📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٢ـ ما باید پیش از همه بگمراهیها چاره کنیم :


در نشستهای گذشته من گرفتاریها را فهرست‌وار شمرده این بازنمودم که سرچشمه‌ی بدبختیها در ایران (و همچنین در بسیاری از کشورهای شرقی) کیشهای گوناگون و بدآموزیهای صوفیان و خراباتیان و مانندهای اینهاست.

تا چند سال پیش در این باره گفتگو نشده زیانهای اینها دانسته نمی‌بود. در این چند سال ما در این باره سخنان بسیار رانده بهمه روشن ساخته‌ایم که زیانهای اینها چیست. اینها سه رشته زیانهای بزرگ دارد :

1) مردم را از هم پراکنده هر گروهی را براه دیگری می‌اندازد.

2) مغزها را تیره گردانیده جلو هر گونه پیشرفت را می‌گیرد.

3) چند رشته که بهم درآمیزد نیروهای مغزی را بیکاره می‌گرداند.

اگر کسی بخواهد زیانهای اینها را نیک شمارد باید کتابهای جداگانه پردازد.

اینها در کشورهای اروپا نبوده. گاهی شنیده‌ام می‌گویند : «کیشها در اروپا نیز بوده است». ولی این راست نیست.

در کجای اروپا در یک کشور چهارده کیش بوده؟!.. در کجا بدآموزیهای زهرآلود صوفیگری و خراباتیگری رواج داشته؟!.. در اروپا تنها کیش مسیحی می‌بوده و در آن نیز بدآموزیهای زیانمند بسیار کمست.

شما می‌بینید چهل سالست در ایران مشروطه روان گردیده و هنوز انبوه مردم با آن دشمنی می‌نمایند. هنوز دسته‌های بزرگی نافرمانی کردن با دولت و شکستن قانون را ثواب می‌شمارند. هنوز مالیات دادن و بسربازی رفتن را حرام می‌شناسند. چنین بدآموزیهای سراپا زهرآلود در کجای اروپا بوده؟!..

اکنون سخن در آنست ما که می‌خواهیم بدردهای توده چاره کنیم پیش از همه باید این رشته را بدیده گیریم و در اندیشه‌ی چاره بآنها باشیم. اینها برای ما بدتر و زیانمندتر از داستان سرمایه‌داریست.

چاره‌ی اینها آنست که چون همه بعنوان دینست ، معنی راست دین روشن گردد و این چیزهای غلط از میان رود. یگانه‌راه چاره اینست و می‌بایست در ایران جنبشی در همین زمینه پدید آید (و این کاریست که ما بآن آغاز کرده‌ایم و راه تا نیمه پیموده شده است).

کسانی که در ایران هواداری از سوسیالیزم و کمونیزم نشان می‌دهند گاهی در ایرادهای خود بما چنین می‌گفتند : «این گمراهیها که شما می‌شمارید همه از نیازمندیهای مادّی برخاسته ، همه نتیجه‌ی بینواییست. ما چون راه زندگانی را بهتر گردانیده توده را از نیازمندیها بیرون آوریم ، آن گمراهیها نیز از میان خواهد رفت». می‌خواستند با این سخن رفتار و کوشش خود را بهتر از رفتار و کوشش ما وانمایند.

ولی این سخن بیپاست. نه آن راستست که این گمراهیها از نیازمندیهای مادّی برخاسته و نه این راستست که با بیرون آمدن از نیازمندیهای مادّی این گمراهیها نیز از میان خواهد رفت.

ما روشن گردانیده‌ایم که آدمی از نهاد خود گمراهی‌پذیر است ، چه نیازمندیهای مادّی باشد و چه نباشد ، راه گمراهی بروی او باز است. چاره نیز جز روشن گردانیدن آمیغها و نشان دادن راهی درست نمی‌باشد. در ایران ما اگر بکوشیم و آیین سوسیالیزم و کمونیزم را روان گردانیده مردم را از بینواییها بیرون آوریم ، این گمراهیها و پراکندگیها و نادانیها بحال خود خواهد ماند و تا یکسره بآنها نپردازیم و چاره نکنیم از میان نخواهد رفت.

گذشته از آنکه تا این گمراهیها و نادانیها درمیانست و ریشه‌ی آنها کنده نشده ، چه سوسیالیزم و کمونیزم و چه هر آیین دیگری ، در این توده ریشه نخواهد دوانید و پایدار نخواهد گردید. اگرهم با فشار روان گردد و بکار بسته شود ، چون بی‌ریشه است سست و بیپا خواهد بود.

دلیل این سخن حال مشروطه است که چهل سالست روان گردیده و هنوز پایدار نشده و با این حال که هست هیچگاه نخواهد بود. داستان مشروطه در ایران یکی از رسواییهاست. چرا چنین شده؟.. چرا این حال را پیدا کرده؟.. نیکمردانی که در ایران پیشگام شدند و مشروطه را روان گردانیدند می‌گفتند : «مشروطه که برپا شود همه چیز خوب خواهد شد». ولی پیشامدها وارونه‌ی اندیشه‌های ایشان را نشان داد. همه چیز خوب نشد که مشروطه نیز حال رسوایی پیدا کرد.

بارها این مثل را زده‌ایم : حوضی که پر از لجن است اگر گلاب برویش ریزند آن را هم گندیده و بدبو خواهد گردانید و چاره جز آن نیست که حوض را از ته پاک گردانند.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه (تکه‌ی یک از سه)


ما هر سخنی را عنوان می‌کنیم می‌خواهیم آن را چندان روشن گردانیم که جای ایستادگی بازنماند و جز تیره‌درونان هر کسی آن را بپذیرد. ما از گفته‌های خود نتیجه می‌خواهیم و اینست هر گفتاری را تا به نتیجه‌ی روشنی نرسانیم دست از آن برنمی‌داریم. این راست است که کسانی از ما می‌رنجند و چه‌بسا که خودداری ننموده ببدگویی نیز برمی‌خیزند ولی بیاری خدا امیدواریم روزی این رنجشها از میان برخاسته خرسندیها و همدستیها جای آن را خواهد گرفت.

گفتارهایی که درباره‌ی فلسفه‌ی یونان نگاشتیم اگر خوانندگان یاد دارند عنوان خرده‌گیریهای ما دو چیز است : یکی آنکه بنیاد این فن پنداشتن است نه دانستن چنانکه مثالهای بسیاری در این باره یاد نمودیم. از خدا و راز آفرینش گرفته تا داستان چهار عنصر در بیشتر جا سخن از روی پندار می‌رانند و کمتر پروای دانستن دارند.

این خود نادانیست که آدمی به هر چه برمی‌خورد و راه دانستن را بسته می‌یابد از جستجو بازنایستاده راه پندار را پیش گیرد. چنین کسی ناگزیر است بلغزد! ناچار است رسوا گردد! همه‌ی خطاها از اینجا برمی‌خیزد.

پیش از آنکه تلگراف و تلفن و اینگونه شگفت‌کاریهای اروپا در شرق رواج یابد اگر کسی نام آنها را شنیده و از پیش خود بگفتگو برمی‌خاست چه خطاها که دچار نمی‌گردید.

