📖 انکیزیسیون در ایران
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی نه از نه)
در گرماگرم این کوششهای بدخواهانه و پیش از آنکه کار ملایان بالا بگیرد ، کسروی در روزنامه‌ی «پرچم» جای خاموشی ندیده گفتارهایی در این باره می‌نویسد و مردم را بیدار می‌گرداند. درباره‌ی بازگشت چادر و دیگر نشانه‌های ارتجاع هشدار می‌دهد ، یک رشته گفتار درباره‌ی خرافات (بنام پندارها) به چاپ می‌رساند ، یک دو مجموعه گفتار درباره‌ی معنی دمکراسی و تاریخچه‌ی جنبش و سرگذشت قهرمانان آن چاپ می‌کند و از آوردن نامه‌های خوانندگان درباره‌ی این موضوعات در راه نبرد با ارتجاع و دلگرمی دادن به ایرانخواهان دریغ نمی‌کند.
زمینه‌ی شکاف دولت و مردم بسیار بیمگین بوده و درخور چشم‌پوشی نبود. مانند آنست که در شرکتی کسانی در برابر مدیر عامل چنان نفوذی یابند که دستورهای او را از اثر اندازند و کارکنان را به نافرمانی و خیانت به شرکت وادارند. برای آنکه سرگردانی و گیجسری مردم و از آنسو ناتوانی دولت را از این رهگذر نشان دهیم مثل زیر را می‌آوریم :
پزشکی در کویی مطب باز کرده به درمان بیماران آغاز کرده بود. روزی دارنده‌ی داروخانه‌ی کوی به نزدش آمده پس از خوش‌آمد‌گویی و تعارفاتی خواستار می‌شود که پزشک بیمارانش را بداروخانه‌ی او راهنمایی کند. لیکن پزشک نمی‌پذیرد و می‌گوید : پزشک وظیفه دارد بیماری را تشخیص داده و نسخه‌ای بنویسد. این به اختیار بیمار است که به هر جا که خود بهتر دانست رفته داروهایش را بخرد. اینست داروخانه‌دار با رنجش از مطب بیرون می‌رود ولی از تیره‌دلی نیرنگی بکار می‌زند تا دکتر را بتاراند. از آن پس هر بیماری که با نسخه‌ی دکتر به داروخانه می‌آمد از راهی به او بدگمان می‌کرد. مثلاً دکتر داروی قلب نوشته بود و او آگاهانه ، رو به بیمار کرده می‌پرسید : شما سردرد دارید؟ بیمار می‌گفت : نه! سپس داروخانه‌دار لبهایش را جلو آورده ، چانه‌اش را درهم می‌کشید و خود را شگفت‌زده نشان داده می‌گفت : به هر حال من آنچه در نسخه نوشته شده را می‌دهم و کاری به این کارها ندارم! بدینسان از هر راهی به بدگمانی مردم به دکتر می‌کوشید.
ملایان نیز در کار دولتها چنین این کارشکنیهایی می‌کردند. کسروی که در جنبش مشروطه پا درمیان داشت به نیکی می‌دانست که ملایان مرزی برای تاخت و تاز نمی‌شناسند و دیر یا زود هم برای مردم و هم برای دولتِ پشتیبان خود غده‌ی چرکینی خواهند شد.
شنیدنیست که امروز با آنکه ایشان خود حکومت را به تنهایی بدست گرفته‌اند باز دسته‌های دیگری از ملایان ، دولتی در دل این دولت‌اند. داستان شهرام جزایری و پرداخت پول به کسانی همچون کروبی یک نمونه از آنست. جای پرسشست که اگر حکومت ایران «اسلامی» است و آنچه مسلمانان ایرانی نیاز و آرزو دارند برآورده می‌سازد و برای آن مالیات می‌گیرد ، پولهایی که کروبی و دیگر علما از مردم گرفته و می‌گیرند دیگر برای چیست؟!.
چنانکه خوانندگان در این دفتر (انکیزیسیون در ایران) خواهند دید ، کسروی که تا سال 1320 با انتشار ماهنامه‌ی «پیمان» هشت سال بیشتر بکوشش پرداخته و زمینه را برای برداشتن گامهای بلندتری آماده ساخته بود ، این هنگام با پیمانیان (یارانش) ، باهَمادِ آزادگان (جمعیت آزادگان) را بنیاد گزارد و روزنامه‌ی پرچم را زبان آن گردانید.
فرصت گفتگوی بی‌پرده از موضوعات سیاسی که در سایه‌ی آزادی پدیدار شده بود (چیزی که در زمان رضاشاه شدنی نبود) ، انتشار روزنامه که در آن اندیشه‌های اجتماعی و تفسیر رویدادهای روز بگفتگو گزارده می‌شد (بجای ماهنامه که همبستگیش با خوانندگان دیر بدیر می‌باشد) ، و نیز زمینه‌هایی که تا آنروز «پیمان» آماده ساخته بود ، همگی دست بهم داده به تندی پیشرفتهایش افزود. بزودی «پرچم» جا در دلهای توده باز کرد.
🌸
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی نه از نه)
در گرماگرم این کوششهای بدخواهانه و پیش از آنکه کار ملایان بالا بگیرد ، کسروی در روزنامه‌ی «پرچم» جای خاموشی ندیده گفتارهایی در این باره می‌نویسد و مردم را بیدار می‌گرداند. درباره‌ی بازگشت چادر و دیگر نشانه‌های ارتجاع هشدار می‌دهد ، یک رشته گفتار درباره‌ی خرافات (بنام پندارها) به چاپ می‌رساند ، یک دو مجموعه گفتار درباره‌ی معنی دمکراسی و تاریخچه‌ی جنبش و سرگذشت قهرمانان آن چاپ می‌کند و از آوردن نامه‌های خوانندگان درباره‌ی این موضوعات در راه نبرد با ارتجاع و دلگرمی دادن به ایرانخواهان دریغ نمی‌کند.
زمینه‌ی شکاف دولت و مردم بسیار بیمگین بوده و درخور چشم‌پوشی نبود. مانند آنست که در شرکتی کسانی در برابر مدیر عامل چنان نفوذی یابند که دستورهای او را از اثر اندازند و کارکنان را به نافرمانی و خیانت به شرکت وادارند. برای آنکه سرگردانی و گیجسری مردم و از آنسو ناتوانی دولت را از این رهگذر نشان دهیم مثل زیر را می‌آوریم :
پزشکی در کویی مطب باز کرده به درمان بیماران آغاز کرده بود. روزی دارنده‌ی داروخانه‌ی کوی به نزدش آمده پس از خوش‌آمد‌گویی و تعارفاتی خواستار می‌شود که پزشک بیمارانش را بداروخانه‌ی او راهنمایی کند. لیکن پزشک نمی‌پذیرد و می‌گوید : پزشک وظیفه دارد بیماری را تشخیص داده و نسخه‌ای بنویسد. این به اختیار بیمار است که به هر جا که خود بهتر دانست رفته داروهایش را بخرد. اینست داروخانه‌دار با رنجش از مطب بیرون می‌رود ولی از تیره‌دلی نیرنگی بکار می‌زند تا دکتر را بتاراند. از آن پس هر بیماری که با نسخه‌ی دکتر به داروخانه می‌آمد از راهی به او بدگمان می‌کرد. مثلاً دکتر داروی قلب نوشته بود و او آگاهانه ، رو به بیمار کرده می‌پرسید : شما سردرد دارید؟ بیمار می‌گفت : نه! سپس داروخانه‌دار لبهایش را جلو آورده ، چانه‌اش را درهم می‌کشید و خود را شگفت‌زده نشان داده می‌گفت : به هر حال من آنچه در نسخه نوشته شده را می‌دهم و کاری به این کارها ندارم! بدینسان از هر راهی به بدگمانی مردم به دکتر می‌کوشید.
ملایان نیز در کار دولتها چنین این کارشکنیهایی می‌کردند. کسروی که در جنبش مشروطه پا درمیان داشت به نیکی می‌دانست که ملایان مرزی برای تاخت و تاز نمی‌شناسند و دیر یا زود هم برای مردم و هم برای دولتِ پشتیبان خود غده‌ی چرکینی خواهند شد.
شنیدنیست که امروز با آنکه ایشان خود حکومت را به تنهایی بدست گرفته‌اند باز دسته‌های دیگری از ملایان ، دولتی در دل این دولت‌اند. داستان شهرام جزایری و پرداخت پول به کسانی همچون کروبی یک نمونه از آنست. جای پرسشست که اگر حکومت ایران «اسلامی» است و آنچه مسلمانان ایرانی نیاز و آرزو دارند برآورده می‌سازد و برای آن مالیات می‌گیرد ، پولهایی که کروبی و دیگر علما از مردم گرفته و می‌گیرند دیگر برای چیست؟!.
چنانکه خوانندگان در این دفتر (انکیزیسیون در ایران) خواهند دید ، کسروی که تا سال 1320 با انتشار ماهنامه‌ی «پیمان» هشت سال بیشتر بکوشش پرداخته و زمینه را برای برداشتن گامهای بلندتری آماده ساخته بود ، این هنگام با پیمانیان (یارانش) ، باهَمادِ آزادگان (جمعیت آزادگان) را بنیاد گزارد و روزنامه‌ی پرچم را زبان آن گردانید.
فرصت گفتگوی بی‌پرده از موضوعات سیاسی که در سایه‌ی آزادی پدیدار شده بود (چیزی که در زمان رضاشاه شدنی نبود) ، انتشار روزنامه که در آن اندیشه‌های اجتماعی و تفسیر رویدادهای روز بگفتگو گزارده می‌شد (بجای ماهنامه که همبستگیش با خوانندگان دیر بدیر می‌باشد) ، و نیز زمینه‌هایی که تا آنروز «پیمان» آماده ساخته بود ، همگی دست بهم داده به تندی پیشرفتهایش افزود. بزودی «پرچم» جا در دلهای توده باز کرد.
🌸
📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو
🖌 احمد کسروی
🔸 8ـ ما جز درپی راستیها نیستیم (یک از یک)
پیش از آنکه دنباله‌ی سخن خود را گیرم می‌باید گویم که کسانی تنها درپی خود و باورهای خود هستند. بدینسان که چون چیزهایی را از راست و دروغ فراگرفته و در دل جا داده‌اند همه می‌خواهند آنها را بجایی رسانند ، و اینان چون سخنی را در پیمان بسود خود می‌یابند خشنود می‌گردند و رو بسوی ما می‌آورند و برخی از ایشان شعر در ستایش پیمان می‌سرایند. و سپس چون سخنانی را با دانسته‌های خود ناسازگار می‌بینند زبان بایراد باز می‌کنند و یا رو برمی‌گردانند و تندیها می‌نمایند.
اینان باید بدانند که ما جز درپی راستیها (حقایق) نیستیم و آرزویی که می‌داریم بلندی نام خدای یگانه و رستگاری شرق است و این کار را چندان بزرگ می‌شماریم که همه چیز را در برابر آن خُرد می‌گیریم. شما نیز اگر چنین آرزومندید با ما همراه باشید و پاکدلانه و راستی‌پرستانه بما پیوندید ، اگر نیستید خود را کنار کشید.
ما نیک می‌دانیم که دست کشیدن از دانسته‌های خود سخت است ، بویژه در جایی که خردها سست و ناتوان باشد. لیکن چه باید کرد؟!. آیا نباید باین پراکندگیها چاره اندیشید؟! ما بارها نوشتیم و اینک بار دیگری می‌نویسیم : بدانسان که شما بر روی کیش خود ایستادگی می‌کنید دیگران نیز همین رفتار را می‌نمایند. بگویید پس چاره‌ی این پراکندگیها چیست؟!.
آیا شما خواهید توانست با این پریشانی بجایی رسید؟! آیا این بدترین زیانکاری نیست که مردمی به هر سختی و زبونی تن دردهند و تنها درپی آن باشند که هر کسی از فراگرفته‌های خود دست برندارد؟! ما تاکنون هرچه گفته‌ایم دلیلها از بَهر آن آورده‌ایم و یک زمینه را تا نیک روشن نکنیم رها نکرده‌ایم و همیشه می‌گوییم : «می‌باید خرد را داور ساخت» ، راهی باین همواری که پیش گرفته‌ایم باز شما نمی‌توانید همگام ما باشید. ببینید تا چه اندازه درمانده و بی‌تاب شده‌اید؟!.
ببینید کار بکجا کشیده که کسانی می‌گویند : «مگر هر کاری با خرد درست می‌شود؟!..» یا می‌گویند : «مگر ما می‌توانیم پیروی از خرد کنیم؟!» و من چون این سخنان را می‌شنوم بیاد آن داستان می‌افتم که در یکی از گوشه‌های ایران که صد سال بیشتر دولت را در آنجا دست نبوده و زورمندان چیره گردیده و سالها با تاراج و ستم بسر برده و هر یکی دارایی انبوهی اندوخته بودند و چون دولت نیرومند شده و سپاه بآنجا فرستاده و برای رسیدگی بدادخواهیهای مردم عدلیه برپا کرده بود ، آن زورمندان سخت برآشفته و بگله برخاسته چنین می‌گفتند : «مگر ما می‌توانیم بعدلیه رویم؟!.. ما اگر بعدلیه رویم باید همه‌ی دار و ندار خود را بمردم دهیم و خودمان لخت بمانیم». گاهی نیز ریشخند نموده می‌گفتند : «عدلیه در فرنگستان! اینجا عربستانست» و چون یکی را بداوری خواندندی و بعدلیه آمدی نخست تا دیری بآن گِله‌ها و ریشخندها پرداختی و سپس چون گفته
شدی : «پاسخ دادخواه را چه می‌دهی؟!..» چنین گفتی : «شما که بدلیلهای ما گوش نمی‌دهید ، دیگر من چه پاسخی دهم؟!.» [1]
من چون می‌اندیشم حال شما را از هر باره حال آن کسان می‌بینم. از بس سالهای دراز را با پندارهای بیهوده بسر برده و از خرد و اندیشه بدور بوده‌اید کنون بس دشوار می‌نماید که گردن بداوری خرد بگزارید و آشکاره می‌گویید : «اگر کارها با خرد باشد ما باید از همه‌ی باورهای خود دست برداریم» و این درنمی‌یابید که همین سخن دلیل بیهودگی و بیپایی باورهای شماست. با این درماندگی چه بودی اگر خودپسندی را از سر بیرون می‌کردید و باری این نبودی که هر یکی خود را دانای بزرگی شمارید و هر سخنی که می‌شنوید نافهمیده و نااندیشیده به نبرد برخیزید! چه بودی اگر بجای زباندرازی آنچه نمی‌فهمیدید می‌نوشتید و می‌پرسیدید و اگر ایرادی باندیشه‌تان می‌رسد برشته‌ی نگارش می‌کشیدید! چه بودی اگر راستی‌پرستی را که گهریترین خوی آدمی است از دست نمی‌دادید.
