‌صوفیگری
گفتار ششم
چگونه ایرانیان زبون مغولان شدند؟..
(بخش دوم)

در آن دو سد سال در ایران چند رشته بدآموزیهای زهرآلودی رواج یافته و درمیان مردم پراکنده شده و همگی را از اندیشه‌ی جنگ و مردانگی دور گردانیده و سَهِشهای آنان را از کار انداخته بوده. یکی از آن بدآموزیها ، صوفیگری و دیگری باطنیگری و سوم خراباتیگری می‌بود (از صوفیگری در این دفترچه سخن رانده و باطنیگری و خراباتیگری را نیز در جای دیگری بازنموده‌ایم). آنچه مردم ایران را سست و بیرگ ساخته ، و چیرگی مغولان را بدانسان آسان گردانیده ، این نادانیها و بدآموزیهاست.
...

‌در راه سیاست
نشست چهارم
(بخش چهارم)

٣٢ـ كوششي نيست كه نتيجه ندهد :
در ايران گروهي هستند كه كالاشان نوميديست. همانكه سخني از پيراستن توده شنوند و يا كوششي بينند نوميدي نشان داده چنين گويند : «اين مردم نمي‌شوند».
بي‌هيچ سرمايه‌اي خود را «مصلح» مي‌شمارند و بي‌هيچ كوشش و آزمايشي نوميدند و خود را پس كشيده‌اند.

...

‌تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان
بخش نخست
2 ـوالیان عربستان

1-2-24✴️برانداختن نادرشاه والیگرى مشعشعیان را
به هر حال داستان دو بخشى خوزستان و فرمانروایى مشعشعیان در بخش غربى بنام عربستان در زمان نادر بهم مى‌خورد. چه نادر هوشیارتر از آن بود كه زیان والیگرى مشعشعیان را در آن گوشه¬ی سرحدى درنیابد. بویژه پس از آن خیانتهایى كه از مشعشعیان پیاپى روی داده بود. شیوه¬ی رفتار این خاندان با دولت ایران از آغاز تا انجام این بود كه هر زمان نیرویى مى‌یافتند خودشان مایه¬ی نگرانى دولت مى‌شدند و هر زمان كه بناتوانى مى‌افتادند تاخت‌وتاز عشایر در پیرامون آنان مایه¬ی دردسر دولت مى‌شد.

👇

باید معنی درست مشروطه[دمکراسی] را فهمید و به دیگران هم فهمانید

‌✴️در راه سیاست

نشست پنجم
در این نشست بپایه‌ی دوم از سه پایه‌ی سیاست پرداخته سخن از رفتار خودمان با دولتهای روس و انگلیس خواهیم راند. كسانی تنها این را سیاست می‌شناسند و سیاست را جز باین معنی نمی‌شمارند. ما با آنان همداستان نیستیم. ولی ما باین زمینه نیز ارج بسیار می‌گزاریم.

👇

‌✴️صوفیگری

گفتار ششم

✴️چگونه ایرانیان زبون مغولان شدند؟..

ما در ایران گواه تاریخی دیگری به پستی اندیشه‌های مردم و آكندگی مغزهای آنان می‌داریم و آن گلستان سعدی و شعرهای اوست. این شاعر که در زمان مغول زیسته و همه‌ی آن ستمهای دلگداز را دیده و ناله‌های ستمدیدگان را شنیده ، مغزش چنان آكنده می‌بوده که هیچ آنها را درنیافته و کمترین سَهِشی درو پدید نیامده. اینست شما می‌بینید در آنهمه شعرها و سخنان خود یادی از آن ستمها نمیکند و سَهِشی از خود نشان نمیدهد. همه‌اش غزل می‌بافد ، قصیده می‌سازد ، سخن از یار می‌گوید ، چاپلوسی بپولداران می‌نماید ، و پندهای بیخردانه می‌دهد. در یک جا نیز سال ٦٥٦ که سال کشتار بغداد می‌بود ، سال خوشی خود می‌نامد :

