پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
پانوشتها :

[1] : تاریخ این نوشته کوتاه‌زمانی پس از افتادن رضاشاه و در تیرماه سال 1321 است.

[2] : بی‌بی‌سی پیشین.


🌸
📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 6ـ سراسیمگی و تکاپوی فزونترِ کمپانی (تکه‌ی سه از چهار)


ملایان که سخت درمانده گردیده بودند به هر شیوه‌ای دست می‌یازیدند : شایعه‌ی «ادعای پیغمبری» و سرانجام دروغهای رسوای «قرآن‌سوزان» و «تهمت باسلام» و «فحش بپیغمبر و مقدسات» و مانندهای آن را افزارِ مردمفریبی‌گرفته و هر چند روز یک دروغ شگفتی بفهرست دروغهای خود می‌افزودند.

کسروی این حال زارِ ملایان در آن روزها را ، بدینسان بازمی‌نماید :

داستان ایشان داستان آن زنیست که خوراک پختن ندانستی و هر روز خوراکهای بد پختی ، و هر زمان که شوهرش ایراد گرفته چنین گفتی : «چرا خوراک پختن یاد نمی‌گیری؟!... چرا هر روز این خوراکهای بسیار بد را می‌پزی؟!..» زنِ دغلکار چون پاسخی نداشتی چنین بهانه گرفتی : «تو برای من پیراهن نمی‌خری ، شش ماهست پا برهنه‌ام یک جفت کفش نگرفته‌ای ...» از اینگونه بهانه‌ها گرفته فریادها زده همسایگان را بسر خود گرد آوردی. هرچند مرد داد زدی : «ای زن ، دعوا بر سر کفش و پیراهن نیست ، من می‌گویم چرا خوراک را بد می‌پزی؟» سودی ندادی و زن دغلکار رشته‌ی بهانه را از دست نهِشتی.

اینان نیز همان کار را می‌کنند. خود را بپرسشهایی که ما کرده‌ایم و ایرادهایی که گرفته‌ایم آشنا نگردانیده بهانه‌هایی را که پیدا کرده‌اند رها نمی‌کنند. (1)

بدینسان بکولیگری برخاسته باین نخست‌وزیر و آن سرتیپ و آن وزیر شکایت می‌بردند.

چنانکه شنیده‌ایم [محرکین غائله‌ی تبریز] یک تلگراف هزار کلمه‌ای بتهران برای شاه فرستاده‌اند. ...

اکنون که آنان رو باعلیحضرت شاهنشاه جوان آورده‌اند بسیار سزا ، بلکه بسیار بایاست که اعلیحضرت گفتگوی حکومت را (که آیا حق توده است یا حق ملایان) با آنان بنتیجه رساند.

اگر اعلیحضرت باین پردازند ، به یک کار بزرگ تاریخی پرداخته‌اند. نیکی گرانبهایی برای این توده‌ی بیچاره انجام داده‌اند. اعلیحضرت برگزیده‌ی این توده‌اند ، نماینده‌ی او نیز در برابر ملایان باشند.

بلکه ‌این کار بخود اعلیحضرت بایاست. زیرا اعلیحضرت ، شاه توده است. آن جایگاه را بنام برگزیدگی از توده می‌دارد. از اینرو اگر دعوای ملایان راستست و حکومت حق ایشان می‌باشد پیش از همه باید اعلیحضرت از جایگاه خود دست کشد و آن را بملایان واگزارد. ... (2)


جز این ، در کتابچه‌ی «دولت بما پاسخ دهد» پس از مطرح کردن دوباره‌ی پرسشها بشاه و بنخست‌وزیر بیات در این باره چنین می‌نویسد :

ملایان که پیاپی بدولت فشار می‌آورند و شکایت می‌کنند ، اگر دولت بدخواه توده و همدست ملایان نیست باید این پرسشها را جلو آنها گزارد و پاسخ خواهد. اگر جناب آقای بیات (و یا هر نخست‌وزیری که پس از او بیاید) دلش باین کشور بدبخت می‌سوزد باید بگشادن این گره‌ کور کوشد.

ملایان می‌پندارند که دولت تواند با زور جلو سخنان ما را بگیرد. دولت باید بفهماند که چنان نیرویی باو سپارده نشده ، و آنگاه جلو دلیل را جز با دلیل نتوان گرفت.

ما بارها شنیده‌ایم که ملایان از قم و تبریز و دیگر شهر‌ها باعلیحضرت محمدرضاشاه تلگراف فرستاده از نوشته‌های ما شکایت کرده‌اند. در همین عاشورای چند روز پیش ، کسانی از تهران برای برآغالانیدنِ ملایانِ قم رفته بودند ، و چون اعلیحضرت به قم رفته ، جلوش را گرفته شکایت و‌ هایهوی بسیار کرده‌اند.
ما پیشنهاد می‌کنیم اعلیحضرت در برابر شکایت همین پاسخ را دهند. یا بهتر از آن ، بفرمایند که ملایان نمایندگانی فرستند تا نشستی در دربار یا در کاخ سفید[کاخ ابیض] برپا گردد و در این زمینه گفتگو رود و کار یکسره گردد.

... ناچارم در اینجا یادآوری کنم که چه اعلیحضرت محمدرضاشاه و چه جناب آقای بیات و چه هر نخست‌وزیر دیگری ، شاه ‌این توده و نخست‌وزیر این توده‌اند ، و این باینده‌ی[وظیفه‌] ایشانست که بیش از همه و پیش از همه درپی آسایش و فیروزی این توده باشند.


