📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 7ـ آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا کوشش سیاسی؟! (دو از دو)


این زمان ده سال بیشتر ، از آغاز جنبش مشروطه می‌گذشت. در آن ده سال بیشتر ، کم‌کم در تهران کسانی پیدا شده بودند که شیوه‌ی سود جستن و پول درآوردن را ـ از راه دسته‌بندی و روزنامه‌نویسی و هیاهو و دخالت در کار کابینه‌ها و هواداری از این وزیر و از آن وزیر و مانند اینها ـ نیک یاد گرفته بودند.

در آن ده سال و بیشتر ، این قبیل سودجویان از این شهر و از آن شهر بتهران آمده و در اینجا مانده و کم‌کم یک دسته‌ی بزرگی شده بودند.

بسیاری از نمایندگان پارلمان از شهرها بتهران آمده و پس از پایان دوره‌ی وکالت بازنگشته و در اینجا مانده و از آن راهی که گفتیم بپول‌اندوزی و خوشگذرانی پرداخته بودند. این کسان را در آن زمان «هوچی» نامیده‌اند ما نیز به همان نام می‌خوانیم.

آزادیخواهان غیرتمند و جانفشان از میان رفته و این هوچیان جای آنان را گرفته بودند.

در این میان در سال1296 شورش[= انقلاب] روسیه رخ داد ، و این شورش بزرگ که در همه‌ی جهان تکانی پدید آورد در ایران نتیجه‌اش این شد که دولت بیکبار ناتوان گردید و در همه جا آزادیخواهان ـ یا بهتر گویم سرجنبانان بتکان آمدند و به یک رشته کارها پرداختند.

چنانکه گفتیم در تهران میدان برای این هوچیان باز مانده بود و اینان از پیشامد استفاده جسته به یک رشته کارهای ناستوده‌ای شروع کردند.

از همان آغاز شورش روسیه تا هنگامی که رضاشاه رشته‌ی اختیارات کشور را بدست گرفت ، که نزدیک به ده سال است یک دوره‌ی خاصی از تاریخ ایران می‌باشد و در این یک دوره این هوچیان یک عامل مؤثری در کشور بودند و آسیبهای بزرگی رسانیدند.

من اگر کارهای اینان را بنویسم باید یک کتاب جداگانه پردازم. در اینجا بی‌آنکه از کسی نامی‌ برم بیاد دو رشته از کارهای ننگین ایشان می‌پردازم :

نخست : اینان دخالت در سیاست (یا بهتر بگویم هوچیگری) را پیشه‌ای برای خود گرفته از آن راه نان می‌خوردند ، بلکه دارایی می‌اندوختند. هر نخست‌وزیری که می‌خواست کابینه تشکیل دهد می‌بایست پولی درمیان اینان تقسیم کند و بکسانی از آنان در ادارات کار دهد ، وگرنه بهیاهو پرداخته نمی‌گزاردند کابینه پا گیرد و بکار پردازد.

این یک رسمی‌شده بود و خود وزیران بآن عادت داشتند و دادن پول سختشان نمی‌آمد. بلکه اگر کسی می‌خواست کابینه درست کند خود از پی اینان می‌فرستاد و نوید پول می‌داد و برای برانداختن کابینه‌ی حاضر بکارشان وامی‌داشت. این معامله‌ی رایجی بود.

از اینرو یک کابینه نمی‌توانست بیش از دو یا سه ماهی دوام کند. زیرا اینان پولی را که می‌گرفتند و می‌خوردند و تمام می‌کردند ، بایستی اسبابی فراهم کنند که دوباره پول گیرند. از اینرو بایستی بسراغ یک خریدار تازه‌ای روند و یا او بسراغ اینان بیاید.

اینکه نوشتیم که در بیست و چند سال پیش چون در یک سال چهار کابینه عوض شد آنها را «کابینه‌های چهار فصلی» نامیدند ، یکی از علل آنها دخالت همین دسته‌ی هوچیان بوده.

از اینان در این زمینه‌ها کارهای بسیار زشتتری هم سرزده که می‌بینم اگر بنویسم بغیرت ایرانیگریم خواهد برخورد و اینست خامه را نگه می‌دارم ـ از آنسوی برای آنکه گفته‌هایم بیکبار بی‌دلیل نباشد تنها یک داستانی را یاد می‌کنم.

از رضاشاه پهلوی یادداشتهایی در دست است که خود اسناد گرانبهاییست.

در آن یادداشتها از بسیاری از این هوچیان نام برده و خیانتهایی را که از هر یکی سرزده ذکر کرده از جمله درباره‌ی یکی از آنان چنین می‌نویسد :

«این مرد طماع در داستان جمهوریت بنزد من آمد و پول خواست. من چون ندادم رفت پیش محمدحسن‌میرزا و از او پولی گرفت و با من بمخالفت پرداخت».

در همان یادداشتها یک تلگراف رمزی را که محمدحسن‌میرزا ببرادرش احمدشاه فرستاد و کلیدش بدست افتاد و کشف گردیده نقل می‌کند.

احمدشاه در پاریس بوده محمدحسن‌میرزا باو تلگراف می‌کند : «سی‌هزار تومان که فرستادید و باطرافیان ... دادیم کمست. اینها بطمع پول برای ما کار می‌کنند. زود حواله‌ی دیگری بفرستید».

این یک نمونه‌ای از کارهای آن ناکسانست. نیک بیندیشید که یک مردی[سردار سپه] در کشور پیدا گردیده و می‌خواهد رئیس جمهوری باشد ، و یک جنبشی در توده بنام این موضوع پدید آمده. آیا یک ایرانی چه باید کند؟... نه آنست که اگر آن را بسود توده می‌داند باید یاری کند ، و اگر نمی‌داند باید به جلوگیری پردازد؟!..

ببینید تا چه ‌اندازه بیشرمیست که در چنان پیشامدی کسانی تنها در اندیشه‌ی پول گرفتن باشند و رو باینسو و آنسو آورده آشکاره پول بخواهند.

آیا می‌توان پنداشت که رضاشاه تهمت زده؟!.. آیا می‌توان گفت که دروغ باو بسته؟!. من از رضاشاه هواداری نمی‌کنم. ولی بآن جایگاه باور نکردنیست که به یک هوچی پست تهمت بندد. رضاشاه را اگرهم بد بدانیم چنین گمانی باو نخواهیم برد.

👇

از این گذشته ما خود آن کسان را می‌شناسیم. ما خود می‌دانیم که کارشان این بوده و برای پول گرفتن بوسیله‌های بسیار زشتتر از این دست می‌زده‌اند.

همان کسی را که رضاشاه می‌نویسد ، او خود گفتاری در یکی از روزنامه‌های آن زمان نوشته بمناسبتی چنین می‌گوید :

«بعضی بمن می‌گویند از سیاست برکنار باش. ولی من این را صلاح نمی‌دانم. زیرا ادیب‌الممالک چون از سیاست دست برداشت از گرسنگی مرد».

