✴️سخنرانی کسروی در انجمن ادبی ـ بخش شانزدهم ـ 1

چند یادآوری
1ـ یکی از جلوگیرهای پیشرفت در کشور ما اندیشه‌های پراکنده‌ایست که از دیرباز رویهم انباشته شده و شوره‌زاری پدید آورده که چون کسی پای در آن نهد تا سر بمیان آن فرورود ، مغزش آشفته شود و زندگیش تباه گردد. این شوره‌زار غیرت بربادده را شاعران پدید آورده‌اند زیرا آنان همه‌ی بدآموزیها را لباس شعر پوشانده و در دیوانها انباشته وسیله بدست بدخواهان ایران داده‌اند تا با رواج آنها ، مردم را بسستی و بیحالی ، بناامیدی و پراکندگی[=تفرق] ، بکشاکش و آشفتگی وادارند. اگر بگوییم ادبیات در ایران از رویه‌ی خود بیرون رفته و جنبه‌ی سیاسی بخود گرفته ، دروغ نگفته‌ایم وگرنه چرا باید کسانی آنهمه پافشاری کنند تا بدآموزیهای شاعران از هَنایش[=تأثیر] نیفتد؟ چرا باید بافته‌ها و پرداخته‌های سعدی و حافظ و مولوی و خیام و دیگران را که جز سرسام و آشفته‌مغزی هوده‌ای[نتیجه] ندارد ، هر روز از رادیو بخورد مردم دهند؟ چرا باید در اینزمان که مردمِ همه‌ی کشورها میکوشند تا سرزمین خود را هرچه آبادتر سازند و فرزندان را بنگهداری آن برانگیزند ، نغمه سر دهند که :
این وطن مصر و عراق و شام نیست این وطن آنجاست کو را نام نیست
و صدها چراهای دیگر که بدخواهان نه میخواهند پاسخ دهند و نه توانند داد.
شادروان کسروی نمی‌توانست در برابر این گمراهیها خاموش باشد. او جز این سخنرانی هر زمان پایش می‌افتاد بگمراهی شاعران پرداخته از بدآموزیهای آنان سخن میراند و با روشن ساختن آمیغها ریشه‌ی آنها را میکند. برای این خواست کتابهای «[در] پیرامون ادبیات» و «حافظ چه میگوید؟» و «دادگاه» را نوشت و در راه نبرد با بدآموزیهای سعدی و حافظ زیانها دید تا آنجا که از استادی دانشگاه که بحق برازنده‌ی او بود محروم گردید. لیکن هیچکدام از آنها نتوانست وی را از پیروی آمیغها[=حقایق] بازدارد. راهنما خواست خود را در کتاب «دادگاه» با اشاره بکمپانی خیانت ، چنین بازمی‌نماید :
«... ما میخواهیم گمراهیها و بدآموزیهای زهرآلود را که از سعدی و حافظ و مولوی و دیگران بیادگار مانده و شماها (کمپانی خیانت) در راه افزودن رواج آنها صد پافشاری نشان داده‌اید از ریشه براندازیم و بجای آنها کتابهایی را که بجوانان درس غیرت و گردنفرازی و میهن‌پرستی دهد روان گردانیم.
ما میخواهیم نورسان را از این فرهنگ مغزفرسا که بدخواهان این کشور بنیاد گزارده‌اند از میان برداشته بجای آن فرهنگ را بمعنی راستش بنیاد گزاریم ...»1
و همه‌ی کوششهای کسروی برای رسیدن باین خواست بود و همانگونه که میدانید جان بر سر این خواست گزاشت.
2ـ دشمنان کسروی چنین پراکنده بودند که او با «نفس شعر» مخالف است. این سخن [ﻫﻤ]چون بسیاری از سخنان دیگرشان دروغ بود. راهنما [کسروی] در اینباره می‌نویسد :
«... نخست می‌باید بگویم : ما را دشمن شعر شناسانیده‌اند ولی این دروغست. ما دشمن شعر نیستیم ما نمی‌گوییم شعر نباشد. چنین سخنی را در هیچ‌جا نگفته‌ایم ... ما میگوییم : شعر سخنست ، سخن آراسته ، سخن باید از روی نیاز باشد ...»2
چنانکه می‌بینید او با «نفس شعر» مخالف نیست او با پراکنده‌گویی مخالف است و این هم بجاست. شاعران ایران چه در زمانهای گذشته و چه در زمانهای نزدیک دربند نیاز نبوده و تنها بقافیه‌پردازی بسنده کرده‌اند و مشتی سخنان پوچ را بهم آمیخته هوس خود را خاموش گردانیده‌اند اینست نمی‌توان دربند بودن آنها بود و باید همه را دور انداخت.

