📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 3

✴️ نخستین جنگ دیلمان با تازیان

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 3

در نشست ديگري يكي از وكيلِ خود شكايت مي‌كرد و چنين مي‌گفت : «در اروپا يك وكيل بيش از خود موكل دلسوزي بخرج دهد و بكار علاقه‌مند مي‌شود». اين را كسي مي‌گفت كه باروپا نرفته و هيچ چيزي از وكيلان آنجا ندانسته بود ، و اين شيوه‌ی گفتگوي آنروزي بود كه در هر سخني نام اروپا بميان آورده شود و ستايش از اروپاييان بميان آيد. در اين باره بهترين گواهي را روزنامه‌هاي آنروزي مي‌دهد و ما نمونه‌هايي را از آنها نگه داشته‌ايم. مثلاً كتابفروشي پنج جلد كتاب چاپ كرده و ميخواهد آگهي درباره‌ی آن پراكنده كند آن را چنين عنوان مي‌كند : «در ممالك متمدنه چون يكي يك كتاب مهمي را چاپ كرد براي آن جشن ميگيرند و نسخه‌هايش را بسرعت خريداري ميكنند ...» يك روزنامهنويس كوچكي دانسته نيست بكجا تلفن كرده و پاسخ زشتي شنيده در روزنامه‌ی خود چنين عنوان مي‌كند : «در دنياي متمدن مردم با يكديگر مراعات ادب مي‌نمايند و شئونات هر كس را حفظ مي‌كنند ...» در يك روزنامه‌اي يكي از جوانان يك رشته گفتارها مي‌نوشت و در هر شماره يكي از خويها (اخلاق) را عنوان مي‌كرد و در همه‌ی آنها همين راه را مي‌پيمود. مثلاً امروز از «وفا» سخن رانده چنين مي‌نوشت : «وفا يكي از اخلاق عاليه و از كمالات انساني است وفا بر قيمت انسان مي‌افزايد ...» بدينسان چند سطر را پر كرده سپس چنين مي‌نوشت : «در اينجاست كه شرق از غرب جدا مي‌شود غربيان مردم باوفايي هستند ...» فردا از راستگويي سخن رانده همين رفتار را مي‌كرد. اينها را كسي مي‌نوشت كه نه غرب را ديده و نه غربيان را بهتر از ديگران مي‌شناخت. دوباره ميگويم : شيوه‌ی سخن گفتن و چيز نوشتن آنروزي همين بود و بزرگ و كوچك همين راه را مي‌داشتند. چيزي كه هست بزرگان از پرمايگي سخن را نيك پرورده از بدي آن مي‌كاستند و كوچكان از بيمايگي بدينسان زشت از آب درمي‌آوردند.
در اين هنگام كه بيست و چند سال از آغاز مشروطه مي‌گذشت روزنامه‌هاي ايران در همه جا گوهر خود را از دست داده و آن شور و خروشي كه در آغاز جنبش ، بنام ايران‌دوستي و برانگيختن مردم بغيرت و مردانگي از روزنامه‌ها ديده مي‌شد از ميان رفته و اينزمان همگي ستايشگر اروپا و بيرقدار اروپاييگري گرديده و بيشتر آنها كاري براي خود جز اين نمي‌شناختند كه هر زمان ستايشهاي گزافه‌آميزِ ديگري از غرب پيش آورند و هيچ فرصتي را براي اين كار از دست ندهند ، و پياپي تازيانه‌ها بر سر و روي ايرانيان نوازند ، و گاهي كار را تا اندازه‌ی بيشرمي پيش برند. فراموش نكرده‌ام روزنامه‌اي را كه در تهران پيدا شد و چند ماه بيشتر پراكنده نگرديد و چون شما شماره‌هاي آن را از ديده گذرانيد كمتر يكيست كه تازيانه‌ی نكوهش بر سر ايرانيان نمي‌زند و در يكي از آنها از چارلي چاپلين سخن رانده ايرانيان را نكوهش مي‌كند كه چرا چارلي چاپلين را كه در سراسر «عالم تمدن» شناخته شده نمي‌شناسند و بهمين دستاويز ايرانيان را «جاهل و وحشي» مي‌شمارد.
در آنروزها كه پيمان را تازه آغاز كرده بوديم يك داستاني رخ داد كه بهترين نمونه از اين لوس‌‌كاريهاي روزنامه‌هاست. بدينسان كه يكي از روزنامه‌هاي مصر داستان گزافه‌آميز شگفتي از محاكمه‌ی يك ميمون با يك كمپاني در فرانسه نوشت. اين كار او كه بسيار ناستوده بود ما ديديم يك روزنامه‌ی ايراني در اسپهان آن را برداشت و با پر و بالهاي ديگري كه از خود بر آن افزود و بچاپ رسانيد بدينسان : «يك فصل بر قانون مدني اروپا افزوده گرديد. در فرانسه براي حيوانات حقوق قايل شده‌اند. يك ميمون با يك كمپاني قرارداد كتبي بسته و چون كمپاني بقرارداد عمل نكرده ميمون وكيل گرفته و در عدليه عارض شده. عدليه دعوي او را بجريان انداخته. ميمون در تمام مدتِ محاكمه پهلوي وكيل خود ايستاده و بمذاكرات گوش مي‌داد ...»
اينهاست كوتاه‌شده‌ی دو ستون نوشته‌هاي آن روزنامه ، و شما اگر راستي را بخواهيد داستان اين بوده كه يكي از آنان كه به پروردن چهارپايان و آموختن آنها پردازند ميموني داشته و آن را به يك كمپاني فيلمبرداري باجاره داده براي آنكه در يك فيلمي كه درست مي‌كرده‌اند ميمون نيز باشد و بازيهايي كند ، ولي ميمون چنانكه خواست كمپاني بوده بازي نكرده و اينست كمپاني از پرداخت پول خودداري كرده و دارنده‌ی ميمون وكيل گرفته و دادخواهي كرده و در محاكمه‌اي كه مي‌شده ميمون نيز همراه آموزگار خود بمحكمه آمده و تا پايان محاكمه آنجا بوده. يك داستان ساده‌اي كه در همه جا مانند آن رخ دهد و مثلاً هر كسي تواند اسب يا چهارپاي ديگري كه دارد بديگري اجاره بدهد و اگر گفتگويي پيش آمد وكيل گرفته دادخواهي نمايد چنين داستان ساده‌اي را بآن رُويه[=صورت] انداخته و بدانسان پر و بال داده و به هم‌ميهنان خود نكوهش مي‌نمودند كه در اروپا براي چهارپايان «حقوق مدني» داده‌اند و ما پس مانده‌ايم و چنان كاري نكرده‌ايم.

