🗂 یک گام دیگری در راه پیشرفت

💎 بخش سوم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

خرده‌هايی که به کيش شيعيگری توان گرفت

دیروز و پریروز داستان گفتگوی ملایان قزوین با کسروی را آوردیم و خوانندگان خرده‌های استوار او را به ادعاهای ملایان دیدند.

از گمراهی بیرون آمدن یک لذت ناستودنی دارد. افزون بر آن ، اینکه مردمان گمراه از حقایق آگاه و از نادانیها و بیدینیها رها گردند یک لذت فزونتری در آدمی پدید می‌آورد.

ولی صد افسوس ، دیده می‌شود بجای آنکه این سخنان ملایان را به تکان وادارد و از اینکه این حقایق ایشان را از تاریک‌اندیشیها رهانیده شادمان گردند ، بجای آنکه خشنود گردند که اکنون میتوانند از منجلاب گمراهی بیرون آیند و وجدان آسوده دارند که دیگر مایه‌ی گمراهی مردمان نخواهند بود ، بجای همه‌ی اینها به کینه‌ها می‌افزایند و تنها پاسخی که دارند اینست : «به ائمه‌ی اطهار و دینمان جسارت کرده».

براستی جای افسوس بسیار دارد. در هر حال آنچه ارج دارد اندیشه‌های پاکنهادان و خردمندانست که خردهاشان کوتاهی نیافته و اینها را خوانده نیک می‌فهمند که خواست نویسنده دشمنی کردن نیست. درمی‌یابند که تنها خواست او بیرون آمدن توده‌ی مردم از درماندگیها و بیخردیهاست.

این گفتگو از گفتار دوم کتاب داوری برداشته شده و عنوانش «خرده‌هایی که به کیش شیعیگری توان گرفت» می‌باشد.

بار دیگر یادآور می‌شویم که نویسنده چنانکه در جاهایی از جمله در دیباچه‌ی کتاب صوفیگری نوشته آرمانش آنست که ایرانیان این کیشهای سراسر زیان و بازمانده‌های دوره‌های بیخردی را که همچون افیونی مردم را از تکان و جنبش و پیشرفت بازداشته است براندازند و بیکبار از زیان آنها رها گردند.

گفتار نخست کتاب داوری که ما نیاوردیم از تاریخچه‌ی شیعیگری سخن میراند. آغاز گفتار دوم چنین است :

((چنانکه ديديم شيعيگري نخست يک کوشش سياسی ميبوده سپس کيشی گرديده. اکنون ميخواهيم از اين کيش به سخن پرداخته خرده‌های بسياری را که به آن توان گرفت ، هر يکی را به کوتاهی ياد کنيم :

نخست : چنانکه گفتيم بنياد شيعيگری بر آن است که خليفه بايستی از سوي خدا برگزيده شود نه از سوی مردم. ما ميپرسيم : «دليل اين سخن چه ميبوده ، کتاب اسلام قرآن ميبود ، آيا کجای قرآن چنين گفته‌ای هست؟!. چگونه تواند بود که چنين چيزي باشد و در قرآن يادی از آن نباشد؟!.

از آنسوي رفتار سران اسلام که پس از مرگ پاکمرد عرب فراهم نشستند و به گفتگو پرداختند و نخست ابوبکر ، و پس از مرگ او عمر ، و پس از مرگ او عثمان ، و پس از کشته شدن او علی را بخلافت برداشتند ، اين رفتار دليل روشنی به بيپائی آن سخن ميباشد.

کسانی که در آن هنگام ناتوانی اسلام پاکدلانه به آن گرويده ، و در راه پيشرفت آن گزندها ديده و جنگها کرده بودند ، چه باور کردنيست که همانكه پاکمرد عرب مُرد همه چيز را کنار گزارند و به دلخواه و هوس يکی را خليفه گردانند؟!.

شيعيان ميگويند : «همگی از دين بازگشتند مگر سه تن»[۱] ولی آيا اين سخن باور کردنيست؟!. چه بوده که همگی از دين بازگردند؟!. گرفتم که ابوبکر و عمر خلافت ميخواستند و به آن هوس از دين رو گردانيده‌اند ، ديگران را چه سودی در ميان ميبوده؟!. اين شيوه‌ی شيعيانست که در راه پيشرفت سخن خود از دروغ بازنايستند.