پانوشت :
1ـ خواست خوزستان است پس از برانداختن شیخ خزعل.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 8ـ ما جز درپی راستیها نیستیم (یک از یک)
پیش از آنکه دنباله‌ی سخن خود را گیرم می‌باید گویم که کسانی تنها درپی خود و باورهای خود هستند. بدینسان که چون چیزهایی را از راست و دروغ فراگرفته و در دل جا داده‌اند همه می‌خواهند آنها را بجایی رسانند ، و اینان چون سخنی را در پیمان بسود خود می‌یابند خشنود می‌گردند و رو بسوی ما می‌آورند و برخی از ایشان شعر در ستایش پیمان می‌سرایند. و سپس چون سخنانی را با دانسته‌های خود ناسازگار می‌بینند زبان بایراد باز می‌کنند و یا رو برمی‌گردانند و تندیها می‌نمایند.
اینان باید بدانند که ما جز درپی راستیها (حقایق) نیستیم و آرزویی که می‌داریم بلندی نام خدای یگانه و رستگاری شرق است و این کار را چندان بزرگ می‌شماریم که همه چیز را در برابر آن خُرد می‌گیریم. شما نیز اگر چنین آرزومندید با ما همراه باشید و پاکدلانه و راستی‌پرستانه بما پیوندید ، اگر نیستید خود را کنار کشید.
ما نیک می‌دانیم که دست کشیدن از دانسته‌های خود سخت است ، بویژه در جایی که خردها سست و ناتوان باشد. لیکن چه باید کرد؟!. آیا نباید باین پراکندگیها چاره اندیشید؟! ما بارها نوشتیم و اینک بار دیگری می‌نویسیم : بدانسان که شما بر روی کیش خود ایستادگی می‌کنید دیگران نیز همین رفتار را می‌نمایند. بگویید پس چاره‌ی این پراکندگیها چیست؟!.
آیا شما خواهید توانست با این پریشانی بجایی رسید؟! آیا این بدترین زیانکاری نیست که مردمی به هر سختی و زبونی تن دردهند و تنها درپی آن باشند که هر کسی از فراگرفته‌های خود دست برندارد؟! ما تاکنون هرچه گفته‌ایم دلیلها از بَهر آن آورده‌ایم و یک زمینه را تا نیک روشن نکنیم رها نکرده‌ایم و همیشه می‌گوییم : «می‌باید خرد را داور ساخت» ، راهی باین همواری که پیش گرفته‌ایم باز شما نمی‌توانید همگام ما باشید. ببینید تا چه اندازه درمانده و بی‌تاب شده‌اید؟!.
ببینید کار بکجا کشیده که کسانی می‌گویند : «مگر هر کاری با خرد درست می‌شود؟!..» یا می‌گویند : «مگر ما می‌توانیم پیروی از خرد کنیم؟!» و من چون این سخنان را می‌شنوم بیاد آن داستان می‌افتم که در یکی از گوشه‌های ایران که صد سال بیشتر دولت را در آنجا دست نبوده و زورمندان چیره گردیده و سالها با تاراج و ستم بسر برده و هر یکی دارایی انبوهی اندوخته بودند و چون دولت نیرومند شده و سپاه بآنجا فرستاده و برای رسیدگی بدادخواهیهای مردم عدلیه برپا کرده بود ، آن زورمندان سخت برآشفته و بگله برخاسته چنین می‌گفتند : «مگر ما می‌توانیم بعدلیه رویم؟!.. ما اگر بعدلیه رویم باید همه‌ی دار و ندار خود را بمردم دهیم و خودمان لخت بمانیم». گاهی نیز ریشخند نموده می‌گفتند : «عدلیه در فرنگستان! اینجا عربستانست» و چون یکی را بداوری خواندندی و بعدلیه آمدی نخست تا دیری بآن گِله‌ها و ریشخندها پرداختی و سپس چون گفته
شدی : «پاسخ دادخواه را چه می‌دهی؟!..» چنین گفتی : «شما که بدلیلهای ما گوش نمی‌دهید ، دیگر من چه پاسخی دهم؟!.» [1]
من چون می‌اندیشم حال شما را از هر باره حال آن کسان می‌بینم. از بس سالهای دراز را با پندارهای بیهوده بسر برده و از خرد و اندیشه بدور بوده‌اید کنون بس دشوار می‌نماید که گردن بداوری خرد بگزارید و آشکاره می‌گویید : «اگر کارها با خرد باشد ما باید از همه‌ی باورهای خود دست برداریم» و این درنمی‌یابید که همین سخن دلیل بیهودگی و بیپایی باورهای شماست. با این درماندگی چه بودی اگر خودپسندی را از سر بیرون می‌کردید و باری این نبودی که هر یکی خود را دانای بزرگی شمارید و هر سخنی که می‌شنوید نافهمیده و نااندیشیده به نبرد برخیزید! چه بودی اگر بجای زباندرازی آنچه نمی‌فهمیدید می‌نوشتید و می‌پرسیدید و اگر ایرادی باندیشه‌تان می‌رسد برشته‌ی نگارش می‌کشیدید! چه بودی اگر راستی‌پرستی را که گهریترین خوی آدمی است از دست نمی‌دادید.
پانوشت :
1ـ خواست خوزستان است پس از برانداختن شیخ خزعل.
🌸
📖 انکیزیسیون در ایران
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی یک از هفت)
تا این هنگام پیمان و پرچم هر دو ، به بیماریها یا آلودگیهای اجتماعی پرداخته و گرفتاریهای ایرانیان را از رهگذر آنها روشن گردانیده ولی هنوز بشیعیگری و ملایان چندان که می‌بایست نپرداخته بودند. لیکن نبرد با شیعیگری نیز در برنامه‌ی اصلی پیمان و پرچم بود و دیر یا زود گفتگو از آن بمیان می‌آمد. اساساً کار برانداختن گمراهیها بی‌گفتگو از شیعیگری ناانجام بشمار می‌آمد.
نخستین تکان در پاییز یا زمستان 1321 بود. ملایان تبریز چون موضوعاتی که در گفتارهای شماره‌های هشتم و نهمِ سال هفتم پیمان نوشته شده بود را برنتافتند ، دیگِ خشمشان بجوش آمده ، بهمدستی ملایانِ دیگرِ شهر‌ها شکایتنامه‌ای نوشته خواستند بوزارت فرهنگ فرستند. از نتیجه‌ی کار ایشان آگاه نیستیم. لیکن می‌دانیم سپس بی‌آنکه از آن گفتارها و ایرادها و پرسشهای آنها یادی کنند ، همان سخنان بی‌ارجِ بالامنبری خود را بعنوان آنکه پاسخ داده‌اند دفتری گردانده چاپ کرده بودند (رساله‌‌ی فصول المهمه فی مسئلة الرجعه). (1)
میدان یافتن ملایان و نیرو گرفتن ایشان ، بار دیگر مردم را که دیر زمانی از دستشان آسوده گردیده بودند سرگردان می‌گردانید و دولت را از نیرو می‌انداخت و به ناایمنی‌ها راه می‌‌گشود. به ویژه که مشروطه و جنبش آن از گرما افتاده بود و دسته‌های سیاسی (یا به گفته‌ی کسروی : یکمشت هوسمندان) در اندیشه‌های پرت دیگری بودند. چنین می‌نمود که اگر جلو قطار بی‌ترمز ارتجاع گرفته نشود بزودی به سراشیبی خواهد رسید که دیگر چیزی جلودارش نخواهد بود.
کسروی و یارانش پس از سالها کوششِ گام بگام به پیشرفتهای تندی دست یافته در کارِ از ریشه برانداختنِ دستگاهِ آخوندها بودند.
در آبان 1321 خواننده‌ای که خود از پیشگامان مشروطه بوده با زبان ادب از پرچم ایراد گرفته و طرفداری از مشروطه و دعوت مردم به دین و ستودن رضاشاه را «جمع اضداد» می‌خوانَد. پرچم درمیان پاسخ بنامه‌ی او زیانهایی را که ملایان بکشور و مردم می‌رسانند نام برده یادآور می‌شود که این زیانها بیش از آنست که بتوان در آن گفتار یاد کرد و رفتارهای زشتِ ایشان را بدخواهی با کشور ، مردمفریبی و بیدینی عنوان کرده و سه پرسش درباره‌ی دعوای (ادعای) حکومت ملایان پرسیده خواهش می‌کند که او و یا ملایان پاسخ دهند. (2)
پنج روز بعد در گفتاری دیگر ، از نشستهایی که ملایان تبریز برای پاسخ بگفتارهای پیمان برپا داشته‌اند پرده برمی‌دارد و آن را کاری نیک و سودِ مردم را در این پرسش و پاسخها دانسته ، همانها را از ایشان نیز می‌پرسد و یک ماه برای پاسخ مهلت تعیین می‌کند. فسوسا پاسخی نیست! پس از چندی باین پرسشها ، پرسشِ چهارمی نیز می‌افزاید. این پرسشهای سه‌گانه (یا چهارگانه) خود سرچشمه‌ی هایهوی بسیاری می‌گردد. پرسشها تنها درباره‌ی دعوای حکومت ملایان است و خواست از آن اینست که چاره‌ای به این غده‌ی چرکین ، این شکاف بیمگین میان توده و دولت ، این بلای صد دویست ساله پیدا شود.
پانوشتها :
1ـ پرچم نیمه‌ماهه ، ص 371.
2ـ پرچم روزانه شماره‌ی 219 ، ششم آبان 1321 ، گفتار «خرده‌گیری و پاسخ آن».
🌸
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی یک از هفت)
تا این هنگام پیمان و پرچم هر دو ، به بیماریها یا آلودگیهای اجتماعی پرداخته و گرفتاریهای ایرانیان را از رهگذر آنها روشن گردانیده ولی هنوز بشیعیگری و ملایان چندان که می‌بایست نپرداخته بودند. لیکن نبرد با شیعیگری نیز در برنامه‌ی اصلی پیمان و پرچم بود و دیر یا زود گفتگو از آن بمیان می‌آمد. اساساً کار برانداختن گمراهیها بی‌گفتگو از شیعیگری ناانجام بشمار می‌آمد.
نخستین تکان در پاییز یا زمستان 1321 بود. ملایان تبریز چون موضوعاتی که در گفتارهای شماره‌های هشتم و نهمِ سال هفتم پیمان نوشته شده بود را برنتافتند ، دیگِ خشمشان بجوش آمده ، بهمدستی ملایانِ دیگرِ شهر‌ها شکایتنامه‌ای نوشته خواستند بوزارت فرهنگ فرستند. از نتیجه‌ی کار ایشان آگاه نیستیم. لیکن می‌دانیم سپس بی‌آنکه از آن گفتارها و ایرادها و پرسشهای آنها یادی کنند ، همان سخنان بی‌ارجِ بالامنبری خود را بعنوان آنکه پاسخ داده‌اند دفتری گردانده چاپ کرده بودند (رساله‌‌ی فصول المهمه فی مسئلة الرجعه). (1)
میدان یافتن ملایان و نیرو گرفتن ایشان ، بار دیگر مردم را که دیر زمانی از دستشان آسوده گردیده بودند سرگردان می‌گردانید و دولت را از نیرو می‌انداخت و به ناایمنی‌ها راه می‌‌گشود. به ویژه که مشروطه و جنبش آن از گرما افتاده بود و دسته‌های سیاسی (یا به گفته‌ی کسروی : یکمشت هوسمندان) در اندیشه‌های پرت دیگری بودند. چنین می‌نمود که اگر جلو قطار بی‌ترمز ارتجاع گرفته نشود بزودی به سراشیبی خواهد رسید که دیگر چیزی جلودارش نخواهد بود.
کسروی و یارانش پس از سالها کوششِ گام بگام به پیشرفتهای تندی دست یافته در کارِ از ریشه برانداختنِ دستگاهِ آخوندها بودند.
در آبان 1321 خواننده‌ای که خود از پیشگامان مشروطه بوده با زبان ادب از پرچم ایراد گرفته و طرفداری از مشروطه و دعوت مردم به دین و ستودن رضاشاه را «جمع اضداد» می‌خوانَد. پرچم درمیان پاسخ بنامه‌ی او زیانهایی را که ملایان بکشور و مردم می‌رسانند نام برده یادآور می‌شود که این زیانها بیش از آنست که بتوان در آن گفتار یاد کرد و رفتارهای زشتِ ایشان را بدخواهی با کشور ، مردمفریبی و بیدینی عنوان کرده و سه پرسش درباره‌ی دعوای (ادعای) حکومت ملایان پرسیده خواهش می‌کند که او و یا ملایان پاسخ دهند. (2)
پنج روز بعد در گفتاری دیگر ، از نشستهایی که ملایان تبریز برای پاسخ بگفتارهای پیمان برپا داشته‌اند پرده برمی‌دارد و آن را کاری نیک و سودِ مردم را در این پرسش و پاسخها دانسته ، همانها را از ایشان نیز می‌پرسد و یک ماه برای پاسخ مهلت تعیین می‌کند. فسوسا پاسخی نیست! پس از چندی باین پرسشها ، پرسشِ چهارمی نیز می‌افزاید. این پرسشهای سه‌گانه (یا چهارگانه) خود سرچشمه‌ی هایهوی بسیاری می‌گردد. پرسشها تنها درباره‌ی دعوای حکومت ملایان است و خواست از آن اینست که چاره‌ای به این غده‌ی چرکین ، این شکاف بیمگین میان توده و دولت ، این بلای صد دویست ساله پیدا شود.
پانوشتها :
1ـ پرچم نیمه‌ماهه ، ص 371.
2ـ پرچم روزانه شماره‌ی 219 ، ششم آبان 1321 ، گفتار «خرده‌گیری و پاسخ آن».
🌸
📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو
🖌 احمد کسروی
🔸 9ـ سومین آسیب کیشها کسان‌پرستی است (یک از دو)
بسخن خود بازمی‌گردیم : سومین زیان یا آسیب کیشها اینکه در هر یکی کسانی را (از پاکمردان و یاران و خویشان ایشان) در دین جا داده‌اند که آنان را دست‌اندرکارهای خدا می‌شمارند و می‌پرستند. ببینید : مسیحیان مسیح را تا کجا رسانیده‌اند و پتروس و پولیس را در چه جایگاهی نشانده‌اند که دین و رستگاری را جز در پرستش آنان نمی‌انگارند. نیز بیشتر مسلمانان پیغمبر اسلام و خاندان او را دارنده‌ی کارهای خدا می‌شناسند و همیشه در سختیها از ایشان گشایش کار می‌طلبند و دین و رستگاری را جز دوستاری آنان نمی‌شمارند و چنین می‌دانند که چون دوستار آنان باشند گناهشان آمرزیده گردد.