👇

تظاهرات شهر کازرون به خون کشیده شد. به گزارش خبرگزاریهای رسمی و مردمی در اعتراضهای دیشب شهر کازرون پلیس کسانی را دستگیر کرده و مردم نیز برای آزادی همشهریان خود جلو کلانتری تظاهرات میکرده‌اند.
در این هنگام تیراندازی پلیس مردم را برآشوبانیده چنانکه کلانتری را به آتش کشیده‌اند.
در برخورد پلیس با مردم دست کم سه تن کشته و چندین تن زخمی و کسانی نیز دستگیر افتاده اند.
این پیشامد جای افسوس بسیار دارد.
اعتراضهای کازرونیان که از چند هفته پیش از این آغاز شد نه چیزی بوده که با گفتگو به انجام نرسد.
دولت چرا به وظایف خود آشنا نیست؟ آیا اعتراضها باید کارش به اینجا بکشد؟

مدرسه‌ی مستنصریه‌ی بغداد
یا «لانه‌ی فقیه‌تراشی و صوفی‌سازی»

‌✴️معنی مشروطه[دمکراسی] چیست؟..

اگر آدمیان همچون شیران و پلنگان ، در جنگل و كوهستان ، جدا از هم زیستندی بحكومت یا فرمانروایی نیاز نیفتادی. زیرا نیاز بفرمانروایی در نتیجه‌ی باهم بودن و باهم زیستن خاندانها پدید آمده.
چون هزار خاندانی در یكجا گرد می‌آیند و یك آبادی پدید می‌آورند ، از همینجا یك رشته كارهایی پیدا می‌شود.
زیرا این خاندانها با یكدیگر نزاعها خواهند داشت و یك كسی و یك دادگاهی میخواهد كه درمیان ایشان داوری كند ، برخی دزدان و راهزنانی پیدا خواهند شد و پاسبانی میخواهد كه مواظب ایمنی باشد ، همچشمی و دشمنی با آبادیهای همسایه خواهند داشت و سپاهی میخواهد كه از هجوم آنان جلو گیرد ، بیماری به خاندانها رو خواهد آورد و پزشكانی میخواهد كه با آنها بنبرد كوشد ... این كارها و مانند اینها كه در نتیجه‌ی باهم زیستن پدید می‌آید

👇

‌✴️تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان
بخش نخست
✴️3ـ انجام كار مشعشعیان
خوزستان پس از كشتن نادرشاه
چون در سال  ١١۶٠  نادرشاه در خراسان كشته گردید بیكبار سراسر ایران برآشفته شورش بس سختى در همه‌جا برپا گردید. نخست دو برادرزاده¬ی نادر ، علیقلیخان و ابراهیم¬میرزا بدعوى پادشاهى برخاسته باهم جنگیدند ولى دیری نكشید كه هر دو از میان برخاستند و شاهرخ¬میرزا در خراسان و احمدخان ابدالى در افغانستان و محمدحسن¬خان قاجار در استرآباد و مازندران و علیمردان¬خان بختیارى و كریمخان زند در عراق و فارس و آزادخان افغان در آذربایجان پدید آمدند.