آنگاه ما نامه‌ی امام علی‌بن‌ابيطالب را که به معاويه نوشته است آورديم. در آنجا ميگويد :

«مردم به من دست دادند بدانسان که به ابوبکر و عمر و عثمان دست داده بودند». به خلافت خود دليل اين را می‌آورد و هيچ نمی‌نويسد : «خدا مرا برگزيده بود» يا «پيغمبر آگاهی داده بود». در آن نامه آشکاره ميگويد : «برگزيدن خليفه مهاجران و انصار راست که هر که را برگزيدند و امام ناميدند خشنودی خدا در آن خواهد بود». نميدانم اين گفته‌ی آن امام کجا و آن سخن شيعيان کجاست؟!.

ملايان دليل آورده ميگويند : «خليفه بايستی گناه نکرده باشد ، دليرترين و داناترين و برترين مردمان باشد ، و چنين کسی جز با برگزيدن خدا نتواند بود». ميگويم : «شما اين را از كجا ميگوييد؟!. اگر اين سخن راست بودی بايستي بنيادگزار اسلام گويد ، نه اينكه شما بدلخواه ببافندگی پردازيد».

از دليلهايی که در اين باره ياد ميکنند ، يکی داستان غدير خم و ديگری داستان کاغذ و خامه خواستن پيغمبر اسلام در دم مرگش می‌باشد)).

[۱] : ارتد الناس الا ثلث

پیدایش امریکا
بخش سوم
گشادن پيزارو پرو را

در اين بخش گفتگو خواهد شد :
از سفرهايي كه كساني از اسپانياييها با آرزوي پيدا كردن پرو كردند و نتيجه نديدند.
از سفر چهارساله‌ي پيزارو و رنجهاي او
از پيدا كردن او پرو را و گشادن آنجا
از جنگهايي كه ميانه‌ي او با بوميان يا با اسپانياييها رفت.
از تاريخچه‌ي خانواده‌ي اينگاها
از تمدن پرو و از برتري آن بتمدن مكزيك
از كيش خورشيدپرستي پروييها و از نيكي باورهاي آنها

✴️پیدایش آمریکا
بخش سوم
✴️ گفتار یکم
(تکه‌ی یکم)
چگونه پيزارو بكشور پرو راه يافت؟
سفرهايي كه به تيرافيرمي مي‌شد ـ پيزارو و آلماكرو و لوكو و شركت آنها ـ سفرهاي پيزارو و آلماكرو و رنجهايي كه ديدند ...

📗 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم ـ بخش هفتم)

