پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢ـ حزب توده : (سه از هفت)


٢) این حزب در سیاست دچار اشتباه گردیده. دیگران این حزب را در دست دولت شوروی می‌شمارند. ولی من نمی‌خواهم چنان تعبیری کنم. آنچه می‌توانم گفت اینست که یا در نتیجه‌ی عقاید کمونیستی و یا در سایه‌ی تشکیلات کارگری ، سران حزب توده بدولت شوروی تمایل دارند و ما این تمایل را بآنان ایراد نمی‌گیریم. این اندازه جای ایراد نیست. ایراد در جای دیگری است که باید شرح داده شود :

سران حزب توده می‌گویند : در زمان رضاشاه در ایران تنها نفوذ انگلیس جاری بوده. بگفته‌ی خودشان سیاست ایران یکطرفه بوده و اکنون باید دوطرفه باشد. به هر اندازه که انگلیس نفوذ دارد شوروی هم دارای نفوذ باشد. این چیزیست که در گفته‌ها و نوشته‌های خود تکرار کرده‌اند. ولی این سخن جای ایراد است.

زیرا ما باید بکوشیم که از نفوذ بیگانگان بکاهیم ، نه اینکه بکوشیم بآنها بیفزاییم. ما باید برآن باشیم که از نفوذ انگلیس ، اگر بیش از اندازه‌ی همسایگیست ، جلو گیریم ، نه اینکه بخواهیم شوروی هم به همان اندازه نفوذ پیدا کند.

برای آنکه بدفهمی پیش نیاید باید قدری روشنتر حرف بزنم. باید دانست مسئله دو جور است : یک دفعه آنست که شما آقایان از نظر علاقه‌مندی به ایران می‌گویید بهتر است ما با این دو همسایه بیطرفی نشان دهیم و هر دو را به یک چشم ببینیم و با هر دو یک رفتار کنیم. یک دفعه هم اینست که شما در ایران بحفظ مصالح دولت شوروی می‌کوشید و اصرار دارید که چون انگلیسها فلان قدر نفوذ دارند باید شوروی هم دارا باشد. فلان امتیاز چون به انگلیس داده شده باید نظیر آن به روس داده شود.

باید دید کدام یکی از این دو تاست؟.. شما از کدام راه پیش می‌آیید؟.. اگر از راه اول پیش می‌آیید من با شما هم‌عقیده‌ام. من هم می‌گویم ما باید تا بتوانیم درمیان دو همسایه تفاوت قایل نشویم و با هر دو یک رفتار کنیم. چیزی که هست این همیشه نتواند بود. چه‌بسا که ما یک روز خواستیم فلان امتیاز را بدولت انگلیس بدهیم و نظیرش را بدولت شوروی ندهیم ، صلاح خود در آن دانستیم. دولت شوروی نباید از ما برنجد.

و اگر از راه دوم پیش می‌آیید و مقصود شما آنست که در ایران بحفظ مصالح دولت شوروی بکوشید و تمایل شما بآن دولت تا باین اندازه رسیده البته جای ایراد است. یک ایرانی چرا باید در اندیشه‌ی توده و کشور خود نباشد و غمخواری بدولت بزرگی همچون شوروی کند. من گاهی در روزنامه‌های شما گفتارهایی دیده‌ام که نپسندیده‌ام. روزی در روزنامه‌ای گفتاری دیدم در آن زمینه که در یونان منافع دولت شوروی مورد رعایت نبوده و تعجب کردم. با خود گفتم : دولت شوروی برای حفظ منافع خود ، چه در یونان و چه در جاهای دیگر ، صدها مردان سیاسی دارد ، هزارها ژنرال و افسر دارد ، ملیونها آرتش دارد. یک ایرانی را چه شده که کشور بدبخت خود را فراموش کند و بچنان دولت بزرگی غمخواری نماید. یادم افتاد آن مثلی که در آذربایجان می‌گویند : «انگشت توانگری را چاقو برید و بیچیز پیراهن خود را پاره کرد که آن را ببندد».


🌸
✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️

🔸 (شایندگی در چیست؟)

در روزهای آینده یک رشته نوشته‌هایی در زمینه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان و ارتباط آن با درماندگیهای کشور در این کانال خواهیم آورد.
این نوشته‌ها پاسخی است به پرسشهای زیر :

ــ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی این کشور را چه‌ها دانسته‌اند؟

ــ سرچشمه‌ی آن علل کجاست؟!

ــ عمده‌ترین سرمایه‌های یک کشور کدامهاست؟

ــ سرمایه‌ی اجتماعی چیست ، مثالهایش چیست؟

ــ از چه زمانی دانشمندان به این سرمایه توجه ویژه کرده‌اند؟

ــ آیا سرمایه‌ی اجتماعی کشورها اندازه‌گیری شده و جدولهای آن در دسترس است؟

ــ آیا میان سرمایه‌ی اجتماعی و اقتصاد پایدار و همچنین اندازه‌ی رفاه یک توده ارتباط هست؟!

ــ عمده‌ترین نقص توده‌ی ایرانی چیست؟!

ــ سود و زیان سرمایه‌ی اجتماعی کدامهاست؟!

و دهها پرسش دیگر که در این نوشته‌ها خواهد آمد.

با آنکه سرمایه‌ی اجتماعی جُستار تازه‌ای است ولی چنانکه خوانندگان خواهند دید اساس این نوشتار جز از نوشته‌های کسروی نیست.

کوشاد تلگرام کوشیده ارتباط میان آخرین دستاوردهای جامعه‌شناسان و آن نوشته‌ها را بازنماید.

اهمیت نوشته‌های کسروی گذشته از انگشت گزاردن روی علتهای خواری و درماندگیهای ایران و شرق ، یکی هم در نشان دادن راه چاره به دردهاست.

بیگفتگوست که امروز برای ایرانیان هیچ جُستاری ارجدار و بایسته‌تر از دانستن علل عقب‌ماندگی ، و راه چاره به آن نیست.

موضوعاتی که در این نوشته‌ها آمده نیز همانهاییست که ایرانیان باید پیش و بیش از هر چیز دیگری در جستجویش باشند.

این نوشتارها به دلسوختگان و غیرتمندان ایران ارمغان می‌گردد.

کوشاد تلگرام

.


🛎 فهرست بخشهای این دفتر را با هر بار پراکنده شدن در کانال پاکدینی ، در پای همین پست خواهیم آورد.


🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟

1ـ سرنوشت کشور بستگیِ بسیار به این مبحث دارد
2ـ دیدگاه دانشوران ایرانی
3ـ کارآیی ، هم‌افزایی
4ـ سرمایه‌های یک کشور

👈 پی‌دی‌اف ، تلگراف



🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها

5ـ اندازه‌گیری سرمایه‌ی اجتماعی
6ـ آیا نیک بودن یک مردمی با پیشرفتشان مرتبط است؟!
7ـ نشانه‌ها و سودهای سرمایه‌ی اجتماعی
8ـ یک کشور برای پیشرفت نیازمند چیست؟

👈 پی‌دی‌اف ، تلگراف



🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»

9ـ علت درماندگی این توده
10ـ پراکندگی بیماری بیمناک بلکه ترسناکیست
11ـ پراکندگی از چیست؟

👈 پی‌دی‌اف ، تلگراف



🔹 بخش چهارم : یک مردمی ، پیش از هر چیز نیازمند «آرمان مشترک»اند

12ـ رشته‌های همبستگی گسیخته
13ـ پراکنده‌اندیشی ، عمده علت پراکندگی ایرانیان
14ـ پراکنده‌کوشی چاره‌ی عقب‌ماندگی نمی‌کند

👈 پی‌دی‌اف ، تلگراف



🔹 بخش پنجم : چاره‌ی تفرقه و دسته‌بندیها‌ چیست؟!.

15ـ چاره‌ی پراکندگی جز با نشر حقایق نیست
16ـ دمکراسی چیست؟
17ـ موانع دمکراسی در ایران
18ـ برای پیشرفت یک حقیقت باید با هرچه با آن ناسازگارست نبرد کرد
19ـ میهن‌پرستی چیست؟

👈 پی‌دی‌اف ، تلگراف : تکه 1 و تکه 2




🔹 بخش ششم : آسیبی که اختلاف عقیده به ایرانیان می‌زند

20ـ باید جلوگیرها را از میان برداریم
21ـ «هر کاری که می‌کنید سود توده را بدیده گیرید»
22ـ از گله کردن و نالیدن چه برمی‌آید؟
23ـ کوشش باید از راهش باشد

👈 پی‌دی‌اف ، تلگراف



🔹 بخش هفتم : اتحاد ، نخستین گامِ کوشش

24ـ باید نخست جمعیتی برای کوشش فراهم گردد
25ـ معنی راست حزب

👈 پی‌دی‌اف ، تلگراف




🔹 بخش هشتم : موانع اتحاد در ایران

26ـ باید حقایق زندگانی را بدانند
27ـ آیا کارها و پیشه‌ها برای روزی درآوردن است؟!
28ـ ثروت چه چیزهاست؟
29ـ یکی از گمراهیها جبریگری است

👈 پی‌دی‌اف ، تلگراف : تکه 1 و تکه 2





🌸
📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار نخستین : شیر تنها و خورشید تنها (تکه‌ی دو از دو)


در ایران چه پیش از پیدایش اسلام و چه پس از پیدایش آن نقش شیر معروف بوده که هم بر درفشها و سکه‌ها و خرگاهها و دیگر ابزارهای شاهی می‌نگاشته‌اند و هم پیکر آن را بر روی دیوارها یا بر سر دروازه‌ها از سنگ می‌تراشیده‌اند.

نخستین دلیل این موضوع یکی سنگ شیر همدان است که از شاهکارهای فن سنگ‌تراشی باستان ، و از بس سالخورده و پیر است زمان و تاریخ آن از میان رفته. دیگری پیکر شیر و گاو است که در چندین جا بر دیوارهای کوشک هخامنشیان در استخر نگاشته شده. بدینسان که شیر چنگال بر کمر گاو فروبرده بدریدن آن پرداخته است.

دومین دلیل سکه‌های فراوانی است که از پادشاهان ایران از مغولان و صفویان و دیگران با نقش شیر در دست هست. نگارنده دانه‌هایی را از این سکه‌ها در تصرف دارم و گراور برخی از آنها را نیز خواهیم دید.
سومین دلیل یادهایی است که شاعران پارسی در قصیده‌ها و مثنویهای خود از درفشها و نقشهای گوناگون آنها نموده و چه‌بسا که نام شیر را برده‌اند. بلکه می‌توان گفت که در زبان شاعران پارسی «شیر علم» یکی از ضرب‌المثلهای معروف بوده. این بیت مولوی رومی را :

ما همه شیریم شیران علم حمله‌مان از باد باشد دمبدم

کمتر کسی از دانا و کانا است که ازبر نداند و در گفتگوهای خود مثل‌وار بر زبان نراند. اَزرَقی از شاعران زمان سلجوقیان می‌گوید :

بدان گهی که چو دریا یلان آهن‌پوش برون شوند خروشان همال پیش همال

پلنگ و شیر بجنبند بر هلال علم تن از نسیج یمانی و جان ز باد شمال

جمال‌الدین عبدالرزاق می‌گوید :

ز هیبت تو دل شیر آسمان همه وقت چنانکه شیر علم روز باد در خفقان

هرگاه کسی در این باره بجستجو پرداخته بگرد آوردن شعرها که شاعران پارسی‌زبان درباره‌ی درفش و شیر آن سروده‌اند کوشش نماید شاید بیست صفحه بیشتر را پر سازد. ما تنها بگفته‌ی سه شاعر استاد که از گفته‌هایشان فایده‌های دیگر نیز بدست می‌آید بسنده می‌نماییم :

استاد ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه در بسیار جاها یاد درفش می‌نماید و در دو جا درفشهای گوناگون سرداران ایران را یکایک می‌ستاید. نخستین جا در داستان رستم و سهراب است که هجیر در پاسخ پرسشهای سهراب از یکایک سرداران ایران نام برده و درفش هر کدام را جداگانه می‌ستاید. ما برای اینکه سخن بدراز نینجامد از دیگر بخشهای داستان چشم پوشیده تنها بیتهایی را که در ستایش درفشهاست در اینجا می‌نگاریم :

یکی زرد خورشیدپیکر درفش سرش ماه زرین غلافش بنفش /

زده پیش او پیل‌پیکر درفش بنزدش سواران زرینه‌کفش /

یکی شیرپیکر درفش بنفش درخشان گهر درمیان درفش /

درفشش ببین اژدهاپیکر است بر آن نیزه بر شیر زرین‌سر است /

یکی گرگ‌پیکر درفش از برش به ابر اندر آورده زرین سرش /

درفش پس پشت پیکر گراز سرش ماه سیمین و بالا دراز /

دومین جا در داستان «شمردن کیخسرو و پهلوانان را» شعرهایی درباره‌ی درفشها دارد که برخی چون تکرار همان ستایشهاست که در شعرهای بالایین ستوده از یاد آنها چشم می‌پوشیم و برخی دیگر را که تکرار نیست در پایین می‌نگاریم :