👇

🌒فلسفه‌ روزه

🌒مقدمه
ماه صيام است ، مساجد و معابد شب و روز از اجتماع مسلمين و روزه‌داران رونق گرفته ، عالِم و عامي اين ماهِ بخصوص را ماه عبادت مي‌دانند و سعي دارند آيين اسلامي را هرچه بيشتر رواج دهند و به ثواب جزيل نايل شوند.
واعظين بوعظ خود و روضه‌خوانان به روضه‌خواني خود و پيشنمازان بنماز جماعت خود توجه و علاقه‌ بيشتري بخرج مي‌دهند ، عامه ناس خصوصاً بازرگانان و بازاريان جهد بليغ دارند در اين ماه مبارك كه بهترين فرصت براي تحصيل ثواب مي‌باشد دستورات ديني خود را انجام دهند و با گرفتن روزه و خواندن نماز و دعا و شب‌زنده‌داري اجر اخروي بدست آرند.
با تمام اين احوال بايد اذعان و اعتراف نمود كه بازار روزه كاسد و رونق مسلماني كم شده است و با جرأت مي‌توان گفت از صد نفر بيش از ده نفر روزه نمي‌گيرند و چه‌بسا اشخاص متظاهر كه بزير منبر وعاظ مي‌نشينند و در دعاخواني و شب‌زنده‌داري شركت مي‌كنند و حتی سحري هم مي‌خورند و روزه نمي‌گيرند.
از مسلمات است كه هيچ امري بدون علت نيست. اين كساد بازار روزه و كمي رونق مسلماني هم در نتيجه‌ علل و عوامل متابعه‌ متعدديست كه مع‌التأسف علماي اعلام توجهي كه بايد و شايد بدان نكرده‌اند و اگر جسارت نباشد درميان خود آنها كساني پيدا شده‌اند كه خود باعث و عامل مؤثري براي اين كساد ، بلكه مايه فساد بوده‌اند.
شرح اين علل و عوامل طولاني است كه براي هر يك لازم است رساله‌اي مفصل و عليحده تدوين كرد. يكي از اين علل ، عدم اطلاع مردم بفلسفه صحيح روزه است. هر چند وعاظ و علما در اين باب بحث‌ها كرده و مي‌كنند ولي بعقيده ما آن بحث‌ها كافي و وافي نبوده خصوصاً براي اين دور از زمان كه دنيا بكلي عوض شده و اطلاعات مردم زياد گرديده و افكار مخالف و جديد در قلوب اكثر مردم نفوذ كرده است.
بنا بر اين ملاحظات ، بمنظور تنبيه و تنبه عامه‌ ناس ، و تذكر خاطر علما و خواص در نظر گرفتيم مقالاتي چند بنويسيم و هر مقاله را جداگانه چاپ و بين مردم نشر كنيم و اين مقاله اول است كه در تحت عنوان «فلسفه‌ روزه» چاپ كرده در دسترس همه‌ مسلمانان مي‌گذاريم و رجاء واثق داريم كه اين خدمت بخلق در پيشگاه خداوندي مقبول افتد و وقتي مقبول افتد كه عامه‌ مردم بخواندنش اقبال كنند و از تذكرات و يادآوريهاي نويسنده متنبه گردند بعونه و منه.
***
در خاتمه‌ مقدمه قول علي (ع) «انظر الي ما قال و لا تنظر الي من قال» را نقل و از خوانندگان خواهش مي‌كنيم از نام نويسنده بگذرند و بگفته و نوشته‌اش توجه بيشتر مبذول و با دقت مطالعه نمايند و هرچه صحيح است قبول كنند و ناصحيح را رد نمايند.
نويسنده نام خود را بعلل و جهاتي ننوشته كه يكي از آن علل همين است كه گمان مي‌كند با اين ترتيب خواننده بيشتر به مطلب توجه خواهد كرد تا بگوينده‌ مطلب.

🌒روزه
بدستور قرآن بر مسلمانان واجب شده كه چون به سن معيني رسند ماه رمضان را روزه گيرند. باين معني كه روزها به تفسير قرآن ، از آنگاه كه نخ سياه از سپيد شناخته شود تا مغرب ، دهان از خوردن و آشاميدن ببندند. چرا؟...
اين پرسش پيش مي‌آيد و هر كس مي‌پرسد چرا نخورم و نياشامم. آدمي با خوردن و آشاميدن زنده است و اين خوردن و آشاميدن بايد در موقع گرسنگي و تشنگي باشد ، نه در وقتي كه سير است. علم طب و اطباء در اين خصوص توصيه‌ها كرده و مي‌كنند كه غذا در وقت گرسنگي بخوريد و چون خوب گرسنه نباشيد غذا نخوريد كه از اين راه ضرر خواهيد ديد. با تمام اين احوال مي‌بينيم روزه واجب است و تركش گناه ، و جبرانش دشوار است ، يك چنين دستور ديني با اين سختي لازم است فلسفه‌اش دانسته شود.
زماني بود كه مردم چشم و گوش بسته بودند. همينكه يكي از «علما» مي‌گفت خدا در قرآن كريم فرموده و واجب است روزه بگيرند مردم قبول مي‌كردند ، اما امروز كار بجايي رسيده كه حتی پيره‌زنان هم با اين سادگي حرف علما را نمي‌پذيرند.