این همان بت‌پرستی است که همه‌ی دینها بویژه دین اسلام با آن جنگیده و هرگز سازشی با خداپرستی ندارد. آنان پیش خود این راه را «ایمان» می‌نامند. هر نامی که می‌خواهند بدهند راستی همانست که می‌نگاریم. اینها بت‌پرستی است.
باید دانست چنانکه ما همیشه میانه‌ی زردشت و زردشتیگری جدایی می‌گزاریم ، که زردشت را یک مرد خدا شناخته ولی این کارهایی را که زردشتیان بنام دین او می‌نمایند نکوهش می‌کنیم درباره‌ی مسیح و مسیحیگری نیز همان رفتار را می‌داریم. نیز پیغمبر اسلام و خاندان او را از پندارهای عامیانه که مردمان را درباره‌ی ایشانست بیکبار جدا می‌شماریم. روشنتر می‌گویم امام علی‌بن‌ابیطالب آن مرد خداپرست بزرگوار جز از این علیِ انباز[=شریک] خداست که مردم پنداشته‌اند و صدها دروغ باو بسته و بگفته‌ی خود مظهرالعجایب و الغرایبش ساخته‌اند. آن امام حسین‌بن‌علی نمونه‌ی غیرت و مردانگی جز از این «امام حسین» پناهگاه بیدادگران و تباهکاران است که عامیان می‌شناسند.
این خود پستی و بیفرهنگی آن کسانست که نامهای چنان مردان ارجمند را دستاویز نادانیها و هوسبازیهای خویش ساخته‌اند و ما هرگز نباید از اینکه آن نامها درمیانست در برابر این نادانیها و پستیها بخاموشی گراییم.
اینان آن گمراهان خیره‌رویند که از خدای یگانه رو برگردانیده و بگمان خود امام علی‌بن‌ابیطالب و فرزندان او را پشتیبان و هوادار گرفته و بروی خدا کشیده‌اند.
امام علی‌بن‌ابیطالب و فرزندان او بندگان خدا بوده‌اند که هر کدام در زمان خود برستگاری مردم کوشیده‌اند و چون درگذشته‌اند نزد خدا جایگاه بلندی یافته‌اند ولی هرگز با جهان پیوستگی ندارند و پس از مرگ هیچ کاری از آنان برنیاید. اگر چنین بودی که آنان را دستی در کارهای خدا باشد نخست بایستی از مرگ ایمن باشند. اینکه نشده‌اند و مُرده‌اند بهترین گواه است که جز بندگان خدا نبوده‌اند ، بندگان برگزیده و ارجمند.
گمراهی نگرید : در جایی که پیغمبر اسلام همه‌ی کارها را از راهش پیش بردی و در جنگها به تن خویش گزندها دیدی و هیچگاه از کوشش بازننشستی اینان برآنند که بنشینند و هیچ کاری نکنند و نوادگان آن پیغمبر پس از آنکه هزار سال است درگذشته‌اند کارهای اینان را انجام دهند و بنام دوستاری گناهانشان را بیامرزند. چه زیانکاری بالاتر از اینکه مردانی که در هزار و دوهزار سال پیش برخاسته‌اند و مایه‌ی رستگاری و فیروزبختی جهان گردیده‌اند شما امروز نامهای آنان را مایه‌ی بدبختی و گرفتاری خود سازید؟!. خواهید گفت : «چه بدبختی و چه گرفتاری‌ای؟..» کنون من آن را برای شما روشن گردانم که بدانید همین یک چیز از انگیزه‌های[علت] بزرگ پس ماندن شرق می‌باشد :
اگر کسانی بسنجند خواهند دید آنان که گرفتار این پندارهایند و امامانی را دست‌اندرکارهای خدا شناخته و رستگاری را در دوستاری آنان می‌شناسند کمتر ارجی بدرستکاری و راستگویی و نیکوکرداری گزارند و کمتر دربند آزادی و سرفرازی توده و پیشرفت کارهای کشور باشند. زیرا که این چیزها را چندان ارجدار نشناسند. ما در جنبش مشروطه دیدیم کسانی که آن باورها را می‌داشتند در راه کشورخواهی و کوشش به پیشرفت کار توده با دیگران همگام نتوانستند شد. گذشته از آنکه انبوهی از ایشان مشروطه‌خواهی را با آن دلبستگیهای خود ناسازگار دیدند و بدستاویز آنکه مشروطه‌خواهان می‌خواهند پولهای کشور را بجای روضه‌خوانیها و کربلا رفتنها در کشیدن راه‌آهن و برپا کردن کارخانه‌ها بکار برند بیکبار از در دشمنی درآمدند و کردند آنچه کردند. یک دسته که بمشروطه گراییدند و در کوشیدن بآبادی کشور با آزادیخواهان همراهی نمودند اینان نیز در نتیجه‌ی پابندهایی که بپا می‌داشتند با دیگر آزادیخواهان همگامی نتوانستند و بیشتر آنان در نیمه‌راه ماندند و یا از آنجا بازگشتند.
چیزیست بس روشن : کسی که دل بکاری بست از کارهای دیگر بازمانَد. ما این را آشکار می‌بینیم که بیشتر این کسان (نه همه‌شان) بدرستی و راستگویی و دستگیری از بینوایان و برتافتن دست بیدادگران و مانند اینها که از بنیاد دین بشمار است پابستگی ندارند زیرا که رستگاری را در جز از اینها می‌دانند و خشنودی خدا را در چیزهای دیگر می‌شناسند.
🖌 احمد کسروی
🔸 9ـ سومین آسیب کیشها کسان‌پرستی است (یک از دو)
بسخن خود بازمی‌گردیم : سومین زیان یا آسیب کیشها اینکه در هر یکی کسانی را (از پاکمردان و یاران و خویشان ایشان) در دین جا داده‌اند که آنان را دست‌اندرکارهای خدا می‌شمارند و می‌پرستند. ببینید : مسیحیان مسیح را تا کجا رسانیده‌اند و پتروس و پولیس را در چه جایگاهی نشانده‌اند که دین و رستگاری را جز در پرستش آنان نمی‌انگارند. نیز بیشتر مسلمانان پیغمبر اسلام و خاندان او را دارنده‌ی کارهای خدا می‌شناسند و همیشه در سختیها از ایشان گشایش کار می‌طلبند و دین و رستگاری را جز دوستاری آنان نمی‌شمارند و چنین می‌دانند که چون دوستار آنان باشند گناهشان آمرزیده گردد.
این همان بت‌پرستی است که همه‌ی دینها بویژه دین اسلام با آن جنگیده و هرگز سازشی با خداپرستی ندارد. آنان پیش خود این راه را «ایمان» می‌نامند. هر نامی که می‌خواهند بدهند راستی همانست که می‌نگاریم. اینها بت‌پرستی است.
باید دانست چنانکه ما همیشه میانه‌ی زردشت و زردشتیگری جدایی می‌گزاریم ، که زردشت را یک مرد خدا شناخته ولی این کارهایی را که زردشتیان بنام دین او می‌نمایند نکوهش می‌کنیم درباره‌ی مسیح و مسیحیگری نیز همان رفتار را می‌داریم. نیز پیغمبر اسلام و خاندان او را از پندارهای عامیانه که مردمان را درباره‌ی ایشانست بیکبار جدا می‌شماریم. روشنتر می‌گویم امام علی‌بن‌ابیطالب آن مرد خداپرست بزرگوار جز از این علیِ انباز[=شریک] خداست که مردم پنداشته‌اند و صدها دروغ باو بسته و بگفته‌ی خود مظهرالعجایب و الغرایبش ساخته‌اند. آن امام حسین‌بن‌علی نمونه‌ی غیرت و مردانگی جز از این «امام حسین» پناهگاه بیدادگران و تباهکاران است که عامیان می‌شناسند.
این خود پستی و بیفرهنگی آن کسانست که نامهای چنان مردان ارجمند را دستاویز نادانیها و هوسبازیهای خویش ساخته‌اند و ما هرگز نباید از اینکه آن نامها درمیانست در برابر این نادانیها و پستیها بخاموشی گراییم.
اینان آن گمراهان خیره‌رویند که از خدای یگانه رو برگردانیده و بگمان خود امام علی‌بن‌ابیطالب و فرزندان او را پشتیبان و هوادار گرفته و بروی خدا کشیده‌اند.
امام علی‌بن‌ابیطالب و فرزندان او بندگان خدا بوده‌اند که هر کدام در زمان خود برستگاری مردم کوشیده‌اند و چون درگذشته‌اند نزد خدا جایگاه بلندی یافته‌اند ولی هرگز با جهان پیوستگی ندارند و پس از مرگ هیچ کاری از آنان برنیاید. اگر چنین بودی که آنان را دستی در کارهای خدا باشد نخست بایستی از مرگ ایمن باشند. اینکه نشده‌اند و مُرده‌اند بهترین گواه است که جز بندگان خدا نبوده‌اند ، بندگان برگزیده و ارجمند.
گمراهی نگرید : در جایی که پیغمبر اسلام همه‌ی کارها را از راهش پیش بردی و در جنگها به تن خویش گزندها دیدی و هیچگاه از کوشش بازننشستی اینان برآنند که بنشینند و هیچ کاری نکنند و نوادگان آن پیغمبر پس از آنکه هزار سال است درگذشته‌اند کارهای اینان را انجام دهند و بنام دوستاری گناهانشان را بیامرزند. چه زیانکاری بالاتر از اینکه مردانی که در هزار و دوهزار سال پیش برخاسته‌اند و مایه‌ی رستگاری و فیروزبختی جهان گردیده‌اند شما امروز نامهای آنان را مایه‌ی بدبختی و گرفتاری خود سازید؟!. خواهید گفت : «چه بدبختی و چه گرفتاری‌ای؟..» کنون من آن را برای شما روشن گردانم که بدانید همین یک چیز از انگیزه‌های[علت] بزرگ پس ماندن شرق می‌باشد :
اگر کسانی بسنجند خواهند دید آنان که گرفتار این پندارهایند و امامانی را دست‌اندرکارهای خدا شناخته و رستگاری را در دوستاری آنان می‌شناسند کمتر ارجی بدرستکاری و راستگویی و نیکوکرداری گزارند و کمتر دربند آزادی و سرفرازی توده و پیشرفت کارهای کشور باشند. زیرا که این چیزها را چندان ارجدار نشناسند. ما در جنبش مشروطه دیدیم کسانی که آن باورها را می‌داشتند در راه کشورخواهی و کوشش به پیشرفت کار توده با دیگران همگام نتوانستند شد. گذشته از آنکه انبوهی از ایشان مشروطه‌خواهی را با آن دلبستگیهای خود ناسازگار دیدند و بدستاویز آنکه مشروطه‌خواهان می‌خواهند پولهای کشور را بجای روضه‌خوانیها و کربلا رفتنها در کشیدن راه‌آهن و برپا کردن کارخانه‌ها بکار برند بیکبار از در دشمنی درآمدند و کردند آنچه کردند. یک دسته که بمشروطه گراییدند و در کوشیدن بآبادی کشور با آزادیخواهان همراهی نمودند اینان نیز در نتیجه‌ی پابندهایی که بپا می‌داشتند با دیگر آزادیخواهان همگامی نتوانستند و بیشتر آنان در نیمه‌راه ماندند و یا از آنجا بازگشتند.
چیزیست بس روشن : کسی که دل بکاری بست از کارهای دیگر بازمانَد. ما این را آشکار می‌بینیم که بیشتر این کسان (نه همه‌شان) بدرستی و راستگویی و دستگیری از بینوایان و برتافتن دست بیدادگران و مانند اینها که از بنیاد دین بشمار است پابستگی ندارند زیرا که رستگاری را در جز از اینها می‌دانند و خشنودی خدا را در چیزهای دیگر می‌شناسند.
✴️ دور دوم انتخابات سال 1403
🖌 کوشاد تلگرام
خوانندگان آگاهند که ما درباره‌ی گرفتاریهای بنیادی این کشور دهها نوشتار از احمد کسروی در این کانال آورده و خود نیز نوشتارهای دیگری در تفسیر گرفتاریهای کنونی با آن سخنان نوشته‌ایم.
«گرفتاریهای این توده چیز ساده‌ای نیست.
از بی‌پروایی[=بی‌توجهی] پادشاهان برنخاسته و چیزی که با دست پادشاهان یا وزیران چاره پذیرد نیست.
گرفتاریهای ریشه‌داریست و بچاره‌ی ریشه‌داری نیاز دارد.
سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران آن باورها و اندیشه‌هاست که بنامهای مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات در مغزها جا داده شده.
این گرفتاری برای ایرانیان از هزار سال پیش رو آورده و زمان بزمان بیشتر و بدتر گردیده تا بحال امروزی رسیده». (انکیزیسیون در ایران ، ص 21 ، 1324)
اینها جز از گرفتاریهایی همچون نقصهای قانون اساسی ، نقصهای انتخابات مجلس و ریاست جمهوری ، ناکاردانی در سیاست خارجی ، نابسامانی در مصرف سرمایه‌های کشور همچون آب و گاز و برق ، بحران فرونشست زمین ، تورم ، یارانه ، راهبری خودکامانه‌ی صدا و سیما ، و مستقل نبودن قوه‌ی قضاییه و مانند اینهاست. ما به اینها کمتر اشاره کرده‌ایم زیرا اینها خود ریشه در گرفتاریهای دیگر دارند.
سخنانِ ما در زمینه‌ی کوششهای سیاسی و آنچه به انتخابات ربط دارد در چند پاراگراف زیر کوتاه شدنیست. برای شرح هر کدام از اینها پیشنهاد می‌شود سرگفتار‌های روزنامه‌ی پرچم یا دفترهایی که ما از آن گفتارها فراهم آورده‌ایم خوانده شود (دفترها و رشته گفتارهایی با این عنوانها : «حقایق زندگی» ، «معنی دمکراسی» ، «ریشه‌ی بدبختیها» ، «حزب و گمراهیهای سیاسی» و همچنین «سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان» ).
