‌📘 دین و جهان

🖌 احمد کسروی

✴️ بخش یکم از نشست چهارم

در نشست گذشته از كتاب دكتر اراني ، از رويه‌ي دانشي آن ، سخن رانديم ولي آن كتاب رويه‌ي ديگري نيز مي‌دارد.
اين كه چيزهاي بيروني در باورهاي آدميان هنايش دارد ، از فلسفه‌ي مادي برخاسته ، و همانا تاريخچه‌اش آنست كه چون در اروپا دانشها پيش رفته و درباره‌ي زمين و خورشيد و ماه و ابر و باران و برف و تگرگ و سرما و گرما و زايش آدمي و رويش كشت و بسيار مانند اينها آگاهيهاي روشني بدست آمده ، دانشمندان ديده‌اند اين جهان دستگاهيست همه چيزش از خودش ، و هر كاري در اين جهان پديد آمده از كارهاي ديگري مي‌باشد. ديده‌اند كارهايي كه مردم از خدا مي‌شمارند و بنام او مي‌خوانند (از بارانيدن برف و باران و تگرگ و زايانيدن بچه و بسيار مانند اينها) از خود اين جهان است و سرچشمه‌ي آنها جز در اين دستگاه مادي نمي‌باشد.
...
👇

‌📘 ده سال در عدلیه

🖌 احمد کسروی

✴️ 36) روزهاي بيكاري را با چه مي‌گذرانيدم

در همان هنگامها بيشتر ساعتهاي خود را با خواندن و نوشتن بسر مي‌بردم. يادداشتهايي كه از خوزستان همراه آورده بودم ، در تهران فرصت داشتم كه بكتابخانه‌ها روم و دانسته‌هاي خود را درستتر گردانم و كتابها پديد آورم.
نخست چيزي كه نوشتم و بچاپ رسانيدم دفتر «آذري يا زبان باستان آذربايجان» بود. داستانش آنكه چون در عثماني مشروطه شد و دسته «ژن ترك» رشته كارهاي آن كشور را بدست گرفتند ، آنان سياست خود را به «پان‌تركيزم» نهاده بر آن كوشيدند كه هرچه تركست بسر خود گرد آورند و يك توده‌ی بزرگ با فرمانروايي نيرومند بنياد گزارند ، و از جمله چشمشان را بآذربايجان و ديگر بخشهاي ايران كه بتركي سخن گفته مي‌شود برگردانيدند ، چون در آن باره گفتارها مي‌نوشتند ، روزنامه‌هاي ايران بزبان آمدند و چند رشته كشاكشهايي درميانه رخ داد. آنها مي‌نوشتند آذربايجانيان ...

👇👇

‌آذری
گفتار چهارم
4 ✴️ نمونه‌هایی كه از آذری در دست است

4-5✴️ دو بیتیهای شیخ صفی‌الدین (بخش پایانی)
شیخه شیخی كه احسانش با همی نی تنم بوری عشقم آتش كمی نی
تمام شام شیراز از نوریریم شِخم سر پهلوانی از خبر نی
شرح ـ شیخِ من الحمدلله و المنه كه شیخی است مكرمت و احسان او شامل طالبانست و وجود من كه مملو است از شرار محبت و شعله‌ی عشق و ارادت در او هیچ كمی نیست و تمام شام و شیراز در ظاهر و باطن در طلب استاد كامل سیر نمودم و گرد گوشه‌نشینان عالم برآمدم شیخ من سر و سردار همه‌ی مبارزان میدان جهاد بوده و مرا خبر نبوده است.

👇

✴️دلسوزی بروستاییان و کوشش بنیکی حال آنها.

«همه میدانیم در ایران روستاییان که کشاورزان این کشور و بسیجندگان [1] خواربارند ، بدترین حال را دارند. ...

جز هوای آزاد و آب پاکیزه از دیگر چیزها بهره برای آنها منظور نیست. ...

در دهات گرمابه نیست ، پزشک نیست ، داروخانه نیست ، دادگاه نیست. ...
بدیهیست که باید چاره‌ای اندیشیده شود. یک گام بزرگی در اصلاحات در این زمینه باید بود.
...
از دیده‌ی اصلاح‌طلبی این یک موضوع مهمیست که در آینده

✴️شهرهای ایران کوچکتر و دهها بزرگتر شود✴️.