👇
چه شاه و چه نخست‌وزیر حق ندارند توده را فراموش کنند و تنها درپی پیشرفتِ کار خود باشند.
این داستان ملاها امروز گرفتاری بزرگیست. اگر انگیزه‌ی بدبختی ایران سه چیز باشد یکی همینست. چه شاه و چه پارلمان و چه دولت نباید آن را آسان شمارند و سرسری گیرند و بملایان رو دهند و مماشات کنند.

اگر با ملایان مماشات خواهد شد پس مشروطه را رها کنند و بیش از این آبروی دمکراسی را نبرند. ...

در این جمله‌ها بیش از همه روی سخنم با شاهنشاه جوان ایرانست. اعلیحضرت درس خوانده‌اند و اروپا دیده‌اند و از همه‌چیز آگاهند. چرا از سود توده‌ی خود ناآگاهی می‌نمایند؟! چرا راهی را که توانند رفت نمی‌روند؟!

یک واژه‌ی «سیاست» ما را قانع نخواهد گردانید. این واژه را وزیران بدخواه از خود تراشیده بگوش اعلیحضرت رسانیده‌اند. آن کدام سیاستست که بدبختی بیست‌میلیون توده را می‌خواهد؟! ...

من سیاستی نمی‌شناسم که ما را بچنین زبونی و بیچارگی ناچار گرداند. اگرهم چنان سیاستی هست ما ناچار از پذیرفتن آن نیستیم. در جهان هیچ نیرویی نیست که بتواند ما را به غوطه خوردن درمیان آلودگیهای «قرون وسطا» و بیرون نیامدن از توی آنها ناچار سازد.

باز می‌گویم : این عنوان را وزیران بدخواهِ خائن از خود ساخته‌اند. خودشان این توده را همیشه درمانده و بیچاره می‌خواهند و چنین بهانه‌ای هم پدید آورده‌اند. (3)


افسوس که پشت پرده داستانهای دیگری در کار بوده که تا امروز در تاریکی مانده و هنوز روشن نگردیده وگرنه چه‌بسا بدانسان که خواست کسروی بود اگر این موضوع در همان سالها مطرح می‌شد و اندیشه‌ی مردم در آن باره روشن می‌شد ، سرگذشت ایران براه درست خود نزدیک می‌گردید.


پانوشتها :
1ـ پرچم هفتگی شماره‌ی 4 ، 19 فروردین 1323 ، سات 1.
2ـ پرچم هفتگی شماره 3 ، 12 فروردین 1323 ، سات 3.
3ـ همان


🌸
مرتضا‌قلی بیات
(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.
📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 14ـ آیا نباید بچاره‌ی پراکندگیها کوشید؟! (یک از دو)


این چهار آسیب را که شمردم درخور چشم پوشیدن و بی‌پروایی نمودن نیست. دوباره می‌گویم : پس ماندن شرق را دو انگیزه‌ی بزرگیست و یکی از آن دو انگیزه همین آسیبها می‌باشد. باز دوباره می‌گویم : تا حال اینست در شرق نه دین خواهد بود و نه زندگانی و هر دو ناانجام خواهند ماند ، تا حال اینست نام خدا در جهان خوار خواهد بود.

کنون حقیقتگو و همراهانش بگویند که چه می‌باید کرد؟!.. آن پراکندگیها و دسته‌بندیها ، این ناسازگاری کیشها با دانش و خرد ، آن آلودگی دینداران بپرستش این آفریده و آن آفریده و از یاد بردن ایشان راستی و درستی و غیرت و مردانگی را ، این پرداختن آنان بزمانهای بسیار دور و ناآگاهیشان از زمانشان و خودشان ـ گرفتاریهای باین بزرگی آیا راه کار چیست؟!.. اگر می‌گویند : پروایی ننماییم و دست روی دست نهاده بنشینیم ، می‌گویم : برای چه؟!. برای چه پروا ننماییم؟!. برای چه با گرفتاریها و درماندگیها بسازیم؟!. آیا خدا از این خرسند است؟!. آیا خرد و غیرت چنین کاری را روا شمارد؟!. اگر می‌گویید : می‌باید بچاره برخاست. می‌گویم : پس چه ایرادی شما بکارهای ما دارید؟!. آیا ما جز آن می‌کنیم که بچاره می‌کوشیم؟!. اگر کتاب «راه رستگاری» را بخوانید خواهید دید که آن برای چاره‌ی این آسیبهاست. اگر می‌خواهید که ما بچاره کوشیم ولی بنادانیها و پندارهای بیهوده‌ای که شما راست دست نزنیم این یک آرزوی بس بیجاییست که هرگز بآن نخواهید رسید. هر دسته‌ای همین را چشم می‌دارند که ما بنادانیهای ایشان دست نزنیم و با دیگران هرچه می‌کنیم بکنیم. ولی ما هرگز دربند دلخواه این دسته و آن دسته نتوانیم بودن. این چشمداشتها داستان آن بیماریست که آرزوی تندرستی کند ولی چشم دارد که پزشک باو دستی نزند و دستور پرهیزی یا داروی تلخی باو ندهد ، پیداست که چنان بیماری را از مرگ چاره نخواهد بود.

شاید بگویند : «می‌باید بچاره کوشید ولی راهش نه آنست که شما پیش گرفته‌اید ...» می‌گوییم شما پیش افتید و از هر راهی که می‌شناسید بچاره کوشید. اگر می‌توانید چرا بازمی‌ایستید؟! چرا گام برنمی‌دارید؟!. امروز هزارها و ده‌هزارها دعوای پیشوایی می‌دارید ، چرا یکیتان پیش نمی‌افتید؟!.

