دارید بیایید دلیلهایش بگویید. بگویید تا دیگران نیز بشنوند و بپذیرند و پیروی کنند. آیا نه آنست که عقیده باید از روی دلیل باشد؟!..

از چیزهای شگفتی که ما در ایران می‌بینیم آنست که در برابر هر گامی که در راه نیکی توده برداشته می‌شود ناخرسندی می‌نمایند و بدینسان بهانه می‌آورند. وآنگاه همان کسان می‌نشینند و می‌گویند : «پس این مملکت کی اصلاح خواهد شد؟!..». این نمونه‌ی دیگری از بیچارگی این مردمست. می‌خواهند با آلودگیهایی که می‌دارند بمانند و آنگاه آرزوی نیکی می‌کنند.

در این زمینه بیش از این بسخن نیاز نیست. چاره‌ی بدآموزیها و گمراهیها نبرد با آنهاست و گام نخستِ نبرد ، روشن گردانیدن آمیغهاست و این کاریست که ما بآن برخاسته‌ایم و تا نیمه‌ی راه پیش رفته‌ایم.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 سپاسگزاری و خرسندی (تکه‌ی یک از یک)


در اینجا که سالی از پیمان بپایان می‌رسد سزاوار است یاد از رادمردی نماییم که همواره همدستی با ما نموده و بی‌آنکه از پیش رشته‌ی دوستی درمیان باشد تنها بنام غیرت و آزادگی گام بگام با ما همراهی کرده و او برادر ما آقای شمس‌الدین واعظ می‌باشد.

امسال که پیمان در سر راه خود با هیاهو روبرو گردید و بدنامانی که در هفت آسمانِ آبرو یک ستاره ندارند بدستاویز شعر و عرفان غوغا برانگیختند کسانی هم که دم از دانش می‌زنند از بهر خرسندی این و آن زبان بر پیمان دراز داشتند در آن هنگام آزادگانی هواداری از ما نمودند که خدایشان همواره سرفراز گرداناد. از جمله آقای شمس‌الدین حقگوییها کردند و آنچه شایسته‌ی یک مرد پاکدین ایراندوست می‌باشد دریغ ننمودند. خدا زبانشان گویا گرداناد.

آقای شمس یکی دو منبر درباره‌ی فلسفه گفتگو کرده‌اند و شنیدنیست که در نتیجه‌ی آن گفتارهای پاکدلانه کسانی از آنان که فلسفه می‌آموختند بترک آن بیهوده‌کاری گفته‌اند. اینست اثر گفتاری که از دل پاک برخیزد و بنام خشنودی خدا سروده شود. ما بر آن واعظ دانشمند سپاس ها می‌گزاریم.

نیز پاکدلانی در شهرها بویژه در تبریز و اردبیل و مراغه و بوشهر و شوشتر و اهواز و قم و همدان و سبزوار و پاریس و هامبورگ ؛ کوششها در راه پیمان نموده‌اند که هیچگاه فراموش نخواهیم کرد ولی از آنجا که بسیاری خرسندی ندارند نامشان برده شود و ما نمی‌خواهیم تفاوتی درمیانه بگزاریم اینست که از نام بردن چشم پوشیده اینک سپاسها ارمغان آن رادمردان می‌سازیم.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست سوم

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢١ـ باید زیانهای کارهاشان را دریابند : ـ (18 تا 26)


اما زبانهای گوناگون که در ایرانست و مایه‌ی جداییها گردیده ، در آن باره پیش از همه باید زیان این جداییها و پراکندگیها را فهمانید. آن عربها یا ترکها یا آسوریها یا کردها یا ارمنیها که بدستاویز زبان یا تبار ، خود را دسته‌ی جدایی گرفته همی‌کوشند که آن جدایی را نگه دارند ، باید زیانهای بسیار آن را بایشان فهمانید.

خواهید گفت : «مگر خودشان نمی‌دانند؟!..». می‌گویم : بیگمان نمی‌دانند. چه اگر دانستندی این رفتار را نکردندی. چیزهایی درباره‌ی توده و کشور و زندگانی توده‌ای و مانند اینها شنیده‌اند ، ولی نفهمیده و نیک درنیافته‌اند. در ایران یکی از گرفتاریها همینست که هر کسی چیزهایی از آمیغهای زندگانی شنیده و بمغز خود راه داده ، ولی کمتر یکی را دریافته و نیک فهمیده. هرچه را گویی خواهند گفت : «مگر ما نمی‌دانستیم؟!..». بگمان خود همه چیز را می‌دانند. هرچه از دور بگوششان خورده آن را دانسته‌ی خود می‌شمارند.

