اینست راز آنکه در سایه‌ی اختراعهای اروپایی و تغییرهایی که آنها در زندگانی پدید می‌آورند رنج و سختی بیشتر می‌گردد. آمدیم که چاره چیست و چه باید کرد؟. در این باره هم ما گفتنیهای ارجداری داریم. باید دانست که چاره دو چیز است :

1) جلوگیری بدستیاری قانونها : باید میدان سرمایه و ماشین را تنگ‌تر گردانید. چیزهایی که کارل مارکس و دیگران درباره‌ی سرمایه و کار گفته‌اند دلسوزانه و نیکخواهانه بوده. ما نیز در آن باره سخنانی داریم و می‌توان گفت ما یک سیستم آسانتر و طبیعی‌تر را برگزیده‌ایم. (2)

2) تکان دادن به خردها و فهمها : بدانسان که گفتیم ، باید مردمان حقایق زندگی را دریابند. دریافتن حقایق زندگانی اثر بسیار در جلوگیری از آز و خودخواهی تواند داشت. چنانکه گفتیم اینها از خیمهای گوهر جانیست و روانها و خردها هرچه نیرومندتر باشد اینها ناتوانتر خواهد گردید.



پانوشتها :

1ـ بخش یکم «آیین».

2ـ کتاب «کار و پیشه و پول» دیده شود.


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 21ـ آیا ارج برانگیختگان به نیارَستنیها است؟ (دو از دو)


گذشته از اینها در این هزار و سیصد سال که از آغاز اسلام گذشته بسیار بنیادهای بیپا نهاده شده ، و اگر کسی از «علم کلام» آگاه است می‌داند که بنیادگزاران آن چه معنایی بفرستادگی داده و چه بندهایی از پیش خود بفرستاده بسته‌اند. چنانکه در «راه رستگاری» نوشته‌ام برانگیختگی یا فرستادگی که یک پیشامد تاریخی بوده و اینان می‌توانستند آن را از راه تاریخ جستجو کنند و نیک دانند که یک فرستاده چگونه برخیزد و از چه راه بکار آغازد و چگونه کار خود را پیش برد. بجای جستجو از تاریخ ـ به پیروی از فلسفه‌ی یونان ـ از پیش خود پندارهایی بافته‌اند و پایه‌هایی (قاعده‌ها) پدید آورده‌اند که بسیاری از آنها بیپاست. اینها نیز همچون فلسفه سنگ راه خردهاست و ما خواستیم با دلیلِ روشنی بیپایی آنها را بازنماییم. زیرا آنان نیز نشان راستگویی یک فرستاده را کارهای نیارَستنی شمارده‌اند و شما می‌بینید که این یک لغزش آشکاری بیش نیست. کسانی چون نام غزالی و زَمَخشَری و کلینی و مفید و صدوق و نصیرالدین و ملامحسن و مجلسی و مانند اینها را می‌شنوند بسیار بزرگشان می‌دارند و این برایشان دشوار است که باور نمایند آنان از راه بدور بوده‌اند و معنی دین و خدا و فرستاده را نمی‌شناخته‌اند. ما خواستیم این دشوار را هم آسان گردانیم.

اینها نتیجه‌هاییست که از آن سخن می‌خواستیم و بیگمان در دست خواهد بود ، هر کسی که بهره از خرد و راستی‌پرستی می‌دارد و دلش را تیرگی فرانگرفته همین یک مثل بسست که او را تکان دهد و براه بازآورد. این یک دلیل بسست که از خواب بیدارش کند و از کشاکش و ایستادگی با نگارشهای پیمان بازدارد. این نتیجه‌ایست که از پاکدلان ما امید می‌داریم و خواهد بود. لیکن چه باید گفت به تیره‌دلانی که بجای تکان خوردن و پیش آمدن پستر می‌روند و بر گمراهی و نادانی می‌افزایند و در برابر دلیلهای بآن روشنی چنین می‌گویند : «می‌خواهد پیغمبران را کوچک گرداند».

یکی نمی‌گوید : آنچه پیمان درباره‌ی پیغمبران نوشته اگر راست نیست شما پاسخ دهید. اگر راست است این دلیل ناپاکی شماست که از گفته‌ی راست می‌رنجید و بچنین سخنان نابجایی برمی‌خیزید. آیا مثل شما مثل آن مرد ناسپاس بیخرد نیست که بجای کلاه ، پوست‌پاره‌ای بسر گزارَد و مردم را بخود خندانَد و چون یکی او را بیاگاهانید بجای خرسندی و مهربانی از در پرخاش درآید؟!.. آخر شما نمی‌اندیشید که در چنین زمانی که دانشها پیش رفته و صدها راز نهان طبیعت بیرون افتاده این پندارهای بیهوده‌ی عامیانه که شما بنام دین در دل جا داده‌اید جز مایه‌ی ریشخند نخواهد بود؟!.. نمی‌اندیشید که در زمانی که بدستیاری دانشها از صدها هزار فرسنگ ستاره‌های نهان را (از اُرانوس و نپتون و دیگرها) پیدا می‌کنند چیزهای بیرون از آیین طبیعت را کسی از شما نخواهد پذیرفت؟!.. نمی‌اندیشید که در زمانی که تاریخ پایه‌ی استواری پیدا کرده و رویه‌ی دانش بخود گرفته هیچ کس باور نخواهد کرد که داستانهای بس شگفت و بزرگی همچون مرده زنده گردانیدن و شتر از سنگ درآوردن و آفتاب را پس از فرورفتن بازگردانیدن و مانند اینها روی دهد و نشانی از آن در تاریخ پدیدار نباشد؟!.. نمی‌اندیشید که در نتیجه‌ی همین باورهای عامیانه‌ی رسواست که غربیان شما را خوار می‌گیرند و یکمشت مردم پندارپرستتان شناخته شایسته‌ی زندگانی آزادتان نمی‌شمارند.

