با این دو کار جهان بهترین حال را پیدا خواهد کرد و نیاز به نقشه یا طرح دیگری نخواهد ماند.
خلاصه امروز بهترین راه آنست که هر توده‌ای در کشور خود آزاد باشند و دلسوزانه باصلاح کارها و آبادی کشورشان کوشند. استقلال که می‌گوییم بهمین معنیست. استقلال آنست که هر مردمی برای خود زندگی کنند نه برای دیگران ، و در اداره کردن کارهای خود آزاد باشند. مردمی که استقلال ندارند در کارهای خود آزاد نخواهند بود ، برای خود زندگی نخواهند کرد.
آشکارتر گویم : ایرانیان اگر به روس پیوندند و یا خود را به انگلیس بندند ، در راه بردن کارهای خود آزاد نخواهند بود ، در آبادی کشور نظر خود را بکار بستن نخواهند توانست ، قانونهاشان با اندیشه‌ی خودشان گزارده نخواهد شد. از هر باره اختیار از ایشان سلب گردیده تابع یک سیاست بزرگ عمومی خواهند بود که آن دولت یا این یکی برای نگهداری امپراتوری بزرگ خود پیش گرفته است.
🌸
خلاصه امروز بهترین راه آنست که هر توده‌ای در کشور خود آزاد باشند و دلسوزانه باصلاح کارها و آبادی کشورشان کوشند. استقلال که می‌گوییم بهمین معنیست. استقلال آنست که هر مردمی برای خود زندگی کنند نه برای دیگران ، و در اداره کردن کارهای خود آزاد باشند. مردمی که استقلال ندارند در کارهای خود آزاد نخواهند بود ، برای خود زندگی نخواهند کرد.
آشکارتر گویم : ایرانیان اگر به روس پیوندند و یا خود را به انگلیس بندند ، در راه بردن کارهای خود آزاد نخواهند بود ، در آبادی کشور نظر خود را بکار بستن نخواهند توانست ، قانونهاشان با اندیشه‌ی خودشان گزارده نخواهد شد. از هر باره اختیار از ایشان سلب گردیده تابع یک سیاست بزرگ عمومی خواهند بود که آن دولت یا این یکی برای نگهداری امپراتوری بزرگ خود پیش گرفته است.
🌸
📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید
🖌 احمد کسروی
🔸 پیوستها : در پیرامون تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی سه از سه)
آنچه ما در «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» نوشته‌ایم استوارترین دلیلها را با خود دارد و همه از روی جستجوهای تاریخی است که با نقشهای سکه‌ها که در دست است راست می‌آید. پس از این دلیلها دیگر چه جای آنست که کسی باز ارجی ببافندگیهای کتابها گزارد؟!.
این بِدان می‌ماند که کسی که امروز بکتابهای ستاره‌شناسی می‌پردازد و چگونگی زمین و کروی بودن و گردیدن آن را با دلیلهای روشن می‌خواند ایستادگی کند و بگوید من در کتابها خوانده‌ام که زمین بر روی شاخ گاو نهاده است ، یا انگارهایی را که بطلیموس و دیگران درباره‌ی زمین و کره‌های دیگر داشته‌اند به رخ دانشمندان کشد ، مگر هرچه در کتاب است درست است؟!.
کدام نادانیست که از کتابها پیدا نشود؟!.. یا کدام بدآموزیست که از آنها بدست نیاید؟!.. امروز یکی از بدترین گرفتاریها این کتابهاست. ایکاش اینها نبودی! از دو سه هزار سال پیش هرچه پدید آمده ـ از پنداربافیهای کهن یونان و افسانه‌های بی‌سر و پای جهودان و داستانهای بی‌ارج تازیان و گزافه‌بافیهای هندویان و بیخردیهای باطنیان و صوفیان و خراباتیان و نادانیهای زمان مغول ـ همه‌ی اینها در کتابها رویهم آمده است. می‌باید گفت : سیلهای نادانی پیاپی از سر آسیا گذشته و چرک و لجن آنها در کتابها ته‌نشین گردیده.
از گذشته می‌گذریم : امروز کدام نارواییست که برای آن کتاب ننویسند؟!.. اگر جلوگیری نشود برای زشتترین سخنان کتاب چاپ کنند ، با اینحال چه جای آن است که کسی بگوید : من فلان سخن را در کتاب دیده‌ام. دوباره می‌گویم : هر چیز را باید جست و از راهش بدست آورد.
شاید کسانی ایراد گیرند با این حال چگونه شما نگارشهای تاریخنگاران را استوار می‌دارید و بآنها ارج می‌دهید؟!.
می‌گویم : تاریخ جز از اینهاست. در تاریخ چیزهایی را می‌آورند که رخ داده و کسانی آنها را با چشم دیده‌اند. با اینهمه در تاریخ نیز ما تنها بنوشته یا گفته‌ی یک کس چندان ارج نگزاریم و آن را با چیزهای دیگری سنجیده اندازه‌ی استواریش را شناسیم.
در تاریخ نیز اگر کسی بچیزهای پنداری برخیزد هیچ ارجی نگزاریم. چنانکه داستانهای کیومرث و تهمورس و صد مانند این که در تاریخهای پیشین بوده چون سرچشمه‌ی آنها بیش از همه پندار و بافندگی بوده امروز همه را دور ریخته‌ایم.
همان دفتر «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» بهترین نمونه برای جستجوی تاریخ است. در آنجا با همه‌ی نوشته‌ی ابن‌عبری که چون نویسنده‌اش مرد بنامیست و از زمان خود می‌نگارد و ما می‌بایست آن را بپذیریم باز باین اندازه بس نکرده آن را با سکه‌ها سنجیده‌ایم و چون دیده‌ایم از هر باره راست می‌آید آن را پذیرفته‌ایم.
اینکه آقای شجاعی می‌گوید : نشان شیر و خورشید از باستان‌زمان نشان ویژه‌ی ایران بوده بهتر است یک سکه‌ای یا یک چیزی دیگری که تاریخ آن پیش از زمان غیاث‌الدین کیخسرو بوده و دارای نقش شیر و خورشید است نشان دهد تا بدانیم سخن ایشان پایه‌ای دارد. یا اگر این سخت است یک سکه یا یک چیز دیگری با نشان شیر و خورشید و با شمشیر در دست شیر که تاریخ آن پیش از صد سال باشد بما بنمایند. بیگمان نخواهند توانست.
با اینحال بسیار شگفت است که باز بر روی دانسته‌ی خود ایستادگی نماید و تنها بعنوان اینکه در کتاب خوانده‌ام از آن بازنگردد.
نکوهش نمی‌خواهم : چون پرسیده‌اند پاسخ می‌نگارم. امروز هزاران کسان این حال را دارند که چیزهایی را که از پیش شنیده و در دلهای خود جا داده‌اند از هیچ راهی نمی‌خواهند آنها را از دل بیرون کنند و در برابر دلیل نیز ایستادگی می‌کنند. باید از آقای شجاعی خشنود بود که ساده‌وار آنچه را در دل داشته‌اند نگاشته‌اند و پاسخ خواسته‌اند. دیگران این را نیز نمی‌کنند و همینکه یک چیزی را با آموخته‌های پیشین خود ناسازگار می‌یابند رو برمی‌گردانند و می‌رنجند و گله می‌کنند. بهمین جهت ما در اینجا بسخن دامنه داده‌ایم.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 پیوستها : در پیرامون تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی سه از سه)
آنچه ما در «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» نوشته‌ایم استوارترین دلیلها را با خود دارد و همه از روی جستجوهای تاریخی است که با نقشهای سکه‌ها که در دست است راست می‌آید. پس از این دلیلها دیگر چه جای آنست که کسی باز ارجی ببافندگیهای کتابها گزارد؟!.
این بِدان می‌ماند که کسی که امروز بکتابهای ستاره‌شناسی می‌پردازد و چگونگی زمین و کروی بودن و گردیدن آن را با دلیلهای روشن می‌خواند ایستادگی کند و بگوید من در کتابها خوانده‌ام که زمین بر روی شاخ گاو نهاده است ، یا انگارهایی را که بطلیموس و دیگران درباره‌ی زمین و کره‌های دیگر داشته‌اند به رخ دانشمندان کشد ، مگر هرچه در کتاب است درست است؟!.
کدام نادانیست که از کتابها پیدا نشود؟!.. یا کدام بدآموزیست که از آنها بدست نیاید؟!.. امروز یکی از بدترین گرفتاریها این کتابهاست. ایکاش اینها نبودی! از دو سه هزار سال پیش هرچه پدید آمده ـ از پنداربافیهای کهن یونان و افسانه‌های بی‌سر و پای جهودان و داستانهای بی‌ارج تازیان و گزافه‌بافیهای هندویان و بیخردیهای باطنیان و صوفیان و خراباتیان و نادانیهای زمان مغول ـ همه‌ی اینها در کتابها رویهم آمده است. می‌باید گفت : سیلهای نادانی پیاپی از سر آسیا گذشته و چرک و لجن آنها در کتابها ته‌نشین گردیده.
از گذشته می‌گذریم : امروز کدام نارواییست که برای آن کتاب ننویسند؟!.. اگر جلوگیری نشود برای زشتترین سخنان کتاب چاپ کنند ، با اینحال چه جای آن است که کسی بگوید : من فلان سخن را در کتاب دیده‌ام. دوباره می‌گویم : هر چیز را باید جست و از راهش بدست آورد.
شاید کسانی ایراد گیرند با این حال چگونه شما نگارشهای تاریخنگاران را استوار می‌دارید و بآنها ارج می‌دهید؟!.
می‌گویم : تاریخ جز از اینهاست. در تاریخ چیزهایی را می‌آورند که رخ داده و کسانی آنها را با چشم دیده‌اند. با اینهمه در تاریخ نیز ما تنها بنوشته یا گفته‌ی یک کس چندان ارج نگزاریم و آن را با چیزهای دیگری سنجیده اندازه‌ی استواریش را شناسیم.
در تاریخ نیز اگر کسی بچیزهای پنداری برخیزد هیچ ارجی نگزاریم. چنانکه داستانهای کیومرث و تهمورس و صد مانند این که در تاریخهای پیشین بوده چون سرچشمه‌ی آنها بیش از همه پندار و بافندگی بوده امروز همه را دور ریخته‌ایم.
همان دفتر «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» بهترین نمونه برای جستجوی تاریخ است. در آنجا با همه‌ی نوشته‌ی ابن‌عبری که چون نویسنده‌اش مرد بنامیست و از زمان خود می‌نگارد و ما می‌بایست آن را بپذیریم باز باین اندازه بس نکرده آن را با سکه‌ها سنجیده‌ایم و چون دیده‌ایم از هر باره راست می‌آید آن را پذیرفته‌ایم.
اینکه آقای شجاعی می‌گوید : نشان شیر و خورشید از باستان‌زمان نشان ویژه‌ی ایران بوده بهتر است یک سکه‌ای یا یک چیزی دیگری که تاریخ آن پیش از زمان غیاث‌الدین کیخسرو بوده و دارای نقش شیر و خورشید است نشان دهد تا بدانیم سخن ایشان پایه‌ای دارد. یا اگر این سخت است یک سکه یا یک چیز دیگری با نشان شیر و خورشید و با شمشیر در دست شیر که تاریخ آن پیش از صد سال باشد بما بنمایند. بیگمان نخواهند توانست.
با اینحال بسیار شگفت است که باز بر روی دانسته‌ی خود ایستادگی نماید و تنها بعنوان اینکه در کتاب خوانده‌ام از آن بازنگردد.