در زمان محمدشاه ، حسینخان نامی را به ایلچی‌گری باروپا فرستاده‌اند ، در ناسخ التواریخ گفتگو از سفر او نموده چنین می‌نگارد : «بشهر استرازبرغ که اول خاک فرانسه است رسید. از آنجا تا شهر پاریس صدوبیست فرسنگ مسافت است. حاکم استرازبرغ ورود حسینخان را در هیجده دقیقه بشهر پاریس رسانید. بقانون نصب منارها که در راه کرده‌اند و دستیاری چرخ الماس و ابلاغ حروف مقطعه که تفصیلش در جای خود مرقوم خواهد شد».

این عبارتها درباره‌ی تلگراف است در آن زمان که در ایران کسی تلگراف را ندیده بلکه نامش را هم نشنیده بود تاریخنگار می‌خواهد نشان دهد آن ابزار شگفتی که مردم فرانسه دارند و بدستیاری آن در چند دقیقه از فرسنگها راه خبر می‌رسانند چگونگی آن را می‌شناسد و دم از قاعده‌ی نصب منارها زده نام چرخ الماس می‌برد و نوید[=وعده] می‌دهد که در جای خود تفصیل آن را بنگارد. امروز خوانندگان تاریخ باین عبارتها چه خواهند گفت؟! نه اینست دل‌آزرده گردیده آن را لاف بس بیجایی خواهند شمرد؟! نه اینست تاریخنگار را خوار گرفته از او بیزاری خواهند جست؟!

در یکی از گفتارها مثلی از آهنگر روستایی و آیروپلان‌سازی آوردیم. یکی از دوستان که افسر هواپیماست داستانی نزدیک بآن از دیدار خود بازمی‌گوید که در اینجا می‌آوریم. می‌گوید : بهنگام پروازی میانه‌ی قزوین و سیادهن فرود آمدم. روستاییان گرد آیروپلان را گرفته از هر سو تماشا می‌کردند و باهم سخنانی می‌گفتند. یکی از آنان از پیرمردی که شاید کدخدا بود پرسید : آیروپلان چیست؟.. ریش‌سفید پاسخ داد : «از جنس ذره‌بین است»!

ببینید این روستایی «نمی‌دانم» را بر خود هموار ننموده و چون از ابزارهای شگفت تنها ذره‌بین را می‌شناسد آیروپلان را نیز از جنس آن می‌شمارد. اگر باریک‌بین شوید همین رفتار را (اندکی آبرومندتر) فیلسوفان داشته‌اند. افسانه‌ی «عقول عشره» و دیگر سخنانی که افلاطون و دیگران در زمینه‌ی خدا و راز آفرینش از پندار خود بیرون ریخته‌اند ماننده‌ی همین داستان است و در پیش خرد همین اندازه ارزش را دارد.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٣ـ ما از سوسیالیستی دور نیستیم :


جای گفتگو نیست که جنبشی که ایران نیاز داشت بایستی بنیاد آن نبرد با گمراهیهای کیشی و دیگر بدآموزیهای کهن و نو باشد ، که هم توده را از پراکندگیها که دچارند بازرهاند و همه را به یک راه کشاند ، و هم زمینه برای پیشرفت آموزاکهای[تعلیمات] نیک و ارجمند و رواج دانشها و هنرهای اروپایی آماده گرداند. این جای گفتگو نیست.

لیکن در همان حال ما بچاره‌جوییهای اقتصادی هم نیازمندیم و بایستی در آن باره هم کوششهایی کرده شود. در ایران اگر باندازه‌ی اروپا کارخانه و کارگر نیست بجای آنها ملیونها روستاییان بدبخت هست که رنجبران این کشورند و در زیر فشارهای سخت بسر می‌برند. اگر باندازه‌ی اروپا سرمایه‌داران گردنکش نیستند ، صدهزارها مفتخواران هستند که همچون زالو خون توده‌ی بینوا را می‌مکند و از پا می‌اندازند.

پیداست که بایستی باینها نیز چاره‌جویی شود. باز پیداست که در این چاره‌جوییها ما بایستی باندیشه‌های سوسیالیستی نزدیکتر شویم.

چیزی که هست ما در این باره هم چشم‌بسته پیروی نکرده‌ایم. بلکه هیچگاه پیروی نخواسته‌ایم. ما آیینی داشته‌ایم که بنیاد آن بدیده گرفتن سود و زیان زندگانی و پیروی کردن از فهم و خرد می‌باشد ، و آن آیین در زمینه‌ی اقتصاد ، در بسیار چیزها با اندیشه‌های سوسیالیستی یکسان درآمده.

بنیادگزاران سوسیالیزم مردان پاکدل و نیکخواه بوده نیکی جهان را خواسته‌اند. پایه‌ی اندیشه‌های آنها دلسوزی به بینوایان و بازگردانیدن زندگانی به یک راه بهتر و شاینده‌تر بوده. اینست بما بسیار نزدیک بوده‌اند و جای خشنودیست که رنجهای آنان هدر نرفته و امروز دیده می‌شود جهان به تندی بسوی سوسیالیزم روانست. در خود انگلستان حزب کارگر فیروز آمده و دولت انگلیس نیز بدست سوسیالیستها افتاده.

به هر حال آنچه سوسیالیستها درباره‌ی کار و پیشه و بسیج نیازمندیهای زندگانی و گُسارِش [=مصرف] آنها گفته‌اند ، راستست. ما نیز پذیرفته‌ایم ولی در چند چیز ما از آنها جداییم :

نخست ـ آنان کارها را بدست دولت می‌سپارند. در یک توده همه باید برای دولت کوشند و مزد بگیرند و آنچه می‌بسیجند با دست دولت بگسارندگان (مصرف‌کنندگان) برسد. ما می‌گوییم : کارها (چنانکه امروز هست) آزاد باشد و دولت نگهبانی کند و سامانی بآنها دهد. هر کس برای خود کوشد و آنچه بسیجیده می‌شود از راه داد و ستد و بازرگانی بگسارندگان بخش یابد.

دوم ـ آنان سرمایه را بیکبار از میان برمی‌دارند. چون بخش کالاها با دست دولتست دیگر بسرمایه نیازی نمی‌بینند. ما می‌گوییم : بسرمایه نیاز هست ولی باید باندازه باشد و از آنچه بیشتر از اندازه است جلوگیری شود.

سوم ـ آنان بمالکیت معنایی نمی‌دهند. زمینها ازآنِ دولتست و کشاورزان همه باید کارگر دولت باشند. همچنان در دیگر چیزها. ولی ما می‌گوییم : مالکیت چیزی طبیعیست و نباید آن را از میان برد. باید آن را بمعنی راست خود گردانید و در همان معنی نگه داشت.

کسانی که می‌خواهند معنی اینها را نیک بفهمند باید کتاب «کار و پیشه و پول» را بخوانند. اینها را می‌گویم تا دانسته شود همبستگی ما با اندیشه‌های سوسیالیستی چیست. من گمان می‌کنم دشواریهایی را که روان گردانیدن اندیشه‌های سوسیالیستی داشته ما از میان برداشته‌ایم یا آنها را بسیار کمتر گردانیده‌ایم.