اينها در گمراهيهاي كيشي خود پافشارند : روضه ميخوانند ، بزيارت مي‌روند ، مرده‌هاي خود را از گور درآورده با صد رسوايي بقم و نجف مي‌فرستند ... ، و اگر شما باين نادانيهاشان ايراد گرفتيد تا بتوانند با شما مجادله مي‌كنند و ايستادگي نشان ميدهند. ولي هنگامي كه شكست خوردند و بايرادهاي شما پاسخ نتوانستند در آن هنگامست كه يك سنگر پس نشسته ميگويند : «اينها در اصل اسلام نبوده ، و ما تابع اصل اسلاميم». اين شيوه‌ايست كه ما در اين دوازده سال از آنان ديده‌ايم. خواستشان پافشاري بروي كيش خودشانست و عنوان «اصل اسلام» سپري در دست آنهاست.
بارها اين مثل را زده‌ايم كه دين در نزد اينها مانند رخت است كه دو دست از آن دارند : يكي كهنه و چرك‌آلود و ناپاك كه بتن خود مي‌كنند و با آن زندگي بسر مي‌برند ، ديگري تازه و پاكيزه كه در بقچه نگه ميدارند و بميهمانان و بيگانگان نشان ميدهند.
يكي بآنان نمي‌گويد : شما اگر كسي هستيد كه رستگاري از گمراهي بازشناسيد پس آنهمه گمراهيها و نادانيها چيست كه گرفتار مي‌باشيد؟. اگر نيستيد پس چگونه است كه بما دستور ميدهيد. شما در لجنزار گمراهيهاي گوناگون فرورفته بوديد و ما كوشيده‌ايم كه بيرونتان آوريم. ولي شما بروي خود نياورده در همانحال ميخواهيد راهنمايي كنيد و بما دستورهايي دهيد ، و من نمي‌دانم باين كار شما چه نامي دهم.
براي آنكه اين زمينه نيك روشن گردد اين را هم ميگويم : دوازده سال پيش هنگامي كه من كوشش آغاز كردم در گام نخست يكي هم ببازنمودن گوهر اسلام كوشيدم. گفتارها در آنزمينه در پيمان نوشتم. سپس هم كتاب «در پيرامون اسلام» را پديد آوردم. گوهر اسلام چيست؟.. گوهر اسلام خدا را بيگانگي شناختن و با او نيايش داشتن و جز او كسي و چيزي را دست دارنده در كارهاي جهان نشناختن و جز او بكسي سجده نكردن و با خرد زيستن و راستگو و درستكار و نيكوكردار بودنست.
من اينها را نيك بازنمودم ، و اين در نشان دادن بيپايي كيشهاي شيعي و باطني و شيخي و كريمخاني و مانند اينها كه از اسلام جدا گرديده سودمند بود. زيرا ما نشان داديم كه اين كيشها با گوهر اسلام منافيست. ولي در برابر گمراهيهاي ديگر چه سودي از اين توانستي بود؟.. آيا در برابر خراباتيگري و سخنان تند خيام و حافظ نيز از اينها سودي توانستي بود؟. آيا مي‌توانستيم گفت اينها با اسلام منافيست و از چنين سخني نتيجه توانستي بود؟.. آيا در برابر فلسفه‌ی يونان كه در جهان اسلام يكي از گرفتاريهاي بزرگست نشان دادن گوهر اسلام اثري توانستي داشت؟!. مگر فلسفه‌ی يونان شالوده‌ی خود را بروي بنياد اسلام گزارده بود؟!.
اين فلسفه از روزي كه درميان مسلمانان پيدا شد همه دانستند كه با اسلام ناسازگار است. ولي چون براي خود بنيادي داشت و در اسلام چيزي كه بنياد آن را متزلزل گرداند نبود بهمين جهت پايدار ماند. پيشروان اسلام توانستند گروندگان بآن فلسفه را تكفير كنند و گاهي هم كساني را بكشند. ولي نتوانستند از پيشرفت آن جلو گيرند. زيرا نتوانستند بيپايي آن را نشان دهند. سپس هم آن فلسفه چيره درآمد و كار بجايي رسيد كه خود پيشروان اسلام آن را درس مي‌خواندند و با تأويل و تكليف آموزاکهای[=تعلیمات] اسلامي را با آن سازگار مي‌گردانيدند. با اينحال ما از اصل اسلام در برابر اين چه نتيجه چشم توانستيم داشت؟.
از اينها مي‌گذريم : گمراهي بزرگ اينزمان ماديگريست. اين گمراهي ريشه‌دارترين گمراهيست كه جهان بخود ديده. اين را بپاي بت‌پرستي و مانند آنها نتوان برد. اين يك گمراهيست كه دانشمندان و پرفسوران دچار آن بوده‌اند. يك گمراهيست كه شالوده‌اش بروي دانشها گزارده شده.
بزرگترين نتيجه‌ی جنبش و كوشش ما جلوگيري از اين گمراهي بايستي بود. ما بايستي ميانه‌ی دانشها و ماديگري جدايي پديد آوريم. دانشها كه سراپا حقايقست و پيشرفت آنها بسود جهان ميباشد در جاي خود باشد ولي بيپايي ماديگري را روشن گردانيم.
اكنون من از شما ميپرسم : آيا چاره‌ی اين گمراهي با نشان دادن اصل اسلام توانستي بود؟!. مثلاً ما كتابي درباره‌ی روان و خرد نوشته‌ايم و با پيروان فلسفه‌ی مادي كه هيچ يك از آنها را نمي‌پذيرند بگفتگوي دراز پرداخته‌ايم و دليلها آورده‌ايم ـ آيا در آن زمينه مي‌توانستيم آيه‌ی قرآن ياد كنيم يا حديث بياوريم؟!. بگوييد از كجاي قرآن يا حديثها جمله‌اي كه در اين زمينه سودمند باشد توان يافت؟!.
اساساً من نمي‌دانم اين ايراد به چه معنيست؟.. نمي‌دانم آنها از من چه ميخواهند؟. هرچه مي‌انديشم اين را جز يك بهانه‌ی پوچي نمي‌دانم. آنان يا بايستي بسخناني كه ما گفته‌ايم ايرادي پيدا كنند. مثلاً بگويند : «فلان سخن كه در برابر صوفيگري يا شيعيگري يا فلسفه گفته‌ايد راست نيست» ، و يا اگر ايرادي ندارند و همه راستست با خشنودي بپذيرند. وگرنه گفتن اينكه بايستي اصل اسلام را ترويج كند بي‌معنيست.