نکوهش نمی‌خواهم : چون پرسیده‌اند پاسخ می‌نگارم. امروز هزاران کسان این حال را دارند که چیزهایی را که از پیش شنیده و در دلهای خود جا داده‌اند از هیچ راهی نمی‌خواهند آنها را از دل بیرون کنند و در برابر دلیل نیز ایستادگی می‌کنند. باید از آقای شجاعی خشنود بود که ساده‌وار آنچه را در دل داشته‌اند نگاشته‌اند و پاسخ خواسته‌اند. دیگران این را نیز نمی‌کنند و همینکه یک چیزی را با آموخته‌های پیشین خود ناسازگار می‌یابند رو برمی‌گردانند و می‌رنجند و گله می‌کنند. بهمین جهت ما در اینجا بسخن دامنه داده‌ایم.
👇
اینکه آقای شجاعی خواسته «دلایل مشعشع و جوابهای کافی» برای ایشان بنویسیم ، یادآوری می‌کنیم که همان دفتر را بار دیگر بخوانند و دلیلهایی را که آورده شده نیک بسنجند. پیداست بار نخست درست نخوانده و دلیلها را نیندیشیده‌اند و اینست پنداشته‌اند ما گفته‌ایم : شیر و خورشید از ارمنستان به ایران آمده. ما چنین سخنی در آنجا نگفته‌ایم.
این گفته از دیگرانست که خورشید ازآن ایران و شیر ازآن ارمنستان بوده و شاه‌عباس یا دیگری چون ارمنستان را گرفته خورشید را روی شیر نشانده. این یکی از چیزهاییست که درباره‌ی شیر و خورشید همیشه گفته می‌شد و ما آن را درست ندانسته و نوشته‌ایم که چنین چیزی با تاریخ هیچ سازشی ندارد.
به هر حال بودن شیر و خورشید از خود ایران یا گرفتن آن از جای دیگری همگی باید از راه تاریخ بدست آید و بدلخواه و آرزو و یا بتعصب و مانند آن ارجی نتوان گزاشت. ما هرگز نتوانیم از روی دلخواه پیشامدهای گذشته را دیگرگونه گردانیم.
کسروی
(مهنامه‌ی پیمان ، سال 5 ، ش 3 ، س 97)
🌸
این گفته از دیگرانست که خورشید ازآن ایران و شیر ازآن ارمنستان بوده و شاه‌عباس یا دیگری چون ارمنستان را گرفته خورشید را روی شیر نشانده. این یکی از چیزهاییست که درباره‌ی شیر و خورشید همیشه گفته می‌شد و ما آن را درست ندانسته و نوشته‌ایم که چنین چیزی با تاریخ هیچ سازشی ندارد.
به هر حال بودن شیر و خورشید از خود ایران یا گرفتن آن از جای دیگری همگی باید از راه تاریخ بدست آید و بدلخواه و آرزو و یا بتعصب و مانند آن ارجی نتوان گزاشت. ما هرگز نتوانیم از روی دلخواه پیشامدهای گذشته را دیگرگونه گردانیم.
کسروی
(مهنامه‌ی پیمان ، سال 5 ، ش 3 ، س 97)
🌸
📖 سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (دو از هفت)
بیش از این بسخن نیاز نیست. می‌خواستم بگویم استقلالْ یک چیز خیالی نیست که بودن و نبودنش یکی باشد. استقلالْ بودن و نبودنش تفاوت بسیار دارد. استقلال ، آزادیست و میانه‌ی آزادی و بردگی جدایی آشکار است.
اکنون که چنینست ما نخواهیم توانست با رفتار حزب دمکرات آذربایجان موافقت کنیم. ناچار خواهیم بود بآن با دیده‌ی دشمنی نگریم. ناچار خواهیم بود مخالفت کنیم و ایستادگی نشان دهیم.
خواهند گفت : چرا؟!.. مگر دمکراتهای آذربایجان استقلال ایران را بهم می‌زنند؟!.. مگر می‌خواهند ایران را بدست بیگانگان دهند؟!.. آنها که چنین چیزی را نمی‌خواهند!..
می‌گویم : چه آنها بخواهند و چه نخواهند ، نتیجه‌ی رفتارشان بهم خوردن استقلال ایرانست. اگر با رفتار آنها موافقت شود ، تاریخ چند هزار ساله‌ی ایران در اینجا پایان خواهد پذیرفت.
شاید آنها نتیجه‌ی کار خود را نمی‌دانند. شاید دیگران هم در این باره در اشتباه هستند. یا شاید من اشتباه می‌کنم. به هر حال بهتر است قضیه را بگفتگو و بررسی گزاریم :
دمکراتها برای آذربایجان استقلال داخلی خواسته‌اند ، و خود اسلحه بدست گرفته و از بودن ارتش شوروی در آذربایجان استفاده کرده بمقصود خود با زور پیشرفت داده‌اند طبیعیست که اگر ایستادگی در برابرشان نباشد استانهای دیگر در شمال بآنها پیروی خواهند کرد. گیلان و مازندران و گرگان و خراسان هر یکی حال آذربایجان را پیدا خواهد کرد.
باز طبیعیست که در جنوب نیز همان رفتار خواهد بود و خوزستان و فارس و کرمان هر یکی استان یا کشور مستقل دیگری خواهد بود.
در نتیجه چند استان پدید خواهد آمد که هر یکی خود را در کارهای درونی آزاد می‌شمارد و چیزی که آنها را بهم مربوط می‌سازد یک نام خشک ایرانست. آیا چنین استانهایی باهم راه خواهند رفت؟!.. آیا باهم خواهند ساخت؟!..
بیگمان باهم نخواهند ساخت. بیگمان آنها در شمال تمایل بشوروی داشته اینها در جنوب در زیر نفوذ انگلیس خواهند بود. بیگفتگوست که همیشه باهم کشاکش خواهند داشت. بیگفتگوست که عداوت از آقا سید ضیاء و حزب توده بآنها ارث خواهد رسید. با اینهمه عشایر لگام‌گسیخته و آلودگیهای دیگر ، کسی چه تواند دانست که در چنان حالی چه آشفتگیها در این کشور پدید خواهد آمد و چه رسواییها رخ خواهد داد.
تازه اینها در جاییست که دولتهای همسایه دخالت نکنند. در حالی که مسلماً آنها نیز دخالت خواهند کرد.
جای پرده‌پوشی نیست که آن خیزشی که در آذربایجان رخ داده موافق سیاست دولت شوروی بوده و با نظر آن دولت انجام گرفته. دلیلش گذشته از همه چیز ، تحسین و تصویبیست که رادیوی مسکو و روزنامه‌های شوروی درباره‌ی آن خیزش می‌نمایند. آنگاه چنانکه دیدیم ، از قوای دولت جلو گرفتند و به آذربایجان راه ندادند.
با اینحال آیا دولت ایران چه بایستی بکند و چه رفتاری پیش گیرد؟!.. سخنم در ساعد و صدر و حکیمی نیست. بالاخره این کشور زمامدارانی می‌خواهد. من می‌پرسم : آن زمامداران چه بایستی کنند؟!.. آیا می‌توانستند بخاموشی گرایند و بهیچ کاری برنخیزند؟!.. می‌توانستند خود را در برابر یک کار انجام شده تصور نمایند؟!.. روزنامه‌هایی که در تهران از دمکراتهای آذربایجان هواداری نشان می‌دهند ، من نمی‌دانم آیا اندیشه‌ای بکار می‌برند؟!.. آیا پایان پیشامد را بدیده می‌گیرند؟!..
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (دو از هفت)
بیش از این بسخن نیاز نیست. می‌خواستم بگویم استقلالْ یک چیز خیالی نیست که بودن و نبودنش یکی باشد. استقلالْ بودن و نبودنش تفاوت بسیار دارد. استقلال ، آزادیست و میانه‌ی آزادی و بردگی جدایی آشکار است.
اکنون که چنینست ما نخواهیم توانست با رفتار حزب دمکرات آذربایجان موافقت کنیم. ناچار خواهیم بود بآن با دیده‌ی دشمنی نگریم. ناچار خواهیم بود مخالفت کنیم و ایستادگی نشان دهیم.
خواهند گفت : چرا؟!.. مگر دمکراتهای آذربایجان استقلال ایران را بهم می‌زنند؟!.. مگر می‌خواهند ایران را بدست بیگانگان دهند؟!.. آنها که چنین چیزی را نمی‌خواهند!..
می‌گویم : چه آنها بخواهند و چه نخواهند ، نتیجه‌ی رفتارشان بهم خوردن استقلال ایرانست. اگر با رفتار آنها موافقت شود ، تاریخ چند هزار ساله‌ی ایران در اینجا پایان خواهد پذیرفت.
شاید آنها نتیجه‌ی کار خود را نمی‌دانند. شاید دیگران هم در این باره در اشتباه هستند. یا شاید من اشتباه می‌کنم. به هر حال بهتر است قضیه را بگفتگو و بررسی گزاریم :
دمکراتها برای آذربایجان استقلال داخلی خواسته‌اند ، و خود اسلحه بدست گرفته و از بودن ارتش شوروی در آذربایجان استفاده کرده بمقصود خود با زور پیشرفت داده‌اند طبیعیست که اگر ایستادگی در برابرشان نباشد استانهای دیگر در شمال بآنها پیروی خواهند کرد. گیلان و مازندران و گرگان و خراسان هر یکی حال آذربایجان را پیدا خواهد کرد.
باز طبیعیست که در جنوب نیز همان رفتار خواهد بود و خوزستان و فارس و کرمان هر یکی استان یا کشور مستقل دیگری خواهد بود.
در نتیجه چند استان پدید خواهد آمد که هر یکی خود را در کارهای درونی آزاد می‌شمارد و چیزی که آنها را بهم مربوط می‌سازد یک نام خشک ایرانست. آیا چنین استانهایی باهم راه خواهند رفت؟!.. آیا باهم خواهند ساخت؟!..
بیگمان باهم نخواهند ساخت. بیگمان آنها در شمال تمایل بشوروی داشته اینها در جنوب در زیر نفوذ انگلیس خواهند بود. بیگفتگوست که همیشه باهم کشاکش خواهند داشت. بیگفتگوست که عداوت از آقا سید ضیاء و حزب توده بآنها ارث خواهد رسید. با اینهمه عشایر لگام‌گسیخته و آلودگیهای دیگر ، کسی چه تواند دانست که در چنان حالی چه آشفتگیها در این کشور پدید خواهد آمد و چه رسواییها رخ خواهد داد.
تازه اینها در جاییست که دولتهای همسایه دخالت نکنند. در حالی که مسلماً آنها نیز دخالت خواهند کرد.
جای پرده‌پوشی نیست که آن خیزشی که در آذربایجان رخ داده موافق سیاست دولت شوروی بوده و با نظر آن دولت انجام گرفته. دلیلش گذشته از همه چیز ، تحسین و تصویبیست که رادیوی مسکو و روزنامه‌های شوروی درباره‌ی آن خیزش می‌نمایند. آنگاه چنانکه دیدیم ، از قوای دولت جلو گرفتند و به آذربایجان راه ندادند.
با اینحال آیا دولت ایران چه بایستی بکند و چه رفتاری پیش گیرد؟!.. سخنم در ساعد و صدر و حکیمی نیست. بالاخره این کشور زمامدارانی می‌خواهد. من می‌پرسم : آن زمامداران چه بایستی کنند؟!.. آیا می‌توانستند بخاموشی گرایند و بهیچ کاری برنخیزند؟!.. می‌توانستند خود را در برابر یک کار انجام شده تصور نمایند؟!.. روزنامه‌هایی که در تهران از دمکراتهای آذربایجان هواداری نشان می‌دهند ، من نمی‌دانم آیا اندیشه‌ای بکار می‌برند؟!.. آیا پایان پیشامد را بدیده می‌گیرند؟!..