1ـ بزرگترین گرفتاری این توده «پراکندگی» یا نداشتن «اتحاد» است. هر دسته‌ای از ایرانیان درپی آرزوها و آرمانهای خودند که با ازآنِ دیگران بیکبار جداست. پراکندگی نمی‌گذارد یک توده به «کارآیی» و «هم‌افزایی» دست یابند. چنانکه «سرمایه‌ی اجتماعی» ناچیز ایرانیان نیز از همینجا آب می‌خورد.
«پراکندگی برای یک توده مرگست». (پیمان608486 ، آبان 1319)
«بدانید ای ایرانیان! شما را پراکندگی بیچاره و درمانده گردانیده». (پرچم روزانه 8/5/1321)
2ـ چنانکه ریشه‌ی رفتارها در اندیشه‌هاست ، همچنان ریشه‌ی پراکنده‌رفتار‌ی مردم (نداشتن اتحاد) در اندیشه‌های پراکنده‌‌ی ایشانست. نمی‌گوییم پراکندگی تنها از اندیشه‌های مردمست. ولی مهمترین سرچشمه‌ی آن را همانا در گمراهیها و آلودگیهای اندیشه‌ای می‌دانیم.
3ـ اینکه ایرانیان به هیچ کار بزرگ اجتماعی توانا نیستند ، ریشه‌اش را از همان گمراهیها می‌دانیم. زیرا نیرو از اتحاد برمی‌خیزد. آن گمراهیها یا آلودگیهای اندیشه‌ای نمی‌گذارد اتحاد ارجداری پدید آید.
پس از مشروطه ، مردم چند بار اتحادی از خود نشان داده‌اند ولی چون نیک می‌نگریم می‌بینیم آن اتحادها ژرفایی نداشته و از یک آرمان مشترک و برنامه‌ی سنجیده‌ای برنخاسته بلکه بیش از همه بر سر چیزهایی بوده که نمی‌خواسته‌اند. مثلاً در سال 48 در برابر افزایش بهای بلیت اتوبوس و در سال 57 بر سر آن بوده که شاه را نمی‌خواسته‌اند و امروز هم بخش بزرگی از ایرانیان ولایت فقیه و حکومت ملایان را نمی‌خواهند. این را با شرکت نکردن در سه انتخابات گذشته بویژه در دور نخست انتخابات 1403 نشان دادند.
اینکه یک توده بر سر چیزی که مخالف آنند متحد شوند بسیار تفاوت دارد با آنکه بر سر یک آرمانِ مشترکِ پربهایی هم‌پیمان شوند. زیرا اتحاد بر سر چیزی که نمی‌خواهند کم‌ژرفاست. همینکه زمان خواستنها فرارسد هر گروهی خواسته‌ی جدایی را پیش کشند و اتحادشان بهم خورد و چه بسا دشمن یکدیگر گردند.
4ـ اینها یک نمونه از گرفتاریهای بنیادی این توده است. اکنون ببینیم آیا راه چاره‌ای هست؟! آن یگانه مرد و راهنمای پاکدینان راه روشنی را نشان می‌دهد. او می‌گوید : چاره‌ی پراکندگی دانستن «حقایق» و در نتیجه هرچه نزدیکتر شدن اندیشه‌هاست.
«راه رهایی برای این کشور جز مبارزه با پندارهای پراکنده و نشر حقایق نیست. آن جانفشانی که دیگران در جنگها بکار می‌برند ما باید در راه اینها بکار بریم. دشمن بزرگ ما این گمراهیهاست. باید با همه‌ی توانایی خود با آنها بجنگیم». (پرچم روزانه ، 20/2/ 1321)
5ـ روزنامه‌ی پرچم پس از شناسانیدن «پراکندگی» بعنوان اصلیترین گرفتاری ایرانیان به نشر حقایقی می‌پردازد تا مردم را بر سر آنها هم‌اندیشه و در نتیجه همدست و متحد گرداند. نخستین حقیقتی که پیش می‌کشد هم‌اندیشه گردیدن مردم بر سر نوع کشورداریست. آن هم راهی جز دمکراسی به معنی درست آن نمی‌تواند باشد.
یک علت پیش نرفتن دمکراسی اینست که انبوه مردم ایران از معنی راست آن ناآگاهند. پس نخستین گام انتشار معنی راست دمکراسی می‌باشد.
👇
🖌 کوشاد تلگرام
خوانندگان آگاهند که ما درباره‌ی گرفتاریهای بنیادی این کشور دهها نوشتار از احمد کسروی در این کانال آورده و خود نیز نوشتارهای دیگری در تفسیر گرفتاریهای کنونی با آن سخنان نوشته‌ایم.
«گرفتاریهای این توده چیز ساده‌ای نیست.
از بی‌پروایی[=بی‌توجهی] پادشاهان برنخاسته و چیزی که با دست پادشاهان یا وزیران چاره پذیرد نیست.
گرفتاریهای ریشه‌داریست و بچاره‌ی ریشه‌داری نیاز دارد.
سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران آن باورها و اندیشه‌هاست که بنامهای مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات در مغزها جا داده شده.
این گرفتاری برای ایرانیان از هزار سال پیش رو آورده و زمان بزمان بیشتر و بدتر گردیده تا بحال امروزی رسیده». (انکیزیسیون در ایران ، ص 21 ، 1324)
اینها جز از گرفتاریهایی همچون نقصهای قانون اساسی ، نقصهای انتخابات مجلس و ریاست جمهوری ، ناکاردانی در سیاست خارجی ، نابسامانی در مصرف سرمایه‌های کشور همچون آب و گاز و برق ، بحران فرونشست زمین ، تورم ، یارانه ، راهبری خودکامانه‌ی صدا و سیما ، و مستقل نبودن قوه‌ی قضاییه و مانند اینهاست. ما به اینها کمتر اشاره کرده‌ایم زیرا اینها خود ریشه در گرفتاریهای دیگر دارند.
سخنانِ ما در زمینه‌ی کوششهای سیاسی و آنچه به انتخابات ربط دارد در چند پاراگراف زیر کوتاه شدنیست. برای شرح هر کدام از اینها پیشنهاد می‌شود سرگفتار‌های روزنامه‌ی پرچم یا دفترهایی که ما از آن گفتارها فراهم آورده‌ایم خوانده شود (دفترها و رشته گفتارهایی با این عنوانها : «حقایق زندگی» ، «معنی دمکراسی» ، «ریشه‌ی بدبختیها» ، «حزب و گمراهیهای سیاسی» و همچنین «سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان» ).
1ـ بزرگترین گرفتاری این توده «پراکندگی» یا نداشتن «اتحاد» است. هر دسته‌ای از ایرانیان درپی آرزوها و آرمانهای خودند که با ازآنِ دیگران بیکبار جداست. پراکندگی نمی‌گذارد یک توده به «کارآیی» و «هم‌افزایی» دست یابند. چنانکه «سرمایه‌ی اجتماعی» ناچیز ایرانیان نیز از همینجا آب می‌خورد.
«پراکندگی برای یک توده مرگست». (پیمان608486 ، آبان 1319)
«بدانید ای ایرانیان! شما را پراکندگی بیچاره و درمانده گردانیده». (پرچم روزانه 8/5/1321)
2ـ چنانکه ریشه‌ی رفتارها در اندیشه‌هاست ، همچنان ریشه‌ی پراکنده‌رفتار‌ی مردم (نداشتن اتحاد) در اندیشه‌های پراکنده‌‌ی ایشانست. نمی‌گوییم پراکندگی تنها از اندیشه‌های مردمست. ولی مهمترین سرچشمه‌ی آن را همانا در گمراهیها و آلودگیهای اندیشه‌ای می‌دانیم.
3ـ اینکه ایرانیان به هیچ کار بزرگ اجتماعی توانا نیستند ، ریشه‌اش را از همان گمراهیها می‌دانیم. زیرا نیرو از اتحاد برمی‌خیزد. آن گمراهیها یا آلودگیهای اندیشه‌ای نمی‌گذارد اتحاد ارجداری پدید آید.
پس از مشروطه ، مردم چند بار اتحادی از خود نشان داده‌اند ولی چون نیک می‌نگریم می‌بینیم آن اتحادها ژرفایی نداشته و از یک آرمان مشترک و برنامه‌ی سنجیده‌ای برنخاسته بلکه بیش از همه بر سر چیزهایی بوده که نمی‌خواسته‌اند. مثلاً در سال 48 در برابر افزایش بهای بلیت اتوبوس و در سال 57 بر سر آن بوده که شاه را نمی‌خواسته‌اند و امروز هم بخش بزرگی از ایرانیان ولایت فقیه و حکومت ملایان را نمی‌خواهند. این را با شرکت نکردن در سه انتخابات گذشته بویژه در دور نخست انتخابات 1403 نشان دادند.
اینکه یک توده بر سر چیزی که مخالف آنند متحد شوند بسیار تفاوت دارد با آنکه بر سر یک آرمانِ مشترکِ پربهایی هم‌پیمان شوند. زیرا اتحاد بر سر چیزی که نمی‌خواهند کم‌ژرفاست. همینکه زمان خواستنها فرارسد هر گروهی خواسته‌ی جدایی را پیش کشند و اتحادشان بهم خورد و چه بسا دشمن یکدیگر گردند.
4ـ اینها یک نمونه از گرفتاریهای بنیادی این توده است. اکنون ببینیم آیا راه چاره‌ای هست؟! آن یگانه مرد و راهنمای پاکدینان راه روشنی را نشان می‌دهد. او می‌گوید : چاره‌ی پراکندگی دانستن «حقایق» و در نتیجه هرچه نزدیکتر شدن اندیشه‌هاست.
«راه رهایی برای این کشور جز مبارزه با پندارهای پراکنده و نشر حقایق نیست. آن جانفشانی که دیگران در جنگها بکار می‌برند ما باید در راه اینها بکار بریم. دشمن بزرگ ما این گمراهیهاست. باید با همه‌ی توانایی خود با آنها بجنگیم». (پرچم روزانه ، 20/2/ 1321)
5ـ روزنامه‌ی پرچم پس از شناسانیدن «پراکندگی» بعنوان اصلیترین گرفتاری ایرانیان به نشر حقایقی می‌پردازد تا مردم را بر سر آنها هم‌اندیشه و در نتیجه همدست و متحد گرداند. نخستین حقیقتی که پیش می‌کشد هم‌اندیشه گردیدن مردم بر سر نوع کشورداریست. آن هم راهی جز دمکراسی به معنی درست آن نمی‌تواند باشد.
یک علت پیش نرفتن دمکراسی اینست که انبوه مردم ایران از معنی راست آن ناآگاهند. پس نخستین گام انتشار معنی راست دمکراسی می‌باشد.
👇
باید توجه داشت که اگر حقایقی که یاد شده به معنی راست آن یاد گرفته و دانسته نشود نتیجه‌ی درستی نخواهد داد. برای مثال اگر دمکراسی به معنی درست آن شناخته نشود ، همین می‌شود که یک ماکت دمکراسی را بنام اصل دمکراسی در مدت 45 سال به رخ مردم می‌کشند و گذشته از آن ، مدعی می‌شوند که بهترین دمکراسی جهان را دارند زیرا مثلاً در این سالها کمابیش سی انتخابات برگزار کرده‌اند!.
6ـ حقیقت بعدی میهن‌پرستی است. پرستش نه به معنی نماز خواندن بلکه به معنی خدمت کردنست (واژه‌ی پرستار از همین معنیست). معنی درست میهن‌پرستی نیز باید بمیان آید و مردم به آن اهمیت دهند. باید با موانعی که در برابر جا گرفتن این معنی در دلهاست مبارزه شود.
7ـ حقیقت بعدی آنست که در کشور دمکراسی باید احزاب باشند و کوششها کنند. حزب نه به آن معنی زشتی که در ایران پیدا کرده که هر چندگاه یک مشت سودجوی آزمند ، نامی بروی خود می‌گذارند و برای دست یافتن به آن سودها ، کسانی را بر سر خود گرد می‌آورند. بلکه حزب برای آن است که گرفتاریهای کشور را نیک بشناسد و چاره‌اندیشی کند و برنامه برای آنها داشته باشد ، بداند با کشورهای همسایه و جز آنها چه رفتاری پیش گیرد ، رشد سیاسی مردم را بگردن گیرد و از آنسو بدست همان مردم راه برده شود.
کنون به همینها بسنده می‌کنیم تا به سخنانی برسیم که درباره‌ی دور دوم انتخابات 1403 توان گفت.ما می‌گوییم : راه بینایی و دانایی مردم دانستن این حقایق است نه اینکه با رای دادن یا ندادن پندارند بدردهای خود چاره‌ای کرده‌اند. ما پرداختن بیش از اندازه به اینگونه جستارها را گمراهی سیاسی و از راه بدر شدن مردم می‌شماریم. در یک دمکراسیِ ماکتی انتخابات نه تنها کار چندانی نمی‌کند بلکه مردم ساده‌دل را نیز گمراه می‌گرداند. گمان می‌کنند با شرکت جستن یا نجستن در آن ، گام بزرگی را در راه دمکراسی برداشته‌اند.
امروز روزگاری نیست که چیزهایی همچون «مردمسالاری دینی» ، ولایت فقیه یا خلیفه‌گری اسلامی یا پادشاهی ، یا تصمیمات کمیته‌ی مرکزی تنها حزب یک کشوری ، بتواند جای دمکراسی را بگیرد. در دمکراسی بمعنای درست آن ، این مردمند که حق تعیین سرنوشت خویش را دارند. حق فرمانروایی را دارند. حق راه بردن خویش را دارند. شاه و ملا و اینگونه کسان هیچکاره‌اند. اگر سخنی باید گفت ، از مردم باید گفت.
درست است که معنی راست دمکراسی (شایسته گردیدن مردم در راه بردن کشور) در ایران هنوز هم شناخته نشده و اینست حکومتیان نزدیک به 50 سال توانستند مردم را با «افزارها یا نمودهای دمکراسی» همچون انتخابات و مجلس و قانون اساسی ، فریب دهند. ولی در هر حال مردم با تجربه‌شان از انتخابات و دیدن دوره‌های ریاست جمهوری محمد خاتمی تا ابراهیم رئیسی این دریافتند که اینها همه ظاهرسازی است و نه تنها رئیس جمهور اختیارات بس محدودی دارد بلکه او را می‌توان با نیروهایی همچون قوه‌ی قضاییه ، «حکم حکومتی» ، شورای نگهبان و مجمع تشخیص نظام و صدا و سیما بزانو درآورد.