نکته‌ای که می‌باید بازنمایم آنست که این نزدیکی به سوسیالیستها معنایش گرایش بسیاست دولت شوروی نیست. توده‌ی شوروی بیرقدار سوسیالیستیست و ما آنها را دوست می‌داریم. ولی در همان حال باستقلال خود دلبستگی داشته سود خود را در آن می‌بینیم که در همچشمیهای سیاسی که دولت شوروی با دولت انگلیس می‌دارد بیکبار بی‌یکسو باشیم و در این زمینه هر دو را به یک دیده ببینیم.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

(همبسته با این نوشتار)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه (تکه‌ی دو از سه)


نام فلسفه بزرگست و کسانی که از دور این نام را می‌شنوند خواهند پنداشت یک رشته دانشهای پایه‌دار و پرارجی در پشت سر آن می‌باشد‌‌. چه دانند که صدها کسان این نام را دستاویز گرفته در پنداربافی جای آرزویی نگزارده‌اند. بلکه اگر باریک‌بین شویم اینان فرقی میانه‌ی پندار و انگار (خیال و فرض) با دانستن و دریافتن (علم و درک) نمی‌گزارند (1) و آنچه را که امروز از راه پندار و انگار می‌پذیرند پس از دیری آن را بوده و دریافته شده بشمار می‌آورند و بر روی آن یک رشته پندارهای دیگری می‌بافند.

داستان بطلمیوس و فلکهای او را می‌دانیم. این مرد بهترین ابزار برای گردیدن ، «چرخ» یا «کره» را می‌شناخته و اینست در جستجو از جهت گردش ستاره‌ها از برای هر یکی چرخی (فلک) انگاشته که ستاره را بآن میخکوب نموده تا بچرخد. این کار خطا و درست ماننده‌ی داستان ذره‌بین و آیروپلان و چرخ الماس و تلگراف می‌باشد‌‌. چیزی که هست بطلمیوس آشکاره می‌گوید این چرخها انگاری (فرضی) است و دلیل بر بودن آنها نیست. وانگاه بطلمیوس این کار را در حساب گردش ستاره‌ها نموده و کسانی که از ستاره‌شناسی آگاهی دارند می‌دانند او در این راه رنجهای بسیاری کشیده و نتیجه‌های سودمندی بدست داده. اینست بر بطلمیوس نکوهش نداریم و نام او را جز به نیکی یاد نمی‌نماییم.

ولی چه باید گفت بر آنان که همین فلکهای انگاری بطلمیوس را بوده و دریافته شده می‌گیرند و در کتابهای خود دری بنام «الفلکیات» باز می‌نمایند و از چگونگی گردش آنها گفتگو بمیان آورده هر یکی پندار دیگری می‌بافند! یکی می‌گوید : «فلکها از عشق می‌چرخد» ، دیگری می‌سراید : «ستاره‌ای که بفلک میخکوب شده جان دارد و اوست که فلک را می‌چرخاند».

نام اَشعَث طمعکار را شاید شنیده باشید. این مرد که بطمعکاری شهرت یافته در کتابهای عربی داستانها بنام او نگاشته‌اند و چنین می‌گویند روزی اشعث از کوچه‌ای می‌گذشت بچه‌ها دنبالش کردند و سنگ بَرو زده آزارش می‌نمودند. اشعث خواست با دروغی بچه‌ها را از سر خود باز کند و رو برگردانیده داد زد : «فلان توانگر خرما بخش می‌کند شما او را گزارده مرا دنبال می‌کنید؟!..» بچه‌ها این را شنیده بسوی خانه‌ی آن توانگر شتافتند. اشعث از بس طمعکار بود اندیشید بلکه این سخن راست باشد. اینبود خود او نیز بآرزوی خرما از دنبال بچه‌ها راه برگرفت.

من هر زمان که موضوع «الفلکیات» فلسفه را می‌شنوم بیاد این داستان می‌افتم. آنچه را که خودشان می‌دانند انگاری بیش نیست راست پنداشته در پیرامون آن بسخنهای دور و درازی می‌پردازند. مانند آن شاعر که رخسار و گیسوی یار را بستاره‌ی دنباله‌دار تشبیه می‌کند و از آن نیز می‌ترسد.

آیا فلسفه که عنوان آن «علم بحقایق اشیاء» است باید راهش این باشد؟!..

بهترین دلیل بر اینکه بنیاد این فلسفه‌ها جز پندار و گزافه نیست ، کشاکشها و وارونه‌گوییهاست که میانه‌ی فیلسوفان است. سخن اگر از روی دریافت و دانش باشد کمتر دوتیرگی رخ می‌دهد. ولی در جایی که پایه‌ی سخن جز پندار نیست هر کس راه دیگری پیش می‌گیرد و کشاکش پدید می‌آید.

چنین بینگاریم در انجمنی گفتگو بمیان آمده که آیا اکنون در لندن باران می‌بارد یا نه؟.. اگر مقصود دانستن و دریافتن باشد تلگرافی به لندن می‌فرستند و هر پاسخی که آمد همگی می‌پذیرند و هرگاه چنین تلگرافی را نتوانستند فرستاد یا پاسخ از آنجا نرسید بخاموشی می‌گرایند و گفتگو را رها می‌نمایند. به هر حال کشاکش روی نمی‌دهد. ولی هرگاه پنداربافی کنند یکی خواهد گفت : بهار است و باران می‌آید. دیگری خواهد سرود : دیگر بهار بپایان می‌رسد چه جای باران آمدنست. سومی سخن دیگری خواهد راند و ناگزیر کشاکش و وارونه‌گویی پدید خواهد آمد.

ببینید : آقایان فیلسوفان نیز همان کار را کرده‌اند و چندان کشاکش باهم دارند که بگفتن نیاید. می‌گویند : غزالی کتابی بنام «تَهافت‌الفلاسفة» نوشته و در آن بر یکایک گفتارهای فلسفه خرده گرفته و خطای فیلسوفان را بازنموده. ابن‌رشد کتاب دیگری بنام «تَهافت‌التَهافت» نوشته و سراپای گفته‌های غزالی را نکوهش نموده. ابن‌الطُفِیل نامی چندان وارونه‌گوییها از فارابی نقل می‌کند که هر کسی از شنیدن آنها در شگفت شود. (2) پیداست سخنی که بنیاد آن پندار باشد در پیش گوینده‌اش هم ارجی ندارد و بآسانی می‌تواند آن را فراموش نموده وارونه‌اش را بگوید.