🌸
📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید
🖌 احمد کسروی
🔸 پیوستها : در پیرامون تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی یک از یک)
بارها كسانی نامه نوشته یا بدفتر پرچم آمده می‌پرسند كه چرا كتابهای «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» و «كارنامه‌ی اردشیر [بابکان]» و «دفترچه‌ی شمیران و تهران» و مانند آنها كه نسخه‌هایش پایان پذیرفته دوباره بچاپ نمی‌رسانیم؟.. اینست در اینجا پاسخی بآنها می‌نویسیم :
نخست باید بگوییم ما را با این گرفتاریها كه در زمینه‌ی نبرد با گمراهیها و كوشش در راه حقایق پیش آمده فرصت پرداختن بآن كتابها نیست. آن كتابها اگرهم ارج دارد كوششهای امروزی ما ارجدارتر است. مگر هنگامی چاپخانه[ی پیمان] فرصتی یابد و بچاپ آنها پردازد.
دوم این كتابها در آن زمانها كه نوشته شده از اینرو بوده كه من (دارنده‌ی پرچم) ساعتهای بیكاری خود را بیهوده نگزارده بخواندن كتابهای تاریخی یا جستجوهای زبانی می‌پرداختم. آن كتابها یك سود بزرگی برای من داشته ، و آن اینكه بكتابهای بیهوده و درسهای مغزفرسا ـ از فلسفه و منطق و ادبیات ـ یا بسرودن شعر و خواندن و نوشتن رمان و مانند اینها نپردازم. خدا را سپاس كه مرا از آن لغزشگاهها كه بسر راهم می‌بوده دور گردانیده.
از آنسو هر یكی از آن كتابها داستانی داشته و یك نتیجه‌ی ویژه‌ای را پدید آورده است. مثلاً «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» دفترچه‌ایست كه باشد كسانی در آینده آن را بمن ایرادی گیرند. «شیر و خورشید» یا یك نشان دولتی چه بوده كه من در پیرامون آن بجستجو پردازم و روزهای خود با آن گذرانم؟!.. مردم اگر تاریخچه‌ی آن را ندانند چه زیانی خواهد بود؟!.
این ایرادیست كه می‌گیرند و خواهند گرفت. چنانكه گفتم : من ساعتهای بیكاریم را بآن پرداخته‌ام. بجای آنكه شعر گویم یا رمان نویسم یا به گفتارهای پراكنده (برای روزنامه‌ها) پردازم آن را نوشته‌ام. آنگاه همان را داستانی بوده.
چگونگی آنكه یكی از اروپاییان بوزارت خارجه‌ی ایران نامه نوشته پرسیده بود : «شیر و خورشید از كی نشان ایران شده و تاریخچه‌ی آن چیست؟!. خورشید در پشت شیر چه معنی می‌دارد؟!». وزارت خارجه این پرسش او را بوزارت فرهنگ فرستاده بود. در وزارت فرهنگ چند تنی از دانشمندان وزارتخانه گرد هم نشسته و پس از گفتگو و سكالش چنین پاسخی نوشته بودند : «ایرانیان باستان چون بآتش می‌پرستیده‌اند بخورشید نیز پاسداری می‌نموده‌اند و اینست آن را نشان دولتی گرفته‌اند. شیر نیز نشانه‌ی توانایی دولت است». پاسخی در این زمینه نوشته و فرستاده‌اند.
بیست سال پیش كه من تازه به تهران آمده بودم چون این را شنیدم در شگفت شدم. زیرا دیدم یك پاسخ بسیار بیپایی داده‌اند. راستست تاریخچه‌ی شیر و خورشید را نمی‌دانستم. ولی این می‌دانستم كه بازمانده از زمانهای باستان نیست.
آنگاه چیزی را كه بایستی از كتابهای تاریخی یا از سكه‌ها بجویند و بدست آورند و از روی دلیل بنویسند و بآن پرسنده‌ی اروپایی پاسخ دهند ، گرد هم نشسته پنداربافی كرده و فرستاده‌اند.
این یكی از بیماریهای ایرانیانست كه در بیشتر چیزها پندار خود را بكار اندازند. چیزی كه پرسیده شود بجای اینكه بگویند ما نمی‌دانیم ، یا آن را از راهش جستجو كنند اندكی اندیشیده از پندار خود چیزی سازند و بشما پاسخ دهند.
مثلاً چنین انگارید كه در یك جا سه چهار تن نشسته‌اند و شما از ایشان بپرسید : «آیا اسپانیا آبادتر است یا كشور فرانسه؟..» بجای اینكه بگویند ما نمی‌دانیم یا بگویند از این گفتگو ما را چه سودی هست ، هر یكی از پندار خود پاسخی خواهد گفت.
كسی اگر بیمار باشد خویشان و دوستانش كه او را ببینند هر یكی از پندارهای خود نامی بروی آن بیماری خواهد گزاشت.
در نتیجه‌ی همین گرفتاری بدرد پنداربافیست كه دانشها در این كشور رواج نمی‌یابد. زیرا جوانان بجای آنكه دانستنیها را از راهش دنبال كنند و بدست آورند بیش از همه بچیزهایی می‌پردازند كه زمینه‌ی پنداربافی در آن باز است. بلكه هنگامی كه در دانشكده‌ی معقول و منقول درس تاریخ می‌گفتمی بارها دیده بودم فلان جوان بدرس گوش نداده است و در هنگام آزمایش از پندار خود چیزی پدید می‌آورد و می‌گوید. روزی از یكی پرسیدم : «پس از شاه‌عباس كه بجای او نشست؟». گفت : «پسرش». گفتم : تو این را از كجا می‌گویی؟!. گفت : «علی‌القاعده دیگر!».
سالها در این كشور شعر و ادبیات و عرفان و فلسفه رواج داشته و یكی از زیانهای آنها این بیماری پنداربافی بوده.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 پیوستها : در پیرامون تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی یک از یک)
بارها كسانی نامه نوشته یا بدفتر پرچم آمده می‌پرسند كه چرا كتابهای «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» و «كارنامه‌ی اردشیر [بابکان]» و «دفترچه‌ی شمیران و تهران» و مانند آنها كه نسخه‌هایش پایان پذیرفته دوباره بچاپ نمی‌رسانیم؟.. اینست در اینجا پاسخی بآنها می‌نویسیم :
نخست باید بگوییم ما را با این گرفتاریها كه در زمینه‌ی نبرد با گمراهیها و كوشش در راه حقایق پیش آمده فرصت پرداختن بآن كتابها نیست. آن كتابها اگرهم ارج دارد كوششهای امروزی ما ارجدارتر است. مگر هنگامی چاپخانه[ی پیمان] فرصتی یابد و بچاپ آنها پردازد.
دوم این كتابها در آن زمانها كه نوشته شده از اینرو بوده كه من (دارنده‌ی پرچم) ساعتهای بیكاری خود را بیهوده نگزارده بخواندن كتابهای تاریخی یا جستجوهای زبانی می‌پرداختم. آن كتابها یك سود بزرگی برای من داشته ، و آن اینكه بكتابهای بیهوده و درسهای مغزفرسا ـ از فلسفه و منطق و ادبیات ـ یا بسرودن شعر و خواندن و نوشتن رمان و مانند اینها نپردازم. خدا را سپاس كه مرا از آن لغزشگاهها كه بسر راهم می‌بوده دور گردانیده.
از آنسو هر یكی از آن كتابها داستانی داشته و یك نتیجه‌ی ویژه‌ای را پدید آورده است. مثلاً «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» دفترچه‌ایست كه باشد كسانی در آینده آن را بمن ایرادی گیرند. «شیر و خورشید» یا یك نشان دولتی چه بوده كه من در پیرامون آن بجستجو پردازم و روزهای خود با آن گذرانم؟!.. مردم اگر تاریخچه‌ی آن را ندانند چه زیانی خواهد بود؟!.
این ایرادیست كه می‌گیرند و خواهند گرفت. چنانكه گفتم : من ساعتهای بیكاریم را بآن پرداخته‌ام. بجای آنكه شعر گویم یا رمان نویسم یا به گفتارهای پراكنده (برای روزنامه‌ها) پردازم آن را نوشته‌ام. آنگاه همان را داستانی بوده.
چگونگی آنكه یكی از اروپاییان بوزارت خارجه‌ی ایران نامه نوشته پرسیده بود : «شیر و خورشید از كی نشان ایران شده و تاریخچه‌ی آن چیست؟!. خورشید در پشت شیر چه معنی می‌دارد؟!». وزارت خارجه این پرسش او را بوزارت فرهنگ فرستاده بود. در وزارت فرهنگ چند تنی از دانشمندان وزارتخانه گرد هم نشسته و پس از گفتگو و سكالش چنین پاسخی نوشته بودند : «ایرانیان باستان چون بآتش می‌پرستیده‌اند بخورشید نیز پاسداری می‌نموده‌اند و اینست آن را نشان دولتی گرفته‌اند. شیر نیز نشانه‌ی توانایی دولت است». پاسخی در این زمینه نوشته و فرستاده‌اند.
بیست سال پیش كه من تازه به تهران آمده بودم چون این را شنیدم در شگفت شدم. زیرا دیدم یك پاسخ بسیار بیپایی داده‌اند. راستست تاریخچه‌ی شیر و خورشید را نمی‌دانستم. ولی این می‌دانستم كه بازمانده از زمانهای باستان نیست.
آنگاه چیزی را كه بایستی از كتابهای تاریخی یا از سكه‌ها بجویند و بدست آورند و از روی دلیل بنویسند و بآن پرسنده‌ی اروپایی پاسخ دهند ، گرد هم نشسته پنداربافی كرده و فرستاده‌اند.
این یكی از بیماریهای ایرانیانست كه در بیشتر چیزها پندار خود را بكار اندازند. چیزی كه پرسیده شود بجای اینكه بگویند ما نمی‌دانیم ، یا آن را از راهش جستجو كنند اندكی اندیشیده از پندار خود چیزی سازند و بشما پاسخ دهند.
مثلاً چنین انگارید كه در یك جا سه چهار تن نشسته‌اند و شما از ایشان بپرسید : «آیا اسپانیا آبادتر است یا كشور فرانسه؟..» بجای اینكه بگویند ما نمی‌دانیم یا بگویند از این گفتگو ما را چه سودی هست ، هر یكی از پندار خود پاسخی خواهد گفت.
كسی اگر بیمار باشد خویشان و دوستانش كه او را ببینند هر یكی از پندارهای خود نامی بروی آن بیماری خواهد گزاشت.
در نتیجه‌ی همین گرفتاری بدرد پنداربافیست كه دانشها در این كشور رواج نمی‌یابد. زیرا جوانان بجای آنكه دانستنیها را از راهش دنبال كنند و بدست آورند بیش از همه بچیزهایی می‌پردازند كه زمینه‌ی پنداربافی در آن باز است. بلكه هنگامی كه در دانشكده‌ی معقول و منقول درس تاریخ می‌گفتمی بارها دیده بودم فلان جوان بدرس گوش نداده است و در هنگام آزمایش از پندار خود چیزی پدید می‌آورد و می‌گوید. روزی از یكی پرسیدم : «پس از شاه‌عباس كه بجای او نشست؟». گفت : «پسرش». گفتم : تو این را از كجا می‌گویی؟!. گفت : «علی‌القاعده دیگر!».
سالها در این كشور شعر و ادبیات و عرفان و فلسفه رواج داشته و یكی از زیانهای آنها این بیماری پنداربافی بوده.
👇
یک نمونه‌ی نیكی از این بیماری آن داستان شیر و خورشید و پاسخ دانشمندان وزارت فرهنگست. كمیسیونی برپا گردانیده‌اند كه پنداری بافند. در همان هنگامها روزی یكی از سران وزارت فرهنگ آن داستان را با من گفتگو می‌كرد. گفتم : بسیار بد شده. گفت : «چطور؟..» گفتم : همین پندارها را خود آن اروپایی نیز توانستی بافت. خود او چنین گمانی توانستی بُرد. اینكه از شما پرسیده خواسته است شما اگر چیزی از روی دلیل در آن باره می‌دانید باو آگاهی دهید. بیگمان باین پاسخ شما خواهد خندید.
