پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
📗 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم ـ بخش نهم)

يك داستان ديگر بگويم : در همان سالها روزي در تبريز در خانه نشسته بودم و باز كتابي در هيئت اروپايي با زبان عربي در دستم بود. يك بار دو تن ملا از در كوچه درآمدند. يكي آقا شيخ حسين استاد فقه و اصول من و ديگري حسن‌آقا خاله‌اُغلي از پيشنمازان بنام تبريز بود. من كتاب را همانطور كه باز بود روي تاقچه گزارده به پيشواز آنها شتافتم و بجلوشان افتاده باتاق آوردم. چون كتاب را ديدند گفتند : «چه ميخوانديد؟.. اين كتاب در چيست؟». گفتم : اين در علم هيئت است. گفتند : «هيئت فرنگي؟». گفتم : آري هيئت فرنگي. آقا شيخ حسين كمي ديده‌اش باز بود و سخني نگفت ، ولي خاله‌اُغلي موضوع را دنبال کرده گفت : «آخر اين فرنگيها ، اين لامذهبها چه مي‌گويند؟..». گفتم : در علم هيئت يا در اين كتاب چيزي درباره‌ی مذهب نيست. گفت : «در همينجا كه باز است چه ميگويد؟». گفتم : اينجا از ستاره‌ی مشتري گفتگو ميكند. مي‌گويد : آن چهار ماه دارد كه هر يكي برنگ ديگريست. موضوع را برايش شرح دادم. گفت : «اينها دليلش چيست؟..» گفتم : اينها دليلش ديدنست. با تلسكوپ ماههاي چهارگانه‌ی مشتري را مي‌بينند و بديگران هم نشان ميدهند. گفت : «په! من مي‌گويم شما در درون آن تلسكوپ تقلب كرده‌ايد ..» من ديگر سخني نگفتم. آقا شيخ حسين هم مطلب ديگري بميان آورده موضوع را تغيير داد.
اينها را براي مثل گفتم. در همه چيز چنينست. فرقست ميان آن كه كسي در جستجوي حقايق باشد با آن كه بخواهد در روي نادانيهاي خود پافشاري نشان دهد. فرقست ميانه‌ی آن كه كسي دلش بحال بدبختي اين توده‌ی گمراه بسوزد با آن كه جز درپي خودفروشي1 و سودجويي و دكانداري نباشد. اين كساني كه امروز با ما دشمني نشان ميدهند و كارشكني مي‌نمايند خودفروشان و سودجويانند كه ما از هر راه كه مي‌آمديم چون با سود آنها سازگار نبود بهانه جسته دشمني مي‌نمودند. ولي اين كسان ريشه ندارند و با اين تكاني كه ما پديد آورده‌ايم بزودي همه‌ی آنها از ميان خواهند رفت.
ب ـ من هم مطالبي دارم مي‌خواستم پرسشهاي آقاي «الف» تمام شود. اگر خسته نشده‌ايد من هم پرسشي كنم.
د ـ خسته نشده‌ام.
ب ـ پرسش من در زمينه‌ی ديگريست. من چند سال در اروپا بودم و در رشته‌هاي علوم طبيعي تحصيلات كرده‌ام. خود شما ميدانيد كه اين علوم را كه ما ميخوانيم حقايقي را بما نشان ميدهد كه با اديان منافيست. از جمله من مي‌خواهم موضوع وحي را از شما تحقيق كنم. اين موضوع با آن برداشتي كه علوم دارند چه سازش دارد؟.
د ـ پيش از آنكه درباره‌ی وحي بشما پاسخ دهم بايد چند سخني درباره‌ی دين برانم. يكي از سختيهاي ما امروز اينست كه ما در نوشته‌هاي خود برخي واژه‌ها بكار مي‌بريم كه ما بمعني ديگر گرفته‌ايم و مردم آنها را بمعني ديگري مي‌فهمند. مثلاً يكي از آن واژه‌ها دينست ، ديگري وحي است.
درباره‌ی دين معنايي كه ديگران گفته‌اند بيگفتگوست كه با دانشها ناسازگار است. ولي چنانكه در ميان گفتگو با آقاي «الف» ديديد ما آن را معني كرده مي‌گوييم : دين شناختن جهان و زندگاني و زيستن از روي خرد است.
در اينجا در اين زمينه با شما سخن نمي‌رانم. شما اگر كتابهاي ما (از جمله «ورجاوند بنياد») را بخوانيد خواهيد ديد دين به چه معنيست.
نكته‌اي را که ميخواهم در اينجا با شما بگفتگو گزارم آنست كه ما ميگوييم دين زبان سپهر[=طبیعت] است. معني اين جمله آنست كه دين آن حقايقيست كه از خود اينجهان بدست مي‌آيد ، از خود اينجهان فهميده مي‌شود.
در اينباره مي‌توانم از دانشهايي كه شما خوانده‌ايد مثل بياورم. آن دانشها از خود اينجهان بدست آمده. مثلاً گاليله و كوپرنيكوس و نيوتون و ديگران كه از چگونگي زمين و خورشيد سخن رانده‌اند گفته‌هاي آنها حقايق بسيار ارجداريست. ولي آن حقايق از كجا بدست آمده؟.. آيا نه از خود اينجهان گرفته شده؟. ما اكنون در اينجا سخن از گردش زمين بگرد خورشيد رانديم. آيا آن را از كجا فهميده‌اند؟.. آيا نه آنست كه دانشمنداني هوش گمارده آن را از روي دليلهايي از خود اينجهان دريافته‌اند؟!.
دين نيز همين حال را دارد. دين (در معني والايَش) آميغهاييست[=حقایقیست] كه از خود اينجهان بدست مي‌آيد كه بدستياري انديشه و خرد فهميده مي‌شود. يك بنيادگزار دين آنچه مي‌گويد از خود اينجهان گرفته ، دليلهايش هم از خود اينجهانست. اينست معني آنچه ميگوييم : «دين زبان سپهر (طبيعت) است.»