مرده به عتبات بردن

زیارت بارگاه امام هشتم

توسل به بارگاه «حضرت عباس»

خودزنی «بیاد امام حسین»

بردن مرده به کربلا

🗂 یک گام دیگری در راه پیشرفت

💎 هر سه بخش در یکجا

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🗂جبهه‌ی دوم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

سپس داستانی که با ملایان قزوین رفته ، نوشته شده که ما در دو بخش پریروز و پس پریروز آوردیم. اکنون دنباله‌ی «خرده‌ها‌یی که به کیش شیعیگری توان گرفت » را می‌آوریم :

((دوم : اگر چنين انگاريم که در اسلام بايستی خليفه از سوی خدا برگزيده شود ، در آنحال بايستی اين برگزيده‌ی خدا خود را به مردم نشان دهد و دليلهاي خود را بازگويد و از هر راه بکوشد تا به خلافت رسيده رشته‌ی کارها را بدست گيرد ، و توده‌های مسلمان را راه برد و کشورهای اسلامی را از دشمنان نگهدارد.

خلافت برای اين کارها ميبوده و بی‌اين کارها معنايی نمی‌داشته. اينکه کسی در خانه نشيند و خود را نهانی خليفه خواند و دسته‌ی کمی را به سر خود گرد آورده به آنان هم سپارد که به کسی نگوييد و «تقيه» کنيد ، چيزيست که من نميدانم چه نامی بر روی آن گزارم.

بهرحال اين کار جز پراکندگی به ميان مسلمانان انداختن و از نيروی ايشان کاستن نتيجه‌ای نميداده و نتوانستی داد.

خواهند گفت : «گناه مردم بوده که خليفه‌ی خدا را نمی‌پذيرفتند» ، ميگويم : «خليفه‌ی خدا بايستی بکوشد و خود را به مردم بپذيراند. بايستی با گمراهان آن رفتار را کند که پيغمبر خدا کرده و آنان را به راه آورده بود.

آنگاه خليفه‌ی خدايی که خود را پنهان دارد و گاهی نيز بيکبار انکار کند ، گناه مردم در نپذيرفتن او چه ميبوده است؟!...

شگفتست که از يازده تن امام که بوده‌اند کسی جز امام علی بن ابيطالب خلافت نکرده و کسی جز حسين بن علی به طلب آن نکوشيده.

از بازمانده حسن‌ بن علی کسيست که به خلافت رسيد و آن را نگه نداشت.

علی بن الحسين چندان گوشه‌گير و آسايشخواه و چندان گريزان از اين کار ميبود که چون در سال ۶٣ هجری مردم مدينه به يزيد شوريدند او خود را کنار کشيده از شهر بيرون رفت و به يزيد نامه نوشته از همدستی با مردم بيزاری جُست. سپس چون يزيد مُرد و کسان بسياری در راه خلافت ميکوشيدند ، او نه تنها نکوشيد ، مختار که در کوفه به کوشش برخاسته بود چون فرستاده به نزد وی فرستاد و پَرگ[=اجازه] خواست که مردم را به خلافت او بخوانَد نپذيرفت و مختار ناچار شده مردم را به محمد‌حنفيه خواند.

از محمدالباقر من جز گوشه‌نشينی سراغ نميدارم. جعفرالصادق را گفتم که خلافت را ميخواست ولی به هيچ کوشش در آن کار برنخاسته از ترس جان بيکبار آن را نهان ميداشت.

پسر او موسی الکاظم گذشته از آنکه همچون پدرش آرزوی خلافت را بسيار نهان ميداشت ، دستگير هم شد و بيست و هفت سال در زندان بسر برد.

پسر او علی‌الرضا را مأمون وليعهد گردانيد و با اينحال به خلافت نرسيد.

ديگران جز خانه‌نشينی و خوشگذرانی کاری نداشتند. آيا اينست معنی برگزيده شدن برای خلافت؟!.

سوم : اين گفته‌ها که «خدا ما را از آب و گِل والاتری آفريده» ، يا «خدا جهان را به پاس هستی ما پديد آورده» ، «کارهای شما هر روز به ما نشان داده شود» و مانندهای اينها که در کتابهای شيعی فراوانست ، آيا چه دليلی همراه داشته؟!.