👇

پانوشتها :

1ـ ما همیشه «پندار» را بجای خیال و «انگار» را بجای فرض و «دریافتن» را بمعنای درک بکار می‌بریم. (پیمان)

2ـ یکی از خوانندگان پیمان که سالها در خواندن فلسفه رنج برده و کتابهای فراوان اندوخته پس از خواندن گفتارهای ما درباره‌ی فلسفه بر آنسر شده که گفتارهایی نوشته و در آن وارونه‌گوییهای فیلسوفان را یاد نماید و این عبارتها درباره‌ی کتاب غزالی و ابن‌الطفیل از ایشانست وگرنه ما هیچگاهی بکتابهای فلسفه نپرداخته‌ایم و نمی‌خواهیم بپردازیم. (پیمان)


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٤ـ حق همیشه نیرومند است :


تا اینجا پاسخ آن ایراد و پرسش را می‌دادم. می‌خواهم در پایان نشست به یک سخن ارجدار دیگری پردازیم.

باید دانست حق همیشه نیرو داشته و امروز نیرویش بیشتر گردیده. امروز تکانی بنام هواداری از توده‌های ناتوان پدید آمده. دولتهای بزرگ پیشگام شده منشورها برای آزادی توده‌ها پدید می‌آورند و سازمانها برای جلوگیری از چیرگی زورمندان برپا می‌گردانند. این کارها اگرهم رویه‌کارانه باشد باز سودمند است ، باز هناینده است. اینست ایرانیان باید بحق خود پشتگرم باشند و استوار و سرفراز زندگی خود را نگه دارند. چیزی که هست باید بهانه بازنگزارند ، باید منطق خود را سست نگردانند.

ما یکی از توده‌های جهانیم و این کشور میهن ماست. بدانسان که جزیره‌های بریتانی میهن مردم انگلیس و خاک پهناور روسستان میهن توده‌ی روس است ، این سرزمین هم میهن ماست ، زیستگاه ماست ، سرچشمه‌ی نیازمندیهای ماست. ما باید در آن آزادانه زندگی کنیم و دست بهم داده بآبادیش کوشیم و از داده‌های خدایی برخوردار گردیم. این حق ماست.

این منطق راستست. ولی این در هنگامیست که ما برای زندگانی توده‌ای شایستگی از خود نشان دهیم. هنگامی هناینده است که این سرزمین را که میهن خود می‌شماریم آباد گردانیم. این منطق هنگامی استوار است که نادانی و گمراهی توده بجایی نرسد که زبان ریشخند دور و نزدیک را بخود باز کند. آری اینجا میهن ماست ، ولی میهن برای گنبدپرستی و زنجیرزنی و قمه‌زنی نیست ، میهن برای میدانداری آخوندهای رسوا نیست. میهن برای دسته‌بندیهای هوچیانه نیست.

استقلال و آزادی یک کشور ، اگر هیچ چیز نخواهد باری این را می‌خواهد که دسته‌ای در آن کشور باشند و با سیاستی روشن و پایدار توده را راه برند و خود را بهمسایگان بشناسانند تا بدانند چه رفتاری پیش گیرند. در کشوری که نه استبدادیست که یک پادشاه راه برد ، و نه توده راه زندگانی را می‌شناسد که خود راه رود ، و نه دسته‌ای از میان ایشان پدید می‌آید که سررشته‌دار کارها باشد ، با چنان مردمی همسایگان چه رفتاری کنند و چه راهی پیش گیرند؟!..

آدم باید خودش داور خودش باشد. من می‌خواهم خودمان درباره‌ی خودمان داوری کنیم. می‌خواهم سخنانی را که دیگران در دل می‌دارند ما خود بزبان آوریم.

مثلی از تاریخ یاد کنم : هنگامی که محمدعلی‌میرزا مجلس را بتوپ بست و دستگاه مشروطه را از تهران برچید کسانی از آزادیخواهانِ بنام ، از تقیزاده و دخو (1) و دیگران ، بسفارت انگلیس پناهیدند. انگلیسها در سفارت بروی پناهندگان باز گزارده بودند. این رفتار به محمدعلی‌میرزا سخت برخورد و زبان بگله و ایراد باز کرده تلگرافی بپادشاه انگلیس فرستاد در این زمینه : «عمویم ظِلُ‌السّلطان چشم بتاج و تخت من دوخته می‌خواست مرا از میان بردارد. دستور دادم گناهکاران را بگیرند. ولی سفارت شما باستقلال ایران لطمه می‌زند و بگناهکاران پناه می‌دهد». این منطق او بود. راستی هم انگلیسها حق دخالت در کارهای ایران نداشتند. ولی آنان با یک پاسخی این منطق را از میان بردند. چون همان روزها در باغشاه میرزا جهانگیرخان و حاجی ملک‌المتکلمین را بی‌بازپرس و داوری کشته بودند انگلیسها پاسخ دادند : در کشوری که قانونی درمیان نیست و متهمان را بی‌محاکمه می‌کشند ، ما حق داریم بکسانی که جانهاشان در خطر است پناه دهیم.

اگر این پاسخ را بکاویم معنایش آنست که یک کشور ، چه مشروطه‌ای و چه استبدادی ، باید دارای قانون باشد. در کشوری که قانون نیست و یک پادشاه با میل خود آدم می‌کشد ، بآن کشور ارج نتوان گزاشت و استقلال برایش نتوان پنداشت. این بوده معنی آن سخن و راست هم بوده.

پانوشت :
1ـ نامی بود که علی‌اکبر دهخدا در گفتارنویسی بکار می‌برد. ـ و


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون فلسفه (تکه‌ی سه از سه)


عنوان دیگری که برای نکوهش فلسفه داریم حال آن کسانیست که باین رشته می‌پردازند و سالها عمر خود را در راه آن هدر می‌سازند و اگر جستجو نمایید از درمانده‌ترین مردان می‌باشند. ولی این عنوان تنها درباره‌ی فلسفه نیست بر اصول و منطق و علمهای دیگر هم راست می‌آید. بسیاری از علمهای اروپایی نیز همین حال را دارد.

هر که بچیزهای بیهوده پرداخته فهم و هوش را در راه آن گداخت شایستگی خود را از دست داده درمانده و ناتوان می‌گردد.

شگفتی اینجاست کسانی که باین رشته‌ها می‌پردازند بیشتر پیروان اسلامند و آن نمی‌اندیشند که اینها را با اسلام چه سازشی درمیانست؟!.. آن روز که مسلمانان سرفراز و فیروز بودند و رشته‌ی یک نیم جهان را در دست داشتند کی کسی باین رشته‌ها می‌پرداخت؟! یاران پیغمبر که چه در جنگ و مردانگی و چه در جهانگیری و جهانداری آنهمه شایستگی از خود نشان دادند کدام یکی از ایشان باین بیهوده‌کاریها می‌پرداخت؟!