پابرگیها :
ـ «دادگاه» سات 30 چاپ یکم. برای دانستن معنی فرهنگ نیز کتاب «فرهنگ چیست؟» دیده شود. ـ و
2ـ «در پیرامون ادبیات» سات 18 چاپ یکم. ـ و

✴️سخنرانی کسروی در انجمن ادبی ـ بخش شانزدهم ـ 2

3ـ ... با افسوس باید گفت که آنان [زنان] نیز فریب نیرنگ بدخواهان را خورده باین دام فروافتاده‌اند. ... چند زن هوسباز همه‌ی آلودگیها و شرم‌باختگیهای خود را بشعر درآورده بدست دوشیزگان می‌دهند که آنان را نیز [ﻫﻤ]چون خود سرمایه‌باخته سازند و پرده‌ی شرمشان را بدرند. ...
4ـ برای نبرد با گمراهیها باید از راههای گوناگون پیش رفت. یکی از آن راهها نابود کردن کتابهاییست که انباشته از آن بدآموزیهاست. این بایای همه‌ی غیرتمندان و نیکخواهانست که بنابودی آنها کوشند.
آزادگان هر سال در یکم دیماه که روزبه کتابسوزانست بنابودی کتابهای بدی که در خانه دارند می‌پردازند و از همه میخواهند که در اینکار نیک با آنان همراهی نشان دهند. کتابهای شعر ، رمان ، افسانه و کتابهای فال و جادو و دعا و مانندهای اینها را که سودی بزندگانی ندارد بخورد آتش دهند یا بآب اندازند و بهمان گونه که خانه‌ی خود را پلشت‌روبی میکنند مغزهای خود را نیز از آلودگیها پاک سازند.
5ـ «باهماد آزادگان» که دنبال‌کننده‌ی اندیشه‌های پاکدینی است از همه‌ی کسانی که این دفتر را میخوانند و راهی بحقایق می‌یابند ، میخواهد که نزدیک آیند کتابهای شادروان کسروی را بخوانند و اگر راست دیدند دست همراهی بما دهند تا بخواست آفریدگار توانا نیکان از بدان جدا گردیده نیرویی پدید آید تا بکمک آن نیرو ریشه‌ی بدیها کنده شود و ایران آینده‌‌ای بسیار باشکوهتر از گذشته داشته باشد.

🔶 درباره‌ی صوفیان و درویشان

بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

بخش چهارم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

دفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» بپایان رسید. از فردا به پراکندن کتاب «ما چه میخواهیم؟» می‌آغازیم. بخش یکم کتاب زمینه‌های زیر را دربر دارد :

راه نيكي جهان ـ نبرد با طبيعت ـ نبرد آدميان با يكديگر ـ آیين خردمندانه براي زندگي ـ اروپا ترازوي نيك و بد! ـ اروپا و روزنامه‌هاي ايران ـ بنيادگزاري مهنامه‌ی پيمان ـ دانشها و آیين زندگاني ـ انديشه‌ها و باورها ـ تاريخچه و ريشه‌ی گرفتاريها ـ شيعيگري ـ فلسفه‌ی يونان ـ باطنيگري ـ صوفيگري ـ خراباتيگري ـ حمله‌ی مغول ـ فلسفه‌ی جبريگري ـ رواج بي‌اندازه‌ی شعر ـ روزگار صفويان ـ جنبش مشروطه ـ اثر آلودگيها در توده ـ ناآگاهي از خود ـ هوسبازي در كار توده.