همین دو جمله کافیست که او را بشناسید. نخست ببینید سیاست چه چیز را می‌گوید.
ادیب‌الممالک یک شاعری بود این را ستایش می‌کرد و پول می‌گرفت و آن را هجو می‌کرد و پول می‌گرفت. این رفتار زشت یا هوچیگری او را دخالت در سیاست می‌شمارد. دوم دخالت در سیاست را یک کسبی می‌داند و آشکاره می‌گوید : اگر دست بردارم گرسنه خواهم ماند.

دوم : اینان حزب یا جمعیت درست کردن را یک بازیچه‌ای گردانیدند. نخست در ایران حزب بزرگی بود (حزب دمکرات) ، و چون آنان را تندرو می‌شماردند یک دسته در برابر آنان خود را «اعتدالی» می‌نامیدند. ولی در زمان این هوچیان آن ترتیب هم بهم خورد و بسیاری از آنان نظیره‌سازی کرده خود حزبهایی پدید آوردند و کم‌کم این کار رواج گرفته تا بآنجا رسید که حزبسازی از آسانترین کارها شمرده شد که هر کسی همینکه می‌خواست ، با چند تن از آشنایان فراهم نشسته یک جمله‌ای را بهم بافته و آن را «مرامنامه» می‌نامیدند و یک نامی ‌بروی خود گزارده یک مهری نیز می‌کندند و با این چند مقدمه‌ای حزبی پدید می‌آوردند.

کم‌کم کار به رسوایی کشیده و نامهای موهون بسیاری از «کمیته‌ی آهن» و «تجدد ایران» و «جامعه‌ی تبلیغ» و «دمکرات نصرت» و «دمکرات مستقل» و «کمیته‌ی اتحاد شرق» و «اتحاد بشر» و «اصلاح‌طلبان» و بسیار مانند اینها بیرون ریخت.

اساساً حزبسازی یک افزاری در دست هوسبازان و طمعکاران گردید. مثلاً فلان‌السلطنه یا بهمان‌الدوله می‌خواست نخست‌وزیر گردد و می‌فرستاد یکی از سردستگان هوچیان را بنزد خود می‌خواند و با او بشور می‌نشست که از چه راه وارد شود و آن سردسته پاسخ داده چنین می‌گفت :
«باید یک حزبی درست کنیم». این یکی از کارهای رایج آنزمان بود و بسیاری از وزیران برای خود حزبی می‌ساختند.

این زمان ، صد یک مردم نمی‌دانستند حزب برای چیست و چه نتیجه‌ای را از آن باید خواست و از چه راهی باید پیش رفت. شما اگر پرسشی در این زمینه‌ها از ایشان می‌کردید پاسخی نمی‌توانستند داد. تنها چون شنیده بودند در اروپا حزبهایی هست و از آنسوی حزب دمکرات را که بازمانده از زمان پیش بود می‌دیدند ، بتقلید آنها حزبها می‌ساختند.

مثلاً در تبریز چون دمکراتها بودند (پس از شورش روسیه دوباره برپا شده بود) یک دسته‌ی دیگری خود را «سوسیال» خواندند ، باز گروهی نام «دیمکرات نصرت» روی خود گزاردند. شنیدنیست که اسماعیل‌آقا یا سیمقو کرد معروف[که سالها در شهرهای آذربایجان به تاراجگری و خونریزی سرگرم بود و گردن از فرمان دولتهای مرکزی کشیده با سپاهیان دولت می‌جنگید] از این حزب بوده است و من نامه‌های او را که بکمیته‌ی حزب در تبریز نوشته در دست می‌دارم.

خواهند پرسید : این حزبها که تشکیل می‌یافت به چه کار می‌پرداختند؟.. می‌گویم : جز باین نمی‌پرداختند که با حزبهای دیگر همچشمی و دشمنی نمایند و در نشستهای خود یا در روزنامه‌ها بدگویی از یکدیگر نمایند ، و اگر توانستند خود و بستگانشان را در ادارات جا دهند ، و گاهی یک ورق «بیاننامه» نشر کنند ، یا در جایی گرد آمده «میتینغ» [میتینگ یا گردهمایی] دهند ، بیایند و بروند ، هفته‌ای دو سه روز گرد هم آیند و نشست برپا کرده بگویند و بشنوند ، و بر سر چیزهای بیهوده باهم مجادله نمایند ، و بدینسان چند ماهی بسر برده ، و از بیمقصدی و بیکاری کم‌کم سست گردیده رو بتفرقه گزارند ، و از حزب جز تابلوی سیاهش بازنماند. اینهاست کارهایی که احزاب سیاسی بآن می‌پرداختند.

اینان آنچه هیچگاه نمی‌اندیشیدند و بدیده نمی‌گرفتند نیازمندیهای کشور بود. شما ببینید در ایران «سوسیالیسم» چه تناسب داشت؟!.. در کشوری که نه کارخانه‌ها بود و نه گروههای کارگران ، مرام «سوسیالیسم» چه پیشرفت توانستی کرد؟!.. شگفتتر از همه آنست که در این حزب سوسیال چند تن از دیه‌داران عضویت داشتند. اینان از دمکراتها رنجیده و باین حزب که در برابر آن برپا شده بود گراییده و مرام‌نامه‌اش را که آشکاره بزیانشان بود نخوانده بودند.

در این حزبها کسی را با مرام‌نامه کار نبود و کمتر کسی آن را می‌خواند. هر کسی بخیال دیگری باینها می‌پیوست و هر کسی جز سود خود را نمی‌جست. مثلاً اسماعیل‌آقا که به «دیمکرات نصرت» پیوسته برای آن بوده که با دست این دسته و با دادن ششصد تومان پول نشانی و لقبی از محمدحسن‌ میرزای ولیعهد بگیرد و باین مقصود خود نیز نایل گردیده. از اینسوی این دسته که او را پذیرفته‌اند کاری با اندیشه‌ی او نداشته و تنها این می‌خواسته‌اند که به نام «اسماعیل‌آقا» تفاخر کنند.


👇

یکی از زمانهایی که بازار حزبسازی گرم می‌گردید هنگامی ‌بود که انتخابات آغاز می‌یافت. در اینجا بود که رسواییها از اندازه می‌گذشت و چند نام موهون دیگری بیرون می‌آمد و هر روز برگهایی برای نشان دادن کاندیدهای این حزب انتشار می‌یافت.