این خود مایه‌ی عبرتست که مُغیره پسر اشعث (1) که از گمنامترین یاران پیغمبر بوده ما این مرد را در تاریخ می‌شناسیم بفرستادگی بنزد شاه ایران آمده آن را به نیکی انجام داد. در جنگها بسرداری برگزیده شد و از عهده برآمد. مدتها عنوان حکمرانی را داشت و چنانکه می‌بایستی رفتار می‌نمود. ولی آنان که سالها فلسفه یا اصول یا از علوم دیگر می‌خوانند کدام یکی شایستگی این کارها را دارد؟! کسی که سالها رنج می‌برد و عمر هدر می‌سازد باید بر جُربُزه‌ی خدادادی خود بیفزاید و شایستگیهای خود را فزونتر گرداند نه اینکه خود را گرفتار یک رشته گمان و پندار گردانیده از توانایی بیندازد. خدا گواه است مرا هیچ گونه سودی از این سخنان نیست. کینه‌ای هم با آن علوم ندارم. چگونه می‌شود که کسی با علمهایی کینه پیدا نماید؟! پس چرا با رشته‌های دیگر این دشمنی را ندارم؟! چرا ستاره‌شناسی (علم هیئت) و تاریخ و اینگونه رشته‌ها را به نیکی می‌ستایم؟! اگر بگویند : آنچه را خودم خوانده‌ام و آشنا هستم می‌ستایم و آنچه جز از این است نکوهش می‌کنم دروغ گفته‌اند. من طب را هیچ نخوانده‌ام و اندک‌آشنایی هم بآن ندارم و با اینهمه یکی از دربایست‌ترین علمها می‌شمارم. همین حال را دارد فیزیک و شیمی و دیگر اینگونه دانشها. ولی منطق و اصول را می‌دانم. در زبانشناسی زمانی بوده‌ام. با اینهمه این رشته‌ها را جز هدر کردن عمر نمی‌شناسم. من در این راهی که بنام خدا می‌پیمایم خدا گواه است که دربند هیچ سودی یا کینه‌ای نیستم. من آشکاره با دیده‌ی خود می‌بینم کسانی که باین رشته‌ها می‌پردازند بدبخت می‌شوند. زیرا همه‌ی جُربُزه‌های خدادادی را باخته پس از سالیان دراز که از درس دست برمی‌دارند بهیچ کاری نمی‌توانند پرداخت مگر همان را که خوانده‌اند بر دیگران درس بیاموزند و بدانسان که خودشان بدبخت شده‌‌اند صدها دیگران را نیز بدبخت نمایند. من بنام آن پیمانی که با خدا بسته‌ام این گمراهی و بدبختی را همچون دیگر گمراهیها و بدبختیهای توده‌های شرق شمارده و زبان باین سخنان باز می‌نمایم. این بدترین زیانکاریست که کسانی سالها رنج برده با دست خود جربزه‌های خدادادی خویش را نابود سازند.

اینان خود را پیشوای توده می‌خوانند. بپرسید کدام کار را برای توده می‌توانند انجام داد؟!

هزار سال تاریخ ایران را از دیده بگذرانید. در کدام زمانست که این پیشوایان گرهی از کار مردم باز کرده‌اند؟! در آن داستان دلسوز مغول چه کردند و چه می‌توانستند کرد؟! در خونخواریهای تیمور چه جلوگیری ازو نمودند و چه می‌توانستند نمود؟!

در تاریخ تیمور تکه‌هایی درباره‌ی اینان هست که باید مایه‌ی شرمندگی هر خواننده باشد. دسته‌ای از اینان همواره با او بودند و آنهمه خونها که می‌ریخت و خانه‌ها که برمی‌انداخت اینان همه را با دیده می‌دیدند و زبان بایراد باز نمی‌کردند. بلکه او را «مؤید من عندالله»(2) نامیده مایه‌ی دلیریش می‌گردیدند. در جنگ تیمور با پادشاه هند که آن روز تیمور را ترس گرفته و بیش از دیگر جنگها بآمادگی می‌پرداخت تاریخ نگار می‌نویسد : «حضرت صاحب قران هنگام تعیین مواضع متعینان از جمعی علماء رفیع مقدار که ظفر کردار ملازم رکاب نصرت انتساب بودند ... سئوال فرمود که جای شما کجا خواهد بود؟ ایشان از دهشت آن سخنان بی‌تأمل گفتند که جای ما در آن محل که عورات (3) باشند ...»

آن چه علمی است که آدمی را تا این اندازه زبون گرداند؟! چنین کسانی چگونه می‌توانند پیشوای توده باشند؟! این بدتر که این کسان همیشه از توده شکایت دارند که قدر ایشان را نمی‌شناسند. باید پرسید : از شما چه سودی بمردم رسیده؟!..


👇

این خود گمراهی دیگریست که کسی بآن بیهوده‌پندارها بنازد و از مردم چشم پاداش داشته باشد و با زبان تلخ شکایت و بدگویی آغاز کند. فراموش نمی‌کنم روزی چند تن از این کسان گرد هم نشسته از بی‌ارجی خود میان مردم گله می‌نمودند و چون از هر دری سخن می‌راندند یکی می‌گفت «علم مانع شجاعت است. عالم شجاع نمی‌شود». مرا بر نادانی ایشان دل بسوخت و دیدم چندان گمراهند که باید رهاشان نمود. بیچارگان! خودشان را و همکارانشان را می‌بینند که بهیچ کاری نمی‌شایند (4) و اگر روزی دشمنی پیدا شود و جنگی روی دهد باید بگوشه‌ها بخزند و از ترس بخود لرزند. بجای آنکه بدانند خطا کرده و با دست خویش خود را از شایستگی انداخته‌اند و بجای آنکه زبان بحق‌گویی باز نموده باری دیگران را از گرفتاری بآن رشته‌ها بازدارند بچنین عذرهایی می‌پردازند و دلهای خود را شاد می‌نمایند.

سخن کوتاه می‌کنم : آنچه بایستی گفت در این زمینه‌ها گفتیم و اینک میدان را بدیگران وامی‌گزاریم که اگر سخنی دارند بگویند. کسانی آرزو دارند ما نیز به یکایک گفتارهای فلسفه پردازیم و از هر کدام جداگانه سخن برانیم بدانسان که غزالی و دیگران کرده‌اند. ولی این کار خطای دیگری می‌باشد‌‌ و در آن حال بایستی سالها در این زمینه سخن برانیم و آنچه از دیگران نمی‌پسندیم خودمان بنماییم. ما می‌خواهیم ریشه‌ی این پندارها و گزافه‌ها را براندازیم پس این چه کاریست که رواج آنها را بیشتر گردانیم. کسانی که ما می‌دانیم سخن از روی گزافه می‌رانند باید بیکبار از ایشان روگردان باشیم و هرگز نیازی نیست که به یکایک سخنان ایشان پردازیم. از این جهت در گفتارهای خود تا توانسته‌ایم از پرداختن به متن فلسفه خودداری کرده‌ایم.


پانوشتها :
1ـ گویا لغزشی رخ داده و این کس مغیرة بن شعبه باشد.
2ـ معنی : تأیید شده از سوی خدا ، خدا پشتیبانش می‌باشد.
3ـ خواستشان از عورات ، زنان است.
4ـ شایستن (شاییدن) = لایق بودن ، لیاقت داشتن.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست ششم ، (40 تا 45)

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤٥ـ در جهان زورِ آشکار بسیار کمست :


در جهان زورِ بی‌پرده و آشکار بسیار کمست. بسیار کمست که کسی بگوید من چون توانایم می‌خواهم بتو ستم کنم. نود درصد ستمها از روی بهانه است. آن شاهسون که راه می‌زند و آن کرد که دیه‌ها را تاراج می‌کند برای خود بهانه‌ها می‌دارند. یک شاهسون با من گفتگو می‌کرد و چنین می‌گفت : «تقصیر دولتست. چرا برای ما مدرسه باز نمی‌کند و ما را تربیت نمی‌کند». خندیدم که نوشته‌های روزنامه‌ها را یاد گرفته.