یکی ماه‌پیکر درفش از برش به ابر اندر آورده تابان سرش /

درفشی برآورده پیکر پلنگ همی از درفشش بیازید جنگ /

یکی پیکر آهو درفش از برش بدان سایه آهو اندر سرش (؟) /

درفشی پس پشت پیکر همای همی‌رفت چون کوه رفته ز جای /

فردوسی شاهنامه را از روی نامه‌های باستان که از زمان ساسانیان بیادگار مانده بوده سروده و این یقین است که این ستایشهای درفشها نیز از آن نامه‌های باستان است. و از سوی دیگر چون داستان رستم و سهراب و کیخسرو بنیاد تاریخی ندارد ما می‌دانیم که افسانه‌سرایان دوره‌ی ساسانیان آن را ساخته و این ستایشها را هم درباره‌ی درفشها از روی درفشهای زمان و سرزمین خود درست کرده‌اند. پس نتیجه اینست که در زمان ساسانیان و پیش از آنان در ایران درفشهای گوناگون از زرد و سرخ و بنفش و سیاه بکار برده و بر پرچمهای دیبای آنها شکلهای گوناگون از خورشید و ماه و شیر و پلنگ و گرگ و گراز و پیل و اژدها و آهو و مرغ همای نگاشته و بر نوک آنها پیکرهایی از ماه و از شیر ، از سیمین و از زرین نصب می‌نموده‌اند.

پس از فردوسی ، فخرالدین اسعد گرگانی که از شاعران زمان سلجوقیان است در مثنوی ویس و رامین که اصل آن افسانه‌ای بخط و زبان پهلوی بوده و او بخواهش ابوالفتح المظفر پسر رئیس‌الرؤساء از نزدیکان ملکشاه که حکمرانی سپاهان را داشته بپارسی آن زمان نظم نموده در ستایش رزمی می‌گوید :

چو سروستان شده دشت از درفشان چو دیبای درفشان مه درفشان

فراز هر یکی زرین یکی مرغ عقاب و باز با تاووس و سیمرغ

بزیر ماه در شیر آبگون‌رنگ تو گفتی شیر دارد ماه در چنگ.


👇
در اینجا هم باید باور کرد که این ستودن درفشان در اصل پهلوی افسانه نیز بوده و از پیرایه‌هایی نیست که شاعر در نظم نمودن از خویشتن افزوده. زیرا اگر این ستودن از شاعر بود بایستی از روی درفشهای زمان خود ستوده باشد و در زمان سلجوقیان نصب مرغ زرین بر سر درفشها معمول نبوده. بلکه تا آنجا که ما می‌دانیم «ماه نو» که ماه سرعلم می‌نامیدند نصب می‌نمودند. پس در اینجا نیز نتیجه اینست که در زمانهای پیش از اسلام در ایران بر درفشها شکلهای ماه و شیر می‌نگاشته‌اند.

نظامی گنجه‌ای در مثنوی لیلی و مجنون که بگفته‌ی خود در سال 584 سروده در داستان رزم نَوفَل با قبیله‌ی لیلی می‌گوید :

خورشید درفش ده‌زبانه چون صبح دمیده دم نشانه

گشته ز می از درم چو دریا سنگ آبله‌روتر از ثریا

هر شیر سیاه کایستاده چون مار سیه دهان گشاده

شیران سیاه در دریدن دیوان سپید در دویدن.

نظامی به مغلق‌گویی معروف است و این بیتها نیز دارای همگونه اغلاق می‌باشد و شاید نسخه‌ هم بی‌غلط نباشد. به هر حال این اندازه مفهوم است که در زمان نظامی بر درفشها نقش خورشید را با ده زبانه در گرداگردش و همچنین شکل شیرهای سیاه را با دهانهای باز می‌نگاشته‌اند. و اینکه گفتیم در زمان نظامی از اینجاست که می‌دانیم شاعر آگاهی از رنگ و نقش درفشهای تازیکان بیابان‌نشین نداشته و این ستایش را از روی درفشهای زمان و سرزمین خود برآورده است.

درباره‌ی آفتاب گذشته از این بیتهای نظامی و شعرهای فردوسی دلیل دیگری در دست نیست. جز اینکه سکه‌ای هم با نقش مزبور در تصرف نگارنده است که دانسته نیست از چه زمان و از کدام پادشاه است. به هر حال درخور شک نیست که هم بر درفشها و هم بر سکه‌ها آن را می‌نگاشته‌اند. بویژه در زمانهای پیش از اسلام که فراوان بکار می‌رفته ولی از پیدایش اسلام گویا بعلت اینکه آتش‌پرستی و خورشیدپرستی از کیش زردشتیان مشهور بوده فرمانروایان اسلام از بیم تهمتْ از [به] کار بردن خورشید اندیشه داشته‌اند و از اینجاست که در این زمانها این نقش کمتر بوده است.

شیر اکنون هم بر درفشهای برخی دولتها که از جمله‌ی آنها دولت انگلیس و دولت بلجیک است بکار می‌رود. خورشید هم نشان آرجنتین از دولتهای آمریکاست.


🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢ـ حزب توده : (چهار از هفت)


گاهی دیده‌ام کسانی می‌گویند : «ما چون نمی‌توانیم از نفوذ دولت انگلیس جلوگیری کنیم و خودمان آن توانایی را نداریم ناچار بدولت شوروی توسل می‌جوییم». من بهتر می‌دانم این موضوع را حلاجی کرده بدانیم تا چه اندازه راست است ، بدانیم چرا ما نمی‌توانیم از نفوذ دولت انگلیس جلوگیری کنیم.

نخست می‌پرسم : نفوذی که دولت انگلیس در ایران اِعمال می‌کند چیست؟.. از چه راهست؟.. آیا دولت انگلیس با توپ و تانک ما را مجبور می‌کند که فلان کار را بکنیم یا نکنیم؟.. آیا مأمورین خود را به ایران می‌فرستد که بیایند و کارهایی که می‌خواهند بکنند؟..

آن نفوذ دولت انگلیس که گفته می‌شود بیش از این نیست که مردان سیاسی ما کسان سستنهاد و کوتاه‌اندیشه‌اند و از طرف دیگر یک راه روشنی برای سیاست این کشور در پیش روی خود ندارند ، اینست پیروی از نظریه‌ی نمایندگان سیاسی دولت انگلیس می‌نمایند. من تفسیر دیگری برای «نفوذ دولت انگلیس در ایران» نمی‌شناسم.