برای آنکه سخنم بی‌دلیل نباشد برخی جمله‌ها را از سرمقاله‌ی «عصر جدید» که در سال 1296 بهنگام انتشار آگهی انتخابات دوره‌ی چهارم مجلس نوشته در پائین می‌آورم. عنوان گفتار «تجهیزات برای انتخابات» است و در زیر آن پس از جمله‌هایی می‌نویسد :

«دوباره می‌بینیم در محیط سیاست تهران جنب و جوشهایی تولید و هر کس و هر دسته درصدد تأمین آتیه است. احزاب سابق تشکیلات منحل شده‌ی خود را تأسیس و قواء خود را تجهیز می‌نماید ـ احزاب تازه در شرف تشکیل ـ حکاکان مشغول کندن امهار ـ مطبعه‌ها مشغول طبع اعلانها ، پروگرامها ، مرامنامه‌ها می‌باشند ..

از قراری که می‌شنویم یک فرقه بنام سوسیال ‌دمکرات ، یک فرقه بنام حامیان برزگران ، یک فرقه بنام ودادیون یا اتحاد ملی تشکیل شده. فرقه‌ی سوسیال دمکرات (و مطابق مهر فرقه که دیده شد سوسیالیست دمکرات) چندان بی‌سابقه در ایران نبوده. بعلاوه با بودن آن در ممالک دیگر محتاج بتوضیح نیست. فرقه‌ی طرفداران بزرگ نیز بطوری که شنیده‌ایم از سه چهار نفر تجاوز نمی‌کند .. حزبی که می‌گویند فعلاً دارای چهل و پنجاه نفر جمعیت شده است فرقه‌ی ودادیون یا اتحاد ملی است..»


چند سال ایران گرفتار این حزبها بود. تهران که مرکز کشور است مرکز این سیاهکاریها نیز گردید. در این شهر بزرگ دسته‌بندی و هوچیگری بیرون از اندازه شد و براستی دست و پای دولت را بست.

فلان روضه‌خوان و بهمان ساعتساز ، و فلان پنبه‌زن و بهمان شاعر ، میدانی پیدا کرده می‌رفتند و می‌آمدند ، و می‌نشستند و می‌گفتند ، و از اینکه «سیاستمدار» شده‌اند و با این وزیر و آن وزیر روبرو می‌نشینند بخود می‌بالیدند و لذت بی‌اندازه می‌بردند ، و کلمه‌های تاکتیک ، پرنسیب ، دیسیپلین ، ایده‌آل ، دمکراسی ، سوسیالزم ، آنارشی ، اولیگارشی و مانند اینها را سرمایه‌ی دانشی برای خود گرفته پیاپی بزبان می‌راندند. کوتاه سخن : یکمشت بدنهادان از بینوایی توده بنوایی رسیده و بهیچوجه دست از کارهای خود برنمی‌داشتند.

در سالهای 1297 و 1298 ، بهنگامی که رشته‌ی ایمنی در سراسر کشور از هم گسیخته و راهزنان بنام ، از نایب‌حسین کاشانی و پسرش ماشاء‌الله‌خان ، رضا جوزانی ، جعفر قلیخان ، رجبعلی ، خلیل ، رمضان باصری و دیگران پیدا شده و هر یکی برای خود دستگاه کامرانی چیده بودند ، در پایتخت کشور نیز این حزبسازان و هوچیان مجال آسایشی برای مردم نگزارده و با جست و خیزهایی که جز سیاهکاری نتوان نامید روز می‌گزاردند.

همینها در ایران دیکتاتوری پدید آورد. همین زشتکاریها باعث شد که مردم از آزادی نفرت نمودند و چشم براه دیکتاتوری دوختند.


🌸

رضاشاه

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 17ـ همه چیز را می‌دانند و هیچ چیز را نمی‌دانند (یک از یک)


تاکنون بارها گله کرده‌ایم که ایرانیان معنی «دانستن» را هم نمی‌دانند. همین داستان «قضا و قدر» یک مثل نیکی برای این موضوع می‌باشد.

شما اگر در مجلسی بنشینید و چنین گفتگو کنید : «در زندگانی هر کسی باید بکوشد تا نتیجه بردارد. اگر کسی نکوشد و یا راه کوشش را نداند ناچار در زندگی بسختی خواهد افتاد. همچنین توده‌ها آنهایی که نکوشند و یا راه کوشش را ندانند بزیردستی می‌افتند و بدبخت می‌گردند». اینها را که سراپا حقایقست شرح دهید ، خواهید دید شنوندگان همگی از درون دل «بلی» می‌گویند و سرها را برای تصدیق تکان می‌دهند ، خواهید دید یکی سری تکان داده می‌گوید : «بلی ؛ لَیسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى» [1] . آن یکی دهان پر باد کرده شعر می‌خواند :

دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر کای نور چشم من بجز از کشته ندروی

آن دیگری با لحن فیلسوفانه می‌سراید : «هر کسی آن دِرَود عاقبت کار که کشت». چهارمی بنطق پرداخته می‌گوید : «بلی آقا ! این نتیجه‌ی کوشش است که آلمان را بآن مقام رسانیده نتیجه‌ی کوشش است که انگلیسها به یک نصف کره حکومت می‌کنند». آن دیگری می‌گوید : «من درباره‌ی سعی و عمل مقاله‌ای نوشته‌ام». این می‌گوید : «من بتازگی یک قصیده‌ای سروده‌ام». اینها را می‌گویند و چنین می‌فهمانند که ما اینها را می‌دانیم و عقیده‌مند می‌باشیم.

در حالی که نمی‌دانند و باوری هم ندارند. سخنانیست شنیده و فراگرفته‌اند ، ولی نفهمیده و باور هم نکرده‌اند. زیرا کسی که یک چیز را باور کرده ضد آن را نپذیرد. شما اگر علم هیئت خوانده و داستان زمین و آفتاب و دیگر کرات را بدانسان که در این علم است یاد گرفته و باور کرده‌اید ، دیگر هیچگاه بافسانه‌ی گاوماهی گوش نخواهید داد. اگر ببینید در کتابی آن را نوشته آن کتاب را دور خواهید انداخت. شما اگر از بهداشت آگاهید و این را باور کرده‌اید که آدمی چون بیمار شد باید از راه پرهیز و درمان بچاره کوشد دیگر سخنی بضد آن نخواهید پذیرفت و اگر دیدید در کتابی چنین نوشته : «در بیماری چاره [2] و درمان تأثیر ندارد» مؤلف آن کتاب را نادان شمارده آن را دور می‌اندازید. معنی دانستن و باور کردن همینست.