باید به ارمنی و آسوری و کرد و دیگر دسته‌های کوچک فهمانید این خواری و درماندگی که گریبانگیر این توده شده و شما در سهم خود از آن رنج می‌برید نتیجه‌ی این جداییها و مانندهای آنهاست ، و شما اگر آرزومند رهایی از این خواری و بدبختی می‌باشید باید در سهم خود از جدایی چشم پوشید و این یک آلودگی را از میان بردارید.

باید فهمانید شما در زندگانی هر سختی ببینید و هر رنجی کشید حق گله ندارید. چرا که خودتان شُوَند آن بوده‌اید ، چرا که خودتان پشت پا بآسایش و خوشی زده‌اید. بسیاری از شما بیچیزید و بینوایید و همیشه نزد زنان و بچه‌هاتان شرمنده می‌باشید ، بسیاری از شما بیمار می‌گردید و دسترس بپزشک و دارو پیدا نمی‌کنید ، از این بدبختیها صدها توان شمرد. ولی از هیچ یکی گله نتوانید داشت. زیرا که آنها نتیجه‌ی آلودگیهای توده است ، و شما در آن آلودگیها خود دست داشته‌اید. شما در این کشور می‌زیید ، ولی بدستاویز جدایی در زبان و تبار همیشه بد آن را می‌خواهید.

باید فهمانید این کشور خانه‌ی شماست ، زیستگاه شماست. خوراک و پوشاک و دیگر دربایستهای زندگانی شما و فرزندانتان از خاک این کشور است. هرچه این کشور آبادتر باشد خوشی و آسودگی شما بیشتر خواهد بود. ولی شما این را نمی‌دانید و دلبستگی بآبادی کشور نمی‌دارید. ببینید چه رفتار بدی پیش گرفته‌اید!.. ، ببینید به چه راه کجی افتاده‌اید!..

باید فهمانید هر کسی بجهان یک بار بیشتر نتواند آمد ، و بسیار زیانکاری است که آن را با کشاکش و همچشمی با هم‌میهنانش بسر برد و هم خود و هم دیگران را از خوشیها و آسایشها بی‌بهره گرداند.

داستان شما با آن رفتاری که بیشترتان (نه همه‌تان) با این توده و کشور می‌دارید داستان آن مردیست که در کشتی چون با کشتی‌نشینان بدشمنی و همچشمی برخاسته بود ، کشتی را سوراخ می‌کرد که آب بدرون آید و غرقش کند ، و نمی‌اندیشید که خود نیز در آن میان غرق خواهد شد.

شما هر بهانه‌ای باین رفتار خود بیاورید درخور پذیرفتن نخواهد بود. مرد باخرد با هیچ شُوَندی ببدی توده‌ی خود خرسندی ندهد.

باید اینها گفته شود و آنها از زیانهای کارهاشان آگاه گردند. بیگمان اینها خواهد هَنایید . بیگمان کسان بسیاری را بتکان خواهد آورد.

درمیان ایشان مردان بافهم و سَهِش بسیار است که بیگمان با ما هم‌آواز خواهند گردید.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 دین و خداشناسی (تکه‌ی یک از هفت)


1ـ دین سبکباریست و هر آنچه بار مردم را سنگین گرداند دین از آن بیزار می‌باشد. (یک از سه)

امروز بدترین گرفتاری در شرق کیشهای نارواییست که میانه‌ی شرقیان پدید آمده و هر یکی صد بیراهی را همراه دارد. این گرفتاری شرق را از هر پیشرفتی بازخواهد داشت و خود زیان سترگیست که مردمان بنام دین از دین بی‌بهره باشند.

مردم معنای دین را نمی‌شناسند و از اینجاست که از یکسوی فریبکاران و راهزنان هر گمراهی و هر نادانی را بنام دین رواج می‌دهند و از سوی دیگر دسته دسته مردم از دین رمیده در بیابان بیدینی آواره می‌گردند.

امروز بر هر شرقی غیرتمندیست که معنای درست دین را شناخته بر دیگران هم بشناساند و همانا از این راه است که می‌توان راه پیشرفتی بروی شرق باز نمود. آنهمه لافها بنام پیشرفت و برتری جهان که از غرب برخاسته و بسراسر گیتی رسیده همه هیچ است و همه جز لاف نمی‌باشد. برتری جهان جز در سایه‌ی دین راستین نمی‌تواند بود.