اکنون اگر در ایران جمعیتی از مردان غیرتمند و نیکخواه تشکیل یابد و آنها از روی فهم و بینش و دوراندیشی راه روشنی برای سیاست این کشور پیش گیرند و جز دربند مصالح ایران نباشند و با هر دو همسایه بیطرفانه و از نظر منافع ایران رفتار کنند ـ آیا باز نفوذ دولت انگلیس مؤثر خواهد بود؟!.. آیا جلو آن نفوذ گرفته نخواهد شد؟!..

پس چطور می‌گویید نمی‌شود؟!.. شما چرا این نکردید که بجای تشکیل آن حزب متمایل بشوروی بتشکیل یک چنین جمعیت ایرانخواه بی‌طرف کوشید؟!.. اگر می‌کوشیدید چه مانعی در جلو داشتید؟!..

آنگاه شما می‌گویید : برای جلوگیری از نفوذ انگلیس توسل بدولت شوروی می‌کنیم. من می‌پرسم : دولت شوروی با چه وسیله از نفوذ دولت انگلیس (نفوذی که آن را تفسیر کردیم) جلو می‌گیرد؟!.. آیا او جلوگیری از نفوذ دولت انگلیس می‌کند یا خود طالب همان اندازه نفوذ می‌شود و گرفتاری کشور دو برابر می‌گردد؟!.. بگفته‌ی عوام شما رفتید آب بیاورید کوزه را هم شکستید و تهیدست بازگشتید.

بحرفهای شما ایراد بسیار است. عنوان بدست مدعیان خود داده‌اید که شما را بیگانه‌پرست خوانند. شما چرا نیندیشیدید که دولتهای انگلیس و شوروی با آن همچشمی سخت که درمیان خود دارند ، هنگامی که در این کشور هر دو دارای نفوذ باشند همیشه در برخورد و تصادم خواهند بود و ما هر روز با ماجرای تازه‌ای روبرو بوده روز آسایش نخواهیم دید؟!..

چرا نیندیشیدید که با جاری بودن نفوذ هر دو دولت در این کشور ، آخرین نتیجه ، یا تقسیم این کشور بمناطق نفوذ (از روی نقشه‌ی پیمان ١٩٠٧) خواهد بود و یا پیش آمدن جنگ و خونریزی که هر دو باین کشور مایه‌ی بدبختی و نابودیست.

من نمی‌خواهم بیش از این بشما ایراد گیرم. من شما را بدخواه ایران نمی‌دانم و ناچارم بگویم اشتباه کرده‌اید. ناچارم بگویم دوراندیشی ننموده‌اید.

شما اگر بدولت شوروی تمایل دارید داشته باشید ، توده‌ی شوروی با آن فداکاری در راه آزادی جایش در همه‌ی دلهای آزادیخواه باز است ، ولی شما می‌بایست مصالح کشور خود و حفظ آسایش این مردم را باحساسات خود مقدم دارید.


🌸
سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان بخش9.pdf
683.3 KB
📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش نهم : راه نمودن است یا گمراه گردانیدن؟

🖌 نویساد

👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹
📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دومین : خورشید و شیر چگونه بهم پیوسته‌اند؟ (تکه‌ی یک از یک)


باید دانست که درباره‌ی چگونگی پیدایش شیر و خورشید ، ما اگر سند تاریخی در دست نداشتیم و سر و کارمان با اندیشه و پندار بود چندین راه می‌توانستیم پنداشت :

یکی اینکه پادشاهی طالعش برج اسد بوده ، بدینسان که در هنگام زاییدن او خورشید از روی حساب علمی در برج اسد بوده و این پادشاه صورت طالع خود را بدینسان بر سکه‌ها بنگاشته و شیر و خورشید از اینجا پدید آمده. این پندار دامنگیر برخی پادشاهان صفوی بوده و چنانکه خواهیم دید شاه‌تهماسب بزرگ که طالع او برج حَمَل (بره) بوده در پاره‌ای سکه‌های خود خورشید را بر پشت بره نشانده.

راه دیگری اینکه بنیاد پیدایش شیر و خورشید آن ارتباط علمی بوده که میانه‌ی آفتاب و برج اسد نزد ستاره‌شناسان (1) باستان معروف بوده. چه این ستاره‌شناسان دوازده برج آسمان را که نامهای آنها را همه می‌دانیم میانه‌ی هفت ستاره‌ی گردان (سبعه سیاره) که بعقیده‌ی ایشان آفتاب هم یکی [از آنها] است بخش نموده هر یک یا دو برج را خاص یکی از آن ستاره‌ها دانسته ، خانه‌ی آن ستاره می‌نامیدند که از جمله برج اسد را «خانه‌ی خورشید» می‌نامیدند. خواجه نصیرالدین توسی در منظومه‌ی خود درباره‌ی ستاره‌ها در این موضوع می‌گوید :

اولین از بروج با هشتم نام آن بره و دگر کژدم

هر دو مریخ را شدند بیوت همچو برجیس را کمان با حوت

زهره را خانه‌‌ی ثور و هم میزان شمس را شیر و ماه را سرطان

تیر را خانه‌ی خوشه و جوزا مر زحل راست جدی و دلو عطا.

شاعران ایران هم بدین معنی آشنا بوده و گاهی در شعرهای خود آورده‌اند. قطران تبریزی درباره‌ی رفتن پادشاه آذربایگان بدیدن پادشاه گنجه می‌گوید :

اگر بخانه شیر آمدست شید رواست بدان که خانه‌ی شیداست شیر بر گردون

این پندار هم دامنگیر برخی دانشمندان بوده که درباره‌ی شیر و خورشید با نگارنده گفتگو داشته‌اند و چنانکه خواهیم دید شاید در زمان شاه‌عباس بزرگ هم این عقیده رواج داشته است.

راه سومین آنست که ایرانیان و ارمنیان پنداشته‌اند بدینسان که شیر نشان ارمنیان و خورشید نشان ایرانیان بوده شاه‌عباس بزرگ پس [از] برانداختن استقلال ارمنستان این دو نشان را یکی ساخته!. برخی هم بجای ارمنستان ، گرجستان را می‌گویند.

ولی خوشبختانه ما از این پندارها پاک بی‌نیازیم ، زیرا یک سند معتبر تاریخی داستان پیدایش شیر و خورشید و زمان و تاریخ آن را برای ما آشکار می‌سازد. این سند نوشته‌ی ابن‌عبری تاریخنگار دانشمند معروف است در کتاب «مختصر تاریخ‌الدول» و درخور همه گونه شگفت است که چنین سندی از چشمها پنهان مانده و کسی تاکنون به حل معمای شیر و خورشید برنخاسته و میدان برای آنگونه افسانه‌ها و پندارها باز شده است.