کنون بیاییم بر سر موضوع. ما به ایرانیان می‌گوییم : شما اگر باور کرده‌اید که «در زندگی باید کوشید و نتیجه برداشت» پس چگونه است صدها ، بلکه هزارها سخنان ضد آن درمیان شما رواج دارد؟!..
«اَلعبدُ یُدَبِّرَ وَ اللهُ یُقَدِّرَ» [3] ، «تُریدُ وَ اُریدُ وَ لایکونُ اِلاّ ما اُریدُ». [4]

فلک بمردم نادان دهد زمام مراد تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس

بخت و دولت بکاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست

گرچه تیر از کمان همی‌گذرد از کماندار بیند اهل خرد

رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است

می خور که ندانی زکجا آمده‌ای خوش باش ندانی بکجا خواهی رفت

کتابهاتان پر از اینهاست و چگونه شما اینها را می‌پذیرید؟!.. اگر داستان کوشش راست است پس اینها چیست؟!.. پس عقیده به نذر و نیاز و سقاخانه و پیر چیست؟!..

شما اگر بکوشش و نتیجه‌ی آن باور دارید ، پس چگونه است که می‌شنوید شاعری مردم را به تنبلی می‌خواند و بآنان درس بیغیرتی داده می‌گوید : «می خور که ندانی ز کجا آمده‌ای» یا می‌گوید : «که بر من و تو در اختیار نگشاده است» ازو بدتان نمی‌آید و بدشمنی و جلوگیری نمی‌پردازید؟!.. این یک بام و دو هوا در دلهای شما چگونه پیدا شده؟!.

شگفتتر آنکه گاهی کسانی پاسخ داده می‌گویند : «آن عقیده در جای خود درست است و اینها در جای خود درست». ما نمی‌دانیم چگونه تواند بود که دو عقیده‌ی ضد هم هر یکی در جای خود درست باشد. ما می‌گوییم : خدا بآدمیان اختیار داده که درکارهای زندگانی بکوشند و هر کسی نتیجه‌ی کوشش خود را درمی‌یابد. آنان می‌گویند : بر من و تو اختیاری داده نشده ، و از کوشش نتیجه نتوان برداشت. این دو سخن چگونه هر دو راست تواند بود؟!..

چند سال پیش در تهران متلکی برای شهرداری ساخته بودند که به یکی از خانه‌داران اخطاری شده که خانه‌ی تو بخیابان خواهد افتاد باید آن را خالی کنی و هرچه زودتر عمله گزارده در و پنجره‌اش را بکنی. در همان روزها مأمور دیگری از شهرداری اخطاری آورده که باید درها و پنجره‌های عمارت خود را فلان رنگ گردانی ، و چون پافشاری می‌نموده که همین امروز باید اقدام شود ، خانه‌دار بخشم آمده و چنین گفته : «چه می‌گویی آقا ! اخطاری کرده‌اند که این عمارت خراب شود». مأمور پاسخ داده : «باشد ، آن جریان دیگری دارد ، این جریان دیگری».


👇

درست داستان این کسانست که دو عقیده‌ی متضاد را می‌گویند : هر یکی در جای خود درست است. ولی حقیقت آنست که اینها نه آن را فهمیده و باور داشته‌اند و نه این را. چنانکه بارها گفته‌ایم همین اندیشه‌های متضاد مغزها را از کار انداخته. اینان مغزهاشان بیکاره شده و اینست وظیفه‌ی خود را انجام نمی‌دهد.

بدتر از همه کار آن کسانیست که باین عقیده‌ی پست جبریگری جامه‌ی مذهبی پوشانیده چنین می‌گویند : «خدا باید کارها را درست کند» یا بما ایراد گرفته می‌گویند : «پس ما عقیده نداشته باشیم که کارها در دست خداست؟!» می‌گویم : برای پستی و تنبلی خود بهانه‌ی شگفتی پیدا کرده‌اید. ای بیخردان این آیین را همان خدای آفریدگار گزارده که هر کسی و هر مردمی تا نکوشد نتیجه برندارد. هر کسی و هر مردمی تا خود نیک نباشد از جهان نیکی نبیند. شما با این سخنان مزورانه‌ی خود بجنگ خدا می‌روید. شما می‌خواهید نکوشید و دست از هوسبازیهای خود برندارید و آنوقت از خدا بخواهید که شما را به بزرگی برساند ، و یا درماندگی و بدبختی خود را که نتیجه‌ی قطعی نادانیها و هوسبازیهاتان بوده بگردن خدا اندازید ، و این بیشرمی را دین یا مذهب می‌نامید. ای بیخردان مگر خدا تنها خدای شماست؟!.. یا شما در دستگاه خدا گرامی‌تر از دیگران می‌باشید؟!..

شما از بس نافهمید ، گستاخیتان تا باینجا رسیده که توقع دارید خدا از بهر شما آیین خود را دیگر گرداند ، و شما را با صد آلودگی بسرفرازی رساند. توقع دارید که دیگران بکوشند و خدا نتیجه‌ی کوششهای آنها را نصیب شما گرداند. از نادانی بچنین گستاخیهایی برخاسته‌اید. اینجا جایش نیست که بگویم شما خدا را هم نشناخته‌اید ، اگر خدا را شناخته بودید آیین او را هم می‌دانستید و بچنین توقع بیخردانه‌ای برنمی‌خاستید.

(پرچم روزانه شماره‌ی 89)


پانوشتها :
1ـ از آیه‌های قرآن به این معنی : آنچه آدمی راست میوه‌ی کوششهای اوست.
2ـ همانا «چاره» لغزش و «پرهیز» درست است. ما بدانسان که بوده آوردیم.
3ـ معنی : بنده چاره‌اندیشی می‌کند و(لی) خدا تقدیر می‌کند.
4ـ معنی : (از زبان خدا) تو مى‌خواهى ، من هم مى‌خواهم ، ولى جز آنچه من مى‌خواهم نشود.
درمیان مردم عامی نیز این سخنان هست : «الرزق علی‌الله» ، «روزی دست خداست» ، «تقدیر را نمی‌شود تغییر داد» و مانندهای اینها.


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 8ـ شهریور1320 و درسهای آن (یک از پنج)


گردآورنده : بدانسان که جنبش مشروطه تاریخ ما را به دو دوره‌ی بیکبار جدا از یکدیگر : «پیش از مشروطه» و «پس از مشروطه» بخش می‌کند ، شهریور1320 نیز از یکسو نشانگر پایان یافتن «دوره‌ی دیکتاتوری» و افتادن رضاشاه و از آنسو آغازگر روزگار نوی است که بنام «دوره‌ی دمکراسی» شناخته می‌شده.

چنین پیشامدهایی در تاریخ یک توده ، هر کدام «نشانگر» آغاز یک دوره‌ی نوینیست که با دوره‌ی پیش از آن جداییهای چشمگیری دارد.

ایران که پس از برکناری محمدعلی‌میرزا گرفتار کشمکشهای درونی و ستمگریهای گردنکشان نوخاسته شده و هنوز در چنگ دو همسایه‌ی نیرومند شمالی و جنوبی ، روس و انگلیس ، و سیاستهای آزمندانه‌ی ایشان بسر می‌برد و دور نبود که به سرگذشت بیمناکتری دچار آید ، قضا را شورش بزرگ روسیه در 1296 و کودتای 1299 در ایران ، آن را براه دیگری انداخت و بگونه‌ای شگفت از بیمها و آسیبهای بزرگ رست ولی از آزادی نیز دور گردید.