کسی که به چنين سخنانی برمی‌خاسته آيا نبايستی دليل ياد کند؟!. آيا به چنين دعويهايی بيدليل برخاستن راه لافگويی را بروی فريبکاران و هوسبازان باز کردن نميبوده؟!. مثلاً بهاءالله که دعوی خدايی کرده آيا نتوان گفت که مايه‌ی گستاخيش اينگونه سخنان ميبوده؟!.

از آنسوی آيا آن امامان چه جدايی با مردم ميداشته‌اند؟!.. آيا نه آنست که هر يکی همچون ديگران ناخواهان به اين جهان آمده و ناخواهان ميرفته ، و همچون ديگران خورده و خوابيده و بيمار گرديده و آسيب ديده و هيچگونه برتری در ميان نبوده؟!... با اينحال آن گزافه‌ها سرودن چه معنايی داشته؟!...

در جائی که بنيادگزار اسلام با آن جايگاه و با آن برگزيدگيش ، خود را يک تن همچون ديگران ميخوانده ، به بازماندگان او چه ميرسيده که به چنين سخنانی زبان گشايند؟!...

اين سخنان گذشته از آنکه دروغست ، گستاخی با خدا ميبوده.

ما نيک نميدانيم اين سخنان کدام يکی از خود آنان سرزده و کدام يکی را پيروان ساخته و به ايشان بسته‌اند ، بهرحال چنين دعويهايی را جز بيدينی و خداناشناسی نتوانيم شمرد.

ما يکی از هوده‌هايی که از دين ميخواهيم آنست که مردمان معنی جهان و زندگانی را نيک شناخته بدانند که خدا همگی را يکسان آفريده و تنها در سايه‌ی نيکوکاريست که يکی را به ديگران برتری تواند بود.

يکی از هوده‌هايی که ميخواهيم آنست که کسی به چنين لافهای ناسزا نتواند برخاست و مردمان به چنان گزافه‌هايی نتوانند گرويد.

به اينگونه لافهايی برخاستن و يا آنها را پذيرفتن جز بيدينی نتواند بود)).

‌✴️پیدایش آمریکا
بخش سوم
✴️ گفتار یکم
(تکه‌ی دوم)
چگونه پيزارو بكشور پرو راه يافت؟
پيزارو از اين پيشامد دلتنگ شد. ولي چون چاره نداشت با آندسته‌ي كم جايي را در كنار دريا برگزيده چشم براه رسيدن خواربار و كمك از پاناما نشست. آلماكرو و لوكو آسوده نمي‌نشستند ولي كاري از پيش نمي‌رفت. پيزارو پنج ماه در آن جاي بدآب‌وهوا درميان وحشيان ماند. مردم در پاناما بزبان آمدند و بدگوييها از حكمران و رفتار او كردند. حكمران ناچار شد يك كشتي بفرستد كه رفته پيزارو را نااميد گرداند ، و چون دلش پر از كينه‌ي او بود بفرمانده كشتي دستور داد كسي را از پيزارو و همراهانش را بكشتي خود نپذيرد و بآنها ارجي نگزارد.
پيزارو از چشم‌براهي بستوه آمده آماده‌ي سفر شده بود كه اين كشتي باو رسيد ، و از بس زيرك و كاردان بود كاركنان آن كشتي را رام خود گردانيد كه برخلاف دستوري كه از حكمران پاناما داشتند با پيزارو همراه گرديده آماده‌ي سفر شدند ، و همه باهم رو بجنوب شرقي آورده بدريانوردي پرداختند.
اينبار دچار سختي نگرديده پس از بيست روز كشتيراني بكناره‌هاي پرو رسيدند. نخست چند ديهي ديده پس از گذشتن از آنها بشهر تومبز رسيدند.