خاندان سلجوقیان روم که در بخشی از آسیای کوچک فرمانروا بودند مشهور است. ابن‌عبری دربار‌ه‌ی غیاث‌الدین کیخسرو پسر علاءالدین کیکاوس که از پادشاهان آن خاندان و دومین کیخسرو از ایشان است و در سال 634 هجری بجای پدر خود پادشاهی یافته بود می‌نویسد که او دختر پادشاه گرجستان را به زنی گرفت.

در آن زمانها زیبایی زنان گرجستان بویژه زیبایی خانم شاهزادگان گرجی در سراسر شرق و غرب شهرت یافته و بسیاری از فرمانروایان دور و نزدیک از مسلمان و ترسا زن از آن خاندان می‌گرفتند. در این باره داستانهایی در تاریخ هست که در اینجا فرصت یاد کردن نداریم.

ابن‌عبری می‌گوید کیخسرو شیدای رخسار دلارای شاهزاده‌خانم گرجی گردیده دل و دین و تاب و توان از دست داد و بفرمان عشق می‌خواست روی درهم و دینار را با نقش رخسار آن دلارا بیاراید. نزدیکان کیخسرو به پاس[=احترام] اسلام رأی بدین کار نمی‌دادند ولی چون او پافشاری داشت چنین تدبیر اندیشیدند که صورت شیری نگاشته روی همچون خورشید آن شاهزاده‌ی گرجی را همچون خورشیدی بر فراز آن بنگارند که هم دلخواه کیخسرو انجام گرفته ، هم مردم پی بحقیقت کار نبرده ، چنین پندارند که مقصود نقش صورت طالع پادشاه است. (2)

مقصود ابن‌عبری نکوهش کیخسرو است که چرا بدانسان زبون عشق زنی بوده. بر ابن‌عبری باید بخشود! زیرا او از زیر چرخُشت استخوانسای عشق درنیامده بود و از اندیشه‌ی خام و دل بیدرد بهتر از این چه تراود؟! بلکه باید خرسند بود که او بدین نکوهش برخاسته که ما از سخنانش بدینسان سود برداشته دشوار تاریخی خود را آسان می‌سازیم. و چون او در آغاز جوانیش زمان کیخسرو را دریافته و زادگاهش نیز مَلَطیه یکی از شهرهای آسیای کوچک بوده از اینرو در تاریخ سلجوقیان روم بویژه در سرگذشت و داستان کیخسرو و جانشینانش بینا و آگاه بوده. وانگاه او یکی از مؤلفان دانشمند است که پیرامون گزافه نمی‌گردد و از اینجا سخن او بسی استوار و از نظر تاریخ ایران درخور ارزش بسیار است.


👇
گذشته از آنکه دانه‌های بسیاری از آن سکه‌ی کیخسرو با نقش شیر و چهره‌ی خورشیدوار شاهزاده‌خانم گرجی در دست هست که از جمله دانه‌ای در تصرف نگارنده است که در اینجا می‌آریم. (3) خود این سکه بر استواری گفته‌ی ابن‌عبری بهترین دلیل است. زیرا کسانی که در فن سکه‌شناسی دست دارند می‌دانند که پیش از این سکه‌های کیخسرو هرگز سکه‌ای با نقش شیر و خورشید دیده نشده و این سکه‌ها نخستین سکه با نقش مزبور می‌باشد و چون از هر حیث با نوشته‌ی ابن‌عبری درست می‌آید از اینجا استواری آن نوشته هویداست.

باید گفت شیر و خورشید چون پدیدآورده‌ی عشق است چه بهتر از اینکه بهره‌ی ایران سرزمین شاعران گردیده. زیرا نقش مزبور شعر و داستانش هم شعر است! انوشه‌روان شاهزاده‌ی گرجی که زیبایی رخسار او چنین نقش شگفتی پدید آورده و به ایران سرزمین ویس و رامین (4) ارمغان ساخته ـ ایران که بر همه‌ی سرزمینهای پیرامون خود عنوان استادی و آموزگاری دارد و سالیان دراز گرجستان زیبا یکی از جگرگوشه‌هایش بوده ، نشانی با این بنیاد تاریخی از هر حیث برتری دارد بر آن نشانها که دولتهای دیگر دارند و هرگز بنیادی برای آنها در تاریخ نتوان یافت.


پانوشتها :

1ـ در زمانهای باستان دو رشته‌ را ستاره‌شناسی نامیدندی : یکم هیئت (شناختن خورشید و ماه و ستارگان و دیگر فروزندگان آسمانی) که دانش و دوم نجوم (پیشگویی از آینده کردن بدستاویز خورشید و ماه و ستارگان) که سراپا پندار و انگار (فرض) است. نویسنده در سالهای دیرتر ستاره‌شناسی را تنها بمعنی هیئت و ستاره‌شماری را در معنی نجوم بکار برده است. در این کتاب (بجز بخش پیوستها) خواست از ستاره‌شناسی و ستاره‌شناس ، نجوم و منجم است. ـ و

2ـ «و کان السلطان غیاث‌الدین مقبلا علی المجون و شرب الشراب غیر مرضی الطریقة منفمسا فی الشهوات المویقة تزوج ابنة ملک الکرج فشغفه حبها وهام بها الی حد ان اراد تصویرها علی الدارهم فاشیر علیه ان یصور صورة اسد علیه شمس لینسب الی طالعه و یحصل به الغرض» تاریخ ابن‌عبری ، چاپ بیروت ، ص 447.

3ـ باید دانست که این شکلها اندکی بزرگتر از اندازه‌ی خود سکه‌هاست.

4ـ افسانه‌ی ویس و رامین از پارسی بزبان گرجی ترجمه یافته و پیش گرجیان بسیار معروف می‌باشد.


🌸
دو درفش از زمان صفویان
سکه‌های شیر و خورشید از زمان سلجوقیان
شماره‌ی یک از سکه‌های مغول است که گفتیم شیر تنها را بکار می‌بردند.

شماره‌ی دو از سکه‌های کیخسرو است با نقش شیر و صورت شاهزاده‌ی گرجی.
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢ـ حزب توده : (پنج از هفت)


٣) در ایران یک رشته اندیشه‌های اشتباهی بوده که در رفتار حزب توده مؤثر افتاده است. اولاً در ایران چنین عقیده‌ای هست که ایرانیان قادر باداره کردن خود نیستند. منشاء این عقیده همانا شکستهاییست که از چهل سال باین طرف در میدانهای تلاش بهره‌ی ایرانیان گردیده.