در فرمانروایی رضاشاه مجلس و انتخابات جز بازیچه‌ای در دست دولت نبود. از آنسو این نیز شناخته می‌باشد که کارهایی که در این زمان انجام گرفت بیکبار اوضاع کشور را دگرگون ساخت و در پیشرفت این توده جهش چشمگیری پدید آورد. لیکن با افروخته گردیدن آتش جنگ جهانی دوم در 1318 و یورش آلمان به کشور سوسیالیستی نوپای شوروی در تیرماه 1320 ، پیشروی تند ایشان در خاک روسیه و سخت گردیدن کار جنگ به روسها و پر شدن دلهای متفقین (روس و انگلیس و آمریکا) از بیم رسیدن آلمانها به چاههای نفت قفقاز ، کشور ایران موقعیت جغرافی ـ سیاسی ویژه‌ای یافت به اینمعنی که آسانترین راه رساندن خواربار و جنگ‌افزار به روسها از ایران بود و از اینرو ایران با آنکه اعلام بیطرفی کرده بود از آتش جنگ دور نتوانستی ایستاد.

تنها دو ماه از حمله‌ی آلمان به شوروی می‌گذشت که دو کشور همسایه لشگرهاشان را از شمال و جنوب رو به پایتخت راندند. ظاهر داستان آن بود که ایشان کارکنان آلمانی در ایران را بهانه کرده و به دولت ایران اخطار داده و دولت ایران (رضاشاه) بی‌باکی و نافهمی از خود نشان داده و به اخطارهای ایشان پروا نکرده و ایشان نیز بیطرفی ایران در جنگ را نادیده گرفته جنگ براه ‌انداخته‌اند. آری جنگی درگرفت ولی نه از آنگونه که میان دو دشمن کینه‌جو درمی‌گیرد : خیانت آشکار فرماندهی آرتش از یکسو به درهم شکستن و آسیب یافتن آن راه گشاد و از سوی دیگر از دامنه‌دار شدن جنگ و درگیر گردیدن دو همسایه با یک جنگ تازه‌ی دیگر جلو گرفت.

چنانکه ستودگیها و ناستودگیهای یک فرد در زمانهای ویژه‌ای (مثلاً در یک سفر دشوار) شناخته می‌گردد ، همینست تواناییها و ناتوانیهای یک توده در هنگامهای ویژه‌ای آشکار می‌گردد ـ برای مثال بهنگام «بحران». خواه این بحران یک «زمین‌لرزه‌ی» سهمگین باشد ، خواه هنگام جنگ یا کمیابی خواربار.

نابسامانیها و آشفتگیهایی که از رهگذر پیشامدهای شهریور1320 در کشور در مدت چند روز نمودار گردید خود بهترین نشان از ناستودگیهای توده‌ی ایرانی داشت.

ولی آن پیشامدها چنانکه گزندهای بزرگی به این کشور رسانید درسهای بزرگی نیز داشت. ایرانیان می‌توانستند دریابند که زندگانی اجتماعی جز از زندگانی فردیست و آن قانونهایش جداست. این دریابند که توده‌ای که افراد آن تنها در اندیشه‌ی خود بوده برای خود می‌زیند و بسود توده بی‌پروایند سرنوشتی جز نابودی ندارد. می‌توانستند دریابند که آسایش بآسانی بدست نیاید و چون با رنج و کوششِ بسیار بدست آمد آنگاه نیز نیاز بنگهداریست و برای چنین خواستی افراد باید «نیک» باشند تا بتوانند چنانکه یک خانواده را با همدستی و همدلی نگاه می‌دارند کشور را نیز نگاه دارند و راه برند. می‌توانستند دریابند که تا جهان بدینسان است ، توده‌های ناتوان باید تاوان ناتوانی خود را با خون جوانان و آوارگی و پاشیدگی خاندانها و ویرانی کشورشان بپردازند و همچون بردگان فرمانبر و زیردست توده‌های زورمند باشند. می‌توانستند دریابند که ناتوانند و این از آنروست که بستودگیهای توده‌های نیرومند آراسته نیستند.

ایرانیان می‌توانستند به کوششهای بیمانند کشورهای بزرگ درگیر جنگ بنگرند و بدانند که ایشان برای سرفرازی و استقلال کشورشان به چه از خود‌گذشتگی‌ها و حتا جانبازیهایی آماده‌اند و آن بهایی که سرفرازی و استقلال یک توده را هست ایشان با جانهای خود آماده‌ی پرداختش می‌باشند. ایرانیان می‌توانستند دریابند که شناخته نبودن معنی میهن‌پرستی و بی‌پروایی به آن درمیان توده چه ‌اندازه به این کشور گران می‌افتد و چه آسیبها از این رهگذر به کشور می‌رسد. می‌توانستند بفهمند که زیانکاری یکمشت خیانتکار باعث مرگ هزاران جوان غیرتمند سرفراز و آوارگی ده‌هزاران خاندان و زبونی ملیونها مردم تواند گردید. ...

👇

درسهای شهریور20 بسیار است اگر دیدگان بینا بود و خود خواستار یاد گرفتن. از آنسو در آن هنگام رخدادهای شگفتی نیز دیده شد که هر یک چیستانی می‌نماید.

باید دانست کم بوده‌اند کسانی که به این رخدادها با دیده‌ی ژرف‌بینی نگریسته و جستجوی علتهای آن کرده باشند. اینست باید رخدادهای شهریور20 که به افتادن رضاشاه ، نخست‌وزیری فروغی و پادشاهی محمدرضاشاه انجامید بازنگریسته شده رازهای آن بدست آید.

چون پیش از این ، سخن ما در زمینه‌ی نیک بودن و نیک گردیدن توده بود ، در زیر تکه‌ای را از کتاب «افسران ما» که به این پیشامدها از دیده‌ی ستودگی و ناستودگی توده می‌نگرد می‌آوریم. از آنسو یک بخشی از کوششهای پرچم در دو سه ماه نخست ، دنبال کردن رفتارهای ننگ‌آور و خائنانه‌ی برخی از امیران آرتش و دولتیان بود و در گفتارهایی بهمین مناسبت سخنانی رانده شده که به موضوع ما بستگی می‌یابد ، اینست از هر باره بجا بود که تاریخچه‌ای از آن پیشامدها بیاوریم تا خوانندگان تصویر روشنی از رخدادهای آن سالها بدارند. اینک آن نوشتار :

[دنباله فردا می‌آید]
🌸

محمدرضاشاه و محمدعلی فروغی

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 18ـ چاره جز کوشش و ایستادگی نیست (یک از یک)


یکی از خوانندگان پرچم با من گفتگو کرده چنین می‌گوید : گفتارهایی را که می‌نویسید می‌خوانم. ولی مردم اینها را نمی‌پذیرند. آن شرحی را که درباره‌ی «قضا و قدر» نوشته بودید من در خانواده‌ی خودمان خواندم. ولی نتوانستم زنها را قانع گردانم.