پیش از همه باید دانست : «دین سبکباریست و هر آنچه بار مردم را سنگین گرداند دین از آن بیزار می‌باشد.»

آدمی از ناتوانی‌ای که در نهاد خود دارد و گرفتار هوس و پندار می‌باشد همیشه بارهای سنگینی از پندار [=خیال] و انگار [=فرض] برای خود درست می‌کند و بندها بپای خود زده راه زندگانی را بر خود دشوار می‌گرداند. دین برای اینست که مردم را از زیر آن بارها رها گرداند و سبکبار سازد.

من اینک مثالی برای این موضوع یاد می‌نمایم :

کاروانی در بیابان بیمناکی پاشیده و پراکنده راه می‌پیماید. گروهی سنگها و کلوخها را بار دوش ساخته خود را زیر سنگینی آن فرسوده می‌سازند. دسته‌ای بندهای آهنین بپای زده با صد دشواری گام برمی‌دارند. به هر سنگی که می‌رسند در برابر آن بخاک افتاده نیایش می‌نمایند. هر سیاهی که از دور درمی‌یابند از ترس بر خود می‌لرزند. کسانی بر سر چاه ژرف و تاریکی ـ چاهی که ته آن هرگز پیدا نیست ـ زانو زده و سرها بآن فروبرده می‌کوشند مگر ته آن را دریابند با آنکه هیچگاه نخواهند دریافت. پاره‌ای بر گِرد خارا سنگ تناوری حلقه زده و دست بهم داده می‌خواهند مگر آن را از جا بکنند با آنکه هرگز نمی‌توانند کند . . .

اینان در این حال ، پاکمرد راهشناسی بآنجا می‌رسد و دلش بحال ایشان می‌سوزد و اینست بر جای بلندی ایستاده داده می‌زند : «ای راهروان این بیخردیها چیست؟! آن بارها که بدوش کشیده و این بندها که بپای زده‌اید از بهر چیست؟! چگونه در برابر هر سنگی زانو بزمین می‌زنید؟! چگونه از دیدن هر سیاهی بر خود می‌لرزید؟! شما را چه که ته آن چاه را دریابید؟! شما را چه که آن خارا سنگ را از جای خود بکنید؟! چرا دست بهم داده راه خود را نمی‌پیمایید؟! ای بیخردان این بیابان بیمناکیست. خود را از آن بارها سبک گردانید هرچه تندتر و چابکتر راه پیمایید و تا شب فرانرسیده خود را به پناهنگاهی برسانید وگرنه شبانه در این بیابان خوراک درندگان خواهید گردید!»

آن کاروان توده‌ی جهانیان و این راهشناس برانگیخته‌ی خدا می‌باشد‌‌.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست سوم

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٢ـ باید نیکی از دو سو باشد : ـ (18 تا 26)


یک چیز گفتنی آنکه باید نیکی از دو سو باشد. در این جداییها که پیش آمده بدی از دو سو بوده. ارمنیان یا آسوریان یا بهائیان یا زردشتیان یا دیگران که بدستاویز زبان یا کیش ، خود را جدا گرفته‌اند ، دیگران هم بآنان با دیده‌ی بدگمانی نگریسته بیگانه‌شان شناخته‌اند و نامهربانی و بدرفتاری دریغ نداشته‌اند.

در سایه‌ی جدایی بهمدیگر دختر نداده و نگرفته‌اند ، آمد و رفت نکرده‌اند ، در یک کشور زیسته باهم بیگانگی نموده‌اند ، اینها چیزهاییست که پوشیده نتوان داشت.

اکنون باید اینها بهم خورد و از دو سو نیکیها و مهربانیها آغاز شود : دختر بهم داده و بگیرند ، باهم بیایند و بروند ، همچشمیها و کینه‌ها از میان برخیزد ، مرزهایی که پدید آورده شده شکسته گردد. از هر راه باهم درآمیزند و یگانگیها کنند.