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 1

✴️ دیلمان و دیلمستان
✴️ دیلمان در زمان ساسانیان

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 1

در سالهاي نخست پيمان يك يا دو گفتار در اين باره نوشته و خواست خود و راهي را كه مي‌پيماييم روشن گردانيده‌ايم ولي چون از آن زمان دور شده‌ايم و همگي آن گفتارها را نخوانده‌اند اينست كساني پيشنهاد مي‌كنند اين زمينه را دوباره دنبال كنيم.
بايد دانست كه ما همگيِ جهانيان را به يك چشم مي‌بينيم و خواهان نيكي همه‌ی جهان مي‌باشيم. ولي بيگفتگوست كه بايد نخست شرق را بديده گيريم و بگرفتاريهاي اين چاره انديشيم ، و براي اين كار هم بايد نخست بكشور خود پردازيم. اينست خواست ما ، و راه آن «شناختن گرفتاريها و نبرد كردن با يكايك آنها» است ، و از روزي كه بكار برخاسته‌ايم جز در اين راه گام نزده‌ايم.
در هشت سال پيش ما چون بكار برخاستيم و من كتاب آيين و پاره‌اي گفتارها را نوشتم ، پاگيرترين گرفتاري در ايران «اروپاييگري» بود. اروپاييگري چيست و آن گرفتاري چه بود؟!.
نيك مي‌دانيم كه تا چهل سال پيش توده‌ی ايران در يك خوابي ـ خواب ناآگاهي از جهان ـ فرورفته و از پيرامون خود نيز آگاهي نمي‌داشت و جز كسان اندكي كه سفر كرده و بازگشته و يا روزنامه‌خوان بودند ديگران از اروپا و پيشرفت آن چيزي نمي‌دانستند ، و چون جنبشي پيش آمد و مردم بيدار شدند و چشم باز كرده اروپا را ديدند و اختراعهاي شگفت اروپاييان را تماشا كرده و از فزوني دانشها آگاه شدند سخت خيره ماندند ، و همانها را مايه‌ی پيشرفت دانسته بفراگرفتن آنها كوشيدند.
اين كار را بايستي كنند و اختراعها و دانشها را بايستي فراگيرند. اين كارشان بسيار نيك بود. چيزي كه هست در اين ميان از يك نكته‌ی ارجداري ناآگاه مانده و اين درنمي‌يافتند كه پيشرفت زندگاني و رسيدن بآسايش و خرسندي تنها با فراگرفتن آن دانشها و اختراعها نيست. درنمي‌يافتند كه اروپا با داشتن آن دانشها و اختراعها از شاهراه رستگاري بركنار و از آسايش و خرسندي كه همه‌ی كوششها براي آنست بي‌بهره مي‌باشد.
در سايه‌ی اين ناآگاهي گمان بدي باروپا نبرده و بديهاي آنجا را نيز با ديده‌ی نيكي مي‌ديدند و بيكبار پيروي ازو نموده و هرچه از اروپاييان مي‌ديدند و مي‌شنيدند ميگرفتند ، و هرچه از خود داشته بودند رها مي‌كردند ، و اين كار را با يك شتاب شگفت و با صد غوغا پيش مي‌بردند. اينست آنچه ما اروپاييگري مي‌ناميم.
ما ميانه‌ی فزوني دانشها و پيدايش اختراعهاي سودمند با پيشرفت كار زندگي و آسايش جهانيان جدايي مي‌گزاريم ، و آن را ديگر و اين را ديگر مي‌شماريم و چنانكه بارها گفته‌ايم براي اين سخن خود يك دليل بُرنده‌اي در دست ميداريم و آن سختي روزافزون زندگي مي‌باشد. همه مي‌دانيم از روزي كه دانشها پيش رفته و راه‌آهن و ماشين و تلگراف و تلفن و اتومبيل و هواپيما و مانند اينها پيدا شده زندگي زمان بزمان سختتر گرديده و بهره‌ی مردم از آسايش و خوشي كمتر شده. اين خود چيستاني (معما) گرديده و همه را گيج گردانيده. ولي ما اين چيستان را باز كرده‌ايم و مي‌گوييم : اختراعهاي اروپا و فزوني دانشها بسيار نيك است و خود گامهاي بزرگي در راه تمدن مي‌باشد. چيزي كه هست براي پيش رفتن در زندگاني و رسيدن بآسايش و خرسندي يك چيزِ گرانمايه‌تر ديگري دربايست است كه آن «آيين خردمندانه‌ی» زندگي باشد.
مي‌گوييم : آدميان در زندگاني با دوگونه كوشش ، يا بهتر گويم با دوگونه كشاكش دچارند : يكي كشاكش با طبيعت براي بسيج زندگاني و ديگري كوشش با يكديگر براي نگهداري خودشان. روشنتر گويم آدميان بايد از يكسو زمين كارند و نان پزند و پارچه بافند و رخت دوزند و خانه سازند و بچاره‌ی بيماريها كوشند كه اينها نبرد با طبيعت مي‌باشد ، و از يكسو بايد دشمنان را از خود دور كنند و خود را از فريب و نيرنگ و دزدي نگه دارند و بكوشند و از همچشمان پس نمانند و اينها نبرد با يكديگر مي‌باشد. زندگاني هر كس با اين دو نبرد آغاز شده و با اين دو نبرد بسر آيد. ليكن نبرد با طبيعت زيان ندارد و خود نيز آسانست ، بويژه پس از اختراعهاي نوين كه آدمي بر طبيعت چيره‌تر گرديده و كار آسانتر شده. آنچه زيان دارد و سخت است نبرد آدميان با يكديگر مي‌باشد ، اين پتياره‌ی نبرد است كه جهان را گرفتار گردانيده و براي آنكه آدميان از اين گرفتاري رها گردند و بهره از آسايش و خرسندي يابند بايد از سختي اين نبرد (تا آنجا كه مي‌توان) كاست و اين جز در سايه‌ی يك (آيين خردمندانه) براي زندگي نتواند بود.