بعقیده‌ی من نوشتن و گفتن برای اینها فایده ندارد. باید در فکر بچه‌ها باشیم و آنها را نگزاریم با این عقاید بزرگ شوند.

می‌گویم : ما در این چند سال آزمودیم و دیدیم حقایق را که می‌گوییم مردم به سه دسته می‌گردند : یک دسته همینکه می‌شنوند آنها را می‌پذیرند و در پیرامونش بکوششهایی می‌پردازند. یک دسته مدتی ایستادگی نموده سپس می‌پذیرند. یک دسته هیچگاه نپذیرفته همچنان در پیروی از نادانیها پا می‌فشارند.

از اینجا می‌دانیم مردم به سه گونه‌اند : یکی آنان که فهم و خرد و نیروهای خدادادیشان بقوت خود بازمانده. دیگری آنان که آن نیروها از قوت افتاده. سومی آنان که بیکبار فهم و خرد و اینگونه نیروها را از دست داده‌اند. چون مردم باین سه گونه‌اند در برابر حقایق نیز به سه دسته تقسیم می‌شوند. وگرنه حقیقت‌پژوهی یکی از خصائل فطری آدمی می‌باشد.

هرچه هست ما باید حقایق را بگوییم و بنشر آنها بکوشیم ، و هر مرد باخرد و غیرتمندی نیز بما یاری کند. این وظیفه‌ی همگی ماست و راه چاره‌ای برای خود جز این نداریم. تا این اندیشه‌های پست و پراکنده درمیانست این توده روی رستگاری نخواهد دید. این کار ما یک نتیجه‌ی روشنی را دربر خواهد داشت و آن اینکه دسته‌ی تباه‌مغز و تیره‌درون شناخته شده از دیگران جدا گردند. آن دسته کسانی که فهم و خرد و نیروهای مغزیشان تباه گردیده و بحقایق گردن نمی‌توانند گزاشت شناخته و جدا باشند. این خود سودهایی درپی دارد.

اما زنها ، آنان یک سخنی را که چند بار از چند زبان شنیدند خواه ناخواه نرم گردند و گردن گزارند. در این باره زنها گناهی ندارند و جای گله‌ای از ایشان نیست. چیزهاییست که از زبان مردان شنیده و در دل جا داده‌اند و کنون که حقایق را بشنوند دیر یا زود در دلهای خود جا خواهند داد. شما می‌خواهید تنها به یک بار گفتن بس کنید و از یک اوقات تلخی که رو داده دلتنگ شده‌اید و می‌خواهید سپر اندازید. اینها از آنست که اهمیت این حقایق را درنمی‌یابید. دوباره می‌گویم : راه رهایی برای این کشور جز مبارزه با پندارهای پراکنده و نشر حقایق نیست. آن جانفشانی و پافشاری که دیگران در جنگها بکار می‌برند ما باید در راه اینها بکار بریم. دشمن بزرگ ما این گمراهیهاست. باید با همه‌ی توانایی خود با آنها بجنگیم.

شما با یک نهیب مادر یا مادرزن از میدان دررفته‌اید. ولی باید از شکستن کاسه و کوزه و از برانداختن چراغ و سماور هم نترسید و گفته‌ی خود را دنبال کنید. ما کسانی را می‌شناسیم که بر سر همین سخنان کارشان با همسرانشان تا بگفتگوی طلاق کشیده و با این حال از ایستادگی برنگردیده‌اند. این چه زبونیست که نتوانید مادر و همسرتان را با خود همباور گردانید؟!.. چرا نمی‌اندیشید آن زنانی که عقیده به «قسمت» و «بخت» و «سرنوشت» دارند و از سقاخانه و امامزاده گشایش کار می‌طلبند ، یک آسیبی برای خاندانند؟! چرا نمی‌اندیشید که از چنان زنی جز زیان امید نتوان داشت؟!..

می‌گویند : «پس کارها دست خدا نیست؟!..» و با این جمله هو می‌کنند. باید گفت : همان خدا اختیار را بدست شما سپرده. این آیین را همان خدا گزارده که شما اگر از راهش نکوشید و با این پندارها خود را دلخوش ساخته بیباک و بی‌پروا نشینید زبون و خوار باشید و لگدمال دیگران گردید. شما می‌خواهید دست از تنبلی و هوسبازی برندارید و آنوقت بیشرمانه گناه را بگردن خدا انداخته بگویید : او چنین خواسته است. پس ای بیخردان خدا ستمگر است که شما را زبون و افتاده خواهد؟!..

اما اینکه می‌گویید : «گفتن و نوشتن برای اینها فایده ندارد. باید در فکر بچه‌ها باشیم» درست نیست. زیرا شما اگر نتوانید بزرگها را از این پندارهای بیهوده دور گردانید بچه‌ها را هم نخواهید توانست. زیرا بچه‌ها با دست آنها و درمیان آنها بزرگ می‌گردند. مگر شما بچه‌ها را از مادرها و مادر بزرگها جدا خواهید گردانید؟!.. از این گذشته مگر روزگار بشما آن فرصت را خواهد داد که بتوانید یک نژاد نوینی پدید آورید؟!.. شما با این آلودگیها مگر پنجاه سال دیگر خواهید ماند که بچه‌هاتان بدلخواه بار آورید؟!.. مرا شگفت افتاده که شما بدام اندرید و درنمی‌یابید. شگفت افتاده که بدبختی خود را نمی‌فهمید. بدانید ای ایرانیان ، اگر بزودی تکانی بخود ندهید و یک دسته‌ی پاک و خردمندی همدست گردیده رشته‌ی کارها بدست نگیرید و باین آلودگیها چاره نکنید دیگر فرصتی برای شما بازنخواهد ماند. این را نمی‌نویسم که نومید گردید. می‌نویسم که تکانی بخود دهید.

(پرچم روزانه شماره‌ی 91)


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 8ـ شهریور1320 و درسهای آن (دو از پنج)


«سوم شهریور یکی از ننگ‌آورترین داستانها در تاریخ ایران بود. داستانی بود که باید فراموش نگردد و رازهای آن بیرون ریخته شود تا رسوایی‌ای که بهره‌ی ایران گردیده کم باشد. می‌بینم برخی جوانان جستجو از رخدادهای آن می‌کنند و چیزها نوشته می‌پراکنند ، و این کار نیکست. اگرچه برخی بدخواهان بآنها نیز دست می‌یازند و جوان ساده‌ای را بگیر آورده با مهربانیها می‌فریبند و خود را «قهرمان» می‌گردانند : «در آن پیشامد من فلان کوشش را کردم ، بَهمان فداکاری را نمودم ، یا برضاشاه چنین گفتم و چنان شنیدم». ولی اینها از میان خواهد رفت و بدخواهان شناخته خواهند گردید.