ای درماندگان چه می‌خواهید؟!.. آیا می‌خواهید به دین یاری کنید؟! باید بگویم که از این یاری شما جز زیان در دست نخواهد بود و این بسیار خطاست که شما برانگیختگی یا فرستادگی را که یکی از رازهای شگفت و پرارج طبیعت است و برای خود بنیاد استواری می‌دارد بچیزهایی بندید که نه خرد می‌پذیرد و نه تاریخ آن را می‌رساند و نتیجه‌ی این خطای شماست که امروز ملیونها کسان برانگیختگی را نیز جز یک چیز بیپایی نمی‌انگارند و بیفرهنگانه با برانگیختگان زباندرازی می‌نمایند.

شما آن دوستان نادانید که بدتر از دشمن می‌باشید و مثل شما مثل آن بیخردیست که ارجمندانی را بمیهمانی خوانَد و برای ایشان خانه‌ای که پردازد بنیاد آن را بروی یخ گزارَد که همینکه روز گرم شد و آفتاب بتافت یخها آب گردد و خانه بر سر میهمانان فرود آید. آن بدتر که با چنین خطایی که می‌دارید ما چون می‌خواهیم آن را درست گردانیم بجای خشنودی و سپاسگزاری بزباندرازی می‌پردازید و من نمی‌دانم بر درماندگی و نادانیتان افسوس بیشتر خورم یا بر بدنهادی و بیفرهنگی‌تان.


🌸

‌شادروان سردار اسعد بختیاری

این مرد غیرتمند یکی از سران ایل بختیاری و خود از آگاهان و دانشمندان بود. در سال 1326 که محمدعلی‌میرزا مجلس را به توپ بست و لشگرها بر سر تبریز فرستاد این مرد در پاریس می‌زیست. و چون پیشامدهای ایران را می‌شنید در آنجا آسودن نتوانست و غیرتمندانه بر آن شد که بکوششهایی برخیزد ، و اینبود با نامه‌هایی که از آنجا به برادرش صمصام‌السلطنه و دیگران نوشت شورش بختیاری را پدید آورد و در نتیجه‌ی آن شورش ، اسپهان گشاده گردید. سپس خود سردار اسعد به ایران شتافته رشته را بدست گرفت.

چون در همان زمان در گیلان نیز شورش برخاسته و سپهدار تنکابنی بآنجا درآمده بود ، و از آنسوی تبریز پس از یازده ماه جنگ آخرین روزهای ایستادگی خود را بسر می‌برد. شادروان سردار اسعد از یکسو با سپهدار و دیگر سران شورش گیلان و از یکسو با انجمن تبریز و پیشروان آزادی آنجا ، با تلگراف و نامه به شور پرداخته و بر آن شدند که از اسپهان و رشت آهنگ تهران کرده شود ؛ و اینبود که او از اسپهان به قم و سپهدار از رشت به قزوین آمدند و این دو شهر را که دروازه‌های تهران شمرده می‌شدند بدست گرفتند ، و پس از چندی نیز بر سر تهران آمده و با جنگهای سختی این شهر پایتخت را بگشادند و محمدعلی‌میرزا ناگزیر گردیده از تاج و تخت دست برداشت.

احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 17 : شنبه 25 بهمن‌ماه 1320

‌شادروان حسین باغبان

این جوان یکی از مجاهدان تبریز بشمار می‌رفت و چون در سال 1326 [ق] جنگ آن شهر با محمدعلی‌میرزا درگرفت در آن جنگها از کسانی که بنام گردیدند یکی هم این بود که پس از ستارخان و باقرخان این را می‌شماردند.

در آن جنگها چند بار دلیری بسیار بزرگ و بجایی از این سر زد. یکی از آنها روزی بود که همه‌ی سواران دولتی با تفنگچیان دَوَچی به امیرخیز هجوم آوردند و بسیاری از سنگرهای ستارخان را گرفته او را بمحاصره انداختند. آن روز یکی از روزهای سخت تبریز بود. همگی می‌ترسیدند که آخرین روز ایستادگی آن شهر باشد. در گرماگرم جنگ و گلوله‌ریزی این حسینخان با دسته‌ی خود به یاری ستارخان رسید و با جنگهای بسیار مردانه‌ای که کرد سواران را شکسته بازپس گردانید و ستارخان را از محاصره بیرون آورد.

در نتیجه‌ی این دلیریها یکی از قهرمانان او را می‌شماردند و پس از ستارخان دوم‌کسی بود که جا در دلها می‌داشت. روز پانزدهم رمضان که این جوان کشته گردید یکی از روزهای فراموش‌نشدنی بود. کسانی که حال تبریز را در آن روز دیده‌اند فراموش نکرده‌اند و نخواهند کرد. آن روز در سراسر شهر ناله و سوگواری نمودند و بمرگ این جوان اشکها ریختند و ناله‌ها کردند.

احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 55 : دوشنبه 10 فروردین 1321.

‌حیدر عمواُغلی

یکی از قهرمانان جنبش مشروطه این مرد را باید شمرد.