در این کشور غیرتمندان پیش افتادند و انقلاب پدید آوردند و مشروطه را روان گردانیدند و آخرش جز رسوایی نبود. در جنگ جهانگیر گذشته آزادیخواهان بمهاجرت پرداختند و پایانش جز سرافکندگی نبود. وزارتخانه‌ها و اداره‌ها بشکل اروپایی برپا کردیم و حالش همانست که همه می‌دانیم. بروزنامه‌نویسی پرداختیم و این نتیجه‌ی ننگ‌آلود بدست آمد... از هیچ کاری نتیجه‌ای که می‌خواستیم برنداشتیم.

این نافیروزیهای پیاپی عنوان گردیده که دسته‌ی بزرگی در ایران ورد زبان ساخته‌اند «نمی‌شود ، ایرانی نمی‌شود!» و با این بهانه خودشان را آسوده گردانیده‌اند و با بی‌حسی و بی‌پروایی روزگار می‌گذرانند. اما جوانان حساس و غیرتمند که نمی‌توانند بی‌پروایی نمایند و روزگار بگذرانند ، خود را ناچار می‌بینند که به یک دولتی استناد کنند و چاره‌ی دردهای ایران را ازو بخواهند.

ثانیاً درباره‌ی نفوذ انگلیسها و دخالت آنها در کارهای ایران مبالغه‌هایی هست و گزافه‌گوییهایی رواج پیدا کرده. در این کشور علتهایی هست که باعث بدبختی توده گردیده ، ولی مردم آنها را در نظر نمی‌گیرند و هرچه می‌شود می‌گویند : «انگلیسها کردند» ، «انگلیسها نمی‌گزارند». بدبختی خود را از ناحیه‌ی انگلیسها می‌دانند.

این کار رازی هم از نظر روانشناسی دارد. آدمی بیش از همه اسیر طبیعت خود می‌باشد. یکی از سختترین کارهاست که آدمی نواقص خود را بگردن گیرد و اگر تقصیری ازو سر زده زبان باعتراف گشاید. آدمی همیشه مایل است گناه را بگردن دیگران بیندازد ، برای نافیروزیهای خود عللی از خارج نشان دهد.

افسانه‌ی بخت و سرنوشت از اینجا پیدا شده. کسی که از کوششهای خود نتیجه برنمی‌دارد نمی‌تواند بگردن گیرد که خودش کوتاهی نموده و می‌گوید : بخت یاری نکرد ، یا می‌گوید : سرنوشتم این بود.

ما دیده‌ایم دو نفر که باهم گلاویز می‌شوند و بسر و روی یکدیگر می‌زنند همانکه خشمشان فرونشست و پشیمان گردیدند ، می‌نشینند و می‌گویند : «بشیطان لعنت ، دیدی چه کار کرد!». گناه خود را بگردن شیطان می‌اندازند.

اینها نتیجه‌ی حس خودخواهیست که همه‌مان گرفتارش می‌باشیم. درباره‌ی کارهای کشور نیز به ایرانیان خوش می‌افتد که بآلودگیهای توده‌ی خود گردن نگزارند و هر کسی خود را آراسته و پیراسته شمارند و همه‌ی گناهها را بگردن انگلیسها بیندازند.

این خود موضوعیست که این توده بیمار است ، بسیار هم بیمار است. من اگر بخواهم بیماریهای این توده را شرح دهم از موضوع پرت خواهم افتاد. ولی دیگران این را نمی‌پذیرند. توده را سالم تصور کرده علت نافیروزیهای خود را انگلیس می‌دانند.

من می‌خواهم این موضوع را هم حلاجی کنیم. با یک بررسی حقیقت را روشن گردانیم.

برای مثل می‌گویم : در این چهار سال که دوره‌ی آزادی و دمکراسی نامیده می‌شود ، ایران بطور محسوس و آشکار دچار ارتجاع گردیده. باین‌معنی کارهای ستوده و سودمندی که در سالهای گذشته رخ داده بود در این چند سال بازپس گردانیده شده :

ایلات که بزیر انتظام آمده بودند بحال اول بازگشتند ، رخت و کلاه یکسان بهم خورده هیکلهای سخریه‌آور دوباره در خیابانها نمودار شدند ، سینه‌زنی و قمه‌زنی و این قبیل اعمال وحشیانه‌ی ماه محرم که ممنوع شده بود دوباره آزاد گردید ، زنها که از چادر بیرون آمده بودند آزادی یافتند که بآن بازگردند ، درویشها و گلِ‌مولاها مجاز شدند که در بازارها بگدایی پردازند. از این قبیل کارها که همه می‌دانند و نیاز بشمردن نیست. در بعضی شهرها کار بجایی رسیده که گرمابه‌های نمره را بسته خزینه‌های عمومی سراپا کثافت را که بسته شده بود دوباره باز کردند.

اینها لطمه‌ی بزرگی بآبرو و حیثیت ایران بود. بیگانگان چنین نتیجه گرفتند که این توده لایق آزادی نیست. اگر بحال خود باشد یک گام بسوی پیش نخواهد رفت ، بلکه بازپس خواهد گردید.

اکنون شما از هر ایرانی بپرسید می‌گویند : «انگلیسها کردند! انگلیسها طرفدار ارتجاعند» ولی آیا این سخن راست است؟!..

من دور نمی‌دانم که انگلیسها خواهان چنین چیزی باشند. دور نمی‌دانم که سیاستشان این را اقتضا کند. ولی آیا انگلیسها یادداشت بدولت ایران داده این کارها را از آن دولت خواستار شدند؟!.. آیا سالدات گزارده دولت ایران را مجبور گردانیدند؟!.. پس چطور می‌گویید : انگلیسها کردند؟!..

چرا شما حقیقت را از نظر دور می‌دارید؟!.. در این چند سال ما همه‌مان در ایران بوده‌ایم و می‌دانیم این ارتجاع چگونه جریان پیدا کرده.

👇
از روزی که رضاشاه از کار افتاد و فروغی نخست‌وزیر گردید راه این ارتجاع گشاده گردید. فروغی در نخست‌ملاقات خود با روزنامه‌نویسها گفته بود : «به دین هم باید حمایت کرد». پر روشن است که منظور او از دین چه بود. روزنامه‌نویسها از فردا شروع کردند نغمه‌های ارتجاع نواختن. پس از آن هر دولتی که آمد بارتجاع حمایت کرد. روزنامه‌ها نیز یا آشکاره پشتیبانی نمودند و یا بخاموشی گراییدند.

در این ارتجاع همه‌ی وزراء که آمده و رفته‌اند دست داشته‌اند ، روزنامه‌ها شریک جرم بوده‌اند ، آقا سید ضیاء با تشکیلات خود عامل مؤثر مهمی بوده ، روزنامه‌ی رهبر با آن تجلیلی که از آقا حسین قمی کرده شرکت در این کار نموده ، روزنامه‌ی نجات ایران با آن مدیحه‌ها که بحاجی آقا حسین بروجردی (1) نوشته دخالت مؤثری داشته ، و همچنان دیگران هر کسی در نوبت خود باین کار دخالت نموده.