ما بارها نوشته‌ایم و دوباره می‌نویسیم : این سخنان که ما می‌گوییم از بهر رستگاری جهانست. ما [از] یکسو خدا و بلندی نام او را می‌خواهیم و از یکسو بسرفرازی شرق می‌کوشیم. در چنین کاری خاموشی و برکناری چه سزد؟!. ما اینها را که با این زبان ساده می‌نویسیم ، شما اگر راست می‌دانید راستی‌پرستی نمایید و پیروی کنید. اگر راست نمی‌دانید بنویسید ایرادی که می‌اندیشید. هرچه هست گامی بردارید و بکار مردم آیید. شما سالها نان این توده را خورده‌اید و کمتر سودی بایشان رسانده‌اید. کنون بهتر از گذشته باشید و ده تن و بیست تن فراهم نشسته بسُکالید [=مشورت کنید] ، و مردانه و ساده‌دلانه آنچه می‌اندیشید و می‌توانید بکار بندید. شما بدانید که این سخنان پیش خواهد رفت و بیگمان در دلها جا خواهد گرفت. کنون اگر راست است چرا شما از آن بازمانید؟!. اگر ناراست است چرا مردم را نیاگاهانید؟!.. من پیشنهاد می‌کنم شما تا یک سال این نگارشها را بیندیشید و بی‌آنکه از جا درروید و زبان بسخنان بیهوده باز کنید بداوری پردازید و سر یک سال یا آنها را بپذیرید و گردن گزارید و یا هر پاسخی دارید با زبان ساده و روشنی نگاشته بداوری توده بازگزارید.

شما پیش از همه باین پردازید که آیا دین از بهر مردمانست یا مردمان از برای دین می‌باشند؟ ما می‌گوییم : دین از بهر مردمانست ، و من در شماره‌ی پیش این را روشن ساختم که خدا هیچ کسی را از بهر هیچ کسی نیافریده است و هیچ کسی از آفریدگان را در کارهای او دستی نیست ، و پیغمبران اگر جایگاه بلندی می‌دارند همانا در سایه‌ی کوششی است که در راه رستگاری جهانیان بکار برده‌اند. روشنتر بگویم : بزرگترین چیز در جهان بلندی نام خدا و رستگاری جهانیانست و در برابر اینْ همه ‌چیز و همه‌ کس کوچک می‌باشد. این چیزیست که ما می‌گوییم. شما اگر این را می‌پذیرید می‌باید خَستُوان[=معترف] باشید که کیشها همه بیهوده است و راه دین همانست که ما می‌نماییم و اگر نمی‌پذیرید هر پاسخی می‌دارید بنگارید.

شما همگی می‌پذیرید که کار دین بیکبار پریشان گردیده و بنیاد آن رخنه یافته و می‌پذیرید که باید بچاره کوشید. کنون چنین انگارید که کسانی دلسوزی و مردانگی از خود نموده و انجمنی پدید آورده و همگی شما را بآنجا خوانده‌اند ، و یکی بسخن پرداخته چنین می‌پرسد : بهتر است نخست معنی دین و خواستی را که دارد دریابیم. نخست بدانیم آیا دین برای مردم می‌باشد و یا مردم برای دین هستند. این پرسش را کرده پاسخ از شما می‌خواهد. هر سخنی را که در آنجا بایستی گویید در پاسخ نگارشهای ما گویید و زمینه را روشن گردانید.


🌸
✴️ ریشه‌ی دیکتاتوری در کجاست؟ ـ 3

🖌 واعظپور

انسان هنگامی که دچار سختی و تنگی می‌شود باید علت گرفتاری خود را فهمیده و از آن بدبختی تجربه گرفته پس از خلاصی دیگر کاری نکند که دوباره دچار گرفتاری دیگری شود. این دیوانگی است که بدون فکر و دقت باز رفتاری کند که باعث سیه‌روزی دیگر شود.[1]

اینست که تصور می‌رفت ایرانیان پس از رهایی از فشار ظلم و بیداد پهلوی یک راه عاقلانه و متین [در پیش] خواهند گرفت که آزادی از دست رفته‌ی خود را بدست آورده و دیگر حاضر نخواهند شد آن را با هوسبازی و سبکمغزی برایگان از دست بدهند و باز دچار چنگال بیداد دیگری گردند.

ولی متاسفانه پس از شهریور که زبانها باز و قلمها آزاد گردید می‌بینیم باز کسانی پیدا شده‌اند که هوس را از سر گرفته مثل شاگرد مکتبی که[کتاب] درس خود را نشان بگزارد و هر وقت خواست از همانجا باز کند اینها نیز مثل اینکه از همان بیست سال پیش نشان گزاشته بودند اکنون که باز کرده‌اند باز از همانجا شروع نموده‌اند.

فشار بیست‌ساله و عذاب و شکنجه‌ی آن عوض اینکه اینها را درس عبرتی داده و بهوش بیاورد می‌بینیم بیچاره‌ترشان گردانیده و باز بنای دسته‌بندی و هوسرانی را که نتیجه‌ی آن را دیده‌اند ، گزاشته‌اند.