گفت پس چه بایستی كرد؟. گفتم : می‌بایست از كتابهای تاریخ جسته آگاهی درستی بدست آوردید و بنویسید. گفت : در كتابها در این باره چیزی نیست. گفتم : شما كه جستجو نكرده‌اید از كجا می‌دانید نیست. خود این پندار است. شما می‌توانستید كسی را بجستجو در كتابها وادارید یا در روزنامه‌ها آگهی پراكنده بخواهید كه هر كسی كه جستجو كرد و چیزی بدست آورد بوزارت فرهنگ بنویسد. اگر از اینها نیز نتیجه‌ای نبود در آنحال هم پاسخ نویسید كه «نمی‌دانیم». نه اینكه چند تن را بنشانید كه از پندار خود پاسخی گویند.
پس از این گفتگو من در تهران نمانده بسفرهایی رفتم. ولی چون داستان را در یاد می‌داشتم بهنگام خواندن كتاب در یك جا داستان پیدایش شیر و خورشید را بدست آوردم. سپس نیز از سكه‌ها و از كتابها آگاهی دیگری پیدا كردم و اینها را در یكجا گرد آورده و آن تاریخچه را نوشتم و خواستم دو چیز بود : یكی آنكه پاسخی بپرسش آن اروپایی داده شود. دیگری اینكه روشن گردد كه هر چیزی را اگر از راهش جویند كمتر رخ دهد كه نتیجه بدست نیاید. این بوده آنچه مرا به نوشتن آن تاریخچه واداشته است.
(پرچم هفتگی ، ش 4 ، س 7)
🌸
گفت پس چه بایستی كرد؟. گفتم : می‌بایست از كتابهای تاریخ جسته آگاهی درستی بدست آوردید و بنویسید. گفت : در كتابها در این باره چیزی نیست. گفتم : شما كه جستجو نكرده‌اید از كجا می‌دانید نیست. خود این پندار است. شما می‌توانستید كسی را بجستجو در كتابها وادارید یا در روزنامه‌ها آگهی پراكنده بخواهید كه هر كسی كه جستجو كرد و چیزی بدست آورد بوزارت فرهنگ بنویسد. اگر از اینها نیز نتیجه‌ای نبود در آنحال هم پاسخ نویسید كه «نمی‌دانیم». نه اینكه چند تن را بنشانید كه از پندار خود پاسخی گویند.
پس از این گفتگو من در تهران نمانده بسفرهایی رفتم. ولی چون داستان را در یاد می‌داشتم بهنگام خواندن كتاب در یك جا داستان پیدایش شیر و خورشید را بدست آوردم. سپس نیز از سكه‌ها و از كتابها آگاهی دیگری پیدا كردم و اینها را در یكجا گرد آورده و آن تاریخچه را نوشتم و خواستم دو چیز بود : یكی آنكه پاسخی بپرسش آن اروپایی داده شود. دیگری اینكه روشن گردد كه هر چیزی را اگر از راهش جویند كمتر رخ دهد كه نتیجه بدست نیاید. این بوده آنچه مرا به نوشتن آن تاریخچه واداشته است.
(پرچم هفتگی ، ش 4 ، س 7)
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (سه از هفت)
جای گفتگو نیست که چه دولت شوروی و چه دولتهای انگلیس و آمریکا در این قضیه خودشان منافع دارند. باز جای هیچ گفتگو نیست که آنها منافع خود را بملاحظه‌ی حال ما مقدم خواهند داشت. ما نبایستی کار را بآنجا رسانیم که دیگران دخالت کنند. اکنون که رسانیده‌ایم نباید تصور کنیم سیاستمداران روس و انگلیس و آمریکا تنها دربند ما خواهند بود و سیاستهای مهم و بزرگ خود را فدای منافع ما خواهند گردانید. باید از هر نتیجه‌ای که درآمد گله‌مند نباشیم.
به هر حال از چندیست رشته‌ی روابط سه دولت بسیار تیره شده در حال گسیختن است. آن امیدها که بانجمن سانفرانسیسکو و منشور ملل متفق بسته می‌شد همه بیجا درآمده. جهان بار دیگر با جنگ و خونریزی تهدید می‌شود. کنفرانس وزرای خارجه در لندن با نافیروزی پایان پذیرفت و اکنون همه‌ی چشمها بسوی کنفرانس مسکو دوخته شده ، و در چنین هنگامیست که در کشور ما نیز غائله برپا گردیده و یک موضوع دیگر (یک موضوع حساس) برای اختلاف و رنجش دولتها پیدا شده که جای خطرناک همینجاست.
اکنون اگر دولتها آماده‌ی جنگند و سود خود را در آن می‌بینند ، هرآینه بروی حرفهای خود ایستادگی نموده وارد جنگ خواهند شد و هرآینه ایران یکی از میدانهای کارزار خواهد گردید. در آن حال خدا می‌داند که این کشور آشفته چه صورتی پیدا خواهد کرد و این مردم جنگ‌ندیده و سختی‌نکشیده با چه بدبختیهایی روبرو خواهند شد. خدا می‌داند که چه ویرانیها در شهرها و آبادیها رخ خواهد داد.
آن وقت هم چون جنگ بپایان رسد ، دولتی که فاتح درآمده ایران را طعمه‌ای خواهد شمرد که از چنگال و دهان شیر بیرون آورده است.
آمدیم که دولتها آماده‌ی جنگ نیستند و یا آن را صلاح خود نمی‌دانند ، در آن صورت هم دولت شوروی در شمال نفوذ خود را بسیار ریشه‌دار گردانیده و چون دولت ایران توانای جنگ و لشکرکشی نیست ، انگلیسها بخود حق خواهند داد که در جنوب مقابله بمثل کنند ، و ایران بار دیگر بمنطقه‌های نفوذ منقسم خواهد شد و شیرازه‌ی استقلال این کشور بیکبار از هم خواهد گسیخت.
من نمی‌خواهم همه چیز را پیش‌بینی کنم. خوانندگان خودشان بیندیشند در چنان حالی چه کشاکشها درمیان شمال و جنوب رخ خواهد داد ، چه طعنه‌ها از دو سو به یکدیگر خواهند زد ، در روزنامه‌هاشان چه دشنامها بهم خواهند نوشت. بسود بیگانگان صد رسوایی بسر یکدیگر خواهند آورد. تاریخ استقلال ایران پایان پذیرفته ولی رسواییها قرنها ادامه خواهد داشت.
در این قضیه خطای بزرگ در آنست که بسیاست بیگانه دخالت داده شده. این دخالت دادن خطر را بزرگتر گردانیده. دمکراتها درخواستهاشان بجا یا بیجا ، چرا آن نکردند که صبر کنند تا آرتشهای بیگانه از این کشور بیرون روند و آنگاه هر کاری که می‌خواهند بکنند؟!.. چرا این نفهمیدند که هنگامی که یک دولت دخالت کرد ، دولتهای دیگر در کنار نخواهند ایستاد؟!..
می‌گویند : اگر صبر می‌کردند ، پس از رفتن آرتشهای بیگانه دولت فرصت دم زدن نمی‌داد. می‌گویم : این معنایش آنست که آنها از بودن آرتش شوروی در ایران استفاده کرده‌اند ، این معنایش آنست که بسیاست بیگانه دخالت داده‌اند. این اقرار بمسئولیت آنهاست. آنها خواسته‌اند کار خود را آسان گردانند و کشور را دچار دشواریهای بی‌مانند گردانیده‌اند.
روزنامه‌هایی که طرفداری از آنها می‌کنند بدرفتاریهای صدر و اکثریت مجلس را بمیان می‌کشند. می‌گویم : آنها عنوان نتوانستی بود که دمکراتها باقدامی برخیزند که استقلال کشور را بخطر اندازند. اگر قیام دمکراتها عکس‌العمل رفتار صدرالاشراف و اکثریت مجلس است دیگر بدتر!.. یک دسته چون از دولت فشار دیده‌اند بنابودی کشور کوشیده‌اند!.. اینست معنی آن رفتار.
رویهم‌رفته کسانی که از دولت دل پر دارند از پیشامد خوشحالی می‌نمایند. چنین می‌دانند که انتقامی از دولت کشیده شده. ولی این انتقامی است که از توده کشیده شده. این غائله آسیبهایش همه بتوده خواهد رسید. اگر روز سختی پیش آمد ، وزیران اتومبیلهاشان سوار خواهند شد و خود را بمأمن خواهند رسانید و آسوده زندگی بسر خواهند برد. استقلال ایران هم بود بوده و نبود نبوده. آسیب و گزند را توده‌ی بدبخت خواهند کشید. رنجها همه بهره‌ی اینان خواهد بود.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (سه از هفت)
جای گفتگو نیست که چه دولت شوروی و چه دولتهای انگلیس و آمریکا در این قضیه خودشان منافع دارند. باز جای هیچ گفتگو نیست که آنها منافع خود را بملاحظه‌ی حال ما مقدم خواهند داشت. ما نبایستی کار را بآنجا رسانیم که دیگران دخالت کنند. اکنون که رسانیده‌ایم نباید تصور کنیم سیاستمداران روس و انگلیس و آمریکا تنها دربند ما خواهند بود و سیاستهای مهم و بزرگ خود را فدای منافع ما خواهند گردانید. باید از هر نتیجه‌ای که درآمد گله‌مند نباشیم.
به هر حال از چندیست رشته‌ی روابط سه دولت بسیار تیره شده در حال گسیختن است. آن امیدها که بانجمن سانفرانسیسکو و منشور ملل متفق بسته می‌شد همه بیجا درآمده. جهان بار دیگر با جنگ و خونریزی تهدید می‌شود. کنفرانس وزرای خارجه در لندن با نافیروزی پایان پذیرفت و اکنون همه‌ی چشمها بسوی کنفرانس مسکو دوخته شده ، و در چنین هنگامیست که در کشور ما نیز غائله برپا گردیده و یک موضوع دیگر (یک موضوع حساس) برای اختلاف و رنجش دولتها پیدا شده که جای خطرناک همینجاست.
اکنون اگر دولتها آماده‌ی جنگند و سود خود را در آن می‌بینند ، هرآینه بروی حرفهای خود ایستادگی نموده وارد جنگ خواهند شد و هرآینه ایران یکی از میدانهای کارزار خواهد گردید. در آن حال خدا می‌داند که این کشور آشفته چه صورتی پیدا خواهد کرد و این مردم جنگ‌ندیده و سختی‌نکشیده با چه بدبختیهایی روبرو خواهند شد. خدا می‌داند که چه ویرانیها در شهرها و آبادیها رخ خواهد داد.
آن وقت هم چون جنگ بپایان رسد ، دولتی که فاتح درآمده ایران را طعمه‌ای خواهد شمرد که از چنگال و دهان شیر بیرون آورده است.
آمدیم که دولتها آماده‌ی جنگ نیستند و یا آن را صلاح خود نمی‌دانند ، در آن صورت هم دولت شوروی در شمال نفوذ خود را بسیار ریشه‌دار گردانیده و چون دولت ایران توانای جنگ و لشکرکشی نیست ، انگلیسها بخود حق خواهند داد که در جنوب مقابله بمثل کنند ، و ایران بار دیگر بمنطقه‌های نفوذ منقسم خواهد شد و شیرازه‌ی استقلال این کشور بیکبار از هم خواهد گسیخت.
من نمی‌خواهم همه چیز را پیش‌بینی کنم. خوانندگان خودشان بیندیشند در چنان حالی چه کشاکشها درمیان شمال و جنوب رخ خواهد داد ، چه طعنه‌ها از دو سو به یکدیگر خواهند زد ، در روزنامه‌هاشان چه دشنامها بهم خواهند نوشت. بسود بیگانگان صد رسوایی بسر یکدیگر خواهند آورد. تاریخ استقلال ایران پایان پذیرفته ولی رسواییها قرنها ادامه خواهد داشت.