از اینرو و بویژه پس از جنبش مهسا در سال 1401 مردم با روگردانیدن از انتخابات پیام خود را به گوش حکومت رسانیدند. چنین گفتند : «ما تو را به رسمیت نمی‌شناسیم» ، «تو به اعتماد ما خیانت کرده‌ای و این بخشودنی نیست» ، «پاسخ اعتراض مردم با گلوله و زندان نیست ، اینها جز ستمگری و وحشیگری نبوده و نیست».
این پیامی تاریخی و مهم است که یک مردمی با رفتارشان به حکومت زورگو و ستمگر خود می‌رسانند. این پایه‌ی دمکراسیست که مردم به فرمانروای خودکامه بفهمانند که تاکنون اختیار راهبردن کشور را از ما دریغ کرده‌ای ولی این حق ما بوده است. تو برو ما خودمان خود را راه توانیم بُرد.
گفتیم اگر در انتخابات شرکت شود این پیامهای مردم همچون دیگر حقوقشان پایمال شده از یادها خواهد رفت. از اینرو شرکت در چنین انتخاباتی تأیید رفتارهای پست و ناجوانمردانه‌ی حکومت است. جهانیان هم از این مردم دمدمکی در شگفت شده خواهند پرسید : «این چگونه مردمیند که با آنهمه کشتاری که از ایشان شد ، هنوز پای صندوقهای رایی می‌روند که همان ستمگران برایشان ساخته‌اند؟!».
نتیجه‌ی دور نخست را نیز دیدیم که از روی آمار خود حکومت 60 درصد مردم رای نداده‌اند. اکنون می‌گوییم این اندازه فهم و بینش جای ارجشناسی دارد. ما برآنیم که این جایگاهی از رشد سیاسی و بینش مردم است که باید هرچه بیشتر نیرو گیرد. باید با دانستن حقایق کشورداری و زندگی براه درست خود بیفتد. براه کوششهای سیاسی بیفتد. این نباشد که مردم گمان کنند با همین شرکت نکردن کوشش سیاسی را به کمال رسانیده‌اند.
👇
6ـ حقیقت بعدی میهن‌پرستی است. پرستش نه به معنی نماز خواندن بلکه به معنی خدمت کردنست (واژه‌ی پرستار از همین معنیست). معنی درست میهن‌پرستی نیز باید بمیان آید و مردم به آن اهمیت دهند. باید با موانعی که در برابر جا گرفتن این معنی در دلهاست مبارزه شود.
7ـ حقیقت بعدی آنست که در کشور دمکراسی باید احزاب باشند و کوششها کنند. حزب نه به آن معنی زشتی که در ایران پیدا کرده که هر چندگاه یک مشت سودجوی آزمند ، نامی بروی خود می‌گذارند و برای دست یافتن به آن سودها ، کسانی را بر سر خود گرد می‌آورند. بلکه حزب برای آن است که گرفتاریهای کشور را نیک بشناسد و چاره‌اندیشی کند و برنامه برای آنها داشته باشد ، بداند با کشورهای همسایه و جز آنها چه رفتاری پیش گیرد ، رشد سیاسی مردم را بگردن گیرد و از آنسو بدست همان مردم راه برده شود.
کنون به همینها بسنده می‌کنیم تا به سخنانی برسیم که درباره‌ی دور دوم انتخابات 1403 توان گفت.ما می‌گوییم : راه بینایی و دانایی مردم دانستن این حقایق است نه اینکه با رای دادن یا ندادن پندارند بدردهای خود چاره‌ای کرده‌اند. ما پرداختن بیش از اندازه به اینگونه جستارها را گمراهی سیاسی و از راه بدر شدن مردم می‌شماریم. در یک دمکراسیِ ماکتی انتخابات نه تنها کار چندانی نمی‌کند بلکه مردم ساده‌دل را نیز گمراه می‌گرداند. گمان می‌کنند با شرکت جستن یا نجستن در آن ، گام بزرگی را در راه دمکراسی برداشته‌اند.
امروز روزگاری نیست که چیزهایی همچون «مردمسالاری دینی» ، ولایت فقیه یا خلیفه‌گری اسلامی یا پادشاهی ، یا تصمیمات کمیته‌ی مرکزی تنها حزب یک کشوری ، بتواند جای دمکراسی را بگیرد. در دمکراسی بمعنای درست آن ، این مردمند که حق تعیین سرنوشت خویش را دارند. حق فرمانروایی را دارند. حق راه بردن خویش را دارند. شاه و ملا و اینگونه کسان هیچکاره‌اند. اگر سخنی باید گفت ، از مردم باید گفت.
درست است که معنی راست دمکراسی (شایسته گردیدن مردم در راه بردن کشور) در ایران هنوز هم شناخته نشده و اینست حکومتیان نزدیک به 50 سال توانستند مردم را با «افزارها یا نمودهای دمکراسی» همچون انتخابات و مجلس و قانون اساسی ، فریب دهند. ولی در هر حال مردم با تجربه‌شان از انتخابات و دیدن دوره‌های ریاست جمهوری محمد خاتمی تا ابراهیم رئیسی این دریافتند که اینها همه ظاهرسازی است و نه تنها رئیس جمهور اختیارات بس محدودی دارد بلکه او را می‌توان با نیروهایی همچون قوه‌ی قضاییه ، «حکم حکومتی» ، شورای نگهبان و مجمع تشخیص نظام و صدا و سیما بزانو درآورد.
از اینرو و بویژه پس از جنبش مهسا در سال 1401 مردم با روگردانیدن از انتخابات پیام خود را به گوش حکومت رسانیدند. چنین گفتند : «ما تو را به رسمیت نمی‌شناسیم» ، «تو به اعتماد ما خیانت کرده‌ای و این بخشودنی نیست» ، «پاسخ اعتراض مردم با گلوله و زندان نیست ، اینها جز ستمگری و وحشیگری نبوده و نیست».
این پیامی تاریخی و مهم است که یک مردمی با رفتارشان به حکومت زورگو و ستمگر خود می‌رسانند. این پایه‌ی دمکراسیست که مردم به فرمانروای خودکامه بفهمانند که تاکنون اختیار راهبردن کشور را از ما دریغ کرده‌ای ولی این حق ما بوده است. تو برو ما خودمان خود را راه توانیم بُرد.
گفتیم اگر در انتخابات شرکت شود این پیامهای مردم همچون دیگر حقوقشان پایمال شده از یادها خواهد رفت. از اینرو شرکت در چنین انتخاباتی تأیید رفتارهای پست و ناجوانمردانه‌ی حکومت است. جهانیان هم از این مردم دمدمکی در شگفت شده خواهند پرسید : «این چگونه مردمیند که با آنهمه کشتاری که از ایشان شد ، هنوز پای صندوقهای رایی می‌روند که همان ستمگران برایشان ساخته‌اند؟!».
نتیجه‌ی دور نخست را نیز دیدیم که از روی آمار خود حکومت 60 درصد مردم رای نداده‌اند. اکنون می‌گوییم این اندازه فهم و بینش جای ارجشناسی دارد. ما برآنیم که این جایگاهی از رشد سیاسی و بینش مردم است که باید هرچه بیشتر نیرو گیرد. باید با دانستن حقایق کشورداری و زندگی براه درست خود بیفتد. براه کوششهای سیاسی بیفتد. این نباشد که مردم گمان کنند با همین شرکت نکردن کوشش سیاسی را به کمال رسانیده‌اند.
👇
اکنون می‌گوییم : ای مردم ، ارج این کارتان را بدانید ولی بدانید در آغاز راهید و باید کوششهای بجا و استوارتری به انجام رسانید وگرنه با انداختن یا نینداختن یک برگ کاغذ به صندوق ، دمکراسی بدست نخواهد آمد و شما همیشه ناچار خواهید بود همچون «بنده» بازیچه‌ی دست خودکامگان و سودجویان و زیردست ستمگران باشید. اگر می‌خواهید «آقا» باشید و فرمانبر نباشید باید بکوشید خود را شایسته‌ی دمکراسی گردانید. باید به چنان جایگاهی از شایستگی برسید که اجازه ندهید از این پس اختیاراتی که حق شماست از شما بگیرند.
کسانی که مردم را از نتیجه‌ی رای ندادن به نامزد خود می‌ترسانند از این زمینه‌ها دورند. آنها به تربیت مردم و رشد سیاسی ایشان توجهی ندارند. اینست همه‌ی چشمداشتشان از مردم ، و کوششهاشان در پیرامون انتخابات و تشویق به اینگونه کارهای کم‌ژرفا و ظاهریست.
🌸💐🌷🌹
کسانی که مردم را از نتیجه‌ی رای ندادن به نامزد خود می‌ترسانند از این زمینه‌ها دورند. آنها به تربیت مردم و رشد سیاسی ایشان توجهی ندارند. اینست همه‌ی چشمداشتشان از مردم ، و کوششهاشان در پیرامون انتخابات و تشویق به اینگونه کارهای کم‌ژرفا و ظاهریست.
🌸💐🌷🌹
📖 انکیزیسیون در ایران
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی دو از هفت)
کسروی نخستین کسیست که به زیانهای «دولت در دولت» یا فرمانروایی غیررسمی ملایان در کشور پروای ویژه دارد و آن را بسیار زیانمند دانسته پافشارانه می‌خواهد تکلیف این دعوا روشن گردیده مردم از سرگردانی برهند و همچنین دولت که این دعوای ملایان همیشه ناتوانش می‌گرداند توانا باشد. او این موضوع را تا پایان سال 1324 ، اندکی پیش از کشته شدنش ، همچنان دنبال می‌کند. در همین دفتر خواهید دید که آن پرسشها را برای چندمین بار پیش می‌کشد و می‌خواهد از این کوششها نتیجه گرفته تکلیف دعوای حکومت ملایان یکسره شود. او می‌نویسد :
هر کاری همانکه عادت شد زشتیش از میان می‌رود. در ایران هم این دوتیرگی در میانه‌ی دولت و مردم عادت شده و کمتر کسی زشتی آن را درمی‌یابد. (1)
مثالهای فراوانی می‌آورد و از جمله اینکه دولت ، رفتن به مکه را در سال 1322 قدغن کرد ولی مردم از روی باورهای کیششان که همان آموزاکهای ملایان می‌باشد شش‌هزار تن قاچاقی به حج رفتند و حاجی بازگشتند. چون در حج همان سال ، دولت عربستان یک حاجی ایرانی را به گناهی گردن زد ، حاجیهای قاچاق و روزنامه‌ها به دولت ایراد می‌گرفتند که چرا به عربستان اعتراض نمی‌کند. کسی هم نمی‌گفت : کسانی که قانون شکسته‌اند را نمی‌رسد چنین شکایتی کنند. او چنین توده‌ای را ناشاینده می‌داند :
این نمونه‌ی دیگری از حال توده است. آیا چنین مردمی بهره از مشروطه توانند برد؟! بیخرد آن کسانیند که از این توده چشم پیشرفت دارند ، بیخرد آن کسانیند که این آلودگیها را می‌بینند و تکانی بخود نمی‌دهند و بچاره نمی‌پردازند! (2)
ما نمی‌بایست در برابر چنین حالی خاموشی گزینیم. نمی‌بایست چنان دستگاه سراپا زیانی را ببینیم و نادیده انگاریم. ما بدستگاه ملایان از راههای دیگر ایرادها داشتیم. اینها بخدا توهینها کرده‌اند ، باسلام آسیبها رسانیده‌اند. آنها بیکسو و این بیکسوست که مایه‌ی بدبختی بیست‌ملیون مردم گردیده‌اند. از اینرو در سال 1321 که روزنامه‌ی پرچم انتشار می‌یافت در آن روزنامه پرسشهایی از ملایان کردیم. (3) بدینسان :
1ـ این دعوای حکومت که شما می‌کنید دلیلش چیست؟... اگر دلیلش داستان خلافت اسلامیست ، که امروز بیکبار از میان رفته و زمینه‌ی آن نیز نمانده است. آن تیره‌های مردم که بهم پیوسته کشور بزرگ اسلامی را پدید آورده بودند و در زیر سرپرستی خلافت زندگی می‌کردند امروز از هم جدا گردیده‌اند و هر تیره‌ای کشوری جداگانه پدید آورده و زندگانی نژادی پیش گرفته‌اند. همین ایرانیان امروز بنام ایرانیگری می‌زیند نه بنام مسلمانی ، از قانونهای خود پیروی می‌کنند نه از قانونهای اسلام. عراقیان نیز چنینند ، مصریان نیز چنینند ، سوریان نیز چنینند. پس کشور اسلامی نمانده که سخن از خلافتش رود.
2ـ حکومت را بکدام یکی از شما دهند؟. هزار تن که حکومت نتوانند کرد. حکومت یا شوراییست[کارها را با مشورت پیش می‌برد] و در آنحال باید مجلسی برپا گردد ، و یا استبدادیست و در آنحال باید تنها به یک تن سپرده شود. شما کدام یکی را می‌گویید؟.
3ـ اگر حکومت را بشما ملایان بسپارند آیا خواهید توانست با احکام خود آن را راه برید؟. خواهید توانست با زکات شتر و گاو و گوسفند و سهم امام سپاه آرایید؟. خواهید توانست در چنین زمانی با گماردن «قاضی و شرطه» کشور را ایمن گردانید؟.
4ـ این دعوای شما با مشروطه سازش نمی‌دارد. آیا چشم می‌دارید که ایرانیان از آن دست کشند و بحال چهل سال پیش بازگردند؟.
اینها پرسشهایی بود که ما از ملایان می‌کردیم و درخواستمان این بود که دولت علما را گرد آورده اینها را بپرسد و البته مقصود علمای نجف می‌بود. زیرا اگر دیگران باشند هر ملایی که چیزی بگوید دیگران تصدیق نخواهند کرد و نتیجه‌ای بدست نخواهد آمد. (4)
پانوشتها :
1ـ انکیزیسیون در ایران بخش دوم ، بند هشتم.
2ـ همانجا.
3ـ پیشین ، بخش دوم ، بند نهم.
4ـ ماهنامه‌ی بهمن‌ماه 1323.