هنگامی که کشور ایران دچار بدبختی بزرگی گردیده و روزهای بدتر و مخوفتری آتیه‌ی آن را تهدید می‌کند و باید هر مرد باخردی هوسرانی را کنار گزاشته و همگی دست اتفاق بهم داده چاره‌ی تیره‌روزی خود و برادران و خواهران خود را بکنند ، متأسفانه می‌بینیم در ایران عده‌ای از عشایر و اکراد بنای وحشیگری و تاراج را گزاشته هر دسته یک گوشه‌ی مملکت را مورد تاخت و تاز قرار داده نامردانه مردان و بچگان را کشته زنان را پرده‌ی عصمت دریده و داراییشان را غارت می‌کنند.

دسته‌ی دیگری عوام‌فریبی را از سر گرفته با دیگر کردن رخت و کلاه[2] سبکمغزی خود را آشکار می‌نمایند. جمعی نیز بدسته‌بندی و حزبسازی پرداخته با راه انداختن هایهوی و پر کردن روزنامه‌ها با فحش و ناسزا آبروی دمکراسی و آزادی را می‌برند.

از همه بدتر نامردانی است که خودشان در زمان شاه سابق دست‌اندرکارها بودند و اطراف شاه را گرفته با صد زبونی و خواری از هیچ گونه ستایش دریغ نگفته بلکه در گفتن تملق بشاه بهمدیگر تفاخر می‌کردند. اینها بودند که برای تقرب بدستگاه سلطنتی از هیچ گونه ظلم و تعدی بدیگران خودداری نداشته و همه‌ی ستمهای بیست‌ساله با دست اینها و بوسیله‌ی اینان بمردم وارد آمده است.

اکنون با بیشرمی تمام سیئات اعمال خود را فراموش کرده و تمامی گناه را بگردن شاه سابق انداخته از هیچ گونه بدگویی و پرده‌دری فروگزاری نمی‌کنند.

قبل از وقایع شهریور هر وقت که ستایشگریِ فلان نماینده‌ی مجلس و تملق‌گوییِ ناطق ، زورگوییِ متصدیان امر ، چاپلوسیِ روزنامه‌نویس را می‌دیدم که باندازه‌ای رسانیده‌اند که شرافت انسان از آن بیزار است ، پیش خود فکر می‌کردم که اگر این دوره عوض شود و رضاشاه پهلوی این اقتدار و توانایی را که دارد از دست بدهد این آقایان چگونه خواهند توانست در این کشور زندگانی کنند و چطور با مردم روبرو خواهند شد.

پس از پیشامد شهریور بیشرمی اینها را که دیدم راستی بهتم زد. آقای نماینده‌ی مجلس گفته‌های دیروز خود را فراموش کرده شروع کرد به بد گفتن از شاه ، ناطق پرورش افکار[3] تملق‌گویی خود را بیرون‌نویس کرده و با بی‌حیایی تمام گفت که من حساب کردم در سخنرانیهای خویش بیش از 232 سطر تملق نگفته‌ام ، روزنامه‌نویس مقالات دیروزی خود را که با ستایش شاه آغاز کرده و با دعای آن تمام می‌کرد از یاد برده امروز شروع کرد هرچه فحش و ناسزا بدهنش می‌آید پشت شاه سابق گفتن ، عمال مظلمه‌ی دیروزی ، آنهایی که بیست سال تمام با مقدرات این ملتِ بدبخت بازی کرده و آبرو و حیثیت ایرانیان را با اعمال خائنانه‌ی خود برده و از هیچ گونه اجحاف و تعدی کوتاهی نکرده‌اند ، با تردستی تمام لب و دهن خود را پاک کرده و همه‌ی گناهها را بگردن رضاشاه انداخته خودشان مقام خود را دو دستی محکم نگه داشتند.

تعجب در این است که اینها این کارها را کردند و در حقیقت مردم را با این هیاهو دست انداختند ، در نیرنگ خود موفق شده و مقام خودشان را نیز نگه داشتند.

گویا در این کشور تنها یک نفر گناهکار بود و در عرض بیست سال همان یک نفر بتنهایی آنهمه ظلم بر ایرانیان وارد کرده بود ، آن یک تن نیز رضاشاه پهلوی بود. اکنون که رفت کارها سامان گرفت و حقوق پامال شده‌ی ملت جبران گردید.

👇
علنی و آشکار باید گفت از آنهایی که مدت بیست سال تمام خون ایرانیان را مکیده‌اند ، عمال دوره‌ی دیکتاتوری که با جان و مال و عرض و ناموس مردم بازی کرده‌اند هنوز در پستهای خود برقرار هستند ، هنوز فرمانروایی می‌کنند و بریش ملت می‌خندند!!. تا دست همه‌ی اینها از کارها کوتاه نگردیده ، تا اینها بمحکمه‌ی عدالت سپرده نشده و کیفر ندیده‌اند ، تا ملت ایران شایستگی آن را پیدا نکرده است که دشمنان داخلی و خائنین میهن خود را شناخته و سزای آنان را بکفشان بگزارد ، وضع ایران درست نشده و ایرانی بیچاره روز خوشی نخواهد دید.

اینان یکمشت مردمان رذل و پستی هستند. همواره از آب و هوای این مملکت استفاده کرده از نعمتهای گوناگون آن برخوردار گردیده و از دسترنج ایرانیان تیره‌بخت برای خودشان وسایل همه‌گونه خوشی و راحتی تهیه می‌کنند ولی ایرانیان را با دیده‌ی تحقیر نگریسته و همیشه آنان را زیردست دیگران می‌خواهند.

این نامردان خود پست‌فطرت و دون‌طبیعت هستند. اینست که همه را خوار و زبون می‌خواهند ، در عین حال که خود را سرور و سرپرست ایرانیان می‌دانند از پذیرفتن ذلت و زبونی از دیگران و زورمندان عار ندارند.