در یک کاری که اینهمه دستها از داخل ایران دخالت داشته ، شما همه را فراموش کرده می‌گویید : انگلیسها کرده‌اند.

ما وقتی که نام وزراء را می‌بریم می‌گویند : «آنها عمال انگلیسند». بسیار خوب ، بدیگران چه می‌گویید؟!.. شما که توده‌تان سست و ضعیف است که هر کسی حاضر است بخاطر یک نفع آنی ، بلکه بخاطر یک نفع موهوم ، تیشه بریشه‌ی مصالح اساسی کشور بزند چه جای گله از بیگانگانست.

می‌دانم بسیاری از خوانندگان تصور خواهند کرد که من از انگلیسها دفاع می‌کنم. ولی اینطور نیست. من با انگلیسها کاری ندارم. آنها خودشان دفاع کنند. من مقصودم اینست شما که این راه را پیش گرفته‌اید و آلودگیهای خود را بِرو نیاورده تمام گناهها را بگردن انگلیسها یا دیگران می‌اندازید ، از این راه بجایی نخواهید رسید. شما که می‌خواهید هر کسی هر خیانتی خواست بکند ولی بِرو نیاورده خود را معصوم و بیگناه جلوه دهد و در آخر گناه را بگردن انگلیسها اندازد ، با این ترتیب شما همیشه در توی بدبختی خواهید ماند.


پانوشت :
1ـ همان «آیت‌الله بروجردی» که سپس مرجع تقلید شیعیان ایران شد. ـ ویراینده


🌸
محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)
📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی یک از چهار)


پر روشن است که در این باره ما باید چگونگی شیر و خورشید را زمان بزمان و قرن بقرن از دیده بگذرانیم. ولی افسوس که پس از سکه‌های کیخسرو تا زمان پادشاهان صفوی که سیصد سال کمابیش فاصله است ما آگاهی درستی از چگونگی شیر و خورشید نداریم.

بدین تفصیل که پس از کیخسرو از چند تن جانشینان او که تا آخر قرن هفتم زیر دست مغولان فرمانروایی داشتند نگارنده هرگز سکه ندیده‌ام با آنکه یقین است که سکه داشته‌اند. از مغولان و قره‌قوینلویان و آق‌قوینلویان و سربداران و تیموریان و دیگران نیز که از زمان کیخسرو تا پیدایش صفویان در ایران و این پیرامونها پادشاهی داشته‌اند هرچه سکه من دیده‌ام همه با خط و نوشته بوده و هرگز سکه‌ای با نقش جانور یا آدمی از این پادشاهان ندیده‌ام. (مگر یک دانه سکه‌ی مسی که سپس یاد آن خواهیم کرد).

لیکن چون در زمان صفویان ، شیر و خورشید یکی از نقشهای معروف بوده و فراوان آن را بکار می‌برده‌اند از اینجا بدو جهت پیداست که نقش مزبور پیش از صفویان نیز معمول بوده است : جهت نخستین آنکه اگر شیر و خورشید پس از کیخسرو از میان برخاسته بود و پادشاهانی که میانه‌ی او و صفویان بوده‌اند هیچ کدام آن را بکار نمی‌برد پادشاهان صفوی از کجا پی به نقش مزبور برده در سکه‌های خود می‌نگاردند. چه این گمان بسیار دور است که بگوییم آن را از روی سکه‌های کهنه‌ی کیخسرو برداشته بودند. زیرا گرد کردن سکه‌های کهنه که امروز درمیان ماست در آن زمانها نبوده است. جهت دومین اینکه در سکه‌های کیخسرو چنانکه دیدیم خورشید دایره‌ی درست و از پشت شیر جداست ولی در سکه‌های صفویان (چنانکه در گراورها خواهیم دید) همچون سکه‌های امروزی ما خورشید نیم‌دایره و چسبیده به پشت شیر است. این تفاوت دلیل است که شیر و خورشید را صفویان یکسره[=مستقیماً] از روی سکه‌های کیخسرو برنداشته‌اند و واسطه‌های بسیار درمیان بوده. چه برای نیم‌دایره شدن خورشید و چسبیدن آن به پشت شیر جهتی جز این نتوان پنداشت که در نتیجه‌ی شتابکاری و سهل‌انگاری نقاشانْ بتدریج و کم‌کم بدین حال رسیده.

گذشته از اینها یک دانه سکه‌ی مسی در تصرف نگارنده است که بر یک روی آن نقش شیر و خورشید هست و خطی بر فراز آن بوده که زنگ گرفته و از میان رفته و از اینرو نتوان دانست که سکه‌ی کدام زمان و کدام پادشاه است. ولی چون از یکسوی در اینجا نیز خورشید نیم‌دایره و چسبیده به پشت شیر است و از اینجا پیداست که از سکه‌های کیخسرو نمی‌باشد و از سوی دیگر از عبارت «لا اله الا الله محمد رسول الله» که بر روی دیگر سکه است و نامی از «علی» و دیگر امامان برده نشده ، و همچنین از طرز خط که کوفی است پیداست که از سکه‌های صفویان و خاندانهای پس از ایشان هم نیست و نتیجه اینست که سکه‌ی مزبور از پادشاهی است که میانه‌ی زمان کیخسرو و دوره‌ی صفویان فرمانروایی داشته و نقش شیر و خورشید در آن زمانها نیز بکار برده می‌شده است. ناچار اگر دانه‌های دیگر از این سکه پیدا شود مطلب روشن خواهد شد.

باری چنانکه گفتیم در زمان صفویانْ شیر و خورشید بسیار معروف بوده بلکه از زمان ایشان است که این نقش در ایران شهرت و رواج یافته ، ولی باید دانست که در زمان شاه‌اسماعیل هرگز این نقش بکار نرفته. زیرا گذشته از آنکه هرگز سکه‌ای از آن پادشاه با نقش شیر و خورشید دیده نشده ، قاسمی کُنابِدی که در زمان او می‌زیسته و جنگها و کارهای او را بنظم سروده در بسیار جا درفشهای او را می‌ستاید ، چنانکه می‌گوید :

علم‌های سبزش ستون سپهر مه رایت آینه‌ی ماه و مهر.

باز می‌گوید :

علم‌ها چو خوبان قد آراستند به نظاره‌ی جنگ برخاستند

شد از پرچم طوق عالی اساس عیان ابلق آسمان را قُطاس

مه سرعلم بر فلک سرفراز جَلاجِل دف زهره را کرده ساز.