با این ترتیب که در دهات وسایل زندگانی آماده گردد : خانه‌ها با دستورهای بهداشتی ساخته شود ، برق بکار افتد ، تلفن کشیده شود ، دبستان بنیاد یابد ، پزشک باشد ، داروخانه باشد ، دادگاه بخش باشد.

آنگاه از شهرها کسانی که کار مشروعی ندارند و با مفتخواری و یا با کارهای بیهوده زندگانی میکنند بآنجاها کوچانیده شوند که با کشاورزی و یا هر کار مشروع دیگری که میتوانند زندگی آغازند.

اگر چنین ترتیبی پیش آمد دسته‌های انبوهی از مردم خودشان داوطلبانه بآن دیه‌ها خواهند رفت و در آنجا زندگی خواهند آغازید.

زندگی درمیان باغها و کشتزارها ، با آب پاکیزه و هوای آزاد ، با نگهداشتن گاوها و گوسفندهای شیرده ، با بهره‌مندی از نغمه‌های مرغها ، زندگانی بسیار لذیذی است.

کسی را نتوان پنداشت که دارای خرد باشد و مزیت چنین زندگی را درنیابد.

آنچه امروز جلو مردم را گرفته ، نبودن وسایل در روستاهاست.

اینکه گفتم دولت باید اداره‌ها را کوچک گردانیده بیش از اندازه نیاز کارمندان نگاه ندارد ، راه آن هم اینست که کسانی که خودشان آرزومند باشند و یا دولت صلاح داند باین دهها کوچاند که نشیمن گیرند و با کشاورزی و یا کارهای دیگر زندگی بسر برند.

اگر سرمایه ندارند دولت بآنها سرمایه نیز پردازد.

در این زمینه سخن بسیار است و من چون مقصودم یادآوریست باین اندازه بس میکنم.

(«امروز چاره چیست؟» سات 48 و 49)

[1] : بسیجیدن = تدارک کردن ـ و

‌📘 ده سال در عدلیه

🖌 احمد کسروی

✴️ 37) داستان شگفتي كه رخ داد

چنانكه نوشتم وزارت عدليه با آنكه بمن كاري نمي‌داد پاس بسيار مي‌داشت. پس از گذشتن تعرفه «حقوق انتظار خدمت» هم پرداخته مي‌شد. گاهي نيز خواهشهايي از من مي‌كردند. مثلاً در همان پاييز در دماوند ميرزا علي آقا نام امين صلح (گويا همان تقوي كه چند ماه پيش كشته شدنش را در روزنامه‌ها نوشتند) بوزارت عدليه نافرماني مي‌نموده. به تهران خوانده بودند نمي‌آمده و نامه‌هاي تند مي‌نوشته.
وزير عدليه (آقاي فاطمي) خشمناك شده گفته بود : «به اين چه كار كنيم؟!. آيا بگوييم ژاندارمها تحت‌الحفظ به تهران بياورند؟!». مدير كل (ميرزا كاظم‌خان) گفته بود : «اگر آقاي كسروي قبول كند اين كار اوست كه برود و او را بياورد». ...

👇👇

‌📘 دین و جهان

🖌 احمد کسروی

✴️ بخش دوم از نشست چهارم

بلكه اگر راستي را خواهيم اين نادانيها جلوگير سامان يافتن زندگاني و از ميان برخاستن بينواييها خواهد بود. اين چيزها چندان روشنست كه من در شگفتم چگونه كساني اينها را درنمي‌يابند.
براي مثل ميگوييم : در ايران يك رشته از گمراهيها و نادانيها بدآموزيهاییست كه خراباتيان ـ يا بهتر گوييم خيام و حافظ ـ در شعرهاي خود گنجانيده‌اند : «جهان هيچست و پوچست ، بايد پروايش نداشت و ارجي بآن نگزاشت ، بايد دربند گذشته و آينده نبود و زندگي را با مستي و سرخوشي بسر برد ، در جهان بودنيها بوده است و كوششها هيچ سودي نتواند داشت ..» اينها از زهرآلودترين نادانيها و بدآموزيهاست. يكي از شُوندهاي بدبختي ايرانيان اين شعرهاي خراباتيان بوده است.
دكتر اراني يك شعر از حافظ ياد مي‌كند :
غلام همت آنم كه زير چرخ كبود ز هرچه رنگ تعلق پذيرد آزاد است
...
👇