پابرگی 1 : خودفروشي ، خودنمايي فزون و چشمگيرست. خودفروش كاري را كه يك فروشنده براي تبليغ كالايش ميكند او درباره‌ی خود ميكند. اين واژه را اين روزها گاهي به غلط براي معنايي كه واژه‌ی «تن‌فروشي» براي آن مناسب است بكار مي‌برند. ـ و
گالیلئو گالیله‌ای (گالیله)

(چون از راست یا پنداری بودن پیکره‌ی نیکلا کوپرنیکوس بیگمان نبودیم نیاوردیم)
اسحاق نیوتن
bãyad jang rã bã badihã kard.pdf
91 KB
🗂باید جنگ را با بدیها کرد

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)
ما آشکاره می‌بينيم امامان هيچ يکی از آن ستايشها را که گفته شده نميداشته‌اند. اگر امام علی‌بن‌ابيطالب را به کنارگزاريم ، بازمانده مردانی بوده‌اند همچون ديگران. مثلاً همان جعفربن‌محمد پسرش اسماعيل را به جانشينی خود برگزيد. ولی اسماعيل پيش از خود او مُرد. آيا چه دليلی بهتر از اينکه آينده را نميدانسته است. آری در اين باره داستانی هست ، و آن اينکه در کتابهاشان مينويسند : «چون اسماعيل مُرد پدرش چنين گفت : «خدا از گُزير[=تصمیم] خود درباره‌ی اسماعيل بازگشت».[۴] ولی همين داستان درخورِ گفتگوست. اين سخن معنايش آنست که خدا که اسماعيل را به جانشينی از پدرش برگزيده بود پشيمان گرديده و آن را زودتر از جهان برده. آيا چنين سخنی درباره‌ی خدا گستاخی نيست؟!. آيا اين نشان خداناشناسی گوينده‌اش نمی‌باشد؟!...

خوانندگان ميدانند که ما درباره‌ی برانگيخته (يا بگفته‌ی اينان : پيغمبر) به چه سخنانی برخاسته ، چگونه اين زمينه را روشن گردانيده‌ايم. در زمانی که دانشها تکان سختی به جهان داده و پيروان ماديگری که انبوه دانشمندانند ، نه تنها به برانگيختگان ، به خدا نيز باوری نميدارند ما روشن گردانيده‌ايم که برانگيختگی با دانشها ناسازگار نيست ، بلکه خود رازی از رازهای سپهر [=طبیعت] است.