چنانکه گفته می‌شود حیدر عمواُغلی از مردم سلماس بوده ولی در قفقاز بزرگ شده و آنجا درس خوانده و یک یا دو سال پیش از جنبش مشروطه برای کشیدن سیمهای چراغ برق در مشهد از سوی رضایوفها به ایران آورده شده که چند زمانی در مشهد بوده و سپس بتهران آمده و در اینجا بکارخانه‌ی چراغ برق وارد شده.

در آغاز جنبش مشروطه این یکی از هواخواهان بسیار خونگرم آن گردید و به یک رشته کارهای بزرگی برخاست. زیرا چنانکه سپس دانسته شد کشتن اتابک با دست عباس‌آقا با تحریک و نقشه‌ی این بوده. همچنین بمبی را که به محمدعلی‌میرزا انداختند این ساخته و بمب‌اندازان هم او و همراهانش بوده‌اند.

پس از بمباران مجلس عمواُغلی بقفقاز گریخت و از آنجا به تبریز آمد و با دیگران همدستی نمود و پس از چندی به خوی که تازه گشاده شده بود رفت و در آنجا با همدستی امیرحشمت و دیگران یک کانونی برای آزادیخواهی و جنگ با هواداران استبداد پدید آوردند که خود داستان درازی دارد.

سپس چون تهران گشاده گردید عمواُغلی نیز باینجا آمد و یکی از سردستگان بود و همیشه در کارها پا درمیان داشت. همچنین در کوششهایی که ایرانیان در هنگام جنگ جهانگیر گذشته کردند او یکی از سردستگان شمرده می‌شد.

رویهم‌رفته عمواُغلی یکی از مردان بسیار جُربُزه‌دار[=با استعداد] و کمیابی بود که در شورش آزادیخواهی ایران شناخته گردیدند. این مرد نیکیهای بسیاری کرده ولی یک گناه بسیار بزرگی نیز دارد و آن کشتن شادروان سید عبدالله بهبهانیست که با دست این و کسانش رو داده.

عمواُغلی فریفته‌ی یکی از پیشروان آزادی [حسن تقیزاده] بود و آن پیشرو پاکدلی نداشت و اینبود که عمواُغلی را باین گناه و مانندهای آن واداشته است.

عمواُغلی در زمانهای آخر بجنگل بنزد میرزا کوچکخان رفت و در آنجا با دست جنگلیان کشته گردید.

احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 54 : یکشنبه 9 فروردین 1321.

🔶 محمدعلی‌میرزا

❌ (بدخواهان مشروطه)

می‌توان گفت بزرگترین بدخواه مشروطه‌ی ایران ، محمدعلی‌میرزا بود. این مرد از ساعتی که بتخت نشست با مجلس شورا و جنبش آزادی بدشمنی برخاست و پس از دو سال کشاکش با دست لیاخوف دارالشورا را بتوپ بست و چند تن از آزادیخواهان را بکشت و سپس سیزده ماه با مشروطه‌خواهان بجنگ و خونریزی پرداخت تا آنگاه که زبون گردید و از تاج و تخت چشم پوشید و بسفارت روس در قُلهَک پناهنده گردید.


احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 129 : سه‌شنبه 2 تیر 1321.

✴️ روزبه مشروطه

🔸کوشاد تلگرام :

روزبه مشروطه نزدیک است. در روزهای بازمانده می‌خواهیم از کسانی که خواهان یا بدخواه مشروطه بوده‌اند یاد کنیم. اینست در این روزها هم از مشروطه‌خواهان و هم از دشمنان مشروطه پیکره‌هایی آورده شرح کوتاهی از کارهاشان می‌آوریم.

این پیکره و شرحها از روزنامه‌ی پرچم گردآوری شده.

نام‌آوران جنبش مشروطه تنها این کسان نیستند ولی از تنگی مجال کنون به اینها بسنده خواهیم کرد.
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش یکم ما چه می‌گوییم و چه می‌خواهیم؟..

🔹 5ـ یکی از موضوعهای مهم دین است. (تکه‌ی یک از یک)


خوانندگان شاید ندانند که ‌امروز یکی از گرفتاریهای بزرگ جهان موضوع دین است. در قرنهای گذشته مردانی پیدا شده جنبشهایی پدید آورده‌اند و بنیاد گزارده‌اند که هنوز از میان نرفته و از هر یکی دستگاهی بازمانده : زردشتیگری ، دین یهود ، مسیحیگری ، اسلام که هر یکی دسته‌هایی ـ بیش یا کم ـ پیروان دارد.

در حالی که جنبشهای اروپایی با اینها از چند راه ناسازگارست. زیرا از یکسو دانشها با تعبیرات آنها درباره‌ی آسمان و زمین و خورشید و ماه و ستاره و دیگر چیزها منافیست. مثلاً داستان آفرینش آسمانها و زمینها در شش روز یا داستان آدم و حوا از چیزهاییست که با دانشها سازگار نیست و نمی‌تواند بود.

از سوی دیگر آیینهایی که آنها برای زندگانی اجتماعی نهاده‌اند ، دستورهایی که می‌دهند با حال امروز جهان راست نمی‌آید. مثلاً موضوع خلافت در اسلام با دمکراسی یا سررشته‌داری خود توده که ‌امروز در سراسر جهان رواج یافته راست نمی‌آید. دستورهای مالی که آن دین داده با اندیشه‌های سوسیالیستی و جلوگیری از سرمایه سازش پیدا نمی‌کند.