‌آذری
گفتار پنجم
5✴️آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

اگرچه این چند جمله و دوبیتیها بس اندك است و درخور آن نمی‌باشد كه آذری را بما بشناساند ، با اینهمه ما پاره كلمه‌های ویژه‌ی آذری را از آنها بدست می‌آوریم و بپاره قاعده‌های آن راه می‌یابیم و اینك در اینجا از آنها گفتگو میداریم :

5-1✴️كلمه‌های ویژه‌ی آذری
چنانكه دیدیم بسیاری از كلمه‌ها ناروشن است و باشد كه برخی نادرست نیز باشد و ما آنها را كنار گزارده و تنها به كلمه‌های روشن میپردازیم و از هر یكی چند سخن میرانیم :
👇

✴️سرچشمه‌ی بیدادگریهای اقتصادی

«فلان خانواده روزانه یک مَن روغن میخرد و مصرف میکند و بفلان خانواده یک سیر هم نمیرسد و با نانِ تهی شکمهای خود را پر میگردانند. همچنین در دیگر کالاها.

از نظر کار و کوشش نیز چنانست : فلان مرد هیچ کاری نمیکند و شبان و روزان به تن‌پروری می‌پردازد و فلان کارگر روزانه دوازده ساعت رنج میکشد و عرق میریزد.

اجحافات باین آشکاری را نمی‌شود که از دیده دور داشت. ...

ببینیم این اجحافات از کجا ناشی می‌شود و سرچشمه‌ی آن را بدست آوریم و از همان راه جلو گیریم.

آنچه ما دانسته‌ایم این اجحافات از سه جا ناشی می‌شود : یکی مفتخواری ، دیگری عادلانه نبودن مزدها و حقوقها ، دیگری محدود نبودن سرمایه ، و من درباره‌ی هر کدام چند جمله‌ای مینویسم :

✴️1) مفتخواری در این کشور رواج بسیار دارد و راههای مختلفی پیدا کرده.

مثلاً فلان کس در خانه می‌نشیند و از دولت مستمری میگیرد ، یا خانقاهی باز کرده مریدانش پول می‌آورند ، یا از املاکش میرسد و میخورد ، یا پول بمرابحه میدهد و عایدی دارد.

امثال اینها بسیار است ـ یک رشته کارها نیز هست که چون بیهوده است ، در حکم مفتخواریست. مثلاً فلان شخص رمان مینویسد و میفروشد ، فلان مرد فال میگیرد و پیشگویی میکند ، بازرگانان در بازار کالاها را دست بدست میگردانند. اینها نیز بسیار است.

این مفتخواران اگر جلوشان گرفته شود ناچار خواهند بود بکار پردازند و باندازه‌ی کوشش خود پول بدست آورند و به همان اندازه از کالاها و از خوشیهای زندگانی سهم یابند و این برخوردهای بیحساب امروزی از میان خواهد رفت.

✴️2) عادلانه نبودن مزدها و حقوقها موضوع مهم دیگریست.

یک رشته‌ی بزرگی از اجحافات از این راه تولید می‌شود.

از یکسو بکارهای لازم مزد کمتر از اندازه‌ی عدالت داده می‌شود و از یکسو بکارهایی که چندان لازم نیست ، مزد یا حقوق بیش از اندازه منظور میگردد.

فلان هیزم‌شکن چند ساعت عرق میریزد و صد ریال بیشتر بدستش نمی‌آید و فلان پشت میزنشین عالی‌رتبه که دانسته نیست بکارش چه نیازی هست ، روزانه پانصد ریال حقوق میبرد.

اگر اینها تعدیل شود بدیهیست که رشته‌ی بزرگی از اجحافات از میان خواهد برخاست.

کسی اگر هوش و جربزه بیشتر دارد و از کوششهای خود بتوده سود بیشتر میرساند ، باید مزد بیشتر هم ببرد.