در این قضیه خطای بزرگ در آنست که بسیاست بیگانه دخالت داده شده. این دخالت دادن خطر را بزرگتر گردانیده. دمکراتها درخواستهاشان بجا یا بیجا ، چرا آن نکردند که صبر کنند تا آرتشهای بیگانه از این کشور بیرون روند و آنگاه هر کاری که می‌خواهند بکنند؟!.. چرا این نفهمیدند که هنگامی که یک دولت دخالت کرد ، دولتهای دیگر در کنار نخواهند ایستاد؟!..
می‌گویند : اگر صبر می‌کردند ، پس از رفتن آرتشهای بیگانه دولت فرصت دم زدن نمی‌داد. می‌گویم : این معنایش آنست که آنها از بودن آرتش شوروی در ایران استفاده کرده‌اند ، این معنایش آنست که بسیاست بیگانه دخالت داده‌اند. این اقرار بمسئولیت آنهاست. آنها خواسته‌اند کار خود را آسان گردانند و کشور را دچار دشواریهای بی‌مانند گردانیده‌اند.
روزنامه‌هایی که طرفداری از آنها می‌کنند بدرفتاریهای صدر و اکثریت مجلس را بمیان می‌کشند. می‌گویم : آنها عنوان نتوانستی بود که دمکراتها باقدامی برخیزند که استقلال کشور را بخطر اندازند. اگر قیام دمکراتها عکس‌العمل رفتار صدرالاشراف و اکثریت مجلس است دیگر بدتر!.. یک دسته چون از دولت فشار دیده‌اند بنابودی کشور کوشیده‌اند!.. اینست معنی آن رفتار.
رویهم‌رفته کسانی که از دولت دل پر دارند از پیشامد خوشحالی می‌نمایند. چنین می‌دانند که انتقامی از دولت کشیده شده. ولی این انتقامی است که از توده کشیده شده. این غائله آسیبهایش همه بتوده خواهد رسید. اگر روز سختی پیش آمد ، وزیران اتومبیلهاشان سوار خواهند شد و خود را بمأمن خواهند رسانید و آسوده زندگی بسر خواهند برد. استقلال ایران هم بود بوده و نبود نبوده. آسیب و گزند را توده‌ی بدبخت خواهند کشید. رنجها همه بهره‌ی اینان خواهد بود.
🌸
✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️
🔸 (شایندگی در چیست؟)
🔸 بخشهای یک تا ده
🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟
🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها
🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»
🔹 بخش چهارم : یک مردمی ، پیش از هر چیز نیازمند «آرمان مشترک»اند
🔹 بخش پنجم : چاره‌ی تفرقه و دسته‌بندیها چیست؟!.
🔹 بخش ششم : آسیبی که اختلاف عقیده به ایرانیان می‌زند
🔹 بخش هفتم : اتحاد ، نخستین گامِ کوشش
🔹 بخش هشتم : موانع اتحاد در ایران
🔹 بخش نهم : راه نمودن است یا گمراه گردانیدن؟
🔹 بخش دهم : باید آلودگیهای توده را دانست
👈 فهرست بخشها
🌸
🔸 (شایندگی در چیست؟)
🔸 بخشهای یک تا ده
🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟
🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها
🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»
🔹 بخش چهارم : یک مردمی ، پیش از هر چیز نیازمند «آرمان مشترک»اند
🔹 بخش پنجم : چاره‌ی تفرقه و دسته‌بندیها چیست؟!.
🔹 بخش ششم : آسیبی که اختلاف عقیده به ایرانیان می‌زند
🔹 بخش هفتم : اتحاد ، نخستین گامِ کوشش
🔹 بخش هشتم : موانع اتحاد در ایران
🔹 بخش نهم : راه نمودن است یا گمراه گردانیدن؟
🔹 بخش دهم : باید آلودگیهای توده را دانست
👈 فهرست بخشها
🌸
Telegram
کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️
🔸 (شایندگی در چیست؟)
در روزهای آینده یک رشته نوشته‌هایی در زمینه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان و ارتباط آن با درماندگیهای کشور در این کانال خواهیم آورد.
این نوشته‌ها پاسخی است به پرسشهای زیر :
ــ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی…
🔸 (شایندگی در چیست؟)
در روزهای آینده یک رشته نوشته‌هایی در زمینه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان و ارتباط آن با درماندگیهای کشور در این کانال خواهیم آورد.
این نوشته‌ها پاسخی است به پرسشهای زیر :
ــ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی…
📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید
🖌 احمد کسروی
🔸 پیوستها : درباره‌ی «انتقاد لفظی» (تکه‌ی یک از چهار)
آقای مدیر در مجله‌ی گرامیتان مقاله‌ای بعنوان «انتقاد لفظی» چاپ شده که نویسنده‌ی مقاله بر برخی عبارتهای من در مقاله‌ی «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» ، که در شماره‌ی هفتم ارمغان چاپ یافته ، خرده گرفته است. اگرچه پوشیده داشتن نویسنده‌ی مقاله نام خود را [1] و برخی قرائن دیگر می‌رساند که مقصود عمده‌ی نویسنده‌ی مزبور نیش زدن و آزار رساندن است و می‌خواهد از این راه از اهمیت آن تاریخچه بکاهد و با این حال بهتر آن بود که من خاموشی می‌گزیدم ولی برای اینکه خاموشی من دلیل صحت انتقاد شمرده نشود باین جواب مختصر مبادرت می‌نمایم :
بیانات آقای منتقد تا آنجا که در شماره‌ی دوم چاپ یافته یا رشته خیالات بی‌برهان است و تنها دلیلی که بر گفته‌های خود یاد می‌نماید حکم ذوق و سلیقه است ، با آنکه هر کس می‌تواند هر مطلبی را که می‌خواهد ادعا نموده و بی‌انصافانه مدعی شود که گفته‌ی او موافق ذوق و سلیقه است. مثلاً بعقیده‌ی آقای منتقد در کلمه‌ی «صفحه‌ها» چون «ح» و «ﻫ» پی هم می‌افتد بر خلاف ذوق و سلیقه است و بهتر است که بجای آن «صفحات» بنویسم. من از آقای منتقد می‌پرسم : پیش از آنکه تازیکان به ایران بیایند و قواعد عربی که از جمله‌ی آنها جمع به «ات» است داخل زبان فارسی شود ایرانیان در نظیر این مورد چه می‌کردند؟! اگر بگویند در آن زمان «صفحه» نبود می‌گویم اگر «صفحه» نبود «دیه» بود و صدها امثال آن نیز بود ـ آیا در جمع این کلمات چه می‌کردند؟! خوب بود آقای منتقد تنها پیش قاضی نرفته و در کتاب ابن‌بلخی و دیگران می‌دید که «دیه» را به «دیهها» جمیع بسته است و هرگز خلاف ذوق هم نیست.
آقای منتقد می‌گوید بجای کلمه‌ی معاصر ، «همروزگار» گفتن بر خلاف ذوق است ولی همعصر گفتن عیب ندارد. اگر مقصود او این است که «روزگار» بمعنی «عصر» نیست اشتباه لغوی کرده و اگر می‌فرماید «روزگار» چون کلمه‌ی پارسی است از این جهت بر خلاف ذوق است باید گفت عیب در ذوق آقای منتقد است.
آقای منتقد زیرکی کرده معنی‌ای را که خود من برای کلمه‌ی «نگاردن» یا «نگاشتن» نوشته‌ام برداشته وسیله‌ی انتقاد بر خودم قرار داده است. من آقای منتقد را با آنکه او نام خود را پوشیده داشته است می‌شناسم و می‌دانم که سالها روزنامه‌نگار بوده ، از ایشان می‌پرسم که آیا در آنهمه مقاله‌های خود که در مدت چندین سال روزنامه‌نگاری چاپ نموده یکجا هست که کلمه‌ی «نگاردن» را بمعنی اصلی آن که نقش کردن است بکار برده باشند؟! اگر آقای منتقد چنین نوشته‌ای از خود نشان دادند خوب ، وگرنه سخن کسی را از دهانش قاپیدن و بر خود او وسیله‌ی حمله قرار دادن کمال بی‌انصافی است.
آقای منتقد در چند جا نسبت خلاف نزاکت (!) بمن داده ، این هم نظیر فرمایشهای دیگرشان است که بهیچ گونه دلیل مقرون نیست و مقصود نیش زدن و آزار است! آیا گفتن اینکه تاریخچه‌ی شیر و خورشید را کسی تاکنون ندانسته و ننوشته است بر خلاف نزاکت است! اگر این سخن مطابق واقع نیست خوب است آقای منتقد کسی را نشان دهد که تاکنون یک سطر درباره‌ی تاریخچه‌ی شیر و خورشید بدانسان که من کشف کرده و نوشته‌ام نوشته است! یا اگر سخن من راست و درست است برای چه باید گفت بر خلاف نزاکت است؟!
خلاصه آنکه بیانات آقای منتقد بخطابه و هجو شاعرانه بیشتر شباهت دارد تا به یک رشته انتقادات علمی یا ادبی و از اینجاست که من صرفه‌ی خود نمی‌بینم که در قبال یکایک ایرادهای ایشان جواب بنگارم و این مختصر را برای آن نوشتم که خاموشی مایه‌ی اشتباه دیگران نباشد. [2]
پانوشتها :
1ـ همچنانکه شادروان کسروی گمان برده بود و سپس نیز دانسته شد نویسنده‌ی «انتقاد لفظی» ملک الشعراء بهار بوده و نام خود را پوشیده داشته است. ـ یحیای ذکاء
2ـ آرمان ، شماره‌ی 3 ، بهمن 1309
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 پیوستها : درباره‌ی «انتقاد لفظی» (تکه‌ی یک از چهار)
آقای مدیر در مجله‌ی گرامیتان مقاله‌ای بعنوان «انتقاد لفظی» چاپ شده که نویسنده‌ی مقاله بر برخی عبارتهای من در مقاله‌ی «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» ، که در شماره‌ی هفتم ارمغان چاپ یافته ، خرده گرفته است. اگرچه پوشیده داشتن نویسنده‌ی مقاله نام خود را [1] و برخی قرائن دیگر می‌رساند که مقصود عمده‌ی نویسنده‌ی مزبور نیش زدن و آزار رساندن است و می‌خواهد از این راه از اهمیت آن تاریخچه بکاهد و با این حال بهتر آن بود که من خاموشی می‌گزیدم ولی برای اینکه خاموشی من دلیل صحت انتقاد شمرده نشود باین جواب مختصر مبادرت می‌نمایم :
بیانات آقای منتقد تا آنجا که در شماره‌ی دوم چاپ یافته یا رشته خیالات بی‌برهان است و تنها دلیلی که بر گفته‌های خود یاد می‌نماید حکم ذوق و سلیقه است ، با آنکه هر کس می‌تواند هر مطلبی را که می‌خواهد ادعا نموده و بی‌انصافانه مدعی شود که گفته‌ی او موافق ذوق و سلیقه است. مثلاً بعقیده‌ی آقای منتقد در کلمه‌ی «صفحه‌ها» چون «ح» و «ﻫ» پی هم می‌افتد بر خلاف ذوق و سلیقه است و بهتر است که بجای آن «صفحات» بنویسم. من از آقای منتقد می‌پرسم : پیش از آنکه تازیکان به ایران بیایند و قواعد عربی که از جمله‌ی آنها جمع به «ات» است داخل زبان فارسی شود ایرانیان در نظیر این مورد چه می‌کردند؟! اگر بگویند در آن زمان «صفحه» نبود می‌گویم اگر «صفحه» نبود «دیه» بود و صدها امثال آن نیز بود ـ آیا در جمع این کلمات چه می‌کردند؟! خوب بود آقای منتقد تنها پیش قاضی نرفته و در کتاب ابن‌بلخی و دیگران می‌دید که «دیه» را به «دیهها» جمیع بسته است و هرگز خلاف ذوق هم نیست.