🌸
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی دو از هفت)
کسروی نخستین کسیست که به زیانهای «دولت در دولت» یا فرمانروایی غیررسمی ملایان در کشور پروای ویژه دارد و آن را بسیار زیانمند دانسته پافشارانه می‌خواهد تکلیف این دعوا روشن گردیده مردم از سرگردانی برهند و همچنین دولت که این دعوای ملایان همیشه ناتوانش می‌گرداند توانا باشد. او این موضوع را تا پایان سال 1324 ، اندکی پیش از کشته شدنش ، همچنان دنبال می‌کند. در همین دفتر خواهید دید که آن پرسشها را برای چندمین بار پیش می‌کشد و می‌خواهد از این کوششها نتیجه گرفته تکلیف دعوای حکومت ملایان یکسره شود. او می‌نویسد :
هر کاری همانکه عادت شد زشتیش از میان می‌رود. در ایران هم این دوتیرگی در میانه‌ی دولت و مردم عادت شده و کمتر کسی زشتی آن را درمی‌یابد. (1)
مثالهای فراوانی می‌آورد و از جمله اینکه دولت ، رفتن به مکه را در سال 1322 قدغن کرد ولی مردم از روی باورهای کیششان که همان آموزاکهای ملایان می‌باشد شش‌هزار تن قاچاقی به حج رفتند و حاجی بازگشتند. چون در حج همان سال ، دولت عربستان یک حاجی ایرانی را به گناهی گردن زد ، حاجیهای قاچاق و روزنامه‌ها به دولت ایراد می‌گرفتند که چرا به عربستان اعتراض نمی‌کند. کسی هم نمی‌گفت : کسانی که قانون شکسته‌اند را نمی‌رسد چنین شکایتی کنند. او چنین توده‌ای را ناشاینده می‌داند :
این نمونه‌ی دیگری از حال توده است. آیا چنین مردمی بهره از مشروطه توانند برد؟! بیخرد آن کسانیند که از این توده چشم پیشرفت دارند ، بیخرد آن کسانیند که این آلودگیها را می‌بینند و تکانی بخود نمی‌دهند و بچاره نمی‌پردازند! (2)
ما نمی‌بایست در برابر چنین حالی خاموشی گزینیم. نمی‌بایست چنان دستگاه سراپا زیانی را ببینیم و نادیده انگاریم. ما بدستگاه ملایان از راههای دیگر ایرادها داشتیم. اینها بخدا توهینها کرده‌اند ، باسلام آسیبها رسانیده‌اند. آنها بیکسو و این بیکسوست که مایه‌ی بدبختی بیست‌ملیون مردم گردیده‌اند. از اینرو در سال 1321 که روزنامه‌ی پرچم انتشار می‌یافت در آن روزنامه پرسشهایی از ملایان کردیم. (3) بدینسان :
1ـ این دعوای حکومت که شما می‌کنید دلیلش چیست؟... اگر دلیلش داستان خلافت اسلامیست ، که امروز بیکبار از میان رفته و زمینه‌ی آن نیز نمانده است. آن تیره‌های مردم که بهم پیوسته کشور بزرگ اسلامی را پدید آورده بودند و در زیر سرپرستی خلافت زندگی می‌کردند امروز از هم جدا گردیده‌اند و هر تیره‌ای کشوری جداگانه پدید آورده و زندگانی نژادی پیش گرفته‌اند. همین ایرانیان امروز بنام ایرانیگری می‌زیند نه بنام مسلمانی ، از قانونهای خود پیروی می‌کنند نه از قانونهای اسلام. عراقیان نیز چنینند ، مصریان نیز چنینند ، سوریان نیز چنینند. پس کشور اسلامی نمانده که سخن از خلافتش رود.
2ـ حکومت را بکدام یکی از شما دهند؟. هزار تن که حکومت نتوانند کرد. حکومت یا شوراییست[کارها را با مشورت پیش می‌برد] و در آنحال باید مجلسی برپا گردد ، و یا استبدادیست و در آنحال باید تنها به یک تن سپرده شود. شما کدام یکی را می‌گویید؟.
3ـ اگر حکومت را بشما ملایان بسپارند آیا خواهید توانست با احکام خود آن را راه برید؟. خواهید توانست با زکات شتر و گاو و گوسفند و سهم امام سپاه آرایید؟. خواهید توانست در چنین زمانی با گماردن «قاضی و شرطه» کشور را ایمن گردانید؟.
4ـ این دعوای شما با مشروطه سازش نمی‌دارد. آیا چشم می‌دارید که ایرانیان از آن دست کشند و بحال چهل سال پیش بازگردند؟.
اینها پرسشهایی بود که ما از ملایان می‌کردیم و درخواستمان این بود که دولت علما را گرد آورده اینها را بپرسد و البته مقصود علمای نجف می‌بود. زیرا اگر دیگران باشند هر ملایی که چیزی بگوید دیگران تصدیق نخواهند کرد و نتیجه‌ای بدست نخواهد آمد. (4)
پانوشتها :
1ـ انکیزیسیون در ایران بخش دوم ، بند هشتم.
2ـ همانجا.
3ـ پیشین ، بخش دوم ، بند نهم.
4ـ ماهنامه‌ی بهمن‌ماه 1323.
🌸
📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو
🖌 احمد کسروی
🔸 9ـ سومین آسیب کیشها کسان‌پرستی است (دو از دو)
در بیست سال پیش [1] که گرانی و خشکسالی بس سختی در ایران رخ داد و می‌توان گفت یک سه‌یک مردم را از میان برد در آن هنگامه‌ی دلگداز من در تبریز می‌بودم و آشکاره می‌دیدم بسیاری از توانگران (نه همه‌شان) دست بینوایان نمی‌گرفتند و همسایگانشان که از گرسنگی بدم مرگ رسیده بودند پروای حال ایشان نمی‌کردند. در کویی که ما می‌نشستیم و سرپرستی بینوایان را من بگردن کشیده بودم هر روز هنگام شام که بکوی بازمی‌گشتم چندین مرده را می‌دیدم که در مرده‌شورخانه گزارده‌اند و کسی براه انداختن آنها برنخاسته ، و من ناگزیر می‌شدم در آنجا بایستم و از خودم و دیگران پولی گرد آورده برای شستن و کفن کردن و زیر خاک سپردن آنان دهم. بارها فرستادم و توانگرانی را از روضه‌خوانیها بیرون کشیدم و هر یکی را براه انداختن کار یک مرده‌ای واداشتم. در آن سال چلوار بس گران بود و بسیاری از بینوایان را بپارچه‌های کهن از سیاه و سبز و زرد پیچیده بخاک سپردند. بدینسان یک زمستان سوزانی بمردم می‌گذشت. ولی چون بهار رسید و راه عراق که تا آن هنگام بسته می‌بود باز شد ناگهان چاوشان راه افتادند و مردم را شورانیدند و از یک تبریز بیش از سه‌هزار تن با شکوه و آذین آهنگ عراق کردند. کسانی که گندم را صد من سه‌هزار ریال فروخته [2] و پول اندوخته بودند روی بکربلا آوردند که برات رستگاری گیرند.
بسیاری چون این داستانها را می‌شنوند باین بسنده می‌کنند که روی درهم کشند و از نادانی مردم رنجیدگی نمایند. ولی این نه درست است. ما اگر می‌خواهیم مردم گمراه نگردند می‌باید شاهراهی بروی ایشان باز کنیم. آنان چه گناه می‌داشتند در جایی که سخنانی را شنیده و در دل جا داده و از روی آنها رفتار می‌کردند؟!.. گرفتم که آنان از باورهایی که می‌داشتند دست می‌کشیدند ، آیا جز آن بودی که بیدین گردند و بدتر و تباهتر شوند؟!. کسی هنوز نمی‌داند که چه شد من باین راه برخاستم. من نیز درپی گفتن آن نیستم ولی این را می‌نویسم که از چندین سال پیش همیشه اندوه این می‌خوردم که می‌دیدم دسته‌ی انبوهی از مردان نیک و پاکدرون می‌خواهند به نیکی زندگی کنند ولیکن راهی برای آن پیدا نمی‌کنند. زیرا اگر رو بسوی دینداری می‌آورند می‌باید باین کارهای بیهوده پردازند و چون بیدین می‌شوند می‌باید دامن به هر زشتی بیالایند. میان دو گمراهی درمانده و راهی پیدا نمی‌کنند.
همیشه کسانی که آن کارها را می‌دیدند چنین می‌گفتند : «اینان عامیانند و درس نخوانده‌اند» ، و چنین می‌پنداشتند تنها درس خواندن چاره‌ی دردها را خواهد کرد. دلم می‌خواهد کنون آن کسان نگاهی بحال درسخواندگان بی‌همه‌چیز اندازند و بخطای خود پی برند. یک توده را که راه نبود چه درسخوانده و چه عامی همه سرگردان و گمراه باشند. اگر از ما می‌پرسند آن عامیان گمراه (با نکوهشهایی که ما بر کارهاشان روا می‌شماریم) بهتر از این درسخواندگان بی‌همه‌چیز بوده‌اند و شایستگی زندگانی را بیشتر داشته‌اند.
از سخن خود دور نیفتیم ، آنهمه ستایشها که من از تبریزیان کرده‌ام این ننگین‌کاری را فراموش نمی‌کنم که چون در محرم 1330[=1290خ] روسیان با مجاهدان جنگیدند و بر ایشان چیره درآمدند و آن کارها را در شهر می‌کردند یک دسته از مردم بروی خود نیاورده و همچون سالهای پیش در بازارها و کوچه‌ها بسینه کوفتن و زنجیر زدن می‌پرداختند و دسته‌ها می‌گردانیدند و این را یک کار نیک و بس بزرگی می‌شماردند که در چنان هنگام بیمناکی ترس بخود راه نداده و دست از دینداری برنداشته‌اند ، و آشکاره می‌گفتند : «ما را چه کار که روسیان چه کردند و کیان را کشتند ، ما را باید دست از دامن امام برنداریم و این دستگاه را نخوابانیم» می‌گفتند : «روسیان که با کیشها (مذهب) کار نمی‌دارند و عزاداری را از دست ما نمی‌گیرند دیگر ما را چه کار که مشروطه را برانداختند و کشور را بردند؟!..» بلکه بسیاری از ایشان روسیان را بر مشروطه‌خواهان برمی‌گزیدند زیرا که مشروطه‌خواهان روی سرد باین کارهای اینان نشان داده بودند.
مایه‌ی شرمندگیست که روسیان در برابر چشمشان آن ستمها را می‌کردند و کسانی را که در کشور خود بآزادیخواهی برخاسته و در راه آسایش مردم و آبادی کشور آن جانبازیها را کرده بودند دسته دسته پای دار می‌آوردند و جوانان نورس را بگناه آزادیخواهی پدر و برادر بیجان می‌ساختند ، سراسر شهر لگدکوب سالدات و قزاق می‌بود ـ اینان آن ستمها را می‌دیدند و هیچ پروایی نمی‌کردند و از ستمهای یزید ـ ستمهای هزاروسیصد سال پیش او ناله بلند می‌ساختند و شیون از اندازه می‌گذرانیدند ، که تو گویی در جهان ستمگر تنها یزید بوده و بس ، و هیچگاه نباید پروای ستمهای دیگری کرد.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 9ـ سومین آسیب کیشها کسان‌پرستی است (دو از دو)
در بیست سال پیش [1] که گرانی و خشکسالی بس سختی در ایران رخ داد و می‌توان گفت یک سه‌یک مردم را از میان برد در آن هنگامه‌ی دلگداز من در تبریز می‌بودم و آشکاره می‌دیدم بسیاری از توانگران (نه همه‌شان) دست بینوایان نمی‌گرفتند و همسایگانشان که از گرسنگی بدم مرگ رسیده بودند پروای حال ایشان نمی‌کردند. در کویی که ما می‌نشستیم و سرپرستی بینوایان را من بگردن کشیده بودم هر روز هنگام شام که بکوی بازمی‌گشتم چندین مرده را می‌دیدم که در مرده‌شورخانه گزارده‌اند و کسی براه انداختن آنها برنخاسته ، و من ناگزیر می‌شدم در آنجا بایستم و از خودم و دیگران پولی گرد آورده برای شستن و کفن کردن و زیر خاک سپردن آنان دهم. بارها فرستادم و توانگرانی را از روضه‌خوانیها بیرون کشیدم و هر یکی را براه انداختن کار یک مرده‌ای واداشتم. در آن سال چلوار بس گران بود و بسیاری از بینوایان را بپارچه‌های کهن از سیاه و سبز و زرد پیچیده بخاک سپردند. بدینسان یک زمستان سوزانی بمردم می‌گذشت. ولی چون بهار رسید و راه عراق که تا آن هنگام بسته می‌بود باز شد ناگهان چاوشان راه افتادند و مردم را شورانیدند و از یک تبریز بیش از سه‌هزار تن با شکوه و آذین آهنگ عراق کردند. کسانی که گندم را صد من سه‌هزار ریال فروخته [2] و پول اندوخته بودند روی بکربلا آوردند که برات رستگاری گیرند.
بسیاری چون این داستانها را می‌شنوند باین بسنده می‌کنند که روی درهم کشند و از نادانی مردم رنجیدگی نمایند. ولی این نه درست است. ما اگر می‌خواهیم مردم گمراه نگردند می‌باید شاهراهی بروی ایشان باز کنیم. آنان چه گناه می‌داشتند در جایی که سخنانی را شنیده و در دل جا داده و از روی آنها رفتار می‌کردند؟!.. گرفتم که آنان از باورهایی که می‌داشتند دست می‌کشیدند ، آیا جز آن بودی که بیدین گردند و بدتر و تباهتر شوند؟!. کسی هنوز نمی‌داند که چه شد من باین راه برخاستم. من نیز درپی گفتن آن نیستم ولی این را می‌نویسم که از چندین سال پیش همیشه اندوه این می‌خوردم که می‌دیدم دسته‌ی انبوهی از مردان نیک و پاکدرون می‌خواهند به نیکی زندگی کنند ولیکن راهی برای آن پیدا نمی‌کنند. زیرا اگر رو بسوی دینداری می‌آورند می‌باید باین کارهای بیهوده پردازند و چون بیدین می‌شوند می‌باید دامن به هر زشتی بیالایند. میان دو گمراهی درمانده و راهی پیدا نمی‌کنند.
همیشه کسانی که آن کارها را می‌دیدند چنین می‌گفتند : «اینان عامیانند و درس نخوانده‌اند» ، و چنین می‌پنداشتند تنها درس خواندن چاره‌ی دردها را خواهد کرد. دلم می‌خواهد کنون آن کسان نگاهی بحال درسخواندگان بی‌همه‌چیز اندازند و بخطای خود پی برند. یک توده را که راه نبود چه درسخوانده و چه عامی همه سرگردان و گمراه باشند. اگر از ما می‌پرسند آن عامیان گمراه (با نکوهشهایی که ما بر کارهاشان روا می‌شماریم) بهتر از این درسخواندگان بی‌همه‌چیز بوده‌اند و شایستگی زندگانی را بیشتر داشته‌اند.