🌒كلفت خانه‌ ما
كلفت خانه ما پيره‌زني است ساده و غرولندي و ناتوان ، كه از كميابي كلفت بناچار وجودش را عزيز مي‌شماريم. اين پيره‌زن با همه‌ ناتواني روزه مي‌گيرد ، اما دو سه روزي كه از ماه مبارك روزه گرفت روز چهارم بود كه بناي غرولند را گذاشت اما نه با ما ، بلكه بخدا غرولند مي‌كرد كه : اين چه قراريست كه گذاشته‌اي ، آخر اين روزه ديگر چه بود كه براي ما آوردي ، و از اين گونه حرفها. من كه گاهي سربسر او مي‌گذارم گفتمش مگر نمي‌خواهي ببهشت بروي ، آن دنيا بعوض اين دنيا خيلي خوش به تنت مي‌گذرد ، يك قصر بسيار عالي بتو ، تنها مي‌دهند.
گفت : اي آقا ، من چه روزه بگيرم چه نگيرم جايم توي بهشت است. همان روز قيامت سفت و سخت مقابل خدا مي‌ايستم و حرفهايم را مي‌زنم. ديروز رفتم مسجد. آقاي روضه‌خوان يك حرفهايي ميزد كه از عهده‌ هيچ كس برنمي‌آيد آنطور بكند. مي‌گفت : زنها ، از خانه‌ها بيرون نرويد ، زن حمام تا حمام بايد بيرون برود آن هم با اجازه‌ شوهرش ، مسجد هم بدون اجازه‌ شوهر نبايد برود ، روزه گرفتن تنها كافي نيست اگر يك برگ مويتان را نامحرم ببيند عبادتتان درست نيست. حالا شما بگو : كي مي‌تواند اينطوري كه آخوند مي‌گويد بكند ، زن آقاي روضه‌خوان كه نان و خورشش آماده است و كلفت هم دارد مي‌تواند توي خانه بنشيند و بيرون نيايد؟ ما كه بايد برويم خريد كنيم و كارِ خانه مي‌كنيم چطور مي‌توانيم توي خانه بنشينيم و بيرون نرويم؟ مي‌گفت عبادت خدا كنيد ، نماز اينطور بخوانيد ، روزه آنطور بگيريد ، اگر اينجاش كج باشد ، يا آنجاش راست باشد نماز و روزه‌ات درست نيست. اگر اينطور است ديگر چرا آدم بخودش زحمت دهد ، يكدفعه نه نماز مي‌كنيم و نه روزه مي‌گيريم كه بهتر است.
خيلي حرف زد كه من يادم نيست. آنها اينقدر لفت و لعابش مي‌دهند كه آدم هيچيش را ياد نمي‌گيرد. تا مي‌خواهي يك خطش ياد بگيري از خط صدمي رد شده است.
خدا هم عجب كارها را سخت كرده. او كه مي‌خواهد اينطور عبادتش كنند ، اول همه‌چيز مردم را آماده كند تا بتوانند همه‌ آنهايي كه گفته بكنند. خدا خانه و زندگي آماده و آراسته‌اي بمن بدهد كه نخواهم دست به تر و خشك بزنم ، من هم شب و روز نماز مي‌خوانم و روزه مي‌گيرم و پاي منبر آخوند مي‌نشينم. همه‌ حرفهاشان اينست كه صبح تا شام بياييد پاي منبر بنشينيد تا ياد بگيريد چطور نماز كنيد و روزه بگيريد.
اينها خبر ندارند كه مردم هزار كار و بدبختي دارند كه باين چيزها نمي‌رسند.
اين ايرادهاييست كه يك پيره‌زن دهاتي بيسواد بگفته‌ واعظ مسجد مجاور خانه‌ ما كرده و من بي‌آنكه در معني گفته‌هاي او تغييري دهم عيناً در بالا نوشتم.