در اروپا هنگامی که دانشها تازه رو برواج می‌نهاد کشیشها بدستاویز دین با آنها بنبرد سختی برخاستند و بدانشمندان گزندها و آزارهای بسیار رسانیدند. بلکه یک رشته خیانت‌ها در تاریخ بیادگار گزاردند. ولی کم‌کم نیروی حقایق فیروز درآمد و دانشها از پیشرفت بازنماند. کشیشها شکست خورده به خاموشی گراییدند. این بار بآن بس کردند که دستگاه شکست‌خورده‌ی خود را نگه دارند.

همان حال در شرق با ملایان اسلامی ‌رخ داده. در اینجا هم ملایان سالیان دراز با دانشها و اندیشه‌های نوین اروپایی به پیکار پرداختند. با مشروطه کار را به جنگ و خونریزی کشانیدند. اینجا هم به نگهداری دستگاه شکست‌خورده‌ی خود پرداختند.

این حال دینها با دانشها و اندیشه‌های نوین است. نکته‌ای که هست آنست که چنانکه دینها نتوانسته‌اند جلو دانشها را گیرند ، دانشها هم نتوانسته‌اند و نمی‌توانند دستگاه‌های کشیشان و ملایان و حاخامان و مؤبدان را از میان بردارند.

اساساً این آزموده گردیده که دانشها با همه‌ی ناسازگاری آشکار که با آموزاکهای[=تعلیماتِ] دینی دارد آنها را از میان برنمی‌دارد. سست می‌گرداند ولی از ریشه نمی‌کنَد. در برابرش آموزاکهای دینی نیز دانشها را سست می‌گرداند و اثرهای آنها را کمتر می‌سازد.

نتیجه ‌این می‌شود که کسی که درس می‌خواند مغز او آکنده از اندیشه‌های سستِ متناقض می‌گردد. در این باره در ایران داستانهای شگفت‌آور بسیار دیده‌ایم. این در این چند روزه رخ داده که جوان درسخوانده‌ای با من سخنی می‌رانَد و می‌گوید : «شما چه دلیل دارید که حکومت فردی که اسلام معین کرده بهتر از دمکراسی نیست؟!. ما عقلهامان وافی به تشخیص مصالح نیست» این را می‌گوید و پس از چند دقیقه بازگشته می‌پرسد : «مسئله‌ی روح که مسلماً درست نیست. شما چه دلیل دارید که معاد راستست؟!.» از اینها هزار داستان توان یاد کرد.

مردمان امروز درمیان تناقض زندگی می‌کنند : از یکسو در دانشکده‌ها آن درسهاست و از یکسو در کلیساها این آموزاکهاست. فلان جوان دانشهای طبیعی می‌خواند و رتبه‌ی دکترا پیدا می‌کند و در همان حال کشیش گردیده توریت و انجیل را با آن سخنانش که سراپا به آخْشیج[=ضد] دانشهاست زیر بغل می‌زند و برای موعظه و سخنرانی به ‌اینجا و آنجا میرود. فلان پرفسور که کمترین باوری بتوریت و انجیل ندارد و عیسا و موسا را نمی‌پذیرد در جای خود که خدا را بدانسان که ستوده‌ی آن کتابهاست باور نمی‌کند و در همان حال ناچار می‌شود در روزهای یکشنبه یا در عروسیها و سوگواریها به کلیسا رود و آواز به آواز کشیشها انداخته دعا بخواند و چون می‌میرد باید کشیشی با دعای خود او را پاک گرداند و روانه‌ی بهشت سازد. اینست حال جهان.

ما می‌گوییم این گرفتاریست. چرا باید جهانیان دچار چنین حالی باشند؟ چرا باید در هر زمینه‌ای حقایق بمیان نیاید؟

از همه بدتر آنست که بسیاری از دولتها اینها را افزاری برای پیشرفت سیاست خود گرفته‌اند ، و چون در آن باره سخن درازست نمی‌خواهم در اینجا بآن درآییم.


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 22ـ نیکی در آنجهان جز با نیکی در اینجهان نتواند بود (یک از یک)


سخن دیگری که می‌خواهیم پاسخ بنگاریم اینکه کسانی گفته‌اند پیمان دین را تنها برای اینجهان می‌خواهد و بجهان دیگر ارج نمی‌گزارد و از آن بگفتگو نمی‌پردازد. نیز گفته‌اند : پیمان به «روحانیت» ارج نمی‌نهد و اینست از نماز و روزه و نیایش سخن نمی‌راند.

نخست باید گفت این سخنان دلیل است که آنان هنوز بیماری و گرفتاری خود را درنیافته‌اند و هنوز خود را دانا و پیشوا می‌شمارند و به فهم و دانش خویش می‌نازند و با آنهمه لغزشها که ما از آنان شمرده‌ایم باز شکست بخود راه نداده‌اند. این درست بدان می‌ماند که بیماری که در بستر افتاده و چندین درد او بهم آمیخته با پزشک سربسر گزارد و چنین گوید : «آقای دکتر شما هیچ از میوه‌های ویتامین‌دار بمن نمی‌دهید که بخورم و نیرومندتر گردم؟!» و هیچ نیندیشد که من بیمارم نه پزشک ، وآنگاه من اگر چیزی دانستمی چرا باینحال افتادمی؟!.