📗 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم ـ بخش هشتم)

شنيدنيست ما بكارهايي باين بزرگي برخاسته‌ايم كه با ده دوازده رشته گمراهيها و نادانيها مي‌جنگيم و بجهانيان راه زندگي مي‌آموزيم ، بكاري باين بزرگي برخاسته‌ايم كه اگر ملايان و كشيشان همه گرد آمدندي و نيروهاي خود را رويهم ريختندي چنين كاري نتوانستندي ـ در برابر چنين كاري كساني زبان باز مي‌كنند و ميگويند : «بايستي اصل اسلام را ترويج كند.»
از همه‌ی اينها مي‌گذريم : آنها از كجا ميدانند كه اين بنيادي كه ما گزارده‌ايم گوهر اسلام نيست؟!. آنها چه ميدانند گوهر اسلام چيست؟!. من بارها روشن گردانيده‌ام كه بنياد همه‌ی دينها يكيست. ما همان چيزها را ميخواهيم كه اسلام خواسته است. بارها گفته‌ام : ما با اين كوششهاي خود اسلام را زنده ميگردانيم.
در پايان سخن بار ديگر مي‌گويم : اگر آنها كسانيند كه چيزي بفهمند و كاري از دستشان برآيد چرا خودشان بكوشش برنخاسته بودند؟!.. چرا اين گمراهيها را مي‌ديدند و آوازي درنمي‌آوردند؟!. و اگر چيزي را نمي‌فهمند و كاري از دستشان برنمي‌آيد بسيار بيجاست كه بما دستور دهند.
الف ـ من ايراد آنها را شنيده بودم بشما نقل كردم. ولي با اين توضيحات مي‌بينم ايرادشان بسيار بيپا بوده. مخصوصاً اين نكته بسيار مهم است كه بر فرض آنكه كسي اصل اسلام را عنوان كند باز يكدسته مخالفت خواهند كرد و اختلاف خواهند انداخت.
د ـ اساس مطلب همينست كه يكدسته در جستجوي حقايق باشند يا غرضهاي پست خود را دنبال كنند. آنان كه در جستجوي حقايق نيستند ما از هر راهي كه درآييم آنها ايستادگي نشان خواهند داد و دشمني و كارشكني خواهند نمود. براي شما مثلي ياد كنم :
من در آغاز جواني هيئت بطلميوسي خوانده بودم. چنانكه ميدانيد از روي آن هيئت زمين مركز جهانست و ماه و آفتاب و ستارگان همه بگرد آن مي‌چرخند. من اينها را درس خوانده فراگرفته بودم. در همان حال چون مي‌شنيدم اروپاييها هيئت ديگري دارند كه بيكبار جداست در آرزو بودم كه چيزي هم از آن بفهمم. كتابي بدست آورده بخوانم ، يا از كسي كه از آن آگاهست بپرسم. مدتها در اين آرزو بودم تا روزي نسخه‌اي از كتاب هيئت فلاماريون (كه طالبوف آن را از روسي بفارسي ترجمه كرده و بارها بچاپ رسيده) بدستم افتاد. با دلخوشي آن را گرفته و بخانه آوردم و بخواندن پرداختم. از بس شوق داشتم بي‌آموزگار آن را درس خواندم. مطالب آن از هرباره مخالف فراگرفته‌هاي من بود. ولي چون دليل داشت هر كدام را كه ميخواندم با لذت بسيار مي‌پذيرفتم. درست بياد دارم هنگامي كه بموضوع زمين رسيدم و چنين خواندم كه زمين بگرد خورشيد مي‌چرخد ، اين گذشته از آنكه مخالف هيئت بطلميوسيست با محسوسات من هم مخالف بود. ما با ديده مي‌بينيم كه زمين ايستاده است و آن خورشيد است كه هر روز از يكسو بيرون مي‌آيد و در سوي ديگر فرومي‌رود ، پس چگونه ميتوان پذيرفت كه زمين بگرد خورشيد مي‌چرخد؟ سخت در شگفت شدم ، و آنچه نوشته بود چند بار با دقت خواندم و چون سخنش از روي دليلهاي استوار بود پذيرفتم و چنان مرا خوشحال گردانيد كه برخاستم و در اتاق چند بار اينسو و آنسو رفتم. افسوس ميخوردم كه چرا اين را زودتر از اين ندانسته بودم.
اين حال من بود كه در جستجوي حقايق بودم. از آنسو بودند كساني كه همانكه مي‌شنيدند كه فرنگيها گفته‌اند زمين ميچرخد بي‌آنكه بفهمند دليلشان چيست بدشمني برميخاستند و همان را عنوان كرده باين و آن بد مي‌گفتند. در تبريز حاج ملاعلي نام واعظي بود. اين همانكه ببالاي منبر مي‌رفت مي‌گفت : «يك دسته لامذهب پيدا شده‌اند مي‌گويند زمين گرد است ، زمين بدور خورشيد مي‌چرخد ...» اينها را كالاي تازه‌اي براي خود گردانيده بود.