درباره‌ی سوم شهریور نیز من از دور تماشا می‌کردم و آگاهیم کمست. ولی خواهم توانست از راه داوری سخنانی گویم و نکته‌هایی را روشن گردانم :

نخست جای گفتگو نیست که ایستادگی نشان دادن ایران در برابر روس و انگلیس و کار را بجنگ کشانیدن خود نیرنگی بوده. نه ایران را با انگلیس و روس جنگ می‌بایستی ، و نه ایران با آنها جنگ می‌توانستی. ما با روس و انگلیس چرا می‌جنگیدیم؟.. اگر آن دو دولت راه می‌خواستند که کالاهای انگلیس از ایران بگذرد و بخاک روس رود ، این نه چیزی بود که ایران نتواند پذیرفت. نه چیزی بود که به ایران برخورد. در آن هنگام سخت جنگ ، در آن روزگار زورورزی که آلمانها مرزهای چند دولت بی‌یکسویی[=بیطرفی] را شکسته بودند ، از ایران چه کاستی اگر راهی از کشور خود برای کالاهای انگلیسی باز کردی؟!..

از آنسو ایران با انگلیس و روس چه جنگی توانستی؟!.. کدام آرتش ورزیده را می‌داشت؟!. کدام افزارهای جنگی را راه ‌انداخته بود؟!. به پشتیبانی کدام توده امید می‌بست؟!.

کسانی که آن جنگ را پیش آوردند ، بایستی یا دیوانگانی بیهوش باشند که باک از زیان و آسیب آن ندارند ، و یا بدخواهانی که نیرنگی را بدیده گیرند.

آنچه تاکنون شناخته شده آنست که اختیار در دست رضاشاه می‌بود و او نافهمانه کار را بجنگ رسانید. وزیران هم از ترس کتک و دشنام چیزی گفتن نتوانسته‌اند. اینست آنچه شناخته شده و این عنوان بدست جوانان نویسنده داده که چیزهایی نویسند و رضاشاه را دیکتاتور نامیده ریشخندها به او کنند. داستانها سروده می‌شود که منصور[نخست‌وزیر] و عامری[کفیل وزارت خارجه] چهار ساعت پس از نیمه‌شب بنزد شاه رفته‌اند که از مرز گذشتن سپاهیان دو دولت را بشاه آگاهی دهند ، و شاه چنان گفته و اینان چنین پاسخ داده‌اند. ولی اینها همه پندارهاییست که سرچشمه‌اش جز ناآگاهی نیست.

کسی چرا نیندیشد که رضاشاه آن اندازه خام نمی‌بود که زیان جنگ با انگلیس و روس را نداند. دیوانه هم نشده بود. اگر بگوییم دانسته و فهمیده جنگ را پیش می‌آورد تا گزند به ایران رساند ، این هم به رضاشاه نچسبیدنیست. رضاشاه هرچه می‌بود ، نیک یا بد ، ما کار نمی‌داریم ، به هر حال ایران را دوست می‌داشت. بزرگی خودش را در بزرگی نام ایران می‌دانست.

آنگاه اگر سرچشمه‌ی کارها رضاشاه می‌بوده و او نافهمانه ایران را بچنان جنگی می‌کشانیده و وزیران چنانکه گفته‌ی خودشانست آن را بد دانسته خرسندی نمی‌داشته‌اند ، چه شده که از کار کناره نجسته‌اند تا پایشان درمیان نباشد؟!. اگر آنان کناره جستندی ، بیش از آن چه بودی که چند روزی در زندان باشند ، و یا چند دشنامی از شاه بشنوند؟!. آیا چنین ترسی بهانه برای ایشان توانستی بود؟!.

آنچه من از روی آگاهیهای خود می‌دانم ، آنست که در آن پیشامد همه‌ی کارها را وزیران و سرلشگران بدخواه کرده‌اند و چنانکه گفتم نیرنگی درمیان بوده.



🌸

رجبعلی منصور

جواد عامری

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 19ـ بدآموزیها اثرش در کجاست؟.. (یک از یک)


یکی از خوانندگان نامه‌ای نوشته می‌گوید : «شما می‌نویسید ایرانیان چون عقیده به جبریگری دارند تنبلند و بکار زندگانی نمی‌پردازند. در حالی که ما می‌بینیم ایرانیان بکسب و جمع مال بیش از دیگران علاقه دارند ...». می‌گویم بدآموزیها اثرش در چیزهایی پدیدار گردد که با میل و هوس آدمی موافق نباشد. برای روشنی سخن مثلی یاد می‌کنم :

درمیان ایرانیان یک خرافه‌ای هست که از پشت سر مسافر نامه‌ای نباید نوشت. بسیاری از ایشان باین پندار پابستگی دارند ، که اگر کسی بسفر رفت تا ازو نامه‌ای نرسد اینها باو نامه ننویسند. ولی چنین فرض کنید که کسی از یک مسافری طلبکار باشد ، آیا باز پابستگی باین پندار نموده و نامه نخواهد نوشت و طلب خود را نخواهد خواست؟!.. بیگمان خواهد نوشت و طلبکاری خواهد کرد و اساساً در چنان هنگامی هیچ این خرافه بیادش نخواهد افتاد.

این یک مثل کوچکیست و در همه جا چنینست. در جاهایی پابستگی به بدآموزیها نشان می‌دهند که با میل و دلخواهشان سازگار نباشد.

اینکه می‌گوییم ایرانیان عقیده بجبریگری دارند و تنبلی و بیپروایی نشان می‌دهند در پول‌اندوزی و سودجویی برای خودشان نیست. در آن مرحله هرگز جبریگری یا بهانه‌ی دیگری بیادشان نمی‌افتد بلکه در آن مرحله اگر شما ایرادی بگیرید عقیده بضد جبریگری آشکار گردانیده «لَیسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى» خواهند خواند. این در کوشش بسود توده و نگهداری کشور و در این مرحله‌هاست که چون موافق میل و دلخواهشان نیست جبریگری یا مانند آن را بهانه می‌آورند.

بهنگامی که می‌گوییم : باید دست بهم داد و کوشید و جانفشانی نمود تا این کشور را نگه داشت در آنجاست که بهانه می‌آورند و یکی می‌گوید : «وقتش نیست ، باید وقتش برسد» ، دیگری می‌گوید : «کوشش ما چه نتیجه دارد؟!. باید خدا کارها را درست کند» ، سومی می‌گوید : «این مردم نیک نخواهند شد و کوشش ما بیهوده است» ، با این عذرها خود را آسوده گردانیده بکنار می‌کشند.