🌒روشنفكران
اما ايرادها تنها اين نيست. اگر همه‌ ايرادها اين بود كه پيره‌زناني مانند كلفت خانه ما مي‌گيرند و باز در تحت تأثير گفته‌هاي واعظ هستند ، چندان قابل اعتنا نبود ، زيرا اين پيره‌زنان برابر فهم خود عمل نمي‌كنند و محيط نه چنان در آنها مؤثر است كه بتوانند فهم خود را بكار اندازند. همين پيره‌زن با همه‌ ناتواني و پيري با آنكه باو گفتم : تو با اين پيري و ناتواني اگر روزه نگيري گناه نداري ، نپذيرفت و با اينكه آن حرفها را زد يك حرفهاي ديگري هم كه دلالت بر ناداني و درماندگي فكر اوست مي‌زد كه من از ذكر آنها خودداري كردم. به هر حال مقصود اينست كه اين ايرادها در دل بسياري از مردم مي‌گذرد. ولي دسته‌ درسخوانده كه بروشنفكران تعبير مي‌شوند ايرادهاشان بيش از آنها و بسيار مؤثرتر و گيراتر است.
اينها نيز از خود مي‌پرسند : چرا نخوريم و نياشاميم؟ چرا هنگامي كه گرسنه‌ايم نخوريم و در هنگام سيري ، معده‌ خود را به رنج اندازيم. آيا خدا روز قيامت از ما خواهد پرسيد چرا گرسنه بودي غذا خوردي يا چرا تشنه بودي آب خوردي؟!.
اينها به علم طب و دلايل علمي استناد مي‌كنند و دليلها مي‌آوردند كه بموجب آن روزه گرفتن براي آدمي ضرر دارد و تندرستي او در خطر مي‌افتد ، يا لااقل مختل مي‌شود. مي‌گويند : محسوس و روشن است كه ما اگر هنگامي كه گرسنه هستيم غذا نخوريم و يا در موقع سيري غذاي اضافي بخوريم معده به رنج مي‌افتد و دچار اختلال و بيماري خواهد شد و بالنتيجه تندرستي از ميان مي‌رود يا لااقل سلامتي ناقص مي‌شود ، و اين ، هم برخلاف عقل سليم و هم بر ضد دستور اساسي دين است كه حفظ سلامتي بدن را واجب شمرده است. از اين قبيل ايرادها فراوان مي‌آوردند و ما در اينجا بذكر نمونه‌اي از ايرادهايي كه مردم از عامي و درسخوانده وارد مي‌آورند قناعت كرديم.