آن افسانه‌ی گرگ و بره که لافونتن نوشته شنیده‌اید : گرگ از سرچشمه آب می‌خورد ، نگاه کرد و دید بره‌ای هم در پایین آب می‌خورد. به بهانه‌جویی برخاسته گفت : «چرا آب را تیره می‌گردانی؟!.. مگر نمی‌بینی من اینجا آب می‌خورم؟!..». بره گفت : «جوی از آن سوی روانست ، من اگر آن را تیره گردانم بسوی شما نخواهد آمد». گرگ دید پاسخ دندان‌شکنیست ، به پرخاش پرداخته گفت : «فضولی هم می‌کنی؟!.. این هم آن شد که پارسال آن دشنامها را در پشت سر من گفته بودی». بره گفت : «من بره‌ی چند ماهه‌ام ، پارسال هیچ نبودم تا دشنام دهم». گرگ دیگر تاب نیاورد و خود را بروی بره انداخته چنین گفت : «اگر تو نبوده‌ای پس آن مادرت بوده ، پدرت بوده». این افسانه مَثَل نیکیست که برای زورورزی هم بهانه باید داشت.

من درباره‌ی ایرانیان بسیار اندیشیده‌ام. این توده‌ی بدبخت که ناتوانست باری رفتارش از روی فهم و خرد نیست. نمی‌دانم تاریخ تاخت و تاز مغول را نیک خوانده‌اید؟.. در آن داستان دلگداز رفتار ایرانیان بسیار بد بوده که ما اگر مغولان را ده گناهکار بشماریم ، اینها بیست گناهکار بوده‌اند.

توده‌ای که بصدها ملیون می‌رسید در برابر چنان دشمن خونخواری بایستادگی برنخاست و زبونی از خود نشان داد ، و آنگاه در همان زبونی رفتارش بسیار بیخردانه می‌بود که مغولان را بکشتار برمی‌انگیخت. شنیده‌اید که چنگیزخان دو سرکرده را با سی‌هزار سوار از دنبال خوارزمشاه فرستاد ، و این سی‌هزار تن از آن سر خراسان گرفته با تاراج و کشتار تا آذربایجان و قفقاز پیش رفتند و از شمال دریای خزر بلشکرگاه خود پیوستند.

ببینید رفتار ایرانیان با آنان چه می‌بوده. بفلان شهر بزرگ آگاهی می‌رسید که مغولان می‌آیند. پیداست که بایستی یا آماده شوند و افزار جنگ بسیجیده و شهر را استوار گردانند ، و یا از در فروتنی درآمده نمایندگان به پیشواز فرستند و گفتگویی کنند. ولی هیچ یک از اینها را نمی‌کردند. مغولان می‌رسیدند و پیام می‌فرستادند : «ایل[=فرمانبر] شوید و شحنه‌ای در شهر خود بپذیرید و فلان اندازه رخت و خواربار بدهید». این را نپذیرفته بجنگ برمی‌خاستند ، و چون آماده نمی‌بودند پس از دو سه روز شکست می‌خوردند. مغولان بشهر درآمده کشتار و تاراج می‌کردند. آنگاه شحنه‌ای گزارده درمی‌گذشتند. مردم بیخرد شوریده شحنه را می‌کشتند. مغولان بازگشته این بار شهر را بیکبار ویران می‌ساختند. این بود رفتار همگانی ایشان.

تنها شهری که این رفتار را نکرد تبریز بود. در آن شهر شمس‌الدین خطیب از یکسو شهر را استوار گردانید و مردم را برای جنگ آماده ساخت و از یکسو بی‌باکی ننموده فرستادگان به پیشواز مغولان فرستاد و پیام داد : «شما چه می‌خواهید؟.. بهر چه می‌آیید؟.. اگر خواربار و رخت می‌خواهید ما خود توانیم فرستاد و اگر برای تاراج و کشتار می‌آیید بدانید که ما همچون دیگران نیستیم. ما برای کشتن و کشته شدن آماده‌ایم و تا باندازه‌ی شماره‌ی خودمان از شما نکشیم درهای شهر بروی شما گشاده نخواهد شد ...».

مغولان نخست بار بود که در ایران سخنی خردمندانه شنیده رفتاری مردانه می‌دیدند ، و اینبود پیشنهاد را پذیرفتند و با گرفتن خواربار و پارچه از شهر دور شدند. هیچگاه نگفتند : «ما چون زورمندیم شما را خواهیم کشت».

این داستان همچنان بزبانم آمد. می‌خواهم بگویم : منطق هنگامی که استوار است و با رفتار خردمندانه توأم می‌باشد ، در مغولان دُژخوی (1) نیز تواند هَنایید. ولی هنگامی که نااستوار است و بهانه بدست می‌دهد دارای هَنایشی نتواند بود. می‌خواهم بگویم : ما که در آرزوی استقلال کشور خود می‌باشیم باید به نیکی توده و آبادی میهن خود کوشیم و شایندگی نشان دهیم تا بآسانی توانیم استقلال و آزادی خود را نگه داریم.

چون مرا بیش از این حال گفتار نیست ، نشست را بپایان می‌رسانم.


پانوشت :
1ـ دُژخوی ( دژ + خوی) = درشت‌خوی و نتراشیده ـ وحشی. ـ و


🌸

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

9ـ علت درماندگی این توده
10ـ پراکندگی بیماری بیمناک بلکه ترسناکیست
11ـ پراکندگی از چیست؟


👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 در اطراف حکمت و فلسفه (تکه‌ی یک از دو)
(پانوشت 1)

پیمان : حکمتی که آقای آتشکدی می‌ستاید دیگر است و حکمتی که ما می‌نکوهیم دیگر. درست بدان می‌ماند که حسن نامی را در تهران دستگیر نمایند که آدم کشته حسن دیگری از تبریز سر بلند کند که من کی آدم کشته‌ام؟!.. ما خودمان گفته‌ایم که فلسفه یا حکمت را بمعناهای بسیار بکار می‌برند و گفتگوی ما از آن فلسفه یا حکمت است که از افلاطون و ارسطو آغاز شده و در ایران ابوعلی ‌سینا و فارابی و سُهرَوَردی و عبدالرزاق کاشی و ملاصدرا و حاجی ملا هادی سبزواری و حاج ملا علی کَنی آن را دنبال کرده‌اند و هنوز در بسیار جاها درس خوانده می‌شود. فلسفه‌ای که گفتگوهای آن از حُدوث و قدم و ماهیت و وجود و جوهر و عرض و وحدت وجود و عقول عشره و فلکیات و اینگونه عنوانهاست. پس این چه ربط دارد که کسی آیه‌ی «وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ» را به رخ ما بکشد؟! آن حکمت کجا و این حکمت کجا؟! کی در قرآن گفتگویی از ماهیت و وجود و عقول عشره و مانند این شده؟! کی پیغمبر و یارانش چنین عنوانهایی را می‌شناختند؟!