بهمین دلیلست که بیسوادان در ایران رویهم‌رفته بهتر از باسوادان و درسخواندگان می‌باشند و در هر پیشامدی آنان بهتر از اینان آزمایش می‌دهند. مثلاً در شهریورماه گذشته [1] افراد سپاهیان که بیشترشان بیسواد و روستایی هستند همه غیرتمندی نشان داد‌ند و آنچه شایسته‌ی سربازی بود انجام دادند و در نتیجه‌ی آن بسیاری از ایشان کشته شدند. در تبریز شش یا هفت تن از سربازان را می‌گویند که در دژبانی چند ساعت جلو دشمن را گرفته و راه ندادند و آخر هم تا تانک نیاورده‌اند بآنان دست یافتن نتوانسته‌اند. این یک نمونه از دلیریها و جانبازیهای تابین[=سرباز ساده]هاست. ولی افسران که همه درسخوانده می‌باشند جز چند تنی غیرتمندی و دلیری نشان ندادند و بیشترشان روسیاه از آب درآمدند.

پیش از آن در داستان مشروطه این آزمایش بمیان آمد. در آن شورش و جنبش که چند سال ایران در تلاطم و تکان بود همچنان طبقه‌ی درسخوانده (یا بهتر گویم ادبا و فضلا و دانشمندان) بیشترشان دورویی نمودند و بد از آزمایش درآمدند. یک دسته از ایشان این شیوه‌شان بود که چون روزهای خوشی بود خود را بمیان می‌انداختند و بدیگران فرصت نمی‌دادند و حماسه‌خوانیها می‌کردند ولی چون روز سختی فرامی‌رسید خود را کنار می‌گرفتند. بلکه با درباریان یا با دشمنان مشروطه می‌ساختند. ولی از آنسوی توده‌ی انبوه که بیشترشان بیسواد یا کم‌سواد بودند و به هر حال سروکاری با این کتابهای پراکنده نداشتند ، آزمایش بسیار خوبی دادند و همیشه در سختیها ایستادگی نمود‌ند و راستی آنست که مشروطه را آنان پیش بردند. اینست از آن دسته یک تن بنام نگردیده و یک کار بزرگی انجام نداده. ولی از این دسته صد تن بیشتر بنام شدند و کارهای بزرگی را انجام دادند.

شاید کسانی آقایان بهبهانی و طباطبایی و آخوند خراسانی و ثقة‌الاسلام و شیخ‌ سلیم را ایراد گیرند که از طبقه‌ی باسوادان بودند و آزمایشهای بسیار نیکی دادند. ولی اینان اگرهم درسخوانده بودند از طبقه‌ی آن درسخواندگان که مقصود ماست نبودند. اینان یک درس خوانده و یک راه پیموده بودند و از کتابهای گوناگون و اندیشه‌های پراکنده بهره‌ای نداشتند.

آیا این از کجاست؟!.. برای چیست که در ایران باسوادان چنانند و بیسوادان چنین؟.. آیا سرّ این را جز از کتابها باید جست؟.. آیا جز از آنست که در همان کتابها سخنانی هست که در روزهای ترس و سختی بهانه بدست کسانی می‌دهد که دل بمرگ ننهاده خود را بکناری کشند.

آن تابینها که در شهریور ماه غیرت و مردانگی از خود نشان دادند کسانیند که با دریافتهای ساده‌ی خدادادی بالا آمده‌اند و از پدرانشان و از دیگران جز درس غیرتمندی نیاموخته‌اند. ولی این افسران که گریخته‌اند دلهاشان پر از فلسفه‌های گوناگون می‌باشد و هر یکی صد شعر قلندرانه ازبر دارند.


👇

آن بیسوادان که در جنبش مشروطه پافشاریها و مردانگیها از خود نشان می‌دادند یک درس بیشتر یاد نگرفته بودند : «مرد از سخن خود برنمی‌گردد». ولی این ادبا و فضلا درسهای گوناگون دیگری آموخته بودند و برای گریختن از جلو مرگ صد بهانه در یاد داشتند : «الامور مرهونة باوقاتها» [2] یا «عرفت الله بفسخ العزایم» [3] یا «با هر که خصومت نتوان کرد بساز» یا :

«باش تا دستش ببندد روزگار پس بکام دوستان چشمش درآر»

چند سال پیش روزی در مجلسی گفتگو می‌رفت که چگونه در پیشامد مشروطه کسانی که از فضلا و ادبا و بزرگان پیشگام شده بودند در بمباردمان مجلس خود را کنار کشیدند و تهران بیش از سه ساعت ایستادگی نتوانست ولی ستارخان و باقرخان و یِفرِمخان و یارمحمدخان و اینگونه کسان بیسواد آن پافشاریها را نشان دادند و مشروطه را پیش بردند؟!.. چون از من می‌پرسیدند گفتم : شما اگر در بیابانی که می‌روید ناگهان گرگی یا شیری را در جلو ببینید آیا چه کار می‌کنید؟!.. نه آنست که اگر راه دیگری هست بآن بازمی‌گردید و خود را به رنج و ترس نمی‌اندازید. ولی اگر راه همان یکیست و بازگشتن هم نشدنیست ترس را کنار گزارده بجلو می‌روید و با گرگ و یا شیر به نبرد می‌پردازید؟..

داستان آنان نیز چنین بود : ستارخانها و یِفرِمخانها در زندگی یک راه بیشتر نداشتند و آن راه غیرت و مردانگی بود ولی آن ادبا و فضلا راه دیگر بسیار می‌شناختند. آنان گذشته از راه غیرت و مردانگی راههای خراباتیگری ، قلندری ، جبریگری ، صوفیگری نیز بروی خود باز می‌داشتند. اینبود چون در راه غیرت و مردانگی که پیش گرفته بودند بیم و ترسی در جلو دیدند بآسانی براههای دیگری بازگشتند.

(پرچم روزانه شماره‌ی 94)


پانوشتها :
1ـ خواست شهریور 1320 است که لشگرهای روس و انگلیس به ایران درآمدند و جنگهای پراکنده‌ای میان ایشان و آرتش ما درگرفت.
2ـ معنی ضمنی : باید هنگام کارها برسد (بهانه‌ی بیکارگی).
3ـ معنی : خدا را از بهم خوردن آهنگها (عزم) شناختم. (بهانه‌ی بیدردی) : اگر آهنگ کاری کردی ولی بهم خورد ، این را نشان هستی خدا بدان! (که نیرویی بالاتر از آهنگهای ماست). در خود یا دیگران جستجوی کوتاهی نکن.


🌸

10ـ شادروان ثقة‌الاسلام