برانداختن این مجسمه‌های نخوت و تکبر و کوتاه کردن این دستهای ناپاک و آلوده با حال کنونی ایرانیان که خود گرفتار صدها آلودگیهای گوناگون هستند چیز مشکلی بود. باید نخست خودشان را از آن آلودگیها پاک کنند و بعد از آن بپاک کردن کشور از عناصر نالایق همت گمارند و الا خفته را خفته کی کند بیدار.

تا ایرانیان خود را آماده و لایق حکومت دمکراسی ننموده‌اند ، تا خود را اصلاح نکرده و علل بدبختی را از خود دور نکرده‌اند ، غیرممکن است بتوانند از زیر سلطه‌ی زورگویان و ستمگران رهایی یابند. بزرگی و بزرگواری در جهان بخودی خود حاصل نمی‌شود. لیاقت و از خودگذشتگی می‌خواهد. باید در راه کسب آزادی و سرفرازی همت بخرج داد و در راه تحصیل آن بجان و مال ارزشی قائل نشد و الا نتیجه‌ی خوشگذرانی و لاقیدی ، توسری‌خوری و زیردستی است[4].



📝 پانوشتها :

[1] : پرچم روزانه ، 29 تیرماه 1321

[2] : اشاره به برخی پیروان ملایان است که پس از رفتن رضاشاه آزادی یافتند رخت و کلاه دیگر کنند.

[3] : «پرورش افکار» نام دستگاهی در حکومت رضاشاه بود که به هواداری از سیاستهای آن حکومت جشنها و سخنرانیها برگزار می‌کرد.

[4] : پرچم روزانه ، 3 مرداد ماه 1321


🌸
(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.
📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 6ـ سراسیمگی و تکاپوی فزونترِ کمپانی (تکه‌ی چهار از چهار)


محمدرضاشاه جوان که برخلاف ظاهر ، خود را یک دمکرات درسخوانده در اروپا و مخالف شیوه‌ی حکومت پدرش نشان می‌داد ، فزون‌خواهی و چیرگی‌طلبی‌اش ، او را دچار لغزشهای بیمناکی گردانید ـ لغزشهایی که از همان آغاز پادشاهی او را بسوی خودکامگی و دسیسه‌سازی کشاند. چگونگی آنکه در قانون اساسی پادشاه را حق دخالت در کارهای سیاسی و برگزیدن نخست‌وزیر نبود ولی محمدرضاشاه بفرجامِ زیانمندِ دخالتهایش پروا نکرد و در نخستین ماههای سال دوم پادشاهی ، از اشرار و مرتجعان برای از میدان بیرون راندنِ قوام ، نخست‌وزیری که دلخواهش نبود ، بهره گرفت.

بد نیست بدانیم که درست بیست سال پیش از آن ، قوام در جایگاهِ نخست‌وزیر احمدشاه دست بنیرنگی یازیده و ملایان را برانگیخته افزار آشوب گردانیده بود تا سلیمان‌میرزا ، نماینده‌ی مجلس و پیشوای دمکراتها را که در گفتگوی دادن امتیاز نفت به یک شرکت آمریکایی با قوام کشاکش سختی داشت ، «بابی» خوانده «تکفیر» کنند. چند روزی نمایشهایی در بازار می‌رفت. به بابیها لعنت کرده شعرهای زشتی می‌نوشتند. (1) این بار خود قوام بچنین نیرنگی دچار می‌آمد :

این مربوطست به آشوب یا «بلوای نان» در روز 17 آذر 1321 علیه دولت قوام در تهران. گرچه قوام با اعلام حکومت نظامی ‌جلو آشوب را گرفت ولی شاه نیز توانست زورمندی خود را بنمایش گزارد. زیرا کسانی همچون قوام بآسانی می‌توانستند دریابند که ‌این آشوب میوه‌ی همدستی دربار و ملایانست و نه کمبود نان. آشوبگر اصلی این پیشامد حاجی‌ سید محمد بهبهانی فرزند سید عبدالله بهبهانی پیشوای بزرگ جنبش مشروطه ، یکی از آخوندهای بنامِ آن روز تهرانست که سالها پس از آن نیز همدست دربار بود.

شاه برای نخستین بار به بهره‌گیری از مرتجعان می‌پردازد و بنیروی «اراذل و اوباش» همچون شمشیری برای تحمیلِ خواست دربار آشنا می‌شود. این سرآغازیست برای یک گمراهی شوم : پیوند پادشاه و مرتجعان و پدید آمدن گروهِ فشاری از اشرار و چاقوکشان که در بزنگاههای تاریخی این کشور بارها راه را بر آزادیخواهان بسته و مسیر پیشامدها را دگرگون ساخته‌اند. پیدایش شعبان جعفری‌ها (شعبان بی‌مخ) دنباله‌ی چنین شیوه‌ی بیمگین و زیانکارانه‌ای بود. (2)

سه سال بعد این بار دست این آخوند در پیشامد سوءقصد بکسروی نمایان می‌شود. بهبهانی بدیدارِ ضارب او ، (نواب صفوی) ، بشهربانی مراجعه کرده می‌خواهد بفهماند که ضارب تنها نیست و ما آخوندهای سرشناس تهران پشتیبان اوییم. کسروی هشداری بدینسان باو می‌دهد :

میانه‌ی ما و شما مخالفتهایی هست و خواهد بود. ولی هیچگاه نبایستی از این راه دربیایید. اگر شما دوست می‌دارید کسانی در برابر سخنان ما با تپانچه پیش آیند ، این بزیان کشور و بزیان خود شما خواهد بود.