حکمت اسلامی آن بود که می‌گفت : جهان را بنگرید و خدا را بشناسید ، بدانسان که خواست خداست زندگی کنید ، گرفتار آز نشوید ، از ستم دوری جویید ، راستگو و درستکار باشید ... (درست همان راهی که پیمان می‌نماید) این کجا و آن فلسفه که ما می‌نکوهیم کجا؟!

نتیجه‌ی حکمت اسلامی آن بود که هر یک از یاران پیغمبر شایسته‌ی هر کاری بودند و جنگ و سیاست و فرمانروایی و جهانداری همه را به نیکی انجام می‌دادند. نتیجه‌ی این حکمت نیز آنست که کسانی که گرفتار آن می‌شوند بکوچکترین کاری شایستگی ندارند. حاج ملا هادی را اگر به دیهی می‌گماردیم از عهده‌ی سرپرستی آن نمی‌توانست برآید. این را باور کنید که این چیز فلسفه نام جربزه‌ی آدمی را می‌کشد.

آیه‌ی «وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ» را در بیشتر کتابهای حکمت در دیباچه یاد کرده‌اند و من هر زمان آنها را می‌بینم بیاد آن شاعر می‌افتم که چون دانش تخلص می‌کرد چنین شعری ساخته بود : خدا گوهری گرانبهاتر از دانش نیافریده اینست که خردمندان مرا دانش می‌خوانند. من زمانی که این شعر را شنیدم ناگزیر شدم بخندم.

اما اینکه گفته می‌شود : فلان آیه را بی‌درآمدن بحکمت تفسیر نمایید از شگفت‌ترین عنوانهاست. زیرا پیش از همه باید گفت مگر مسلمانان آغاز اسلام حکمت خوانده بودند که معنی آیه‌ها را می‌فهمیدند؟! بگفته‌ی تبریزیان پیش از آنکه خروسی باشد بامدادها دمیده. این حکمت که مقصود ماست در قرن سوم هجری از اسکندریه بمیان مسلمانان آمده قرنها نیز مسلمانان از آن دوری می‌جستند. چنین چیزی چه ربط دارد که آیه‌های قرآن را از روی آن بفهمیم.

اگر مقصود گزارش (تأویل) است چه ارجی بآن می‌توان نهاد؟! آری کسانی که عمر در راه فلسفه هدر می‌سازند یکی از هنرهای ایشانست که همینکه آیه‌ای یا شعری یا عبارتی بگیر آوردند دلیرانه بگزارش پردازند و باریک‌بافیها کنند و از یک عبارت کوچکی چندین صفحه سخن دربیاورند. ولی ما این را جز بیماری و مالیخولیا نمی‌شناسیم و ارجی بآن نمی‌توانیم گزاشت.

درباره‌ی قرآن ما راهی بفهمیدن معنی آیه‌ها داریم که جز از اینست و اگر یک یا چند آیه را از آن راه نتوانستیم فهمید همچنان بحال خود می‌گزاریم و هرگز بگزارش نمی‌پردازیم. خود قرآن می‌گوید که پاره‌ای آیه‌های آن درخور فهم هر کسی نیست.

پس از همه‌ی اینها گیرم که سخن شما راست است. آیا این بآن می‌ارزد که کسی یک عمر در راه فلسفه هدر سازد و مغز خود را از پوسیده‌ترین پندارها آکنده دارد؟! آیا آن سود ، این زیان را جبران می‌کند؟! آیا این داستان آن مرد نیست که بیست سال عمر خود را با یک دارایی گزافی در راه کیمیاگری از دست داده و خود و فرزندانش را بخاک سیاه نشانده بود و هر زمان که گفتگو بمیان می‌آمد می‌گفت راست است زیان بی‌اندازه بردم لیکن ساختن سلفات دوسود را یاد گرفتم و کنون دیگر نیازی بدواخانه پیدا نمی‌کنیم و در برابر آن آسیب سترگ باین سود بی‌ارج کوچک خرسندی می‌نمود؟!

می‌نویسند : برتری اروپا در سایه‌ی رواج فلسفه‌ی ابن‌رشد در آنجا بوده. من نمی‌دانم فلسفه‌ی ابن‌رشد چه بوده و نمی‌خواهم بدانم. ولی این می‌دانم که پیشرفت اروپا را هیچ گونه ربطی با یاوه‌اندیشیهای ماهیت و وجود و جوهر و عرض و کم و کیف و وحدت وجود و مانند اینها نیست. اینها چیزهاییست به هر کجا که برسد آنجا را از هر پیشرفتی بازمی‌دارد چه رسد بآنکه بر پیشرفت وادارد.


👇

چنانکه آقای آتشکدی پیشنهاد می‌کنند آقای حجت بی‌آنکه بحکمت درآید دو آیه را تفسیر نماید من نیز بمیانجیگری ایشان بآقایان فلسفه‌خواندگان پیشنهاد می‌کنم که چون امروز سیل بیدینی از اروپا برخاسته و اینک شرق را بتکان آورده یکی یا چند تن از آنان گفتارهایی با زبان ساده و توده‌فهم در پاسخ بیدینان بنگارند. اگر این را توانستند آن زمانست که می‌توانیم ارجی بایشان و حکمت ایشان بگزاریم. دوباره می‌گویم که مقصود چیزنویسی با زبان ساده و توده‌فهم است که چهار تن پاکدرون بفهمند و بپذیرند. نه اینکه یک رشته عبارتهایی از دور و تسلسل و جوهر و عرض و وجود بَحت بسیط و مانند اینها که خودشان هم نمی‌فهمند بهم بافند و نام آن را گفتار بگزارند.


پانوشتها :
1ـ پس از چند گفتار در پیرامون فلسفه ، یکی از هواداران فلسفه بنام آتشکدی این گفتار را که از دلیل تهی و سراسر ستایش فلسفه است می‌نویسد که بچاپ می‌رسد. پاسخی که پیمان باو داده مغز گفتگو را می‌نماید. از اینرو ما نیز در اینجا به همان بسنده کرده‌ایم. ولی متن درست آن را در بخش دوم کتاب آورده‌ایم.

🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست هفتم ، (46 تا 50)

🖌 احمد کسروی

در نشستهای گذشته از سیاست سخن راندیم و اینک دنباله‌ی آن را می‌گیرم :

  

در نشستهای گذشته گفتم : ایرانیان باید بنیاد سیاست خود را بروی سه پایه گزارند :

1) کوشش به پیراستن توده و رها شدن از آلودگیها و نادانیها.

2) بدست خود گرفتن رشته‌ی کارهای کشور و نیکخواهی نمودن با دو دولت روس و انگلیس و یکسان گرفتن هر دوی آنها.

3) دلبستگی داشتن به نیکی جهان و نبرد با بدیها و همراهی نمودن در این زمینه با نیکخواهان جهان.