از سخن خود دور نیفتیم ، آنهمه ستایشها که من از تبریزیان کرده‌ام این ننگین‌کاری را فراموش نمی‌کنم که چون در محرم 1330[=1290خ] روسیان با مجاهدان جنگیدند و بر ایشان چیره درآمدند و آن کارها را در شهر می‌کردند یک دسته از مردم بروی خود نیاورده و همچون سالهای پیش در بازارها و کوچه‌ها بسینه کوفتن و زنجیر زدن می‌پرداختند و دسته‌ها می‌گردانیدند و این را یک کار نیک و بس بزرگی می‌شماردند که در چنان هنگام بیمناکی ترس بخود راه نداده و دست از دینداری برنداشته‌اند ، و آشکاره می‌گفتند : «ما را چه کار که روسیان چه کردند و کیان را کشتند ، ما را باید دست از دامن امام برنداریم و این دستگاه را نخوابانیم» می‌گفتند : «روسیان که با کیشها (مذهب) کار نمی‌دارند و عزاداری را از دست ما نمی‌گیرند دیگر ما را چه کار که مشروطه را برانداختند و کشور را بردند؟!..» بلکه بسیاری از ایشان روسیان را بر مشروطه‌خواهان برمی‌گزیدند زیرا که مشروطه‌خواهان روی سرد باین کارهای اینان نشان داده بودند.
مایه‌ی شرمندگیست که روسیان در برابر چشمشان آن ستمها را می‌کردند و کسانی را که در کشور خود بآزادیخواهی برخاسته و در راه آسایش مردم و آبادی کشور آن جانبازیها را کرده بودند دسته دسته پای دار می‌آوردند و جوانان نورس را بگناه آزادیخواهی پدر و برادر بیجان می‌ساختند ، سراسر شهر لگدکوب سالدات و قزاق می‌بود ـ اینان آن ستمها را می‌دیدند و هیچ پروایی نمی‌کردند و از ستمهای یزید ـ ستمهای هزاروسیصد سال پیش او ناله بلند می‌ساختند و شیون از اندازه می‌گذرانیدند ، که تو گویی در جهان ستمگر تنها یزید بوده و بس ، و هیچگاه نباید پروای ستمهای دیگری کرد.
👇
من نمی‌دانم باین چه نامی دهم و با چه زبانی زشتی آن را بازنمایم جز اینکه بگویم : این کیشهای آلوده ، این کیشهایی که خدا از آنها بیزار است ریشه‌ی خرد و مردانگی را در یکجا می‌سوزاند ، جز اینکه بگویم : کسانی که همه دل به پیشامدهای هزار سال پیش بسته‌اند و از خود و زمان خود ناآگاهند مردگانیند که بزندگان درآمیخته‌اند.
آیا این مانند آن نیست که یک دسته مردمی که در بیابان بیمناک و پرلغزشگاهی راه می‌پیمایند هیچگاه دربند خود و یاران خود نباشند و بزیر پای خود نگاه نکنند و اگر چاهی زیر پایشان باز شد و کسانی در آن فرورفتند پروا نکنند و همه چشمشان را بسیاهیهایی که از دور در کنار افق پدیدار است دوزند و همه نگران آنها باشند؟!. آیا چنین راهروانی توانند بجایی رسید؟!.. آیا خدا از این خشنود است که هزار ملیونها مردمان بدینسان خود را بدبخت سازند؟!.. آیا ما بیهوده [3] می‌گوییم که این کسان معنی دین را نمی‌دانند؟!
شما ببینید امروز که همه‌ی مردمان جهان فیروزی را در یکدلی و یکدستی توده‌ی خود می‌شناسند و همگی می‌کوشند که بر شماره‌ی مردم خود بیفزایند و همگی آنان را همدل و همدست گردانند ، آیا توده‌های شرقی با این گرفتاریها توانند در برابر غربیان ایستادگی نمایند؟!. توده‌هایی که دسته‌های بزرگی از آنها بیکبار از زندگانی روگردانند و همگی دل در جاهای دیگری می‌بندند.
پانوشتها :
1ـ سال 1296 خ ، همچنین نگاه کنید بکتاب «زندگانی من» (28ـ نمونه‌ای از رفتار ملایان).
2ـ سی برابر بهای همیشگی ـ کتاب «زندگانی من» ، (همان).
3ـ نویسنده در جاهایی بیهوده را بمعنی «بی‌سبب» بکار برده است. ما هر جا باین معنی آمده آن را با حرفهای خوابیده نشان داده‌ایم.
🌸
آیا این مانند آن نیست که یک دسته مردمی که در بیابان بیمناک و پرلغزشگاهی راه می‌پیمایند هیچگاه دربند خود و یاران خود نباشند و بزیر پای خود نگاه نکنند و اگر چاهی زیر پایشان باز شد و کسانی در آن فرورفتند پروا نکنند و همه چشمشان را بسیاهیهایی که از دور در کنار افق پدیدار است دوزند و همه نگران آنها باشند؟!. آیا چنین راهروانی توانند بجایی رسید؟!.. آیا خدا از این خشنود است که هزار ملیونها مردمان بدینسان خود را بدبخت سازند؟!.. آیا ما بیهوده [3] می‌گوییم که این کسان معنی دین را نمی‌دانند؟!
شما ببینید امروز که همه‌ی مردمان جهان فیروزی را در یکدلی و یکدستی توده‌ی خود می‌شناسند و همگی می‌کوشند که بر شماره‌ی مردم خود بیفزایند و همگی آنان را همدل و همدست گردانند ، آیا توده‌های شرقی با این گرفتاریها توانند در برابر غربیان ایستادگی نمایند؟!. توده‌هایی که دسته‌های بزرگی از آنها بیکبار از زندگانی روگردانند و همگی دل در جاهای دیگری می‌بندند.
پانوشتها :
1ـ سال 1296 خ ، همچنین نگاه کنید بکتاب «زندگانی من» (28ـ نمونه‌ای از رفتار ملایان).
2ـ سی برابر بهای همیشگی ـ کتاب «زندگانی من» ، (همان).
3ـ نویسنده در جاهایی بیهوده را بمعنی «بی‌سبب» بکار برده است. ما هر جا باین معنی آمده آن را با حرفهای خوابیده نشان داده‌ایم.
🌸
📖 انکیزیسیون در ایران
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی سه از هفت)
در تابستان 1321 درباره‌ی صوفیگری و در پاییز همان سال درباره‌ی بهائیگری نیز گفتارهایی نوشته شد که صوفیان و بهائیان هم بپاسخ‌هایی برخاستند. این زمینه‌های گفتگو و خرده‌گیری چند نیکی را باهم داشت. یکم ، پیروان هر کیشی به کُنه کیش خود و تاریخچه‌ی پیدایش آن بشیوه‌ی دانشی آگاه می‌شدند. چون بیشتر پیروان از کودکی با کیش خود بزرگ شده و آن را نه یک چیز زیانمند بلکه «برتر» از دیگر کیشها می‌پنداشتند ، ماهیت کیش خود را از دیدگاه سود و زیانِ کشور نگریسته بزیانهایی که کیششان از دیده‌ی زندگانی اجتماعی دربر می‌دارد آشنا می‌شدند. دوم ، بسیار چیزها که بغلط بدلها راه یافته ولی مردم بزبان نمی‌آورند و همانها باعث کینه و جدایی مردم از هم می‌شود ، بروی کاغذ می‌آمد و در آن باره آشکاره سخن رانده می‌شد و موضوعات از تاریکی درمی‌آمد (همچون این اندیشه‌ی غلط که بهائیگری را بیگانگان ساخته پیش آورده‌اند). بدینسان آتشها زیر خاکستر نمی‌ماند. سوم ، مردمی که زیر تازیانه‌ی استبداد بزرگ شده و برای برداشتن جلوگیرهایی که در زندگانی پیش می‌آید کمتر از دلیل و راهنمایی خرد کمک می‌گرفتند ، از این راه درمی‌یافتند که گره دشواریها امروز با انگشتانِ خرد باز می‌گردد و دلیل پیروزِ میدان است نه زورورزی و هوچیگری. پس چاره‌ی دشواریها گفتگو و مشورت کردن و گردن بداوری خرد گزاردنست و بس.
همچنین ، در آن روزها که هوچیگری و زبان بیفرهنگانه دوباره بروزنامه‌ها راه یافته بود و هرج و مرج روزنامه‌نویسی سالهای نخستِ جنبش مشروطه را بیادها می‌آورد ، پیمان و پرچم زبانها و قلمها را آموزگاری بودند که مرزِ سخن و از دست نهشتنِ لگام قلم را یاد می‌دادند.
انتشار پرچم هنوز یک ساله نگردیده بود که همراه با دیگر روزنامه‌ها بدستور حکومت نظامی بازداشت شد. تا این هنگام نوشته‌های بی‌باکانه و روشنگرانه‌ی پرچم سدّی در برابر بدخواهان و تیره‌درونانِ کشور پدید آورده و همچون خاری بود در چشم کسانی که نقشه‌ای جز تقویت ارتجاع و پر کردن جیبهای خود نداشتند. زیرا نیکخواهان و خردمندان کم‌کم از راهِ نوشته‌های پرچم و پیمان ، علت اصلی گرفتاریهای این کشور و دشمنان آزادی را می‌شناختند و یک جبهه‌ای در برابر ارتجاع پدید می‌آوردند. آزادگان با گفتارهای پرچم که موضوعات روز را روشن می‌نمود دلهای خردمندان را بسوی خود کشیده نبرد خود را با پراکنده‌اندیشی پیش می‌بردند و روزبروز بر شماره‌شان افزوده می‌گردید.
گرچه پرچم با گفتارهای بی‌باکانه‌اش دشمنی بدخواهان و آزمندانی را برمی‌انگیخت ولی از سوی دیگر امیدگاه آزادیخواهان و افزار دفاعی آزادگان در برابر دشمنانی بود که می‌کوشیدند با تأثیر روی «افکار عمومی» و با دروغسازی و هوچیگری ایشان را خاموش گردانند. اینست توقیف روزنامه براستی گرفتن سلاحِ آزادگان بشمار می‌آمد. با اینحال آزادگان از پای ننشسته از هر راهی بود کوشیدند صدای خود را بگوش مردم برسانند.
در یکم دیماه همان سال ، هنوز کوششهای آزادگان یکساله نشده بود که فرماندارِ حکومت نظامی (سرتیپ عمیدی) و رییس شهربانی (سرتیپ عبدالعلی اعتماد مقدم) به دسیسه‌ای برخاستند و کسروی و چند تنی از یارانش را بازداشت کردند تا ببهانه‌ی قانونِ اجتماعات در زمان حکومت نظامی برای کسروی و یارانش یک پرونده‌ی سیاسی پدید آورند و ایشان را بزندان بکشانند. لیکن بهانه‌ی قانونی نیافته ناچار شدند همگی را آزاد گردانند. (1) شاید همین اندازه را بگمان خود ، ترساندن چشمِ کسروی و وادار کردن او بخاموشی دانسته آن را یک فیروزی برای خود شمردند. لیکن خواهیم دید که این گمانِ غلطی بود.
پانوشت :
1ـ نک. کسروی ، یکم دیماه و داستانش ، 1321.
🌸
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
🔸پیشگفتار : 5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی سه از هفت)
در تابستان 1321 درباره‌ی صوفیگری و در پاییز همان سال درباره‌ی بهائیگری نیز گفتارهایی نوشته شد که صوفیان و بهائیان هم بپاسخ‌هایی برخاستند. این زمینه‌های گفتگو و خرده‌گیری چند نیکی را باهم داشت. یکم ، پیروان هر کیشی به کُنه کیش خود و تاریخچه‌ی پیدایش آن بشیوه‌ی دانشی آگاه می‌شدند. چون بیشتر پیروان از کودکی با کیش خود بزرگ شده و آن را نه یک چیز زیانمند بلکه «برتر» از دیگر کیشها می‌پنداشتند ، ماهیت کیش خود را از دیدگاه سود و زیانِ کشور نگریسته بزیانهایی که کیششان از دیده‌ی زندگانی اجتماعی دربر می‌دارد آشنا می‌شدند. دوم ، بسیار چیزها که بغلط بدلها راه یافته ولی مردم بزبان نمی‌آورند و همانها باعث کینه و جدایی مردم از هم می‌شود ، بروی کاغذ می‌آمد و در آن باره آشکاره سخن رانده می‌شد و موضوعات از تاریکی درمی‌آمد (همچون این اندیشه‌ی غلط که بهائیگری را بیگانگان ساخته پیش آورده‌اند). بدینسان آتشها زیر خاکستر نمی‌ماند. سوم ، مردمی که زیر تازیانه‌ی استبداد بزرگ شده و برای برداشتن جلوگیرهایی که در زندگانی پیش می‌آید کمتر از دلیل و راهنمایی خرد کمک می‌گرفتند ، از این راه درمی‌یافتند که گره دشواریها امروز با انگشتانِ خرد باز می‌گردد و دلیل پیروزِ میدان است نه زورورزی و هوچیگری. پس چاره‌ی دشواریها گفتگو و مشورت کردن و گردن بداوری خرد گزاردنست و بس.
همچنین ، در آن روزها که هوچیگری و زبان بیفرهنگانه دوباره بروزنامه‌ها راه یافته بود و هرج و مرج روزنامه‌نویسی سالهای نخستِ جنبش مشروطه را بیادها می‌آورد ، پیمان و پرچم زبانها و قلمها را آموزگاری بودند که مرزِ سخن و از دست نهشتنِ لگام قلم را یاد می‌دادند.
انتشار پرچم هنوز یک ساله نگردیده بود که همراه با دیگر روزنامه‌ها بدستور حکومت نظامی بازداشت شد. تا این هنگام نوشته‌های بی‌باکانه و روشنگرانه‌ی پرچم سدّی در برابر بدخواهان و تیره‌درونانِ کشور پدید آورده و همچون خاری بود در چشم کسانی که نقشه‌ای جز تقویت ارتجاع و پر کردن جیبهای خود نداشتند. زیرا نیکخواهان و خردمندان کم‌کم از راهِ نوشته‌های پرچم و پیمان ، علت اصلی گرفتاریهای این کشور و دشمنان آزادی را می‌شناختند و یک جبهه‌ای در برابر ارتجاع پدید می‌آوردند. آزادگان با گفتارهای پرچم که موضوعات روز را روشن می‌نمود دلهای خردمندان را بسوی خود کشیده نبرد خود را با پراکنده‌اندیشی پیش می‌بردند و روزبروز بر شماره‌شان افزوده می‌گردید.