🌒«علماي اعلام»
اكنون سئوال ديگري پيش مي‌آيد كه پاسخ اين سئوالات با كيست؟.
چه كساني بايد باين اعتراضها جواب بدهند؟.
اين ايرادها اثر خود را كرده و اكنون مي‌توان گفت بيش از ده در صد ايرانيان با اينكه مي‌گويند مسلمانيم روزه نمي‌گيرند. كساني كه خود را بلباس پيشواي ديني درآورده و مدعيند در علم دين از مجتهدين و سزاوار پيشوايي هستند بايد اين ايرادها را جواب بدهند ، جوابي كه قانع كننده و عالمانه و از روي دليل باشد. متأسفانه تاكنون اين آقايان چنين كاري نكرده‌اند ، نه اينكه اصلاً جواب نداده باشند جوابهايي داده‌اند ، ليكن اين جوابها فقط براي كساني خوب بود كه چشم و گوش بسته و مريدشان بوده‌اند ، امروز دنيا عوض شده و بيشتر مردم چشم و گوششان باز شده و حرفهاي تازه‌اي شنيده‌اند. «علماي اعلام» ما همچنان با همان رفتار و گفتار كهنه‌ خودشان كه بارها مورد اعتراض قرار گرفته است مي‌خواهند در برابر سيل اعتراضات بايستند و همه مي‌دانيم نتوانسته‌اند و روزبروز بيشتر شكست مي‌خورند. بگذريم از اينكه چنديست بازار عمامه و قباي «علمايي» رواج گرفته ولي حقيقت امر اينست كه سخنان آقايان درميان دسته چيزفهم اثري ندارد و بنابراين نبايد اميدوار بود كه اين آقايان بتوانند بكار خود ادامه دهند.
اين هم مسئله‌ايست كه بايد از خود پرسيد : راستي چرا اينطور است كه هر كسي درسخوانده و چيزفهم است كمتر به دين و آيين و بگفتار و رفتار «علماي اعلام» اعتنا و توجه مي‌كند ، اما هر كسي هرچه كمتر درس خوانده و بيسوادتر است ، بيشتر دنبال گفتار و رفتار «علماي اعلام» مي‌رود؟ «علماي اعلام» مي‌گويند : اينها درسهاي بيديني خوانده‌اند ، بيدين شده‌اند ، كافرند ، خدا لعنتشان كند. درسخوانده‌ها مي‌گويند : اينطور نيست ، ما بيدين نيستيم ، كافر نيستيم ، اما چيزهاييست كه شما بيدليل مي‌گوييد و ما درس خوانده‌ايم و گوشمان بدليل آشنا شده ، نمي‌توانيم حرفهاي بيدليل شما را بشنويم ، همين كه شما بما تهمت بيديني مي‌زنيد به چه دليل است؟ آيا همينكه ما را بيدين خوانديد ، همه‌ كارها درست مي‌شود؟ ديگر نبايد جواب اعتراضاتي كه بر حرفهاي شما وارد شود بدهيد؟ شما كه خدام شريعت و حفظه دين هستيد بايد دين را با علم و با دليل و برهان بمردم ياد دهيد ، نه بزور تكفير و تهمت.
علماي دين چنان مي‌گويند ، و درسخواندگان چنين. شما هم خواهي‌نخواهي دچار شك و ترديد مي‌شويد و حق داريد شك كنيد تا در جستجوي حق و ناحق برآييد.
انسان وقتي مي‌تواند چيز بفهمد كه در گفته‌هاي هر دو طرف شك كند ، نه گفته يكي را بدون فكر يا از روي ترس بر خود تحميل كند و گفته ديگري را اصلاً گوش ندهد.
آنچه مسلم است اينست كه : همه‌ حرفهاي عمامه‌بسرها درست نيست و همينطور همه حرفهاي فكليها هم نادرست نيست. دليلش هم اينست كه از ميان همان عمامه‌بسرها ، كساني بتدريج پيدا شده‌اند كه امروز بيشترِ حرفهاي ديروز فكليهاي فرنگي‌مآب ملعون! را پذيرفته بلكه براي درستي آنها حديثهايي هم مي‌آورند. خود اين عمل بايد شما را (اگر هشيار باشيد) دچار شك و ترديد نسبت به بسياري از گفته‌هاي امروزي علما گرداند. اين شك و ترديد هيچ كس را بيدين نمي‌كند ولي او را بفكر تحقيق و جستجو مي‌اندازد.
همه مي‌دانند كه : آشفتگي عظيمي در افكار و عقايد مردم پيدا شده و عقايد مختلف و گوناگون زياد گرديده است ، و اين وضع براي يك مملكت بدترين بلاست كه ممكن است آن را بنابودي كشاند.
بعضي عقيده دارند كه با تمام قوا جلو همه افكار تازه‌اي را كه پيدا مي‌شود بگيرند و افكار كهنه را تقويت كنند تا اختلافات رفع شود. اين فكر بسيار سطحي و از روي بي‌اطلاعي است زيرا از دو صورت بيرون نيست : يا افكار تازه‌اي كه پيدا شده صحيح و براي جامعه مفيد است كه چرا جلوش را بگيرند؟ و بر فرض كه جلوش را بگيرند تاريخ ثابت كرده است كه خواه ناخواه پيش مي‌رود.
يا اينكه افكاري غلط و ضرردار است در اين صورت هيچ احتياج بخفه كردن و جلو گرفتنش نيست زيرا فكر غلط خودبخود رسوا مي‌شود.
در اين صورت رفتار علماي اعلام كه در برابر هر فكر تازه‌اي اول چماق تكفير بلند مي‌كنند ، و بر صاحب فكر لعنت فرستاده عوام را بر عليه او مي‌شورانند غلط است زيرا هم بضرر دين و هم بضرر دنيا تمام مي‌شود.
عالِم اگر عالم است چه احتياج باين كارها دارد. بايد در اين قبيل مواقع ، علم و فضل خود را نشان دهد و با دلايل عقلي و علمي بر همه كس روشن و ثابت گرداند كه مثلاً فلان فكر غلط و براي جامعه مضر است. مردم دشمن خودشان نيستند ، همه مي‌خواهند فكر و مطلب درست و مفيد را بپذيرند. عالم بايد اگر كسي يا كساني را در اشتباه ديد ، بقوت منطق حق‌پرستانه‌اش رفع اشتباه كند.
در خصوص ايرادهايي كه به روزه وارد كرده‌اند ، حق اينست خود علما جواب بدهند ، ولي جوابي كه همه‌كس را قانع كند ، هم عامي بيسواد بتواند قبول كند ، و هم درسخوانده‌ اروپاديده بپذيرد ، و از ايراد گرفتن بازماند.