ما بی‌آنکه بخواهیم و اختیاری داریم به یک کشور افتاده‌ایم ، میهنمان یکی شده ، سود و زیانمان بهم بسته می‌باشد. در این کشور اگر ایمنی باشد و خواروبار فراوانی یابد و تندرستی فرمانروا گردد ، چه آسوری ، چه ارمنی ، چه عرب ، چه ترک ، چه دیگران ، همه بهره‌مند گردیده زندگانی با خوشی بسر خواهند برد ، و اگر نباشد همه دچار رنج گردیده ، گزندها خواهند دید.

اگر خوشی و آسودگی می‌خواهیم و درپی سرفرازی و نیکنامی هستیم باید همه باهم یکی باشیم و اندیشه و دست یکی گردانیم و این کشور را راه بریم و در کوششهای نیکخواهانه‌ی جهانی که آغاز شده با دیگر توده‌ها شرکت کنیم. اینست بایای ما. اینست آنچه اگر نکنیم در برابر خدا و تاریخ و نژاد[=نسل] آینده روسیاه و بدنام خواهیم بود.

این جداییها زیانش بیشتر از آنست که در اینجا گفته شود. در جهان گناهی زشتتر از خیانت بتوده و کشور خود نتوان یافت. این جداییها صدها کسان را بچنان خیانت زشتی برمی‌انگیزد. این در نهاد هر مرد پاکنهادی گزارده شده که بکشور و میهن خود نیکیها کند و جانفشانیها نماید و نامی نیک درآورد. این جداییها هزاران کسان را از این سَهِشهای پاک و نیک بی‌بهره می‌گرداند.

یک ارمنی یا یک آسوری (با حال کنونی) بکدام توده و میهن نیکی کند و چگونه کند؟!.. گرفتم که او کرد آیا دیگران ارجی خواهند گزاشت؟!.. آیا دلگرمی باو خواهند داشت؟!..

در این زمینه گفته‌های یک جوان ارمنی مرا بتکان آورده. این جوان که اکنون از ماست چنین می‌گوید : «من ایرانی هستم. چشم باز کرده خود را در این آب و خاک دیده‌ام. دلم می‌خواست بمیهن خود نیکی کنم. همچون جوانهای فرانسه و انگلیس جانفشانیها نمایم. دلم می‌خواست نیروهای جوانی خود را در این راه بکار اندازم. ولی می‌دیدم در برویم بسته است. هرچه می‌اندیشیدم راه پیدا نمی‌کردم. بسربازخانه که رفتم دلم می‌خواست سرباز خوبی باشم ، جُربُزه و شایستگی از خود نشان دهم. افسوس که می‌دیدم بمن بدگمانند ، دلگرمی نمی‌نمایند. چون می‌اندیشیدم می‌دیدم آنها هم حق دارند. از درد و اندوه بخود می‌پیچیدم ...».

شما این جمله‌ها را بیندیشید : کدامش راست نیست؟!.. بکدامش پاسخی توان داد؟!.. در جنبش مشروطه که این جداییها بهم خورده آزادیخواهان ـ ایرانی و گرجی و قفقازی و ارمنی ـ بهم آمیخته بودند. از ارمنیان جانفشانیها دیده شد و یِفرِمخان و پتروسخان جا برای خود در تاریخ ایران باز کردند. ولی امروز با حال کنونی آیا می‌توان جانفشانی از آنان چشم داشت؟!..


🌸

یِفرِمخان

پتروسخان

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 دین و خداشناسی (تکه‌ی دو از هفت)


1ـ دین سبکباریست و هر آنچه بار مردم را سنگین گرداند دین از آن بیزار می‌باشد. (دو از سه)

اینست داستان دین. شما اگر می‌خواهید راستی این گفتار را دریابید توده‌های باستان و گمراهیهای آنان را یاد بیاورید. یونانیان با همه‌ی پیشرفت در دانش و آیین زندگانی در زمینه‌ی دین گرفتار پندارهای بس زشتی گردیده و بارهای سنگینی بدوش خود برداشته بودند : خدایان بیشماری از پندار خود تراشیده همواره بایستی درپی خشنودی آنان باشند و از خشمشان بر خود بلرزند. هر زمان بایستی قربانیها سر ببرند و در پرستشگاه بویهای خوش دود کنند. اگر باده می‌گساردند خدایان را بی‌بهره نگردانیده ساغری بنام ایشان بزمین بریزند. اگر بجنگی می‌روند نخست از خدایان دستور خواهند و چون فیروز برگشتند سهم بزرگی از مال تاراج را بخدایان بخشند. دختران دوشیزه را به پرستاری خدایان برگمارده در پرستشگاهها زنده بگور سازند. همیشه از کینه و رشک خدایان بیمناک زیسته از هر پیشامدی فال بد گیرند.