نمیتوان گفت که یک پزشک که با دانش خود روزانه ده کسی را از بیماری نجات میدهد ، با یک باربر یکسان باشد.

اگر یک پزشک روزانه چند برابر یک باربر عایدی داشت و چند برابر او از خوشیهای زندگی بهره یافت ، جای ایراد نیست.

جای ایراد آنست که کار کسی کم سود یا بیهوده باشد و مزدهای گزاف گیرد و یا بعکس در برابر کار سودمند لازم ، مزد کم بدست آورد.

✴️3) داد و ستد یا بازرگانی از کارهاییست که بآن نیازمندیم.

کسی که کالایی را تهیه میکند (مثلاً کشاورزی که گندم میکارد و یا کارخانه‌ای که قند می‌سازد) ، چه بسا که خود نمیتواند یکسره با خانواده‌ها طرف شود و بآنها بفروشد و نیاز بمیانجی پیدا می‌شود.

داد و ستد و بازرگانی باین معنی است.

باز میگویم که در زندگانی توده‌ای بآن هم نیاز داریم.

چیزی که هست باید سرمایه محدود باشد که یک کسی نتواند با راه‌انداختن سرمایه‌ی بسیار بزرگی بخش عمده‌ی خرید و فروش را ویژه‌ی خود گرداند و دست دیگران را بندد.

اکنون یک رشته از اجحافها نیز از این راهست.

کسانی سرمایه‌های بزرگی راه ‌انداخته‌اند و روزانه چند برابر نیاز زندگانی خود سود می‌برند و دیگران چون مایه‌شان کمتر است ، باندازه‌ی نیاز هم سهم نمی‌یابند ،

و چون از این ترتیب جلوگیری شود و سرمایه محدود گردیده زیر دیده‌بانی گرفته شود ، رشته‌ی دیگر اجحافات نیز از میان خواهد رفت».

(«امروز چاره چیست؟» سات 59 و 60)

‌📘 دین و جهان

🖌 احمد کسروی

✴️ بخش سوم از نشست چهارم

شگفتتر آنكه بتازگي يك دليل بسيار روشن در اين زمينه بدست آمده و اين بآشكار افتاده كه از سامان دادن بزندگاني و اينگونه كارها چاره‌ي گمراهيها و نادانيها نتواند بود ، و من نمي‌دانم چرا آن گويندگان از دليل بآن آشكاري ناآگاه مانده‌اند و بخامي انديشه‌ها و آرزوهاي خود پي نبرده‌اند.
چنانكه میدانيم از بيست و چند سال پيش كمونيستي يا سوسياليستي در كشور بزرگ روسستان (شوروي) روان گرديده و پس از كوششها و خونريزيهاي بسيار ، زندگاني در آنجا سامان پذيرفته و بينواييها برافتاده ، و با اين حال ديده مي‌شود دينها كه بگفته‌ي دكتر اراني و همراهانش از ريشه‌ ناداني و بيراهي بوده و بگفته‌ي ما با حال كنونيش جز مايه‌ي گرفتاري نيست ، از آن كشور رخت برنبسته و با همه‌ي نبردهايي كه در بيست و چند سال با آنها رفته ، از ميان برنخاسته. بلكه چنانكه در اين تازگيها دانسته شده ، چه كشيشان و چه ملايان و چه ديگر پيشروان ديني در آن كشور همچنان مي‌بوده‌اند و چون بتازگي از دولت پرگ گرفته‌اند ، اداره‌‌هاي خود را از سر نو بنياد گزارده‌اند.
...
👇

‌📘 ده سال در عدلیه

🖌 احمد کسروی

✴️ 38) كار بازرسي كه بمن دادند

در پايان سال ١٣٠٤ وزارت عدليه تكاني بخود داده اداره‌ی «مستشاري» را برانداخت. اين داستان درازي مي‌دارد كه در سالهاي نخست مشروطه كه در ايران عدليه بنياد نهادند ، ميرزا حسن‌خان مشيرالدوله و برادرش مؤتمن‌الملك «اصول محاكمات» عثماني را كه از فرانسه ترجمه شده بود از روي نسخه‌ی عربي ترجمه كردند ، و از روي شيفتگي كه به اروپاييان مي‌داشتند ، «مستشاري» از فرانسه بنام مسيو پرني با ماهانه‌ی گزاف به ايران آوردند و همان ترجمه را دوباره بفرانسه بازگردانيدند كه او ببيند و بپسندد و دستينه گزارد. اين كار بيهوده كه كرده شد و انجام يافت «مستشار» را رها نكردند و اداره‌اي در عدليه با يك ترجمان و پيشخدمت و منشي برايش بنياد گزارده نگه داشتند كه تا آن سال همچنان بازمي‌ماند. ...