اینان نیز نمی‌اندیشند که اگر آنچه ما درباره‌ی دین فراگرفته‌ایم چیزهای پایه‌دار و سودمندی بوده پس چرا نتیجه‌ای از آن در دست نیست؟!. اگر این را اندیشیدندی بیگمان بچنان سخنانی برنخاستندی. هرچه هست ما باینان پیام فرستاده می‌گوییم : اگر این راه را ما خواهیم پیمود نیک می‌دانیم که چه گامهایی برداریم و چگونه پیش رویم. اگر شما خواهید پیمود اینک این راه و این شما ، گامی بردارید و کاری انجام دهید.

دوم چنانکه در جای خود گفته‌ایم ما روان را جاویدان می‌شماریم و بیگمان درپی اینجهان جهان دیگری می‌باشد. ولی یک مردم تا اینجهانشان درست نباشد آنجهانشان درست نخواهد بود. آیا آبادی آنجهان با چیست؟!. نه با نیکی و پیراستگی است؟!.. من از شما می‌پرسم یکمشت مردم آلوده و پراکنده و زبون را از نیکی چه بهره تواند بود و بآبادی آنجهان چه امیدی توانند بست؟!.

باید دین پیش از همه برای نیکی اینجهان باشد و مردمان را از پراکندگی و پندارپرستی بازدارد و خود از این راه است که زندگانی آنجهانی نیز نیک خواهد گردید. این خطای بسیار بیهوده‌ایست که کسانی پروای زندگانی نکنند و به هر پستی و زبونی گردن نهند و دلهای خود را با آن شاد کنند که بآبادی آنجهان می‌کوشند. چنین کسانی جز مردم پستنهادی نخواهند بود.

اینکه کسانی اینجهان را دشمن‌داشته‌ی خدا می‌پندارند و چنین می‌دانند که می‌باید از خوشبختیهای این زندگانی دامن درچید و همه در اندیشه‌ی آن زندگانی بود و خشنودی خدا و آبادی آنجهان را در نپرداختن باینجهان می‌انگارند اینها سراپا نادانیست. می‌باید از اینان پرسید : آیا اینجهان را جز خدا پدید آورده؟!..

آری یک روز بود که مردمان در تاریکی نادانی فرورفته و چون از معنی جهان و زندگی آگاهی نمی‌داشتند چنین می‌پنداشتند در جهان دو دستی یا دو نیرویی کارگر است ـ یکی از آن نیکیها و دیگری از آن بدیها یا یکی یزدان و دیگری اهریمن ـ و بسیاری از ایشان اینجهان را پدیدآورده‌ی اهریمن می‌شماردند و اینست آن را خوار می‌گرفتند و دشمن‌داشته‌ی یزدان می‌انگاشتند. چنانکه پیش ازین گفته‌ایم این بیهوده‌پندارِ کهن هر زمان رنگ دیگری بخود گرفته و با فلسفه و صوفیگری درآمیخته و بهمه‌ی کیشها درآمده است. امروز هم این سخنان که می‌شنویم جز نتیجه‌ی آن نمی‌باشد. از آنسوی این بیهوده‌پندار دستاویزی بدست دغلکاران و نیرنگبازان داده که چنانکه می‌دانیم امروز ـ در این روزگار مادّیگری ـ هنوز ملیونها کسان از راه اینکه بآبادی آنجهان می‌کوشند مفتخواری می‌نمایند و پیداست که چنین بدنهادانی بآسانی دست از دغلکاری نخواهند کشید و این بزیان آن بهشت‌فروشان دغلکار است که ما می‌گوییم دین باید در گام نخست کارهای این زندگانی را درست کند. می‌گوییم : دین آنست که امروز توده‌ها را از این درماندگی و پراکندگی رها گرداند. می‌گوییم : باید این کوره‌راهها را بست و این دکانهای بهشت‌فروشی را درچید.

👇

درباره‌ی «روحانیت» ما نمی‌دانیم از آن چه می‌خواهند. این از کلمه‌هاییست که روزنامه‌ها پدید آورده‌اند و معنای درستی ندارد و ما هیچگاه اینگونه کلمه‌ها را بنگارشهای خود راه نمی‌دهیم. اگر خواستشان از آن پاکی روانست ما همیشه از آن گفتگو می‌داریم و اینهمه کوششهای ما برای آنست. این را ما کرده‌ایم که روان را دستگاه جداگانه نشان داده می‌گوییم باید درپی نیرومندی آن بودن. پس چه جای آنست که بگویند ما به «پاکی روان» یا بگفته‌ی آنان به «روحانیت» ارج نمی‌گزاریم؟!.. اینان از هر چیزی تنها نامش را شناسند ، و اگر کسی نام یک چیز را نبرد و بکارش پرداخت آن را ندانند و زبان بگله گشایند و مثل اینان مثل آن روستایی ساده است که شنیده بود در شهر خیابانهای درازی هست و چون معنی خیابان را نمی‌فهمید دانسته نیست چه معنای دیگری در اندیشه‌ی خود گرفته بود که بشهر آمده و خیابانها را گردیده می‌گفت : «من شنیده‌ام در شهر خیابانهای درازی هست پس کجاست؟!..» یکی نمی‌گوید : «بسیار خوب ، پیمان بروحانیت ارج نمی‌گزارد. آن روحانیت که شما می‌دارید کدامست؟.. آن را بما بازنمایید». بدبخت مردمی که بهزار آلودگی و پستی تاب آورند و همین اندازه خواهند که زبانشان از کار نیفتد و شکست بخود راه ندهند!