سخنان ما بسیار ریشه‌دارست و هیچگاه با تپانچه از میان نخواهد رفت. تپانچه بیش از آن نتیجه نتواند که خونهایی بناسزا ریخته شود. شما در برابر ما هر سخنی داشتید بگویید و بنویسید و ما را رنجشی نخواهد بود. ولی حمایت شما از اشرار معناهای دیگری خواهد داد.

همه‌چیز بکنار. شما پسر بهبهانی بزرگ هستید و می‌بایست بدیده گیرید آن احترامی ‌را که ما تاکنون بپدر شما گزارده‌ایم (و همیشه خواهیم گزاشت).

همان داستان دلگدازِ پدرِ بزرگ شما بس بوده که نتیجه‌ی ناگوارِ اشراربازی و تپانچه‌کشیها دانسته شود و همیشه در پیش چشمها باشد. (3)


افسوس که ‌این مردِ کوردل بجای آنکه نامِ پاک پدرِ بزرگوار و آبروی خاندانش را سرمایه‌ی کارهای نیکخواهانه و دنباله‌روی از مشروطه‌خواهان گیرد ، بجای آنکه بدیده گیرد آن بزرگداشتی که نویسنده‌ی تاریخ مشروطه از پدر او کرده بود ، از بسِ فرومایگی و جاه‌طلبی‌ ، باک از فرجام بیمگین کارهایش نکرد و ـ تا جایی که قرائن نشان می‌دهد ـ سالها پس از آن نیز از کار تحریک عوام و «حمایت از اشرار» و همدستی با دربار برای دسیسه‌سازیها دست برنداشت.


پانوشتها :
1ـ کسروی ، ده سال در عدلیه (بخش دوم زندگانی من) ، 1323 ، سفر زنجان.
2ـ گودرزی ، دکتر محمود ، ایران و سده‌ی بیستم ، پایگاه اینترنتی.
3ـ ماهنامه‌ی اردی‌بهشت 1324 ، باهماد آزادگان ، ص 31 ، گفتار «سرگذشت من».


🌸
احمد قوام (قوام‌السلطنه)
سید محمد بهبهانی
شعبان جعفری (شعبان بی‌مخ)
مجتبا میرلوحی (نواب صفوی)
📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 14ـ آیا نباید بچاره‌ی پراکندگیها کوشید؟! (دو از دو)


شما را در اندیشه می‌گزارم و سخن خود را دنبال می‌کنم. این آسیبهای چهارگانه که شمردم ـ یا یک کلمه بگویم : ناسازگاری که میانه‌ی دین و زندگانی پدید آمده گذشته از آنکه خود زیان بس بیمناک بزرگیست یک زیان دیگری هم درپی می‌دارد ، و آن اینکه از آغاز مشروطه که کشاکش میانه‌ی دین و زندگانی بی‌پرده‌تر گردید و انبوهی آلودگیهای کیشها را دیدند و رشته‌ی دینداری را گسستند و خودسر گردیدند ، اینان گذشته از اینکه بیدینند بهیچ پیوستگی و همدستی درمیان توده نیز دلبستگی نمی‌دارند و هر یکی تنها می‌زیند و تنها می‌اندیشند. هر کدام آرزوهای بی‌ارج دیگری را در دل گرفته‌اند و اندیشه‌های کوتاه دیگری را دنبال می‌نمایند. امروز جوانان که برمی‌خیزند هر یکی همینکه چیزهایی را از اینجا و آنجا یاد گرفتند در خود کمی[=نقص] نمی‌شناسند و آن چیزها را سرمایه‌ی زندگانی ساخته سر می‌گردانند و هر بزرگی را همپایه‌ی خود می‌شمارند و این از دشوارترین کارهاست که ما باینها ـ باین سرمستان باده‌ی نادانی ـ بفهمانیم که زندگانی را راه می‌باید و این اندیشه‌های کوتاه‌کوتاهِ پراکنده که شماها می‌دارید جز مایه‌ی سرگردانی نتواند بود ، نیز از دشوارترین کارهاست که اینها را براه آوریم. این گرفتاری به تنهایی برای نابود کردن یک توده بس می‌باشد و ما چون از آن جداگانه و گشادتر از این گفتگو خواهیم کرد در اینجا بهمین اندازه بس می‌کنیم.

می‌خواهم از حقیقتگو بپرسم : آیا چه شده که اینان بدینسان رشته را پاره کرده‌اند و اکنون از چه راه خواهد بود که اینان را براه آوریم؟!. آیا نه اینست که اینان ناسازگاری دین را با دانشهای طبیعی و با خرد و با زندگانی دیده‌اند و از آن رو گردانیده‌اند؟!. اکنون هم آیا راه جز آنست که دین رویه‌ی خردپذیری بخود گیرد و مایه‌ی پیشرفت زندگانی گردد تا بدینسان گریختگان باو بازگردند؟!.