از اینگونه شعرها بسیار دارد ولی در هیچ جا نامی از شیر یا شیر و خورشید نمی‌برد و هویداست که در آن زمان این نقش بکار نمی‌رفته است.


🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢ـ حزب توده : (شش از هفت)


من وقتی که خوب می‌اندیشم می‌بینم شما می‌خواهید با طبیعت بجنگید ، می‌خواهید قانون آن را بهم زنید ، می‌خواهید نیک نباشید و از جهان نیکی بینید.

روزی به یکی گفتم : «شما از یکسو از دست ارتجاع ناله می‌کنید و فریاد می‌کشید و از یکسو بارتجاع کمک می‌کنید. آن حاجی آقا حسین بروجردی که شما آنهمه تجلیل کرده‌اید ، در بروجرد کسی از ترس او بحمام نمره نمی‌تواند رفت».

گفت : «ما با آن مقصد بزرگی که داریم باید با احساسات عمومی مماشات کنیم».

گفتم : «کیست که برای گناه خود عذری نتواند آورد و یا باغراض خود رختی نتواند پوشانید؟!.. ولی آیا حقیقت تغییر خواهد یافت؟!.. آیا طبیعت فریب خواهد خورد؟!..»

بیش از این بسخن دامنه نمی‌دهم. در ایران در این زمینه مبالغه شده و آنچه من دانسته‌ام سران حزب توده در این زمینه مبالغه‌شان بیشتر است. آنها کارهای نیکی را که در ایران رخ داده همچنان بانگلیسها منسوب می‌سازند و بآنها نیز با نظر بدبینی می‌نگرند. مثلاً جنبش مشروطه را آنها یکسره از ناحیه‌ی انگلیس می‌شناسند. در حالی که چنان نیست و این اشتباهی از ایشان است.

جنبش مشروطه در همه‌ی کشورها رخ داده بود ، در ایران هم بایستی رخ دهد. از زمان ناصرالدین‌شاه چنین اندیشه‌ای به ایران راه یافت و صدها کسان جان خود را بخطر انداخته به پیشرفت آن اندیشه کوشیدند. چیزی که بود چون زمینه‌ای آماده گردید و نتیجه نزدیک شد ، انگلیسها آن را با سیاست خود موافق یافته کمک کردند و برخی از هواداران خود را درمیان آزادیخواهان وارد گردانیدند.

در پیشرفت مشروطه در ایران بیش از همه کوششهای مردانه‌ی علی‌مسیوها و حاجی ‌علی ‌دوافروش‌ها و سید حسین‌خان عدالت‌ها و دلاوریهای ستارخان‌ها و باقرخان‌ها و یِفرِمخان‌ها و حیدر عمواُغلی‌ها دخالت داشته است که به انگلیس و سیاست آن کمترین ارتباطی نداشته‌اند.
آدم وقتی که با سران حزب توده صحبت می‌کند می‌بیند در نظر آنها در جهان جز دو رشته کار نیست : یک رشته کارهایی که انگلیسها از نظر حفظ سیاست سرمایه‌داری خود می‌کنند. رشته‌ی دیگر کارهایی که شورویها برای مبارزه با سرمایه‌داری انجام می‌دهند. دیگران هیچ کاره‌اند و دارای هیچ اختیاری نمی‌باشند.

مثلاً درباره‌ی رضاشاه آنها عقیده دارند که جز آلتی در دست سیاست انگلیس نبوده است و هرچه کرده بدلخواه آنها کرده. در حالی که چنین نیست.

همه می‌دانیم که رضاشاه لشکرکشی بخوزستان کرد و آن مخالف سیاست انگلیسها ، بلکه مخالف میل آنها بود و کار باعتراض و یادداشت دادن انجامید.

در محاکمه‌ی مختاری که حزب توده در آن دخالت داشت ، پرونده‌ی شهربانی شیخ خزعل بدست افتاده دانسته گردید که در سال ١٩١٤ که جنگ با آلمان و عثمانی آغاز شده بود ، انگلیسها با خزعل پیمانی بسته بوده‌اند که بر طبق آن خزعل در تحت حمایت انگلیس باشد و با دستور آنها رفتار کند و انگلیسها نیز حکومت خوزستان را در خانواده‌ی شیخ ، ارثی و دائمی شناسند.

با اینحال رضاشاه لشکر بر سر خزعل فرستاده ترتیب او را بهم زد و دولت را در خوزستان دارای اقتدار گردانید. در آن قضیه ، سید حسن مدرس مخالف رضاشاه بود ، که چه در مجلس و چه در بیرون ، کارشکنیهای بسیار کرده آشکار به خزعل حمایت نشان می‌داد.

با اینحال شما رضاشاه را آلت سیاست انگلیسها می‌شمارید و مدرس را یکی از قهرمانان ملت بحساب می‌آورید. اینست نمونه‌ای از وارونه بودن حقایق در این کشور.

اگر رضاشاه افزار دست انگلیسها بوده پس چرا برای ایران آرتش تهیه کرد؟!.. چرا ایلات را بتحت اقتدار دولت درآورد؟!.. چرا زنها را از چادر و چاقچور بیرون کشید؟!.. چرا از قمه‌زنی و زنجیرزنی و دیگر رسواییها جلو گرفت؟!..

شما از یکسو می‌گویید انگلیسها طرفدار ارتجاعند و از یکسو رضاشاه را که کارهایش بضد ارتجاع بوده آلت دست انگلیسها می‌خوانید. من نمی‌دانم این دو سخن باهم چگونه سازگار است؟!.

می‌دانم خواهند گفت : از رضاشاه دفاع می‌کند. ولی چنین نیست. رضاشاه اگر دفاع لازم داشته پسرش شاه ایرانست. ایشان بهتر می‌توانند دفاع از پدرشان کنند.

من از حقیقت دفاع می‌کنم ، از تاریخ ایران دفاع می‌کنم. در این چند سال تاریخ هم لگدمال شد و راهش گم گردید. من عادت نکرده‌ام سخنی را بر خلاف حقیقت بشنوم و بدفاع قادر باشم و خودداری نشان دهم.

من از رضاشاه جز زیان و گزند ندیدم. از این شاه جانشینش هم کمترین نیکی ندیده‌ام و اگر بگویم بدی هم دیده‌ام دور نرفته‌ام. این دلیل حقیقت‌پرستی منست که از کسانی که بدی دیده‌ام هواداری نشان می‌دهم و از گفتن حقایق بازنمی‌ایستم.



🌸
سید حسن مدرس
(از نوشتار بالا)
.