همچنان خوانندگان ميدانند که ما برای بنيادگزار اسلام چه جايگاهی باز کرده و به آن پاکمرد چه پاسی ميگزاريم.

ولی اينکه درپی او يک دسته امامانی بوده‌اند و اينان نيز نيروهای خدايی داشته برگزيدگان خدا می‌بوده‌اند ، بيکبار بيدليل است و درخورِ پذيرفتن نميباشد.

اينکه ما بنيادگزار اسلام را به برانگيختگی ستوده به رخ جهانيان ميکشيم زورگويی نيست. بلکه دليلها برايش می‌آوريم : به هنگامی که جهانيان گمراه ميبوده‌اند ، آن پاکمرد برخاسته و با بت‌پرستی و ديگر نادانيها به نبرد پرداخته ، خردها را به تکان آورده ، يک شاهراهی برای زندگانی باز کرده در سايه‌ی اين کارهاست که ما او را برانگيخته‌ی خدا دانسته به روي جهانيانش ميکشيم.

اما درباره‌ی آن امامان :

نخست ـ بايد پرسيد : پس از پيغمبر به آنان چه نيازی ميبوده؟! مگر پيغمبر کار خود را ناانجام گزارده بوده که اينان به انجام رسانند؟!.

دوم ـ کارهايی که از آنان سرزده کدامست که ما آنها را به روی جهانيان کشيم؟!. کدام گمراهی را از پيش برداشته‌اند؟!. کدام تکانی را پديد آورده‌اند؟!.. کدام برگزيدگی يا برتری را از خود نشان داده‌اند؟!.

آری محمدبن‌علی و جعفربن‌محمد ، پدر و پسر در «فقه» دانشی داشته‌اند ولی آن دانش در مالک و ابوحنيفه و شافعی و احمدبن‌حنبل نيز بوده است.

[۱] : در قرآن در دو جا گفته شده : «لا اعلم الغيب». در جای ديگری گفته شده : «لو كنت اعلم الغيب لاستكثرت من الخير و ما مسنی السوء».

[۲] : در قرآن در يكجا چند نتوانستنی ميخواهند : «و قالوا لن نؤمن لك حتی تفجر لنا من الارض ينبوعا اوتكون لك جنات من نخيل و اعناب فتفجر الانهار خلالها تفجيرا اويكون لك بيت من زخرف او ترقی فی السماء و لن نؤمن لرقيك حتی تنزل علينا كتابا نقرأه او تسقط السماء كما زعمت علينا كسفا او تأتی بالله و الملائكه قبيلا ....» (ميگفتند يا از زمين چشمه‌ای بشكاف و يا باغی پديد آور كه خرماستان و انگورستان باشد و چشمه‌ها از ميان آن بگذرد ، يا ترا خانه‌ای از زر باشد ، يا به آسمان بالا برو ، يا كتابی نوشته از آسمان فرود آور ، يا آسمان را بسر ما بريز ، يا خدا و فرشتگان را بجلو ما بياور).

در پاسخشان ميگويد :

«سبحانك هل كنت الا بشرا رسولا» (آيا من جز يك تن آدمی‌ام كه خدا بسوی شما فرستاده). در جای ديگری ميگويد : «و ما منعنا ان نرسل بالايات الا ان كذب بها الاولون» (از اينرو نتوانستنی نميفرستيم كه در گذشتگان فرستاديم و دروغش دانستند). در جای ديگری ميگويد : «و قالوا لولا انزل عليه آيات من ربه قل انما الايات عندالله و انما انا نذير مبين» (گفتند پس چرا نشانی (نتوانستنی) باو داده نمیشود بگو نشانه‌ها در نزد خداست و من جز يك ترساننده نميباشم).

[۳] : اين حديثها از كتابهای ارجدار از كافی و علل الشرايع آورده شده.