🌸

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

شادروان ثقةالاسلام

این مرد از آغاز مشروطه از هواداران آن بود و در پیشامد جنگ تبریز با سپاه دولت امپراتوری روس که چهار روز کشید جانفشانی و مردانگی بسیار نمود و به همین کینه میلر کنسول روس و همدستانش او را گرفتار و روز عاشورا (سال 1330) با هفت تن دیگر به دار کشیدند.
برای دانستن سرگذشت او و دیگران بخش چهارم تاریخ هیجده ساله‌ی آذربایجان دیده شود.

حاج علی دوافروش

🌸 از پیشروان مشروطه 🌸

شادروان حاجی علی دوافروش

این مرد چنانکه از نامش پیداست پیش از جنبش مشروطه پیشه‌ی دوافروشی داشت. چون در نتیجه‌ی پیشه‌ی خود کمی آگاهی از شیمی پیدا کرده بود برای دربار «محمدعلیمیرزا» آتشبازیهای رنگارنگ که آن زمان تازگی داشت درست میکرد ، و باین وسیله بنزد او آمد و رفت میکرد و در پیش او جایگاهی داشت.
با اینهمه یکی از آزادیخواهان بود و در آن راه با دیگر کوشندگان همراهی می‌نمود و چون مشروطه داده شد او بهمدستی شادروانان علی‌مسیو و حاجی رسول صدقیانی و چند تن دیگری دسته‌ی «مجاهدان» تبریز را بنیاد نهادند. مجاهدان تبریز که آنهمه نامی از خود در تاریخ مشروطه گزارده‌اند نتیجه‌ی کوششهای غیرتمندانه‌ی این مرد و همدستانش بود.
با این جایگاهی درمیان مشروطه‌خواهان ، شادروان حاجی‌علی تا می‌توانست خود را کنار میگرفت و جز از پیشه‌ی خود نان نمی‌خورد.
در سال 1329 که در روزهای آخر آن جنگ با سالداتهای دولت امپراتوری روس برخاست این در آن جنگ دستی نداشت و اینبود پس از چیرگی روسیان که بسیاری از آزادیخواهان از شهر بیرون رفتند او نرفت ، و چون یکی از سرکردگان اداره‌ی قزاقخانه با وی دوستی داشت به میانجیگری او از کنسولخانه‌ی روس زینهار برای خود گرفت.
لیکن چون دو سه روز دیگر صمدخان بشهر درآمد او را بگرفت. پس از آنکه دو یا سه شب در زندان سختی نگه داشت بدست روسیان داد و آنان او را با سه تن دیگری که میرزا احمد سهیلی و محمدخان و کریمخان دو برادرزادگان ستارخان بودند در باغشمال به دار آویختند.
این عکس او در سال 1327 برداشته شده که در یکی از جنگها زخمی گردیده بود.

‌شادروان حاجی‌ شیخ ‌علی‌اصغر لیلاوایی

این نیکمرد یکی از پیشنمازان تبریز بود و پس از جنبش مشروطه یکی از هواداران پافشار آن گردید و یکی از واعظان آزادی بشمار می‌رفت. چنانکه درباره‌ی آقا میرکریم نوشتیم پس از بمباران مجلس که در تبریز هم ده روز جنگ رخ داد و آزادیخواهان شکست خورده و از میان رفتند و سران آزادی هر یکی بجایی گریختند و از آنسو سپاه رحیم‌خان بدرون شهر آمده در باغشمال لشگرگاه ساخت در چنان هنگامی که دستگاه مشروطه در همه جای ایران برچیده شده بود۸ تنها در دو نقطه‌ای از تبریز نام مشروطه شنیده می‌شد و یک پافشاریهایی بکار می‌رفت. یکی در امیرخیز که ستارخان با چند تن می‌ایستاد و خود را نسپرده بود ، دیگری در مسجد صمصام‌خان کهش این حاج ‌شیخ‌ علی‌اصغر با میرکریم گروه اندکی را بر سر خود گرد آورده و در آنجا جوش و خروش از خود نشان می‌دادند. این مردانگی از آن دو تن ارزش بسیاری داشت و راستی از جان گذشتگی بود. در نتیجه‌ی همین کارها بود که پس از چند روزی دوباره تبریز شورید و آن جنگها و ایستادگیهای تاریخی را کرد.

پس از پایان آن جنگها که دسته‌هایی از سپاه دولت امپراتوری روس به تبریز آمد روزی حاج‌ شیخ‌ علی‌اصغر را گرفتند و بدستاویز آنکه اصلش از قره‌باغ بوده به قفقاز بردند که دیگر آگاهی ازو نیامد و چنین دانسته شد که نهانی آن نیکمرد را بکشتند.

احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 16 : پنجشنبه 23 بهمن‌ماه 1320

🔶 عین‌الدوله

❌ (بدخواهان مشروطه)

یکی دیگر از بدخواهان مشروطه عین‌الدوله بود ، در زمانی که جنبش مشروطه برخاست این مرد صدراعظم ایران بود. از اینرو در برابر آن ایستادگی نشان داد و کار بآنجا کشید که بهبهانی و طباطبایی و همدستان ایشان از تهران کوچیده بشاه‌عبدالعظیم رفتند و یک ماه در آنجا بست‌نشین بودند تا مظفرالدین‌شاه فرستاد و بازآورد ، ولی باز کشاکش درمیانه می‌رفت تا داستان مسجد آدینه و کشته شدن سید عبدالحمید و حاجی‌ سید حسن رخ داد و علما در مسجد بمحاصره افتادند. بدینسان عین‌الدوله تا آخرین توانایی خود با مشروطه نبرد کرد و تا او معزول نشد فرمان مشروطه بیرون نیامد. سپس نیز این مرد با لشگرهای محمدعلی‌میرزا بر سر تبریز آمد و نه ماه آنجا را در محاصره داشت.