گرچه پرچم با گفتارهای بی‌باکانه‌اش دشمنی بدخواهان و آزمندانی را برمی‌انگیخت ولی از سوی دیگر امیدگاه آزادیخواهان و افزار دفاعی آزادگان در برابر دشمنانی بود که می‌کوشیدند با تأثیر روی «افکار عمومی» و با دروغسازی و هوچیگری ایشان را خاموش گردانند. اینست توقیف روزنامه براستی گرفتن سلاحِ آزادگان بشمار می‌آمد. با اینحال آزادگان از پای ننشسته از هر راهی بود کوشیدند صدای خود را بگوش مردم برسانند.
در یکم دیماه همان سال ، هنوز کوششهای آزادگان یکساله نشده بود که فرماندارِ حکومت نظامی (سرتیپ عمیدی) و رییس شهربانی (سرتیپ عبدالعلی اعتماد مقدم) به دسیسه‌ای برخاستند و کسروی و چند تنی از یارانش را بازداشت کردند تا ببهانه‌ی قانونِ اجتماعات در زمان حکومت نظامی برای کسروی و یارانش یک پرونده‌ی سیاسی پدید آورند و ایشان را بزندان بکشانند. لیکن بهانه‌ی قانونی نیافته ناچار شدند همگی را آزاد گردانند. (1) شاید همین اندازه را بگمان خود ، ترساندن چشمِ کسروی و وادار کردن او بخاموشی دانسته آن را یک فیروزی برای خود شمردند. لیکن خواهیم دید که این گمانِ غلطی بود.
پانوشت :
1ـ نک. کسروی ، یکم دیماه و داستانش ، 1321.
🌸
📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو
🖌 احمد کسروی
🔸 10ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمی‌ماند (یک از سه)
کسانی خواهند گفت : این چیزها که شما می‌گویید در گذشته بوده و اکنون نیست. می‌گوییم : شما بخطا رفته‌اید و هنوز این گرفتاریها درمیان توده‌ها هست. ما این را نیک نشان داده‌ایم که همه‌ی گمراهیها و بدآموزیهای کهن همچنان هست و تنها این رخ داده که در نتیجه‌ی برخورد با بدآموزیهای نوین سست گردیده (1) . روشنتر بگویم : دسته‌هایی بیکبار رشته را پاره کرده‌اند و چنانکه گفتیم بدتر و زیان‌آورتر شده‌اند و آنان که بازمانده‌اند همان حال را می‌دارند و جز سستی تغییری در کارشان رو نداده. بلکه اگر نیک اندیشیم از همین دوتیرگی یک نتیجه‌ی بیمناک دیگری پدید آمده ، و آن اینکه چون بیدینان همیشه زبانشان بنکوهش دین باز است و پیشرفت دانشهای طبیعی و ناسازگاری کیشها با آنها جوانان را گستاخ ساخته که همیشه از در سرکوفت و ریشخند درمی‌آیند بویژه تا ده و پانزده سال پیش که در روزنامه‌ها همیشه گفتارهای ریشخندآمیز درباره‌ی دین چاپ می‌یافت و سرزنش و نکوهش بسیار نموده می‌شد ، و خود رواج دانشهای طبیعی میدان را بر دارندگان کیشها بسیار تنگ گردانیده از این پیشامدها ناگزیر میانه‌ی دو دسته کینه و دشمنی پدید آمده و دوتیرگی نوینی پیدا شده ، و این گذشته از آنکه خود نتیجه‌ی بسیار بدیست و از سالهاست که همین دوتیرگی بسیاری از کوششها را بی‌اثر گزارده ، یک نتیجه‌ی زشتتر دیگری را درپی می‌دارد و آن اینکه هواداران کیشها چون در فشار و سختی می‌باشند اینست همینکه از کسی پشتیبانی می‌بینند بیکبار رو بسوی او می‌آورند و خود را بدامن او می‌اندازند و در این کار جدایی میانه‌ی خودی و بیگانه نمی‌گزارند.
بارها می‌بینیم همینکه گفتاری یا کتابی در ستایش کیشی با دست یکی از اروپاییان نوشته می‌شود اینان همگی بآن رو می‌آورند و بارها چاپ می‌کنند و بهمدیگر مژده می‌دهند ، بی‌آنکه خواست نویسنده‌ی آن را بدانند و از دوستی یا دشمنیش آگاه باشند. [2] مثلاً در چندی پیش گفتاری از برنارد شاو بدستها افتاد که اسلام را ستایش کرده و چنین گفته بوده : «بزودی انگلیسیان مسلمان خواهند شد و اسلام در جزیره‌های بریتانی رواج خواهد یافت» این گفتار را کمتر روزنامه یا مهنامه‌ای در هندوستان چاپ نکرد و همگی از آن شادیها نمودند و نویسنده‌اش را بنیک داشتند[=تحسین کردند]. من می‌خواهم بپرسم : آیا این راست است؟!.. آیا برنارد شاو که از بنیادگزاران فلسفه‌ی مادّی بشمار است براستی اسلام را پسندیده و پذیرفته؟!.. آیا نویدی که درباره‌ی رواج اسلام در جزیره‌ی بریتانی داده باور کردنیست؟!.. پس از همگی آیا چه سودی از این گفتار ، مسلمانان را هست جز آنکه فریب خورند و از یاد گرفتاریهای خود بدور باشند؟!..
کتابی از گوستاو لوبون به هندی ترجمه شده و دو سال پیش به فارسی نیز ترجمه گردید و چون در اندک‌زمانی رواج بسیار یافت و من بارها ستایش آن را از زبانها می‌شنیدم روزی آن را بدست آورده از دیده گذرانیدم. می‌بینم کتابیست از دیده‌ی تاریخ ارجدار ، ولی گوستاو آن را از بهر تاریخ ننوشته و خواست دیگری را دنبال کرده. مردم فرانسه که از هشتاد سال پیش چشم به سوریا دوخته و همیشه می‌کوشیدند سوریان را بسوی خود کشند و در این باره داستانهای درازی هست و جنگ سواستاپول [3] بیش از همه در راه این خواست بوده گوستاو خواسته با ستایشهای فراوان از نیاکان و پیشینیان هزار سال پیش عرب دلهای آنان را بدست آورد و گامی در راه رسیدن به سوریا بردارد و اینست در جایی که ستایشهای بسیار از عرب نوشته از عثمانیان نکوهش بی‌اندازه نموده بلکه پرده‌دری هم دریغ نگفته و این را آشکاره نوشته که ویرانی سوریا از عثمانیانست و چنانچه آنجا در زیر دست یک دولت دادگری باشد در اندک‌زمانی آباد خواهد شد.
آنچه مرا شگفت افتاده اینست که می‌پرسم آیا از ستایشهایی که یک دانشمند اروپایی از جنبش عرب در آغاز اسلام و پیشرفتهای آنان کند ایرانیان یا دیگران را چه سودی تواند بود؟.. نمی‌گویم : آن پیشرفتها دروغ بوده. آن را ما نیز می‌دانیم و جای هیچ انکار نیست. نیز نمی‌گویم عرب مردم بیگانه بودند. در اینجا درپی جدا کردن نژادها نیستم. می‌گویم : یک خاندانی که بسختی افتاده‌اند و چندین گرفتاری دارند آیا دور از خرد نیست که همیشه بگذشتگان و نیاکان فیروزمند خود بنازند و از شنیدن ستایشهای آنان بشورند و بخود بالند و دردها و گرفتاریهای خود را فراموش کنند؟!.. آخر زمانی بیندیشید و ببینید اینها فریب خوردن نیست؟!.. اینها راه زندگانی را گم کردن نیست؟!.. اگرچه در این باره تنها دینداران نیستند دیگران نیز همیشه فریب می‌خورند و برای فریب آنان افزارهای دیگری هست که من در اینجا بگفتگو از آنها نمی‌پردازم.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 10ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمی‌ماند (یک از سه)
کسانی خواهند گفت : این چیزها که شما می‌گویید در گذشته بوده و اکنون نیست. می‌گوییم : شما بخطا رفته‌اید و هنوز این گرفتاریها درمیان توده‌ها هست. ما این را نیک نشان داده‌ایم که همه‌ی گمراهیها و بدآموزیهای کهن همچنان هست و تنها این رخ داده که در نتیجه‌ی برخورد با بدآموزیهای نوین سست گردیده (1) . روشنتر بگویم : دسته‌هایی بیکبار رشته را پاره کرده‌اند و چنانکه گفتیم بدتر و زیان‌آورتر شده‌اند و آنان که بازمانده‌اند همان حال را می‌دارند و جز سستی تغییری در کارشان رو نداده. بلکه اگر نیک اندیشیم از همین دوتیرگی یک نتیجه‌ی بیمناک دیگری پدید آمده ، و آن اینکه چون بیدینان همیشه زبانشان بنکوهش دین باز است و پیشرفت دانشهای طبیعی و ناسازگاری کیشها با آنها جوانان را گستاخ ساخته که همیشه از در سرکوفت و ریشخند درمی‌آیند بویژه تا ده و پانزده سال پیش که در روزنامه‌ها همیشه گفتارهای ریشخندآمیز درباره‌ی دین چاپ می‌یافت و سرزنش و نکوهش بسیار نموده می‌شد ، و خود رواج دانشهای طبیعی میدان را بر دارندگان کیشها بسیار تنگ گردانیده از این پیشامدها ناگزیر میانه‌ی دو دسته کینه و دشمنی پدید آمده و دوتیرگی نوینی پیدا شده ، و این گذشته از آنکه خود نتیجه‌ی بسیار بدیست و از سالهاست که همین دوتیرگی بسیاری از کوششها را بی‌اثر گزارده ، یک نتیجه‌ی زشتتر دیگری را درپی می‌دارد و آن اینکه هواداران کیشها چون در فشار و سختی می‌باشند اینست همینکه از کسی پشتیبانی می‌بینند بیکبار رو بسوی او می‌آورند و خود را بدامن او می‌اندازند و در این کار جدایی میانه‌ی خودی و بیگانه نمی‌گزارند.
بارها می‌بینیم همینکه گفتاری یا کتابی در ستایش کیشی با دست یکی از اروپاییان نوشته می‌شود اینان همگی بآن رو می‌آورند و بارها چاپ می‌کنند و بهمدیگر مژده می‌دهند ، بی‌آنکه خواست نویسنده‌ی آن را بدانند و از دوستی یا دشمنیش آگاه باشند. [2] مثلاً در چندی پیش گفتاری از برنارد شاو بدستها افتاد که اسلام را ستایش کرده و چنین گفته بوده : «بزودی انگلیسیان مسلمان خواهند شد و اسلام در جزیره‌های بریتانی رواج خواهد یافت» این گفتار را کمتر روزنامه یا مهنامه‌ای در هندوستان چاپ نکرد و همگی از آن شادیها نمودند و نویسنده‌اش را بنیک داشتند[=تحسین کردند]. من می‌خواهم بپرسم : آیا این راست است؟!.. آیا برنارد شاو که از بنیادگزاران فلسفه‌ی مادّی بشمار است براستی اسلام را پسندیده و پذیرفته؟!.. آیا نویدی که درباره‌ی رواج اسلام در جزیره‌ی بریتانی داده باور کردنیست؟!.. پس از همگی آیا چه سودی از این گفتار ، مسلمانان را هست جز آنکه فریب خورند و از یاد گرفتاریهای خود بدور باشند؟!..
کتابی از گوستاو لوبون به هندی ترجمه شده و دو سال پیش به فارسی نیز ترجمه گردید و چون در اندک‌زمانی رواج بسیار یافت و من بارها ستایش آن را از زبانها می‌شنیدم روزی آن را بدست آورده از دیده گذرانیدم. می‌بینم کتابیست از دیده‌ی تاریخ ارجدار ، ولی گوستاو آن را از بهر تاریخ ننوشته و خواست دیگری را دنبال کرده. مردم فرانسه که از هشتاد سال پیش چشم به سوریا دوخته و همیشه می‌کوشیدند سوریان را بسوی خود کشند و در این باره داستانهای درازی هست و جنگ سواستاپول [3] بیش از همه در راه این خواست بوده گوستاو خواسته با ستایشهای فراوان از نیاکان و پیشینیان هزار سال پیش عرب دلهای آنان را بدست آورد و گامی در راه رسیدن به سوریا بردارد و اینست در جایی که ستایشهای بسیار از عرب نوشته از عثمانیان نکوهش بی‌اندازه نموده بلکه پرده‌دری هم دریغ نگفته و این را آشکاره نوشته که ویرانی سوریا از عثمانیانست و چنانچه آنجا در زیر دست یک دولت دادگری باشد در اندک‌زمانی آباد خواهد شد.
آنچه مرا شگفت افتاده اینست که می‌پرسم آیا از ستایشهایی که یک دانشمند اروپایی از جنبش عرب در آغاز اسلام و پیشرفتهای آنان کند ایرانیان یا دیگران را چه سودی تواند بود؟.. نمی‌گویم : آن پیشرفتها دروغ بوده. آن را ما نیز می‌دانیم و جای هیچ انکار نیست. نیز نمی‌گویم عرب مردم بیگانه بودند. در اینجا درپی جدا کردن نژادها نیستم. می‌گویم : یک خاندانی که بسختی افتاده‌اند و چندین گرفتاری دارند آیا دور از خرد نیست که همیشه بگذشتگان و نیاکان فیروزمند خود بنازند و از شنیدن ستایشهای آنان بشورند و بخود بالند و دردها و گرفتاریهای خود را فراموش کنند؟!.. آخر زمانی بیندیشید و ببینید اینها فریب خوردن نیست؟!.. اینها راه زندگانی را گم کردن نیست؟!.. اگرچه در این باره تنها دینداران نیستند دیگران نیز همیشه فریب می‌خورند و برای فریب آنان افزارهای دیگری هست که من در اینجا بگفتگو از آنها نمی‌پردازم.
👇
پانوشتها :
1ـ [کتاب] «راه رستگاری» دیده شود. (پیمان)
2ـ همین بس که خواننده‌ی کنجکاو در اینترنت به جستجو برخیزد تا ببیند چه انبوهی از پایگاهها و وبلاگها شیوه‌ی کارشان همانست که سخن بیگانگان را دلیل حقانیت و تکیه‌گاهی برای باورهای کج خود گرفته‌اند.
3ـ 1854ـ 1855 م.
🌸
1ـ [کتاب] «راه رستگاری» دیده شود. (پیمان)
2ـ همین بس که خواننده‌ی کنجکاو در اینترنت به جستجو برخیزد تا ببیند چه انبوهی از پایگاهها و وبلاگها شیوه‌ی کارشان همانست که سخن بیگانگان را دلیل حقانیت و تکیه‌گاهی برای باورهای کج خود گرفته‌اند.
3ـ 1854ـ 1855 م.
🌸