ما داستانهایی در تاریخ یونان و روم در زمینه‌ی خداشناسی آنان داریم که بهترین نمونه از گمراهی و نادانی توده‌های آدمی می‌باشد ، با آنکه یونانیان و رومیان بسیار بهتر از توده‌های دیگر بودند. در جنگهای هخامنشیان با یونانیان که از حادثه‌های بس سترگ تاریخ باستان می‌باشد در رزم پلاتای (1) بهنگامی که یونانیان صف بسته از آنسوی سوارگان ایرانی آماده ایستاده بودند پااوسانیاس سردار یونانی بایستی از خدایان دستور گرفته سپس فرمان جنگ دهد و اینبود که بدستیاری یک کاهن گوسفند پشت سر گوسفند سر بریده شکمهای آنها را می‌درید تا از چگونگی روده‌ها دستور خدایان را دریابد ولی روده‌ها مخالف مقصود درآمده خدایان دستور جنگ نمی‌دادند. در این میان سوارگان ایران پیاپی تاخت آورده از یونانیان می‌کشتند و می‌خَستند بی‌آنکه اینان دستی باز کنند. تا پس از قربانیهای فراوان خشم خدایان فرونشسته دستور جنگ و ستیز را دادند!

داستان کریسوس پادشاه ساردیس را هر کس شنیده که چون کوروش لشکر تا نزدیکی کشور او برد کریسوس دودل بود که آیا جنگ کند و یا از راه دوستی و آشتی درآید کسانی را فرستاده از «آپولو» خدای بزرگ یونان شور خواست. خدا دستور جنگ داد. ولی چون کریسوس با کوروش رزم کرد شکست یافته سراسر کشور را از دست داد بلکه خویشتن دستگیر افتاده تا بدم پرتگاه مرگ رفت.

آلکساندر (2) که هوش و زیرکی او شهره‌ی جهان گردیده و یاوه‌گویانی در ایران او را بدرجه‌ی پیغمبری رسانیده‌اند این مرد چون مصر را بگشاد برای آنکه پرستشگاه آمون را دیدار نموده از آن خدا دستورها گیرد راه بس بیمناک و دوری را تا بیابان لیبوا (3) پیمود که اگر تندبادی درمی‌گرفت خود او و همراهانش همگی زیر ریگ مانده با بدترین شکنجه بدرود زندگی می‌نمودند. چنانکه پیش از آن پنجاه‌هزار سپاه کنبوجیا این شکنجه را دریافته بدرود زندگی گفته بودند. این شگفتتر که آلکساندر چون بدانجا رسید آمون او را فرزند خود خواند. آلکساندر هم ارمغانهای بس گرانبها بخدا و کاهنانش پیش کشید.

اینها نمونه‌ای از گمراهیهای توده‌ی انبوه است. دانشمندان یونانی که بکار برخاستند و بگمان خود فلسفه بنیاد نهادند باید گفت گمراهی را ده برابر گردانیدند. آیا از افسانه‌ی «عقول عشره» و مانندهای آن چه گره از کار گشادند؟! می‌توان گفت تا امروز ملیونها مغز فرسوده‌ی آن فلسفه‌بافیهای بیجا گردیده و جز گمراهی و نادانی نتیجه بدست نیامده است.

ایرانیان باستان را می‌دانیم که خدایانی بنام مهر و ناهید و شهریور و تیر و مانند آن از پندار خود پدید آورده قرنها گرفتار آن بودند. در هر شهری پرستشگاهها برپا کرده روزانه بایستی هر کسی چند ساعت از عمر خود را در این راه هدر گرداند. نیز می‌دانیم کسانی از ایشان آتش را که هرگز فرقی با دیگر چیزها ندارد درخور پرستش دانسته همیشه آن را افروخته می‌داشتند و رنجهای بسیار در این باره بر خود هموار می‌نمودند. همچنین آب دریا با آن فراوانی از کشتیرانی در آن خودداری می‌نمودند.

هنوز اینها توده‌های برگزیده بودند و پیشرفتها در کار زندگانی داشتند. اگر از توده‌های دیگر گفتگو بداریم به یک رشته سیه‌کاریها خواهیم برخورد. زیرا دسته‌هایی از آنان فرزندان خود را در برابر خدایان سنگی و چوبی سر می‌بریدند و دختران دوشیزه‌ی زیبا را آراسته و پیراسته بنام ارمغان بخدای رود در آب می‌انداختند.