احمد کسروی ، پرچم روزانه ش 130 : چهارشنبه 3 تیر 1321.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش یکم ما چه می‌گوییم و چه می‌خواهیم؟..

🔹 6ـ ما در این باره هم گره از کار گشاده‌ایم. (تکه‌ی یک از یک)


ما در این باره هم گره از کار گشاده دشواری را از میان برداشته‌ایم : درباره‌ی دین ما سخنان درازی رانده (1) این روشن گردانیده‌ایم که دینها برای نبرد با گمراهیها و نادانیها بوده. آدمیان قرنهای درازی را گذرانیده‌اند که جهان یا دستگاه طبیعت را نمی‌شناخته‌اند و در راه زندگانی یکباره گمراه بوده‌اند.

مثلاً بت‌پرستی می‌کرده‌اند. این یکی از گمراهیهای همگانی آن زمان و مایه‌ی گرفتاری مردمان بوده. شاید کسانی معنی بت‌پرستی را ندانسته از ارتباطی که آن با زندگانی داشته آگاه نیستند ، اینست شرح داده می‌گوییم :

بت‌پرستی این بوده که مردمان ، جهان را یک دستگاه ندانسته و کارها را از یک سرچشمه نشناخته در آن دستهای بسیاری را در کار و هر رشته از کارها را به یک منشاء دیگری نسبت می‌دادند ، از اینرو به خدایان بسیاری باور داشته آنها را راه‌برنده‌ی جهان می‌شناختند :

خدای برف و باران ، خدای تگرگ ، خدای دریاها ، خدای شهر‌ها ، خدای رویانیدن ، خدای میرانیدن ... از پستی اندیشه ، چهارپایانِ هیچ‌ندان را بخدایی برگزیده می‌پرستیدند.

آن بدتر که ‌این خدایان را دارای خشم و رشک و کینه می‌پنداشتند و از اینرو از آنها سخت می‌ترسیدند. مثلاً چون خدایان را دارای رشک می‌شناختند چنین می‌پنداشتند که اگر کسی توانگر گردد و یا دارای چند فرزند باهوش و تندرست باشد و یا سرداری از جنگ فیروز بازگردد خدایان باو رشک می‌برند و گزندش می‌رسانند. از اینرو دلهاشان ناآسوده می‌بود. کسی که توانگر می‌شد بایستی مقداری از داراییش را برای خدایان جدا گرداند ، کسی که دارای چند فرزند بود بایستی یکی از آنها را برای پرستاری در پرستشگاه خدایان فرستد ، سرداری که از جنگ ، فیروز بازمی‌گشت بایستی از تاراجهایی که آورده بود رَسَدی[=سهمی] برای خدایان جدا گرداند ـ نادانی تا به آنجا می‌کشید که از ترسِ رشک خدایان ، دختران و پسران خود را قربانی گردانیده در زیر پای بتها سر می‌بریدند.

هنوز این نادانیها یکباره از جهان برنیفتاده در آمریکا و هند و هندوچین و دیگر جاها نشان آنها را توان یافت. در هندوستان تا این آخرها دخترها را وقف بتخانه‌ها می‌گردانیدند که در آنها زیند و در دسترس زائران باشند. در هندوچین هنوز هم از میوه‌ها و غله‌ها سهمی ‌برای خدای دریا جدا می‌گردانند و در خوانچه‌ای چیده به حساب خدایان آن را بمیانِ رود برده غرق می‌سازند.

این بوده حال گرفتاری مردمان. این بوده معنی بت‌پرستی و زیانهای آن بزندگانی. زردشت و دیگران برخاسته با این گمراهیها نبرد کرده‌اند. مردمان را از نادانی بیرون آورده ‌این حقیقت روشن ساخته‌اند که جهان سراسر یک دستگاه و کارها همه از یک سرچشمه است. خدا بیش از یکی نیست و آن هم بیرون از اینجهان است و دارای کینه و رشک و مانند اینها نمی‌باشد.

دانشمندان اروپا چنین وامینمایند که آدمیان دچار گمراهیها و نادانیها بوده‌اند تا کم‌کم دانشها آنها را از نادانیها بیرون آورده و دینها را نیز دنباله‌ی آن نادانیها می‌شمارند. در حالی که داستان وارونه است و دینها نه دنباله‌ی نادانیها ، بلکه آغاز دانشهاست. نخستین نبرد را با نادانیها دینها آغاز کرده‌اند. اینها هر یکی در زمان خود ، مردمان را به یک رشته حقایق در زمینه‌ی شناختن جهان و زندگانی آشنا گردانیده‌اند.

آمدیم که آنها امروز کوچک می‌نمایند و با دانشها و همچنان با آیین زندگانی نمی‌سازند ، در این باره انگیزه[=علت] دو چیز است :

1) گذشت زمان. گذشت زمان اثر بسیار تواند داشت. برای مثل می‌گویم : یک روز بوده که یک مرد جنگی چون خود را با خُود و زره می‌آراست و تیر و کمان به دوش انداخته نیزه بدست می‌گرفت دلها از ترس او پر می‌شد و همه باو پاس می‌داشتند. ولی امروز اگر چنان مردی در خیابانها پدید آید همه باو خواهند خندید و پاسش نخواهند داشت. این مثل است ولی یک حقیقت ارجداری را نشان می‌دهد.