آقای منتقد می‌گوید بجای کلمه‌ی معاصر ، «همروزگار» گفتن بر خلاف ذوق است ولی همعصر گفتن عیب ندارد. اگر مقصود او این است که «روزگار» بمعنی «عصر» نیست اشتباه لغوی کرده و اگر می‌فرماید «روزگار» چون کلمه‌ی پارسی است از این جهت بر خلاف ذوق است باید گفت عیب در ذوق آقای منتقد است.
آقای منتقد زیرکی کرده معنی‌ای را که خود من برای کلمه‌ی «نگاردن» یا «نگاشتن» نوشته‌ام برداشته وسیله‌ی انتقاد بر خودم قرار داده است. من آقای منتقد را با آنکه او نام خود را پوشیده داشته است می‌شناسم و می‌دانم که سالها روزنامه‌نگار بوده ، از ایشان می‌پرسم که آیا در آنهمه مقاله‌های خود که در مدت چندین سال روزنامه‌نگاری چاپ نموده یکجا هست که کلمه‌ی «نگاردن» را بمعنی اصلی آن که نقش کردن است بکار برده باشند؟! اگر آقای منتقد چنین نوشته‌ای از خود نشان دادند خوب ، وگرنه سخن کسی را از دهانش قاپیدن و بر خود او وسیله‌ی حمله قرار دادن کمال بی‌انصافی است.
آقای منتقد در چند جا نسبت خلاف نزاکت (!) بمن داده ، این هم نظیر فرمایشهای دیگرشان است که بهیچ گونه دلیل مقرون نیست و مقصود نیش زدن و آزار است! آیا گفتن اینکه تاریخچه‌ی شیر و خورشید را کسی تاکنون ندانسته و ننوشته است بر خلاف نزاکت است! اگر این سخن مطابق واقع نیست خوب است آقای منتقد کسی را نشان دهد که تاکنون یک سطر درباره‌ی تاریخچه‌ی شیر و خورشید بدانسان که من کشف کرده و نوشته‌ام نوشته است! یا اگر سخن من راست و درست است برای چه باید گفت بر خلاف نزاکت است؟!
خلاصه آنکه بیانات آقای منتقد بخطابه و هجو شاعرانه بیشتر شباهت دارد تا به یک رشته انتقادات علمی یا ادبی و از اینجاست که من صرفه‌ی خود نمی‌بینم که در قبال یکایک ایرادهای ایشان جواب بنگارم و این مختصر را برای آن نوشتم که خاموشی مایه‌ی اشتباه دیگران نباشد. [2]
پانوشتها :
1ـ همچنانکه شادروان کسروی گمان برده بود و سپس نیز دانسته شد نویسنده‌ی «انتقاد لفظی» ملک الشعراء بهار بوده و نام خود را پوشیده داشته است. ـ یحیای ذکاء
2ـ آرمان ، شماره‌ی 3 ، بهمن 1309
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (چهار از هفت)
گاهی می‌بینم در روزنامه‌ها قیام شادروان شیخ محمد خیابانی را پیش کشیده چنین وا‌می‌نمایند که این پیشامد نظیر قیام خیابانی ، بلکه دنباله‌ی همان قیام است. من خوشوقتم که شرح حال خیابانی در کتاب «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» بتفصیل نوشته شده. خوشوقتم کتابی هست که خوانندگان مراجعه کنند و از حقیقت آن قضیه آگاه گردند.
باید گفت : اولاً مرحوم خیابانی هم مقصد روشنی نداشت و تنها آن می‌خواست که اقتداری بدست آورد. ما اگر بخواهیم خوشگمانی نماییم باید بگوییم خیابانی می‌خواست نیرویی بدست آورد ، و پس از آن باصلاحاتی (اصلاحاتی که نقشهای برایش نکشیده بود) بپردازد.
به هر حال خیابانی چون از پیشروان آزادیخواهان آغاز مشروطه بود و احترامی داشت ، و آنگاه کشته شد و جان خود را در راه تلاشهای آزادیخواهانه باخت ، کسی نخواست درباره‌ی قیام او از روی دقت بداوری برخیزد. وگرنه قیام خیابانی نیز ، با آن حال که می‌بود و برای آذربایجان استقلال درونی می‌خواست ، به نتیجه‌ی درستی نتوانستی رسید.
ثانیاً در قیام خیابانی پای سیاست بیگانه درمیان نبود و بیم دخالت دولتها و رخ دادن جنگ و خونریزی درمیان آنها یا تقسیم ایران بمناطق نفوذ که نتیجه‌ی لاینفک این قیام دمکراتهاست نمی‌رفت. به هر حال دو موضوع باهم یکی نیست و این پیشامد را بقضیه‌ی خیابانی قیاس نتوان کرد.
کسانی هم اتازونی [Etãzuni] یا کشورهای متحده‌ی آمریکای شمالی را مثل آورده می‌گویند : چه مانعی دارد که چنانکه در اتازونی هست ، در ایران هم استانها در کارهای داخلی مستقل گردیده ولی در سیاست خارجی و در تشکیل آرتش و در قوه‌ی مقننه باهم اتحاد نمایند و ایران بحال خود بماند؟..
می‌گویم : شما نمی‌توانید ایران را با حال آشفته‌ی امروزی و با موقعیتی که از نظر سیاست پیدا کرده با اتازونی به یک ترازو گزارید. درمیانه جدایی بسیار است :
نخست مردم آمریکا رشد سیاسی دارند و می‌دانند چه می‌کنند.
دوم حس میهن‌پرستی و علاقه‌مندی باستقلال و آزادی درمیان آنها بسیار نیرومند است و از جدایی میان استانها بیم بهم خوردن کشور نمی‌رود.
سوم اتازونی ماننده‌ی ایران درمیان دو سیاست مهیب واقع نشده در اختیار هر ترتیبی برای کشور خود آزاد است.
به هر حال در کار مردم اتازونی بیگانگان دخالت ندارند و در این پیشامد ایران ، در آشکار و نهان ، دخالتهایی از سوی بیگانگان رفته و می‌رود.
من هیچ مانعی نمی‌دانم که ایرانیان پس از آنکه بآلودگیهای خود چاره کردند و در توده رشد سیاسی پدید آمد و بیم از دخالت بیگانگان درمیان نبود ، یک روز نمایندگان از استانها بمرکز بیایند و انجمن برپا گردانیده باهم نشینند و از روی فهم و بینش و دلسوزی به شور پردازند و اگر صلاح دیدند استانها را در کارهای درونی آزاد گردانند. با این شرایط هیچ مانعی نیست و نتواند بود. همه‌ی تشکیلات و تنظیمات برای آبادی کشور و آسایش مردم است. اگر روزی صلاح در آن دیده شد چرا باید نکنند؟!..
ولی اکنون از آن شرایط هیچ کدام نیست. امروز با حال کنونی قیام کردن و برای آذربایجان استقلال داخلی درست کردن نتیجه‌اش آن خواهد بود که شرح دادم و دوباره نباید شرح دهم. امروز این رفتار استقلال ایران را بهم زدنست ، تاریخ چند هزارساله‌ی این کشور را بپایان رسانیدن است.
امروز در ایران ، اگر انجمنی از مردان دوراندیش و دلسوز ، برای گفتگو از حال توده و کشور تشکیل یابد ، آنچه سخنش هم بمیان نخواهد آمد برای استانها استقلال داخلی خواستنست. امروز صد مسئله مهمتر از آن درمیانست.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 5ـ حزب دمکرات آذربایجان : (چهار از هفت)
گاهی می‌بینم در روزنامه‌ها قیام شادروان شیخ محمد خیابانی را پیش کشیده چنین وا‌می‌نمایند که این پیشامد نظیر قیام خیابانی ، بلکه دنباله‌ی همان قیام است. من خوشوقتم که شرح حال خیابانی در کتاب «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» بتفصیل نوشته شده. خوشوقتم کتابی هست که خوانندگان مراجعه کنند و از حقیقت آن قضیه آگاه گردند.
باید گفت : اولاً مرحوم خیابانی هم مقصد روشنی نداشت و تنها آن می‌خواست که اقتداری بدست آورد. ما اگر بخواهیم خوشگمانی نماییم باید بگوییم خیابانی می‌خواست نیرویی بدست آورد ، و پس از آن باصلاحاتی (اصلاحاتی که نقشهای برایش نکشیده بود) بپردازد.
به هر حال خیابانی چون از پیشروان آزادیخواهان آغاز مشروطه بود و احترامی داشت ، و آنگاه کشته شد و جان خود را در راه تلاشهای آزادیخواهانه باخت ، کسی نخواست درباره‌ی قیام او از روی دقت بداوری برخیزد. وگرنه قیام خیابانی نیز ، با آن حال که می‌بود و برای آذربایجان استقلال درونی می‌خواست ، به نتیجه‌ی درستی نتوانستی رسید.
ثانیاً در قیام خیابانی پای سیاست بیگانه درمیان نبود و بیم دخالت دولتها و رخ دادن جنگ و خونریزی درمیان آنها یا تقسیم ایران بمناطق نفوذ که نتیجه‌ی لاینفک این قیام دمکراتهاست نمی‌رفت. به هر حال دو موضوع باهم یکی نیست و این پیشامد را بقضیه‌ی خیابانی قیاس نتوان کرد.
کسانی هم اتازونی [Etãzuni] یا کشورهای متحده‌ی آمریکای شمالی را مثل آورده می‌گویند : چه مانعی دارد که چنانکه در اتازونی هست ، در ایران هم استانها در کارهای داخلی مستقل گردیده ولی در سیاست خارجی و در تشکیل آرتش و در قوه‌ی مقننه باهم اتحاد نمایند و ایران بحال خود بماند؟..
می‌گویم : شما نمی‌توانید ایران را با حال آشفته‌ی امروزی و با موقعیتی که از نظر سیاست پیدا کرده با اتازونی به یک ترازو گزارید. درمیانه جدایی بسیار است :
نخست مردم آمریکا رشد سیاسی دارند و می‌دانند چه می‌کنند.
دوم حس میهن‌پرستی و علاقه‌مندی باستقلال و آزادی درمیان آنها بسیار نیرومند است و از جدایی میان استانها بیم بهم خوردن کشور نمی‌رود.
سوم اتازونی ماننده‌ی ایران درمیان دو سیاست مهیب واقع نشده در اختیار هر ترتیبی برای کشور خود آزاد است.
به هر حال در کار مردم اتازونی بیگانگان دخالت ندارند و در این پیشامد ایران ، در آشکار و نهان ، دخالتهایی از سوی بیگانگان رفته و می‌رود.
من هیچ مانعی نمی‌دانم که ایرانیان پس از آنکه بآلودگیهای خود چاره کردند و در توده رشد سیاسی پدید آمد و بیم از دخالت بیگانگان درمیان نبود ، یک روز نمایندگان از استانها بمرکز بیایند و انجمن برپا گردانیده باهم نشینند و از روی فهم و بینش و دلسوزی به شور پردازند و اگر صلاح دیدند استانها را در کارهای درونی آزاد گردانند. با این شرایط هیچ مانعی نیست و نتواند بود. همه‌ی تشکیلات و تنظیمات برای آبادی کشور و آسایش مردم است. اگر روزی صلاح در آن دیده شد چرا باید نکنند؟!..
ولی اکنون از آن شرایط هیچ کدام نیست. امروز با حال کنونی قیام کردن و برای آذربایجان استقلال داخلی درست کردن نتیجه‌اش آن خواهد بود که شرح دادم و دوباره نباید شرح دهم. امروز این رفتار استقلال ایران را بهم زدنست ، تاریخ چند هزارساله‌ی این کشور را بپایان رسانیدن است.