حقیقتگو می‌نویسد : ما در دین راهی را پیش گرفته‌ایم که در هزار سال و بیشتر کسی آن راه را نرفته است. می‌گویم : اگر خواست تو اینست که ما پیروی از کیشهایی (مذهبها) که اکنون هست نمی‌کنیم چه جای شگفت است؟!. اگر ما خواستیمی از کیشها پیروی نماییم دیگر چه جای این کوششها بودی؟!. چه جای آن بودی که صد زیان و سختی را بخود هموار گردانیم؟!. در جهان کی بوده که راهنمایی پیروی از گمراهان کند؟!. اگر خواستت آنست که دین (دین راستین) نیز راهش این نبوده می‌گویم شما از دین راستین چه آگاهی می‌دارید؟!. شما که تاکنون اینهمه لغزشهای پیاپی بر شما شمرده‌ایم و همگی نیز بجا بوده و نتوانسته‌اید پاسخ دهید چگونه می‌توانید دین راستین را بشناسید؟!. خواهیم دید که همین حقیقتگو کار ناتوانی و درماندگی را بآنجا رسانیده که بگوید خردهای ما نارساست. کسی که بنارسایی خرد خود خَستُوان می‌باشد او راست و کج را چگونه داند؟!. دریغا ! شما هر یکی سی سال و چهل سال قرآن خوانده‌اید و معنی آیه‌های بسیار ساده و آسانی را نفهمیده‌اید و پیغمبری که آشکاره از دانستن غیب و از آوردن معجزه بیزاری جسته و ناتوانی نموده شما صدها داستان غیبگویی و معجزه‌آوری بنام او و خاندانش نوشته‌اید و آنها را از دین می‌شمارید. با چنین کجراهی شما چگونه توانید در دین داوری کنید؟!.


👇
کسی چون چند بار یکی را آزمود و گفته‌های او را استوار و پایدار یافت دل با او گرم کند و از در همراهی و پشتیبانی درآید ، و روبرو ایستادن با چنان کسی را خیره‌رویی شناخته دور از آزرم و مردمی شناسد. این چیزیست که آفریدگار در نهاد آدمی نهاده. ولی چه باید گفت بکسانی که سرشت ساده‌ی خدادادی را از دست هِشته‌اند و بحالی افتاده‌اند که بگفتن نیاید. کسانی که در این چند سال همیشه گفته‌های ما را آزموده‌اند و تاکنون یک کجراهی نتوانسته‌اند گرفت دیگر چه جای روبرو ایستادنست؟!.. باز حقیقتگو بهتر از دیگرانست و ما ازو چندان گله نمی‌داریم و این می‌دانیم که او را باین نگارش خودخواهی و پرده‌دری وانداشته و اگر پاره‌ای سخنان نابجایی (در آخر نامه‌اش) می‌بینیم نتیجه‌ی سنگینی بار است که چون نمی‌تواند پابندهای کهن را از خود کنار کند ناگزیر باین سخنان می‌پردازد. ولی هستند بیفرهنگانی که هیچگاه جدایی میانه‌ی دانستن و ندانستن ، و توانستن و نتوانستن ، و کوشیدن و نکوشیدن نمی‌گزارند ، خیره‌رویانی که پیاپی شکست می‌خورند و هیچگاه خود را نمی‌شکنند و با اینهمه لغزشهای پیاپی که ما از ایشان می‌شماریم همچنان خود را پیشوا می‌شمارند و از جایگاهی که برای خود (در جهان پندار) در جلوترین رده‌ی توده باز کرده‌اند گامی بازپس نمی‌روند. شما هیچ باور می‌کنید که مردی که تاکنون هیچ کار ارجدار سودمندی انجام نداده و در این آلودگیها که ما یاد می‌کنیم همپای دیگران بوده چنان مرد بی‌ارجی بخود روا شمارد که بردارد و برای من پند نویسد و هیچ نگوید که من که هستم و او کیست؟!.. هیچ نگوید من اگر فهم و خردم بیشتر ازو بوده چرا تاکنون هیچ کاری نتوانسته‌ام؟!..


🌸
✴️ ریشه‌ی دیکتاتوری در کجاست؟ ـ 4 (بخش پایانی)

🖌 واعظپور

کسان زیادی در ایران هستند که همیشه در این مملکت خوش خورده و خوش گذرانیده‌اند ولی کوچکترین علاقه‌ای بآن نداشته و اندک‌دلبستگی از خود باستقلال آن نشان نمی‌دهند و آشکار می‌گویند کشور دست هر کس می‌خواهد باشد چه فرقی بحال ما دارد بلکه ممکن است اگر دیگری باین کشور بیاید استفاده‌ی ما هم بیشتر باشد. غافل از اینکه جنگهای امروزی همه‌اش برای کشورگشایی و استعمارطلبی بوده خون اینهمه جوانانی که ریخته می‌شود بخاطر بدست آوردن زمینهای تازه و پیدا کردن منابع ثروت و سرزمینهای حاصلخیز است ، هنگامی که این زمینهای پربرکت ، این آب و هوای جان‌پرور بدست بیگانه افتاد دیگر نخواهد گزاشت این آقایان آزادانه از آنها استفاده کنند و هر طور دلشان می‌خواهد برخوردار شوند بیگانگان اینها را برای خودشان می‌خواهند و برای بدست آوردن اینها است که از ریخته شدن خون جوانان خود دریغ نمی‌گویند وگرنه چطور معقول است که اینهمه خونها بریزند و اینهمه جوانان از دست بدهند و پس از کامیابی و تسلط[بر] فکرِ مردم ، آن کشور را رها کرده و مزاحم آنها نشوند.

عده‌ی دیگری در زندگی تنها درپی جمع‌آوری ثروت بوده ، ثروت را هم پول و هم طلا و هم جواهر می‌دانند که از هر راهی است بدست آورند و در نگهداری آنها بکوشند. بثروت حقیقی که همین خاک زرخیز و هوای مناسب و آفتاب روان‌بخش این کشور است اهمیتی نداده و قدر این نعمت خدادادی را نمی‌فهمند ، این است که علاقه بآن نشان نداده و ارج آنها را نمی‌دانند.