امروز هر ویرانه‌ای را که می‌کاوند خدایان سر و گردن شکسته از زیر خاک بیرون می‌آید. اگر تاریخ را جستجو کنیم شاید هر یکی از ایشان خون صدها دختران دوشیزه را بگردن دارد.


👇

این بوده گمراهیهای گذشتگان. آیا اینها بارهای سنگین بر دوش مردم نبوده؟! آیا چه سودی از این پندارها جز بیم و نگرانی و رنج بدست می‌آمده؟! در برابر اینهاست که خدا پیغمبران برانگیخته ، دین برای مردم فرستاد. دین فرستاد تا مردم از آن بارها سبک باشند و چاپک و آسوده راه زندگی پیمایند.


پانوشتها :
1ـ Plataea
2ـ آلکساندر = اسکندر ، که لفظ غلطی می‌باشد.
3ـ لیبوا = لیبی.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست سوم

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٣ـ باید ایلها را بحال خود نگزاشت : ـ (18 تا 26)


درباره‌ی ایلها بهیچ گفتگویی نیاز نیست. در زندگانی امروزی آنچه باید نبود [nabud = سبک شده‌ی نبودن ] این ایلهاست. اینها گذشته از آنکه خودشان در زندگانی بسیار پس مانده‌اند و شیوه‌ی زیست ایشان یادگار زمانهای پیش از تمدنست ، مایه‌ی آزار دیگران هم هستند. هر زمان که دولت ناتوانست کار اینها دزدی و راهزنی و تاراجگری است. روستاییان بکشت خود ایمن نمی‌باشند ، بازرگانان بکالای خود بیمناکند ، گله‌داران بگله‌های خود می‌ترسند. همیشه یکی از گِله‌های بیگانگان راهزنیهای اینان و ناایمن بودن راههای بازرگانی بوده است. ما اینها را چرا نگه داشته‌ایم؟!.. با بودن اینها آیا دیگران حق ندارند توده‌ی ما را «نیم‌وحشی» خوانند؟!.. آیا حق ندارند بما بخندند؟!..

با این عیب بزرگ در توده‌تان ، آیا شما می‌خواهید همگام دیگران باشید؟!.. می‌خواهید در میدان سیاست پس نمانید؟!.. آیا اینست امید شما؟!..

عیب این ایلها تنها چادرنشینی و یا کوچ ییلاق و قشلاق نیست. گویا این کارها بسیار کم شده است. عیب بزرگ آنها اینست که زندگانی ایلی را نگاه داشته‌اند. هر ایلی خود را جدا می‌گیرد ، حکومت یا اداره‌های دولتی را نمی‌شناسند ، اختیارشان بیش از همه در دست ایل‌بیگیها و ایلخانیهاست ، بکشاورزی ارج نگزارده تا می‌توانند بآن نمی‌پردازند ، بیش از همه گله‌داری را دنبال می‌کنند ، اندیشه‌ی تاراج و تاخت و تاز را از سر بیرون نمی‌کنند ، دزدی و راهزنی را بد نمی‌شمارند. اینهاست بدیهای آنها.

من گاهی می‌شنوم کسانی بآنان پشتیبانی می‌نمایند. این کسان را جز دشمن و بدخواه توده نتوان شناخت. باید همه‌ی این ایلها را ده‌نشین گردانیده همه را بکشاورزی و دیگر کارهای سودمند واداشت. آنگاه بجای ایل‌بیگی یا ایلخانی اداره‌های دولتی درمیان آنها برپا گردانید. این کار دشوار نیست.

درباره‌ی روستاییان و ایلها نکته‌ی بزرگتر اینست که آنان با تنهای نیرومند و نیروهای مغزی نافرسوده‌ی خود برای آینده‌ی این توده امیدگاهی هستند. ما اگر آنها را از آن تاریکیها که افتاده‌اند بیرون آوریم و بآمیغهای زندگی آشنا گردانیم و آنها را بتکان آورده بپایه‌ی دیگران رسانیم ، در آینده چه‌بسا دانشمندان و مردان برجسته که از میان آنها بیرون آید و چه‌بسا کارهای بزرگ تاریخی که با دست آنها انجام گیرد.


🌸