امروز در ایران ، اگر انجمنی از مردان دوراندیش و دلسوز ، برای گفتگو از حال توده و کشور تشکیل یابد ، آنچه سخنش هم بمیان نخواهد آمد برای استانها استقلال داخلی خواستنست. امروز صد مسئله مهمتر از آن درمیانست.
🌸
📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید
🖌 احمد کسروی
🔸 پیوستها : درباره‌ی «انتقاد لفظی» (تکه‌ی دو از چهار)
جواب انتقاد لفظی
آقای مدیر مقاله‌هایی که بقلم من بعنوان «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» در مجله‌ی گرامی ارمغان چاپ یافت اگر شماره‌ی دوم مجله‌ی آرمان را خوانده باشید مقاله‌ای در آنجا زیر عنوان «انتقاد لفظى» راجع بآن مقاله‌ها نگارش یافته است.
نویسنده‌ی مقاله نام خود را پوشیده داشته و بقول آقای مدیر آرمان یکی از فضلاست. و چون در مباحثه و مناظره شناختن متناظرین در احساسات خوانندگان و شنوندگان و در قضاوتی که خواهند کرد دخالت دارد بسیار ممنون بودم اگر آقای منتقد نام خود را آشکار می‌ساخت ، و شاید در آن صورت من از زحمت دفاع بی‌نیاز می‌شدم ولی چه باید کرد که او بخاطر همین پیش‌بینی نام خود را پنهان داشته و مرا هم روا نیست که پرده از روی نام او بردارم فقط در مقدمه‌ی دفاع شمه‌ای از مزایای علمی او را برای خوانندگان نشانه‌ی شناسایی قرار می‌دهم :
آقای فاضل منتقد آن کسی است که داستان خرابی «پمپئی» ، شهر معروف ایتالیا را از آتشفشان ، از زبانها شنیده و پنداشته بود که پمپئی نام کوهی است که آن آتشفشانی را کرده و بهمین مضمون شعر ساخته و منتشر کرد.
در روزنامه‌ی خود [1] مقاله‌ای درباره‌ی «سوسیالیست و سوسیالیزم» نوشت و در همه جا آن را بجای این و این را بجای آن بکار برده و مثلاً نظایر این عبارت را نوشته بود : «سوسیالیست یکی از مهمترین مسلکهاست و سوسیالیزم‌ها در همه جا قوت و نفوذ دارند». او چون یکی روزنامه‌های آن وقت مقاله‌ای زیر عنوان «بیسوادی» نوشته و بر این غلط شگفت ایراد گرفت ، گناه را بگردن مطبعه‌ی بیچاره انداخت. کسی است که فرق میانه‌ی دو مصدر «گرویدن» و «گرائیدن» نگزارده و بر یکی از مؤلفان خرده گرفت که چرا او نوشته : «بسوی او گرائیدند» و بایستی بنویسد : «گرویدند»!.
کسی است که اخیراً بمناسبت چند شب رفتن بمجلس درس هرتسفلد آلمانی داعیه‌ی «پهلوى»دانی هم پیدا کرده ولی من دلیلهای کتبی از او دارم که متأسفانه الفباى پهلوى را هم درست بلد نیست ، بدین تفصیل که چندی پیش یک جلد کتاب پهلوی از من بعاریت گرفت و پس از استرداد کناره‌های کتاب را پر از حواشی دیدم که با خط خود نوشته و برخی جمله‌های آسان را معنی نموده و در هر سطر اشتباهاتی مرتکب شده که هر کس دو هفته مشغول یاد گرفتن پهلوی شده باشد از آن غلطها مصون است. مثلاً : کلمه‌ی «شلم» را که کلمه‌ای است آرامی و با «سلام» عربی از یک ماده و به یک معنی است و در پهلوی بجای «درود» فارسی بکار می‌رود و بسیار معروف است که هر نوآموزی آن را می‌شناسد «شرم» خوانده و در هر کجا که باین کلمه برخورده در حاشیه کلمه‌ی «شرم» نوشته است ، بی‌آنکه ملاحظه‌ی مناسبت را بنماید و نیز در آخر رساله نوشته «فرجامیت په دروت» او در زیرش نوشته «فرجامید به شرم»(!). نیز کلمه‌ی «برات» را ، که بمعنی برادر و بسیار معروف است ، برات بمعنی سند و حواله خوانده و چون جمله درست نشده در حاشیه نوشته که بجای این کلمه ظاهراً «بخت» درست می‌باشد. نیز کلمه‌ی «اهراو» را که بمعنی پاک و پرهیزکار است و در پهلوی بسیار بکار می‌رود ، او «آرایش»! خوانده و این جمله را که می‌نویسد «فرزند اهراو ویه است» او غلط پنداشته با تصرفی از پیش خود اینطور ترجمه نموده : «فرزند و آرایش خوب است».
همچنین کلمه‌ی «سرى» را که آرامی و در پهلوی بجای کلمه‌ی «بد» نوشته می‌شود و بسیار شایع است او از کلمه‌ی «سر» تازی گرفته و «بلندتر» و «برتر» معنی کرده و نوشته که «سری» بمعنی «برتر» در ادبیات قدیم معروف بوده است در صورتی که چنین نیست و از اینگونه اشتباهات در حاشیه‌ی آن کتاب بخط آقای فاضل بسیار است و معلوم نیست برای چه در فنی که تازه بیاد گرفتن آن پرداخته زحمت اینهمه تحقیقات علمی را بر خود آسان ساخته؟! گذشته از آنکه کتاب در پیش او امانت بوده و طریق استفاده از یک کتاب امانتی چنین نیست!
آری آقای فاضل معاصر بر «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» من انتقاد نوشته ، انتقادی پر از نیش و اگرچه من جواب مختصری نوشته و برای چاپ در مجله‌ی آرمان فرستادم ولی چون اصل تاریخچه در مجله‌ی ارمغان چاپ یافته و حقش این است که جواب انتقادات نیز در این مجله داده شود این است که بدین شرح پرداخته‌ام ، و چون انتقادات آقای فاضل مفصل و دراز است که جواب یکایک آنها مجال وسیعتری لازم دارد وآنگاه باعث تضییع اوراق مجله است این است که تنها جواب دو سه فقره از آن انتقادات را نوشته حکمیت را بآقای مدیر دانشمند ارمغان وامی‌گزارم و البته ماهیت دیگر انتقادات هم از این جوابها مفهوم خواهد شد.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 پیوستها : درباره‌ی «انتقاد لفظی» (تکه‌ی دو از چهار)
جواب انتقاد لفظی
آقای مدیر مقاله‌هایی که بقلم من بعنوان «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» در مجله‌ی گرامی ارمغان چاپ یافت اگر شماره‌ی دوم مجله‌ی آرمان را خوانده باشید مقاله‌ای در آنجا زیر عنوان «انتقاد لفظى» راجع بآن مقاله‌ها نگارش یافته است.
نویسنده‌ی مقاله نام خود را پوشیده داشته و بقول آقای مدیر آرمان یکی از فضلاست. و چون در مباحثه و مناظره شناختن متناظرین در احساسات خوانندگان و شنوندگان و در قضاوتی که خواهند کرد دخالت دارد بسیار ممنون بودم اگر آقای منتقد نام خود را آشکار می‌ساخت ، و شاید در آن صورت من از زحمت دفاع بی‌نیاز می‌شدم ولی چه باید کرد که او بخاطر همین پیش‌بینی نام خود را پنهان داشته و مرا هم روا نیست که پرده از روی نام او بردارم فقط در مقدمه‌ی دفاع شمه‌ای از مزایای علمی او را برای خوانندگان نشانه‌ی شناسایی قرار می‌دهم :
آقای فاضل منتقد آن کسی است که داستان خرابی «پمپئی» ، شهر معروف ایتالیا را از آتشفشان ، از زبانها شنیده و پنداشته بود که پمپئی نام کوهی است که آن آتشفشانی را کرده و بهمین مضمون شعر ساخته و منتشر کرد.
در روزنامه‌ی خود [1] مقاله‌ای درباره‌ی «سوسیالیست و سوسیالیزم» نوشت و در همه جا آن را بجای این و این را بجای آن بکار برده و مثلاً نظایر این عبارت را نوشته بود : «سوسیالیست یکی از مهمترین مسلکهاست و سوسیالیزم‌ها در همه جا قوت و نفوذ دارند». او چون یکی روزنامه‌های آن وقت مقاله‌ای زیر عنوان «بیسوادی» نوشته و بر این غلط شگفت ایراد گرفت ، گناه را بگردن مطبعه‌ی بیچاره انداخت. کسی است که فرق میانه‌ی دو مصدر «گرویدن» و «گرائیدن» نگزارده و بر یکی از مؤلفان خرده گرفت که چرا او نوشته : «بسوی او گرائیدند» و بایستی بنویسد : «گرویدند»!.
کسی است که اخیراً بمناسبت چند شب رفتن بمجلس درس هرتسفلد آلمانی داعیه‌ی «پهلوى»دانی هم پیدا کرده ولی من دلیلهای کتبی از او دارم که متأسفانه الفباى پهلوى را هم درست بلد نیست ، بدین تفصیل که چندی پیش یک جلد کتاب پهلوی از من بعاریت گرفت و پس از استرداد کناره‌های کتاب را پر از حواشی دیدم که با خط خود نوشته و برخی جمله‌های آسان را معنی نموده و در هر سطر اشتباهاتی مرتکب شده که هر کس دو هفته مشغول یاد گرفتن پهلوی شده باشد از آن غلطها مصون است. مثلاً : کلمه‌ی «شلم» را که کلمه‌ای است آرامی و با «سلام» عربی از یک ماده و به یک معنی است و در پهلوی بجای «درود» فارسی بکار می‌رود و بسیار معروف است که هر نوآموزی آن را می‌شناسد «شرم» خوانده و در هر کجا که باین کلمه برخورده در حاشیه کلمه‌ی «شرم» نوشته است ، بی‌آنکه ملاحظه‌ی مناسبت را بنماید و نیز در آخر رساله نوشته «فرجامیت په دروت» او در زیرش نوشته «فرجامید به شرم»(!). نیز کلمه‌ی «برات» را ، که بمعنی برادر و بسیار معروف است ، برات بمعنی سند و حواله خوانده و چون جمله درست نشده در حاشیه نوشته که بجای این کلمه ظاهراً «بخت» درست می‌باشد. نیز کلمه‌ی «اهراو» را که بمعنی پاک و پرهیزکار است و در پهلوی بسیار بکار می‌رود ، او «آرایش»! خوانده و این جمله را که می‌نویسد «فرزند اهراو ویه است» او غلط پنداشته با تصرفی از پیش خود اینطور ترجمه نموده : «فرزند و آرایش خوب است».
همچنین کلمه‌ی «سرى» را که آرامی و در پهلوی بجای کلمه‌ی «بد» نوشته می‌شود و بسیار شایع است او از کلمه‌ی «سر» تازی گرفته و «بلندتر» و «برتر» معنی کرده و نوشته که «سری» بمعنی «برتر» در ادبیات قدیم معروف بوده است در صورتی که چنین نیست و از اینگونه اشتباهات در حاشیه‌ی آن کتاب بخط آقای فاضل بسیار است و معلوم نیست برای چه در فنی که تازه بیاد گرفتن آن پرداخته زحمت اینهمه تحقیقات علمی را بر خود آسان ساخته؟! گذشته از آنکه کتاب در پیش او امانت بوده و طریق استفاده از یک کتاب امانتی چنین نیست!