👇👇

‌آذری
گفتار پنجم
5✴️ آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

5-2 ✴️ قاعده‌های آذری
در اینجا نیز آنچه را كه ناروشن است و بیگمان نیست رها كرده‌ایم و تنها چیزهای روشن را خواهیم نگاشت. هم باید دانست بسیاری از این قاعده‌ها در نیمزبانهای دیگر نیز روانست و این نزدیكی و پیوستگی نیمزبانها را با یكدیگر میرساند و پیداست كه همگی از یك سرچشمه پدید آمده است.
١ـ در فارسی بیشتر ستایش را پس از ستوده آورند ، چنانكه : مرد نیك ، سخن سودمند. در آذری وارونه‌ی اینست و ستایش پیشتر آورده می‌شود : «خونین اسره» و «در سبد». در بیشتر نیمزبانها همین راه است. باباطاهر میگوید : تو كه مشكینه كاكل در قفایی.

👇

✴️یک دگرگونی بزرگ نیز باید در اندیشه‌ها رخ دهد

«در این کشور یکی از کارهایی که باید بود[bud] آنست که انبوه توده با حقایق جهان آشنا گردند.

یک دسته هستند که شما هر چیزی را بگویید خواهند گفت : «مگر ما اینها را نمیدانستیم؟».

ولی حقیقت اینست که این مردم بسیاری از چیزهای دانستنی را نمیدانند. از حقایق بسیار آشکار هم ناآگاهند.

مثلاً آیین طبیعت را تغییر نتوان داد.

نشدنیست که آدم کنیاک خورد و مست نگردد.

نشدنیست که کسی گرد سفیدی را «کِنین» [دارویی تب‌بر بوده. مانند استامینوفن امروز] نام گزارد و بخورد و تبش بریده شود.

همچنان نشدنیست که یک توده نیک نباشند و از جهان نیکی ببینند.

نشدنیست که یک مردم همه درپی هوسها و کینه‌های خود باشند و بآسایش و سرفرازی رسند.

این یک حقیقت آشکاریست. ولی انبوه مردم ایران آن را نمیدانند و در آرزوی اینند که طبیعت آیین خود را تغییر دهد.

هزارها کسان هستند که پروایی بحال توده و کشور ندارند و یگانه وظیفه برای خود آن را میدانند که پولی درآورند و با خانواده‌ی خود زندگی کنند و در همان حال آرزومندند که همچون مردمان فرانسه و انگلیس و روس در جهان سرفراز باشند.

هزارها کسان هستند که شما اگر سخنی از آلودگیهای توده رانید و آنها را بکوشش و همدستی خوانید ، ریشخند کنند. ولی اگر روزی یکی یک بدی دید (مثلاً ماستفروشی ماست را کم داد) فریاد میکشند : «پس این مردم کی اصلاح خواهند شد؟!..».

هزارها کسان هستند که میهن‌پرستند. ولی میهن‌پرستی را جز آرزوهایی در دل و سخنانی بر سر زبان نمیدانند.

اینها تو گویی می‌پندارند جز از مردمان دیگرند. عزیزکرده‌های خدایند.

اینها باید نکوشند و نتیجه برند ، نکارند و بدروند. اینها اگر در سایه‌ی این بی‌پرواییها و هوسبازیها بذلت افتادند زمین لرزیدن خواهد گرفت.

اگر فردا جنگی پیش آمد و بمبهای آتمی کشور را ویرانه گردانید ، آسمان باینها خون خواهد گریست.

اینهاست آنچه میگویم : حقایق را نمیدانند.

اینهاست آنچه میگویم آیین طبیعت را نمی‌شناسند».

(«امروز چاره چیست؟» سات 35)