[۴] : بدا الله فی امر اسماعيل

(کتاب داوری ساتهای ۲۳ تا ۲۵ از ۱۳۲)
فریبکاری ملایان و شوم بودن این تیره از آنجا دانسته می‌شود که هیچکدام از آنها مردم را از وحشیگریهایی همچون قمه‌زنی بازنمی‌دارند. یکی از آنان دورویی بیشتر گردانیده و گفته : «در این مقطع صلاح نمی‌باشد».
ولی از آنسو یکی دیگر از آنها پرده را بیکبار کنار زده و قمه‌زنی را کاری مستحب خوانده.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
قمه‌زدن مستحب است بلکه ثوابی هم برآن مترتب می‌باشد. ـ علم‌الهدا
ای بینوا ، که در این سال خردی ، از روی تقلید به راه نادانی و بیخردی افتاده‌ای. ای بینوا !
گمان دارید ثواب میکنید؟! اگر بدانید خدا چه بیزار است از این بیخردیها و وحشیگریهای شما. اگر بدانید!
‌✴️پیدایش آمریکا
بخش سوم
✴️ گفتار دوم
(تکه‌ی دوم)
آنچه از تاريخچه‌ي خانواده اينگاها دانسته شده
پس از مرگ آنها جانشينانشان بكشورگشايي مي‌پردازند و هر يكي در زمان خود بتيره‌هايي دست يافته آنها را متمدن مي‌گرداند. بدينسان در آن بخش آمريكا رواج تمدن روزبروز بيشتر مي‌گردد. اينگاها با مردم با نيكخواهي و مهرباني راه مي‌رفته‌اند. قانونهاي بسيار نيكخواهانه مي‌گزارده‌اند. خورشيدپرستي را بهترين كيش شناخته مردم را بآن وامي‌داشته‌اند. در همه‌ي شهرها پرستشگاههاي باشكوه بنام خورشيد مي‌ساخته‌اند. بتيره‌هايي كه دست مي‌يافته‌اند از بت‌پرستي بيرون آورده ، براي آنكه نشان دهند خورشيد يگانه خداييست كه كسي تواناي آسيب رسانيدن بآن نيست ، بتهای آنها را با خود آورده در پشت‌بامهای پرستشگاه خورشيد جا مي‌دادند. در كيش اينها از قرباني و مانند آن كه در مكزيك ديديم نشاني نبود. با اينحال از پندارهاي زيانمند بيكبار پاك نبودند چنانكه خواهيم ديد.
📗 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم ـ بخش دهم)