آری آقای فاضل معاصر بر «تاریخچه‌ی شیر و خورشید» من انتقاد نوشته ، انتقادی پر از نیش و اگرچه من جواب مختصری نوشته و برای چاپ در مجله‌ی آرمان فرستادم ولی چون اصل تاریخچه در مجله‌ی ارمغان چاپ یافته و حقش این است که جواب انتقادات نیز در این مجله داده شود این است که بدین شرح پرداخته‌ام ، و چون انتقادات آقای فاضل مفصل و دراز است که جواب یکایک آنها مجال وسیعتری لازم دارد وآنگاه باعث تضییع اوراق مجله است این است که تنها جواب دو سه فقره از آن انتقادات را نوشته حکمیت را بآقای مدیر دانشمند ارمغان وامی‌گزارم و البته ماهیت دیگر انتقادات هم از این جوابها مفهوم خواهد شد.
👇
فقره‌ی دوم از انتقادات آقای فاضل این است که در کلمه‌ی «صفحه‌ها» که من در عبارات خود بکار برده‌ام چون حاء و هاء دو حرف قریب‌المخرجند این کلمه خالی از فصاحت می‌باشد و می‌گوید از اینجاست که فضلای ایرانی (!) بجای این کلمه همیشه «صفحات» نوشته‌اند. من از آقای فاضل می‌پرسم که پیش از درآمدن تازیان به ایران که جمع با «ات» در زبان فارسی معمول نبود ایرانیان در جمع کلمه‌ی «دیه» و امثال آن چه می‌کردند که دو «هاء» یکجا جمع نشده و کلمه از فصاحت درنرود؟ خوب بود آقای فاضل بعضی از کتابهای قدیم را خوانده و می‌دید که ابن‌بلخی و دیگران همیشه کلمه‌ی «دیه» را با «ها» جمع بسته و «دیهها» نوشته‌اند و دو هاء پهلوى هم افتاده و خلاف فصاحت هم نشده است!
فقره‌ی سوم انتقادات فاضل محترم باین خلاصه است که «نگاشتن» بمعنی نقش کردن است و برای چه من و دیگران بمعنی نوشتن بکار می‌بریم. من در همان مقاله صریح نوشته‌ام که نگاشتن در اصل بمعنی نقش کردن است و گویا فاضل منتقد از آن نوشته باین معنی پی برده و از سخن خودم ایراد بر نوشته‌هایم درست کرده است. ولی باید این نکته را هم بداند که «نگاشتن» اگرچه در اصل بمعنی «نقش کردن» بوده ولی بمعنی نوشتن هم بسیار بکار رفته و حقیقت ثانوی شده است زیرا نوشتن هم نوعی از نقش کردن است. در فرهنگها نیز این معنی را با معنی نقش کردن باهم برای کلمه‌ی نگاشتن قید نموده‌اند.
در این قسمت از عبارات آقای فاضل برخی جمله‌هاست که راستی من از مقصود ایشان سر درنمی‌آورم ، مثلاً می‌نویسند : «این لغت در این اواخر مانند لغات بسیاری که معنی اصلی را در طی تحولات زمان و مکان از دست داده معنی تازه می‌گیرند از معنی اصلی منحرف شده است و روزنامه‌نگاران (!) آن را بمعنی نویسندگی آورده و «جریده‌نگار» ، «نگارنده» و غیره از آن برخاسته است. ولی چون روزنامه خود یا چیز مصنوع و ساخته شده است می‌توان فقط در همان مورد لفظ نگارنده را بمورد شمرد.» چنانکه گفتم من معنی این عبارات را نمی‌فهمم گویا مقصود آقای فاضل این باشد که روزنامه‌نگار یعنی «روزنامه‌ساز» نه روزنامه‌نویس ، و الا معنی دیگری از عبارات ایشان فهمیده نمی‌شود!
در فقره‌ی هفتم ایراد می‌گیرد که چرا من گفته‌ام تاریخچه‌ی شیر و خورشید را تاکنون کسی نمی‌دانست ، می‌گوید البته کسانی که کتاب ابن‌العبری را خوانده‌اند تاریخچه‌ی مزبور را دانسته‌اند!. در این ایراد آقای فاضل درست ثابت نموده که مقصود او جز نیش زدن نمی‌باشد وگرنه این موضوع چه ربطی بانتقادات لفظی دارد؟! وآنگاه درباره‌ی تاریخچه‌ی شیر و خورشید این سابقه در کار است که از مدتها پیش وزارت معارف در صدد جستجوی این تاریخچه بوده و از کسانی که با آن وزارتخانه ارتباط دارند می‌خواسته است که چنین تاریخچه‌ای را بنویسند ولی چون کسی آگاهی از روی مدارک تاریخی نداشته است این تاریخچه نوشته نشده با اینحال آیا یک دنیا غرابت ندارد که آقای فاضل انکار محسوسات نموده مدعی می‌شود که تاریخچه‌ی شیر و خورشید را کسان بسیار می‌دانستند؟! گذشته از آن مگر من همه‌ی تاریخچه را از کتاب ابن‌عبری برداشته‌ام که هر کسی آن را خوانده از مطالب من با خبر بوده باشد؟ مطالبی که من در آن تاریخچه نوشته‌ام نتیجه‌ی زحمت هشت سال تتبع و جستجو است که از جمله یک پاره‌ای مطلب را از کتاب ابن‌عبری بدست آورده‌ام.
👇
فقره‌ی سوم انتقادات فاضل محترم باین خلاصه است که «نگاشتن» بمعنی نقش کردن است و برای چه من و دیگران بمعنی نوشتن بکار می‌بریم. من در همان مقاله صریح نوشته‌ام که نگاشتن در اصل بمعنی نقش کردن است و گویا فاضل منتقد از آن نوشته باین معنی پی برده و از سخن خودم ایراد بر نوشته‌هایم درست کرده است. ولی باید این نکته را هم بداند که «نگاشتن» اگرچه در اصل بمعنی «نقش کردن» بوده ولی بمعنی نوشتن هم بسیار بکار رفته و حقیقت ثانوی شده است زیرا نوشتن هم نوعی از نقش کردن است. در فرهنگها نیز این معنی را با معنی نقش کردن باهم برای کلمه‌ی نگاشتن قید نموده‌اند.
در این قسمت از عبارات آقای فاضل برخی جمله‌هاست که راستی من از مقصود ایشان سر درنمی‌آورم ، مثلاً می‌نویسند : «این لغت در این اواخر مانند لغات بسیاری که معنی اصلی را در طی تحولات زمان و مکان از دست داده معنی تازه می‌گیرند از معنی اصلی منحرف شده است و روزنامه‌نگاران (!) آن را بمعنی نویسندگی آورده و «جریده‌نگار» ، «نگارنده» و غیره از آن برخاسته است. ولی چون روزنامه خود یا چیز مصنوع و ساخته شده است می‌توان فقط در همان مورد لفظ نگارنده را بمورد شمرد.» چنانکه گفتم من معنی این عبارات را نمی‌فهمم گویا مقصود آقای فاضل این باشد که روزنامه‌نگار یعنی «روزنامه‌ساز» نه روزنامه‌نویس ، و الا معنی دیگری از عبارات ایشان فهمیده نمی‌شود!
در فقره‌ی هفتم ایراد می‌گیرد که چرا من گفته‌ام تاریخچه‌ی شیر و خورشید را تاکنون کسی نمی‌دانست ، می‌گوید البته کسانی که کتاب ابن‌العبری را خوانده‌اند تاریخچه‌ی مزبور را دانسته‌اند!. در این ایراد آقای فاضل درست ثابت نموده که مقصود او جز نیش زدن نمی‌باشد وگرنه این موضوع چه ربطی بانتقادات لفظی دارد؟! وآنگاه درباره‌ی تاریخچه‌ی شیر و خورشید این سابقه در کار است که از مدتها پیش وزارت معارف در صدد جستجوی این تاریخچه بوده و از کسانی که با آن وزارتخانه ارتباط دارند می‌خواسته است که چنین تاریخچه‌ای را بنویسند ولی چون کسی آگاهی از روی مدارک تاریخی نداشته است این تاریخچه نوشته نشده با اینحال آیا یک دنیا غرابت ندارد که آقای فاضل انکار محسوسات نموده مدعی می‌شود که تاریخچه‌ی شیر و خورشید را کسان بسیار می‌دانستند؟! گذشته از آن مگر من همه‌ی تاریخچه را از کتاب ابن‌عبری برداشته‌ام که هر کسی آن را خوانده از مطالب من با خبر بوده باشد؟ مطالبی که من در آن تاریخچه نوشته‌ام نتیجه‌ی زحمت هشت سال تتبع و جستجو است که از جمله یک پاره‌ای مطلب را از کتاب ابن‌عبری بدست آورده‌ام.
👇
علاوه از همه‌ی اینها مگر هرچه در یک کتابی است باید همه بدانند؟! این کشفها و تحقیقهای تاریخی که می‌شود منابع عمده‌ی آنها کتابهاست. با اینهمه برای چیست که تا کسی کشف و تحقیق مطلبی نکرده و ننوشته آن مطلب مجهول می‌ماند. من از نوشته‌های خودم مثل نمی‌زنم که دوباره مورد معارضه می‌شود. از آقای فاضل منتقد می‌پرسم آن تحقیقات دانشمندانه که آقای تقیزاده در مجله‌ی کاوه درباره‌ی فردوسی و شهنامه منتشر نمودند ، که حاوی یک رشته مطالب مهمه‌ی مجهوله بود ، آیا نه اینکه همه‌ی آن مطالب و تحقیقات را آقای تقیزاده از روی کتابهای پارسی و عربی که در دسترس همه است تدوین نموده بودند. آیا می‌توان گفت که چون منابع کلیه‌ی آن مطالب کتابها بوده پیش از تحقیقات آقای تقیزاده بر دیگران هم معلوم بوده است؟ آیا باینهمه تحقیقات لغوی و تاریخی که بعضی نویسندگان دانشمند تهران از قبیل فاضل مدقق آقای دکتر شفق و دوست محقق ما آقای اقبال آشتیانی و دیگران نموده در ضمن تألیفات جداگانه یا بصورت مقالات منتشر می‌سازند نه اینکه مطالب همه‌ی آنها را از کتابها برمی‌دارند؟! آیا می‌توان مدعی شد که همه‌ی آن مطالب پیش از نوشتن ایشان بر دیگران هم معلوم بوده است؟! آیا تحقیقات دانشمندانه‌ای که دوست ما آقای یاسمی درباره‌ی ابن‌یمین نمود و تألیفش در مجامع علمی اروپا نیز مورد توجه شد نه اینکه اغلب مطالب آن را از شعرهای خود شاعر برداشته بود؟! آیا می‌توان گفت که آن مطالب پیش از کتاب ایشان هم معلوم بود؟! اگر کار از این قرار است که هرچه در کتاب است همه بدانند دیگر چه جای اینهمه زحمتهاست که مؤلفان و محققان در ایران و اروپا درباره‌ی تاریخ ایران عهده‌دار می‌شوند؟! و شاید بهمین سبب است که فاضل منتقد پیرامون تألیف و تحقیق تاکنون نگشته‌اند.
من در اینجا سخن خود را خاتمه می‌دهم و از بسیاری از مطالب صرف‌نظر می‌کنم و چون دیگر ایرادهای آقای فاضل هم از این قبیل است حکمیت را بآقای مدیر ارمغان و دیگر دانشمندان واگزار می‌کنم. [2]
پانوشتها :
1ـ منظور روزنامه‌ی نوبهار ، چاپ مشهد است که در آنجا بهار در چندین مورد این اشتباه را کرده است. ـ یحیای ذکاء
2ـ ارمغان ، اسفند 1309
🌸
من در اینجا سخن خود را خاتمه می‌دهم و از بسیاری از مطالب صرف‌نظر می‌کنم و چون دیگر ایرادهای آقای فاضل هم از این قبیل است حکمیت را بآقای مدیر ارمغان و دیگر دانشمندان واگزار می‌کنم. [2]
پانوشتها :
1ـ منظور روزنامه‌ی نوبهار ، چاپ مشهد است که در آنجا بهار در چندین مورد این اشتباه را کرده است. ـ یحیای ذکاء
2ـ ارمغان ، اسفند 1309
🌸