اینست که پس از بیرون رفتن رضاشاه از ایران که گفتگوی بردن جواهرات سلطنتی بمیان آمد دیدیم که چه جار و جنجالی چه در مجلس و چه در بیرون برپا گردید و چگونه در همه جا گفتگو از آن می‌رفت ولی ده‌یک[=یک‌دهم] این دلسوزیها درباره‌ی کشور و برای این زمینهای حاصلخیز و پربرکت که اشغال شده بود[1] ظاهر نگردید.

بخش بزرگی از ملت ایران هم هستند که در نتیجه‌ی ندانستن معنی حکومت هیچ گونه علاقه‌مندی بکارهای حکومتی نداشته تنها می‌خواهند عقب کسب و کار خود رفته حتا زحمت اندک‌فکری را نیز در این خصوص بخود ندهند و اگر کسی را هم ببینند که گفتگو از کارهای کشورداری کرده و دخالتی در امور سیاسی می‌کند فوراً می‌گویند بابا بتو چه مربوطه ، ترا چه باین کارها ، صلاح مملکت خویش خسروان دانند.

یا اصلاً از روی باورهایی که دارند کارهای دولتی را بدعت دانسته نمی‌خواهند و راضی نمی‌شوند دخالتی در آنها بکنند و شریک جرم[2] بشوند. چون اینها معنی حکومت را ندانسته‌اند و از طرفی هم چنانکه گفتیم در سی سال پیش که مشروطه گرفته شد چون اجرا نگردید اینست که معنی درست آن نیز فهمیده نشد و مردم مسئولیتی را که هر یک در رژیم مشروطه دارند ندانستند و علاقه‌مندی بآن نیز پیدا نکردند.

وقتی که معنی حکومت درست فهمیده شود و این حقیقت روشن شود که حکومت مال یک نفر نبوده بلکه برای اداره‌ی کارهای یک کشور و تحت نظم آوردن آن کارها ، برای جلوگیری از تعدیات ستمگران و حمایت از ناتوانان و براه بردن توده ، عده‌ای باید از میان همان توده انتخاب شده و آن کارها را اداره کرده دیگران را از پرداختن بآنها بی‌نیاز کند ، و این دسته را حکومت یا دولت می‌گویند و این هم در زندگانی یک چیز طبیعی است دیگر نباید مورد مخالفت باشد.

هنگامی که این عده از روی قاعده و اصول انتخاب شد و انتخاب‌شدگان از روی وجدان و عدالت امور محوله‌ی خود را انجام دادند ، داد مظلوم را از ظالم گرفته و از اجحاف و تعدی مردم بیکدیگر جلوگیری کردند دیگر این حکومت ، حکومتِ جور نمی‌شود و متصدیان آن را عمال مظلمه نمی‌گویند.[3] مشروطه اگر خوب اجرا شود همین معنی را دارد ولی در مقابل محسناتی که این رژیم دارد یک سختی را نیز دارا می‌باشد [و] آن مسئولیت افراد توده است در برابر کشور.

زیرا در رژیم مشروطه وزیران مأمور اجرای امور ملت و نمایندگانِ مجلس قوه‌ی مقننه باشند. خود ملت باید ناظر اَعمال این هر دو دسته باشد و نیک و بد آنها را خوب در نظر بگیرد. بر عکس استبداد که اختیارات دست یک نفر بوده و دیگران هرچه او گفت باید بکنند. حق اظهار رای و عقیده در مقابل فرمان همان یک تن که شاه است ندارند. در حکومت مشروطه اختیارات دست توده است و این است که باندازه‌ی همان اختیارات مسئولیت نیز دارد و قبول این مسئولیت آمادگی و لیاقت لازم دارد که آن را رشته‌ی سیاسی می‌گویند.

پس از وقایع شهریور 1320 و بیرون رفتن رضاشاه از ایران که زبانها آزاد شد و قلمها بکار افتاد اگر چاره‌ی دردها[را] می‌خواستند اول بایستی قبل از هر چیز بچاره‌ی دردهایی که در بالا گفتم بپردازند.

👇
لازم بود معنی استقلال و مزایای آن را بتوده فهمانیده آنان را بحفظ استقلال کشور خود علاقه‌مند کنند. راه ثروت حقیقی را که آب و خاک سرزمین خودشان بود بآنان فهمانده از این راه ارج مملکتشان را نشان دهند. چه بودنِ [ماهیت] حکومت و معنی مشروطه را بایشان حالی می‌کردند تا بتشکیل حکومت و دولت صالحی از روی قوانین مشروطه رغبت نشان داده از بازگشت استبداد و دیکتاتوری جلوگیری کنند. خلاصه چاره‌ی گرفتاریهای گوناگون و باورهای بیپای توده را وجهه‌ی همت خود قرار داده آنان را آماده و لایق داشتن حکومت دمکراسی و شایسته‌ی بزرگی و سرفرازی می‌کردند.
پایان


📝 پانوشتها :

[1] : اشاره به اشغال ایران بدست آرتشهای انگلیس و روس در سال 1320 است.

[2] : اشاره است به تعلیمات زهرآلود ملایان که اساساً هر دولتی جز ازآنِ خودشان را «جائر» و کارمندان آن را عمال ظلم می‌نامیدند و همیشه مردم را به دولت بدگمان می‌داشتند.

[3] : به پانوشت پیش توجه شود.


🌸