براي روشني سخن مثل ميزنم : يكروز گمراهي جهان بت‌پرستي بود. بت‌پرستي چيست؟. در ايران بيشتر مردم معني بت‌پرستي را هم ندانسته‌اند.
بت‌پرستي آن بود كه كساني كارهاي اينجهان را از يك سرچشمه ندانسته آنها را بهم بسته نشناخته دستهاي بسياري را در گردش اينجهان كارگر مي‌شماردند. مثلاً باران كه مي‌بارد و سنبل را مي‌روياند و تگرگ مي‌بارد و آن سنبل را مي‌كوبد ، اين دو كار را بضد هم شناخته هر يكي را از سرچشمه‌ی ديگري مي‌شماردند و براي هر كدام از باران و تگرگ ، خداي جدايي مي‌پنداشتند.
اينبود خدايان بسياري از پندار خود پديد آورده براي هر يكي پرستشگاهها برپا ساخته خود را گرفتار آنها گردانيده بودند. ايرانيان باستان خدايان بسياري از مهر و ناهيد و شهريور و مانند اينها از پندار خود پديد آورده هر روز به پرستش يكي از آنها مي‌پرداختند.
در برابر اينهاست كه زردشت سري برافراشت و با گمراهي آنها بنبرد برخاسته چنين گفت : اينجهان يك دستگاه بيش نيست. آن باران كه سنبل را مي‌روياند با آن تگرگ كه سنبل را كوفته تباه مي‌گرداند هر دو از يك دستگاهست ، خدا هم يكيست ، آهورامزداست ، و آن هم از اينجهان بيرونست (در آسمانهاست).
اين گفته‌هاي آن پاكمرد همه راست بود و با همين سخنان ، او بنياد ديني گزاشت. اكنون ميخواهيم ببينیم شَت زردشت اين حقايق را از كجا فراگرفته بود؟. بيگفتگوست كه از خود اينجهان ، از خود اينجهان فراگرفته بود. يك‌دستگاه بودن جهان حقيقتيست كه امروز بيچون و چرا گرديده و دانشها آن را هرچه روشنتر ساخته‌اند. آن پاكمرد اين حقيقت را چند هزار سال پيش دريافته بود و بمردم مي‌گفت. همين حال را داشت ديگر سخنان او.
چنانكه گفتيم امروز گمراهي بزرگ جهان ماديگريست. ما در برابر آن ايستاده سخناني ميگوييم. مثلاً ميگوييم : آدمي ماننده‌ی چهارپايان و درندگان نيست. آدمي را بپاي جانوران نتوان برد. مي‌گوييم : آدمي گذشته از سرشت جانوري داراي گوهري بنام روانست و اين گوهر او را از جانوران جدا ميگرداند. ميگوييم : آدمي همچون جانوران نيست كه ناچار باشد در زندگاني نبرد و كشاكش كند. بلكه ميتواند بجاي نبرد با همجنسان خود همدستي نمايد. مي‌گوييم : آدمي برگزيده‌ی آفريدگانست. خدا اين زمين را بدست آدميان سپارده كه بيارايند و بپيرايند و آبادش گردانند. اينها حقايق بسيار ارجداريست كه ما در برابر پيروان فلسفه‌ی مادي ميگوييم و با دليل روشن ميگردانيم. ولي ما اين حقايق را از كجا بدست آورده‌ايم؟.. بيگفتگوست كه از خود آدمي و از كارهايش ، و بدستياري فهم و خرد دريافته‌ايم.
بسخن دامنه ندهم. اينست دين و اينست سرچشمه‌ی آموزاكهاي آن ، اكنون جاي پرسشست كه اينها كجايش با دانشها ناسازگار است؟.. اينها نه تنها با دانشها ناسازگار نيست ، خود يكرشته از دانشهاست.
ب ـ بسيار خشنود شدم كه اين توضيحات را از شما شنيدم. اينها با دانشها ناسازگار نيست. ولي گفتگو در آنست كه اين معني را بدين شما داده‌ايد. اينها سخنان تازه‌ايست كه ما از شما مي‌شنويم و ايرادي هم نداريم ولي آيا همه‌ی دينها چنين بوده؟... مثلاً دين مسيحي با اين تفسيري كه شما مي‌كنيد درست خواهد درآمد؟!.
د ـ باين پرسش نيز پاسخي هست ، ولي من فرصت گفتن ندارم. اكنون ما سخن از كارهاي خودمان مي‌رانيم و شما هم بآن ايرادي نداريد. پس برويم بسر وحي كه شما پرسيديد.
وحي را درميان مسلمانان باين معني گرفته‌اند كه بيِك پيغمبري فرشته از آسمان بيايد و از سوي خدا دستورها آورد و پيامها رساند. آن فرشته را نيز جبرئيل ناميده گفته‌اند كه گاهي هم بصورت دِحيه‌ی كلبي مي‌آمد. با پيغمبر مي‌نشست ، گفتگو ميكرد. بلكه گفته‌اند هر زمان كه مي‌آمد از ميوه‌هاي بهشت ـ از سيب و انار و مانند آنها ـ براي نوه‌هاي پيغمبر مي‌آورد. روضه‌خوانها يك گام هم بالاتر گزارده‌اند و گفته‌اند : پرهاي او كه گاهي ميريخت دختر پيغمبر گرد آورده بالشي براي پسرهاي خود درست ميكرد. گفته‌اند : گاهي كه مي‌آمد در كارهاي خانه بدختر پيغمبر ياوري ميكرد. حسين كه در گهواره بود گهواره‌ی او را تكان داده و آواز راه انداخته لالايي براي او ميخواند : «ان في الجنة نهرا من لبن ..» ولي همه‌ی اينها پندارهاي عاميانه است. اينها نمونه‌هايي از نافهميهاي آخوندهاست.
«وحي» در زبان عربي آن چيزيست كه بدريافت كسي انداخته شود. مثلاً در قرآن گفته شده : «وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا». معنايش آنكه خدا بدريافت زنبور عسل انداخت (غريزه‌اي درو نهاد) كه در كوهها خانه گيرد. هيچگاه خدا بنزد زنبور عسل جبرئيل نفرستاده و پيامي باو نداده.
dar pirãmune jãn o ravãn 1.pdf
106.2 KB
🗂 در پیرامون جان و روان

💎 بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)
خرده‌ها‌یی که به کیش شیعیگری توان گرفت

پنجم : شيعيان آن امامان را گرداننده‌ی جهان می‌شمارند. «چهارده معصوم» همه کاره‌ی دستگاه خدايند و در گردانيدن جهان ياوران او ميباشند.