2) از دست دادن گوهر. این دینها هر یکی گوهر خود را از دست داده و یکباره وارونه گردیده. اینها که برای نبرد با گمراهیها بوده هر یکی اکنون پر از گمراهیها شده.


پانوشت :
1ـ کتاب «ورجاوندبنیاد» دیده شود.


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 23ـ بزرگترین مایه‌ی خشنودی خدا از میان برخاستن این پراکندگیهاست (یک از سه)


اما نماز و نیایش و پرستش خدا بیگمان زندگانی بی‌اینها نتواند بود. ما چون می‌گوییم : «دین شناختن جهان و آفریننده‌ی جهان و پی بردن بمعنی زندگانی و راه زندگانی است» نتیجه آن خواهد بود که مردم آفریدگار را نیک شناسند و چنانکه خواست اوست زندگی بسر برند و همیشه بیاد آفریدگار و خشنودی او باشند ـ نه برای آنکه باین چیزها نیازی هست ، بلکه برای اینکه پاکنهادی و بخردی خود را نشان دهند. چیزی که هست اینها پس از آنست که چنانکه گفتیم مردم معنی جهان و زندگی را بدانند و آفریدگار را شناخته اندازه‌ی بزرگی او را دریابند. امروز کسانی که سخن از نیایش و پرستش خدا می‌رانند من می‌پرسم آیا کدام خدا را خواهید پرستید و نیایید؟! آیا آن خدا را که نمی‌شناسید؟!.. آن خدا را که جهود ایلخانی جهودانش می‌شمارد ، مسیحی دارای زن و فرزندش می‌انگارد ، و صوفی او را در درون خود و پیرش می‌جوید ، و فیلسوف او را یک «علت» بی‌دانش و بی‌اختیاری (همچون آتش که علت سوزانیدنست) می‌ستاید ، و شیعی حضرت عباس خود را ازو تواناتر می‌پندارد ، و شیخی همه‌ی کارهای او را ـ تا آفرینش جهان ـ از دستش گرفته و بدوازده امام می‌دهد؟!.. آن خدا را که دست‌بسته‌اش ساخته‌اید و بگمانتان ملیونها سال که جهان برپا خواهد بود دیگر او را پرداختی باینجهان نخواهد بود؟!.. آن خدایی که او را بپای فرمانروایان روی زمین می‌برید و یک دستگاهی همچون دستگاه فرمانروایی و کدخدایی برایش درمی‌چینید؟!..

در جای دیگر نیز گفته‌ایم تنها نام خدا را بردن دلیل خداشناسی کسی نخواهد بود. وگرنه تیمور ناپاک نیز نام خدا را همیشه بر زبان راندی و خدایی که او می‌شناخت چنان می‌بود که خون صدهزاران بیگناهان می‌ریخت و با ساختن گنبد و بر سر گور بلال و جرجیس و شیث خرسندی او را می‌جست. چنگیز پلید نیز همیشه یاد «اُلوغ تَنگَری» [1] کردی ولی آن خدای او چنین می‌بود که چون چند سر گاو و گوسفند و اسب قربانی گزاردندی با چنین رشوه‌ی کم‌ارجی از سر خون ملیونها بیگناهان درگذشتی.

این بدترین نادانیست که کسانی با صد گمراهی درباره‌ی خدا بنماز و نیایش نازند. اینان گویا فراموش کرده‌اند که بت‌پرستان که پیکره‌هایی را از آهن و برنز با دست خود ساخته خدا نامند در برابر آنها چندین برابر دیگران پرستش و نیایش نمایند. ای نادانان آیا آنان روحانیت دارند؟!..

وآنگاه نماز و پرستش خدا پس از آنست که مردمی نیک و پاک و غیرتمند باشند و از خردی که خدا بایشان داده پیروی نمایند و زندگانی خود را بدانسان که خواست خداست براه اندازند. یکمشت مردم پراکنده‌ی زبون را پیش خدا چه ارجی تواند بود؟!.. یک دسته مردم مرده‌پرست و درمانده را بسوی آفریدگار چه راهی باز است؟!.. یک توده‌ اگر خرسندی خدا را می‌خواهند پیش از همه باید بشاهراه زندگانی درآیند و پراکندگی از میان بردارند و دربند آزادی و سرفرازی خود باشند و گردن به یوغ بیگانگان نگزارند و ارج نیکان را شناسند و بَدان را پست شمارند و مردانی را که در راه پیشرفت کار توده جانفشانی کرده‌اند بزرگ گیرند ـ از این کارهاست که خدا خشنود گردد و کسانی توانند با پیشانی باز رو بسوی او آورند و نماز و نیایش گزارند. یک دسته مردم زبون و پراکنده که آمدن و رفتن بیگانگان را بهیچ نمی‌شمارند و صد آلودگی و گرفتاری که می‌دارند بروی خود نمی‌آورند ، چنان کسانی را بسوی خدا راه نتواند بود. من آشکاره می‌گویم : خدا از مردم زبون و پراکنده بیزار است.


پانوشت :
1ـ الوغ بمعنای بزرگ و تنگری بمعنای خداست.


🌸

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.