🔶 درباره‌ی صوفیان و درویشان

بخش دوم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

بخش پنجم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

بهره‌کشی با دلار

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 2

✴️ دیلمان و تازیان

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 2

مي‌گوييم : سختي زندگاني در اروپا از آنجا برخاسته كه چنين آييني نيست ، و اينكه از آغاز پيدايش اختراعها اين سختي رو بفزوني گزارده از آنست كه در سايه‌ی اين اختراعها ميدان نبرد آدميان با يكديگر پهناورتر ، و افزار نبرد فزونتر گرديده. در دويست سال پيش يك بازرگان يا يك افزارساز (صنعتگر) تنها با بازرگانان و افزارسازان شهر خود همچشمي و كشاكش كردي ولي اكنون چون در نتيجه‌ی راه‌آهن و اتومبيل و تلفن شهرها بهم پيوسته بايد با بازرگانان و افزارسازان همه‌ی شهرها كشاكش و همچشمي كند. اين اختراعها كه اروپاييان كرده‌اند پيش از همه در راه نبرد آدميان بكار مي‌رود. ماشينها بجاي آنكه دست آدميان را گيرد و رنج آنان را كم كند اين نتيجه را مي‌دهد كه يك تَن بدستياري آنها كار هزار تن را مي‌كند و بدينسان راه روزي را بر آنان مي‌بندد و پيداست كه اينان نيز آسوده ننشسته بزيان او كوششهايي خواهند كرد و هر دو سو در رنج خواهند بود. از اين گونه صد مثل توان آورد.

شرقيان اينها را هيچ نمي‌دانستند و از گرفتاريهاي اروپا آگاه نمي‌بودند. در همان روزها اروپا حال بدي مي‌داشت و هنگامي بود كه بيكاران در هر كشوري با مليونها شمرده مي‌شدند و هر روز آژانسها آگاهيهاي دلگداز از حال آنها مي‌رسانيد. شرقيان ارجي بآنها نگزارده و بروي خود نمي‌آوردند و اگر كساني پرواي آنها مي‌كردند گناه را بگردن «بحران» مي‌انداختند و همچنين در بديهاي ديگري كه گاهي از اروپاييان مي‌شنيدند گناه را از تمدن دانسته چنين مي‌گفتند : «تمدن اين زيانها را هم دارد». با يك شور و شتابي از همه چيز اروپا پيروي مي‌نمودند و پيشوايان با آواز بلند داد مي‌زدند : «بايد باطناً و ظاهراً و مادتاً و معناً فرنگي باشيم»1 . و انديشه‌ی همگي همين بود كه بايد دنبال اروپا را گرفت و رفت و به هر كجا كه آن برسد رسيد.

اين بيراهي اگر جلوگيري نشدي قرنها شرقيان را سرگردان ساختي و آشفتگيهاي بسيار درپي داشتي ، و دانسته نيست شرقيان كِي توانستندي بگمراهي خود پي برند ، و كي يارَستندي2 از آن راه بازگردند. گذشته از اينها با انديشه‌اي كه ما درباره‌ی شرق در دل ميداشتيم و بلندي آن را ميخواستيم بسيار ناسازگار بود. و آنگاه چون نگاه مي‌كرديم يك سنگ بزرگي را در سر راه خود مي‌ديديم. زيرا در سايه‌ی دلبستگي باروپا مردم از فهم و انديشه‌ی خود چشم پوشيده و براي نيك و بد و راست و كج ، ترازو و قاعده‌اي جز بودن و نبودن در اروپا نمانده بود. يك سخني كه يكي مي‌گفتي بايستي دليل آورد كه در اروپا چنين است و يا چنان نيست و گواهي براي گفته‌ی خود از زبان يك پرفسور يا دكتر اروپايي ياد كند ، وگرنه كسي گوش ندادي و آن سخن را نپذيرفتي.

هر چيزي كه در اروپا بوده بايستي نيك دانست. مثلاً روزي در نشستي گفتگو از سستي كارِ عدليه مي‌رفت و يكي ايراد مي‌گرفت كه يك محاكمه‌اي كه از هشت سال پيش آغاز شده هنوز بجايي نرسيده. ديگري بيدرنگ بپاسخ پرداخته چنين گفت : «در خود اروپا نيز چنين است. فلان همسايه‌ی ما تازه آمده و مي‌گويد يك محاكمه در پاريس چهل سال طول كشيده». از اين پاسخ ايرادگيرنده خاموش شد و بايستي شود. زيرا در آنروز دليل نيكي يا بدي همين بود و بس.

***
ـ اين گفته از حسن تقيزاده است كه بسيار آوازه يافته. ـ و
2ـ یارَستن (یاریدن) = جرأت داشتن / کردن ـ و

🔶 درباره‌ی صوفیان و درویشان

بخش سوم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

بخش ششم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

رقص صوفیان پاکستانی

گدایی یک صوفی