🌒تذكر
نكته‌اي كه لازم است در اينجا بعلما تذكر داده شود اينست كه ايشان مي‌خواهند مطالب خود را با حديث و قرآن ثابت كنند ، اين روش براي كساني كافي است كه مسلمان هستند و بحديث و قرآن ايمان دارند ، مسيحي و بالاتر از آن دهري و مادّي كه خدا را نمي‌شناسند ، چگونه مي‌توانند باستناد آيه‌ قرآن و حديث ، قبول كنند كه سخن آنها درست است؟.
كساني كه درد دين دارند واجبتر از همه اينست كه بعلماي خود فشار آورند تا قدري بخود زحمت داده از معلومات آخوندي كمي پا بالاتر گزارند و نيز منطق كهنه را كه مانند شمشير زنگ زده‌ كند شده‌ است ، بدور اندازند و با معلومات بيشتري و با منطق روشنتري ايرادهايي كه ديگران بر دين وارد كرده و مي‌كنند جواب بدهند بطوري كه هم درسخوانده‌ها و هم كم‌سوادان ، خوب و روشن بفهمند كه آنها چه مي‌گويند و الا تا زماني كه «علماي اعلام» با همان سرمايه‌ كهن و با همان منطق جدلي و مغالطه‌بازي بخواهند در برابر گفته‌ها و نوشته‌هاي بيدينان قيام كنند يا دست بچماق تكفير برند يا بشورش و تحريك عوام پردازند ، با اين رفتارها ممكن نيست بتوانند بشريعت خدمت ، و دين را حفظ كنند.
به هر حال نويسنده‌ اين رساله بهتر مي‌داند كه فعلاً در وظيفه‌ «علما» دخالت نكرده و بيان «فلسفه‌ روزه» را كه حق آنها است بخودشان واگذارد ، ولي از همه‌ خوانندگان خواهش مي‌كند كه اين مقاله‌ مختصر را بار ديگر با دقت بخوانند و از علماي خود بخواهند جواب منطقي و روشني كه همه‌كس بتواند فهميد بايرادهاي مردم داده «فلسفه‌ روزه» را بيان كنند. ما نيز اميدواريم بتوانيم بقيه مطالب خود را در آينده‌ نزديكي چاپ كرده در دسترس عموم بگذاريم.
من الله التوفيق و عليه التكلان
(از روی چاپ دوم 1339)

‌در راه سیاست
نشست پنجم
(بخش یکم)

در این نشست بپایه‌ی دوم از سه پایه‌ی سیاست پرداخته سخن از رفتار خودمان با دولتهای روس و انگلیس خواهیم راند. كسانی تنها این را سیاست می‌شناسند و سیاست را جز باین معنی نمی‌شمارند. ما با آنان همداستان نیستیم. ولی ما باین زمینه نیز ارج بسیار می‌گزاریم.

٣٣ـ ما در این باره هم راهی روشن پیش گرفته‌ایم :
...

٣٤ـ دسته‌ای باید توده را راه برد :
در این كشور نخست باید دسته‌ای باشند كه رشته‌ی كارهای توده را بدست
...

‌صوفیگری
گفتار ششم
چگونه ایرانیان زبون مغولان شدند؟..
(بخش سوم)

ما در ایران گواه تاریخی دیگری به پستی اندیشه‌های مردم و آكندگی مغزهای آنان می‌داریم و آن گلستان سعدی و شعرهای اوست. این شاعر که در زمان مغول زیسته و همه‌ی آن ستمهای دلگداز را دیده و
...