از خود آن امامان سخنانی در اين زمينه ، در کتابها آورده شده که اگرچه نتوان دانست کدامها گفته‌ی ايشان است و کدامها را ديگران افزوده‌اند ، ولی رويهم رفته پيداست که سرچشمه از خودشان بوده.

هرچه هست باور انبوه شيعيان به همينست و در سختيها به آنان رو می‌آورند و گشايش کار ميخواهند. امامان بمانند ، که خويشاوندان آنان را از «حضرت عباس» و «جناب‌ علي‌اکبر» و «زينب» و «ام کلثوم» و «سکينه» و ديگران ـ دست‌اندرکارهاي جهان و ياوران خدا ميپندارند. بلکه در انديشه‌ی شيعيان هر گنبدی گره از کار تواند گشاد ، و هر سقاخانه‌ای «مراد» تواند داد.

اين همه گنبدها که از بزرگ و کوچک برپاست جز برای اين کار نيست. روند و در بَرِ آنها ايستند و گشايش کار خواهند ، آهن‌پاره‌ها را با دست گيرند و تکان دهند و نيازمنديهای خود را از آنها طلبند.

اين سخنان در همه جا بر سر زبانهاست : «توسل به ائمه کن» ، «دست به دامن امام حسين بزن» ، «اگر نجات می‌خواهی در اين در است».

اکنون در تهران بيش از چند هزار گداست ، و اينان کوچه‌ها را ميگردند و در جلو‌ درها ميايستند و پياپی به زبان می‌آورند : «حضرت عباس دردت دوا کند» ، «امام حسين ذليلت نکند» ، «امام بيمار به بستر بيماری نيندازدت» ، «امام غريب قرضهايت ادا کند» ، و مردم به پاس همين گفته‌ها نان و پول به ايشان ميدهند.

پارسال در تهران مرد پاشکسته‌ی لَنگی شال سبز بر سر بسته گدايی ميکرد و همه‌ی دعاهايش از امامزاده داوود ميبود : «امامزاده‌ داوود مرادت دهد ، امامزاده داوود قرضت ادا کند ...».

در چند فرسنگی تهران در يک ديه [همچون پیه = روستا] ناپاکیزه‌ای گنبدی بنام امامزاده داوود هست که همه ساله تابستان تهرانيان رو به آنجا آورند و گوسفندها کُشند و «مرادها» خواهند.

به تازگی که در تهران نمايندگان براي مجلس برگزيده می‌شد ، يک مرد فريبکاری نوشته‌ای چاپ کرده و پراکنده بود که چون به نمايندگی برگزيده شود از ماهانه‌های خود راه امامزاده داوود را شوسه خواهد گردانيد.

اکنون ميبايد پرسيد : آيا مردمی با اين باورها گمراه نيستند؟!... چه گمراهی بالاتر از اين که مردگان هيچکاره را همکار خدا شناسند؟!... ميبايد پرسيد : «چه دليلی هست که امامانتان ياوران خدايند؟!. شما خدا را چه دانسته‌ايد که نيازمند ياورش می‌شماريد؟!...

اکنون اگر از ملايان بپرسيم نخست خواهند گفت : «آری آنان امام ميبودند ، خدا ايشان را از «نور» آفريده بود.

سپس که ايراد گيريم و دليل خواهيم و درمانند ، اينبار چنين خواهند گفت : «اينها عقيده‌ی عوام است».

اين شيوه‌‌ی ايشان است که نخست درباره‌ی گمراهيهای خود به گفتگو درآيند و به چَخِش [=مجادله] پردازند و چون درماندند بيکبار بازگشته گناه را به گردن «عوام» اندازند.

ولی ما ميدانيم که اين باورها از کتابها سرچشمه گرفته ، بلکه چنانکه گفتم «حديثها» در اين باره هست.

بهرحال راهنمای «عوام» ملايانند و اين باورهای بيدينانه را آنان ياد داده‌اند و اکنون هم ميدهند.

همين امروز اگر کسی بيمار باشد و نزد ملايی نام پزشک بَرد درزمان
[= بیدرنگ] خواهد گفت : «طبيب چيست؟!. شفای خود را از ائمه‌ی طاهرين بخواه».