در شش نشست گذشته از آن دو چیز سخن رانده تا آنجا که می‌توانستم زمینه را روشن گردانیدم. من خود خَستُوانم [=معترفم] که در این زمینه می‌بایست بهتر از این سخن رانده شود و ناتندرستی مرا از کار بازداشته است. ولی اندوه نمی‌خورم چرا که شنوندگان دارای مغزهای روشن می‌باشند و آنچه را که می‌بایست فهمید فهمیده‌اند. به هر حال اکنون می‌خواهم بپایه‌ی سوم پردازم :

🔸 ٤٦ـ آدمی بهتر از این که هست تواند بود :


در این باره سخن در دو چیز است : یکی اینکه «نیکی جهان و نبرد با بدیها» چیست و چه نیاز بچنان کاری هست؟.. دیگری آنکه این کار چه همبستگی بسیاست ما دارد؟.. چه هنایشی آن را در این تواند بود؟.. از هر یکی از اینها جداگانه سخن خواهم راند.

درباره‌ی نیکی جهان و نبرد با بدیها ما سخنان بسیار گفته و نوشته‌ایم. باید دانست آدمی از نهاد خود باین بدی که امروز نمودار است نیست. آدمیان توانند بهتر از این باشند. آدمیان اگر درپی راستیها باشند و فهم و خرد را راهنمای خود گردانند بسیاری از بدیهای امروزی ناپدید خواهد بود.

مثلاً داستان جنگ که گرفتاری بزرگی برای جهان شده می‌توان آن را از میان برداشت.

کسانی این را باور نمی‌کنند و چنین می‌گویند : جنگ در طبیعت گزارده شده. می‌گوییم : بسیار چیزهاست که در طبیعت هست و ما از آن جلو می‌گیریم. دزدی هست ، کلاهبرداری هست. آیا ما از آنها جلو نمی‌گیریم؟!..

اگر نیک نگریم هیچ مانعی ندارد که دولتها نیز کشاکشها و دوسخنیهای خود را از راه دادگاه و داوری بپایان رسانند و جنگ درمیانه نباشد. این داستان امروز بما دشوار می‌نماید. ولی چون براه افتاد آسان خواهد بود.

یک روزی بوده که دادگاه و داوری درمیان یکه‌ها (افراد) نیز نمی‌بوده. اگر کسی بدیگری دعوایی می‌داشته به زورورزی می‌پرداخته. اگر از کسی طلبی می‌داشته خودش می‌بایسته بر سر او رود و با زور و فشار بطلبد. ولی کم‌کم خردمندان پیدا شده دادگاه و داوری بنیاد نهاده‌اند که هر دعوایی که بود از آن راه بپایان رسد. امروز کار بجایی رسیده که اگر کسی بدادگاه پروا ننموده خودش بر سر بدهکار رود یا دو تن که دعوایی می‌دارند اگر خودشان به زورورزی پردازند ، همه آن را «وحشیگری» خواهند شمرد و زبان بایراد باز خواهند داشت.

دولتها نیز همین حال را دارند. اگر برای آنها نیز دادگاهی برپا گردد که دعواهای خود را بآنجا کشانند ، پس از زمانی بجایی خواهد رسید که اگر دولتی خواست از راه جنگ پیش آید ، همه آن را وحشیگری شناسند و بیزاری نمایند.

اکنون خود دولتها پیشگام شده «سازمان ملل متحد» را پدید آورده‌اند. این برای آنست که دولتها آزاد نباشند که هرگاه که خواستند سرنیزه بکار برند. برای آنست که دولتها نیز دوسخنیهای خود را با گفتگو و داوری بپایان رسانند. برای آنست که اگر دولتی خواست ستمگری یا زورورزی کند ، دیگران دست بهم داده از آن جلو گیرند.

ولی این دستگاه آنچه ما می‌خواهیم نیست و کمیهایی در آن پیداست.

نخست این سازمان را خود دولتها پدید آورده‌اند که اگر روزی خواستند بهم توانند زد. هر زمان بیم آنست که یکی از دولتهای بزرگ آزردگی نماید و بیرون رود و سازمان بهم خورد.

دوم یک‌چنان سازمانی به نیرویی نیازمند است که گُزیریده‌های [=تصمیمات] آن را بکار بندد. در این سازمان نیرویی که هست آرتشهاییست که باید دولتها (دولتهای بزرگ) دهند و پیداست که نتیجه‌ی درستی از آن در دست نخواهد بود. کمتر پیشامدی توان پنداشت که دولتهای بزرگ درباره‌ی آن اندیشه و خواستشان یکی باشد و باهم نیرو یکی گردانند.

اینها کمیهاست [=نقصهاست] ، و با این حال باید بآن ارجی گزاشت. این خود گامی در راه پیشرفت جهانست.

اینکه دولتها آماده شده‌اند انجمنی برپا گردانند و بجای دست یازیدن بتوپ و تانک دوسخنیهای خود را در آنجا بگفتگو گزارند مایه‌ی خشنودیست ، گو که این انجمنها سرانجام نتواند جلو جنگ را گیرد.



🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️

🔸 (شایندگی در چیست؟)


ــ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی این کشور را چه‌ها دانسته‌اند؟

ــ سرچشمه‌ی آن علل کجاست؟!

ــ عمده‌ترین سرمایه‌های یک کشور کدامهاست؟

ــ سرمایه‌ی اجتماعی چیست ، مثالهایش چیست؟

ــ از چه زمانی دانشمندان به این سرمایه توجه ویژه کرده‌اند؟

ــ آیا سرمایه‌ی اجتماعی کشورها اندازه‌گیری شده و جدولهای آن در دسترس است؟

ــ آیا میان سرمایه‌ی اجتماعی و اقتصاد پایدار و همچنین اندازه‌ی رفاه یک توده ارتباط هست؟!

ــ عمده‌ترین نقص توده‌ی ایرانی چیست؟!

ــ سود و زیان سرمایه‌ی اجتماعی کدامهاست؟!

و دهها پرسش دیگر که در این نوشته‌ها خواهد آمد.

با آنکه سرمایه‌ی اجتماعی جُستار تازه‌ای است ولی چنانکه خوانندگان خواهند دید اساس این نوشتار جز از نوشته‌های کسروی نیست.

کوشاد تلگرام کوشیده ارتباط میان آخرین دستاوردهای جامعه‌شناسان و آن نوشته‌ها را بازنماید.

اهمیت نوشته‌های کسروی گذشته از انگشت گزاردن روی علتهای خواری و درماندگیهای ایران و شرق ، یکی هم در نشان دادن راه چاره به دردهاست.

بیگفتگوست که امروز برای ایرانیان هیچ جُستاری ارجدار و بایسته‌تر از دانستن علل عقب‌ماندگی ، و راه چاره به آن نیست.

موضوعاتی که در این نوشته‌ها آمده نیز همانهاییست که ایرانیان باید پیش و بیش از هر چیز دیگری در جستجویش باشند.

این نوشتارها به دلسوختگان و غیرتمندان ایران ارمغان می‌گردد.

کوشاد تلگرام



🛎 تاکنون سه بخش از این دفتر را به نشانیهای زیر پراکنده‌ایم :

🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟

🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها

🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»


🌸