🔶 درباره‌ی صوفیان و درویشان

بخش پایانی

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

بخش هفتم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 4

✴️ نخستین جنگ دیلمان با تازیان

🔶 بجوانان و جوان‌اندیشگان

بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

بخش هشتم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 4

اگر كساني آنروزها را فراموش كرده‌اند و بروزنامه‌ها دسترس نمي‌دارند پاره‌اي كتابها هنوز در دست است و مي‌توانند آنها را پيدا كنند و بخوانند و ما اينك كتاب «نه سال در آمريكا» را كه آقاي عبدالله دشتي نوشته و در همان روزها چاپ شده نام مي‌بريم و خوانندگان از خواندن آن نمونه‌هايي را از شيوه‌ی سخن گفتن و چيز نوشتنِ آنزمان در دست خواهند داشت.
با اين شور و ديوانگي بود كه ما دچار آمده و چون نگاه مي‌كرديم راه هر گونه كوشش و پيشرفت را بروي خود بسته مي‌ديديم. چه مي‌ديديم ما هرچه گوييم چون گوينده‌اش شرقيست نخواهند ارج نهاد ، گذشته از آنكه آنان راهي را كه پيش گرفته و با آن شور و هياهو دنبال مي‌كنند راه پيشرفت و فيروزي مي‌دانند و ديگر نيازي بشنيدن سخن ديگري نخواهند ديد و پروا نخواهند نمود. از هر باره خود را ناگزير مي‌ديديم كه نخست بآن هياهو پردازيم و آن شور و ديوانگي را خاموش سازيم. اينبود كتاب «آيين» را چاپ كرده و سپس گفتارهايي در نامه‌ی «شفق سرخ» نوشتيم ، و پس از همه پيمان را بنياد نهاديم كه سال نخست آن همه در اين باره مي‌باشد.
پيداست كه انبوهي سخت تكان خوردند و رنجيدگيهاي بسيار نمودند ، و چون معني گفته‌هاي ما را نيك نمي‌فهميدند ما را «دشمن تمدن» مي‌ناميدند و در اينجا و آنجا نشسته گله مي‌نمودند كه ما بجلوگيري از پيشرفت (كه همان پيروي اروپا باشد) مي‌كوشيم. و سپس كساني گفتارها نوشتند ولي بيش از اين نتوانستند كه اختراعها و دانشهاي اروپا را به رخ ما كشند و از جنبشي كه از دويست سال پيش در اروپا پيدا شده ستايشها سرايند ، و اينها چيزي بود كه ما خود مي‌دانستيم و از ياد نبرده بوديم. شگفتتر آنكه يكي از اسپهان بنام «نور شرق» برخاست و گفتارهايي نوشت در اين زمينه كه خود اروپاييان اينها را كه شما مي‌نويسيد مي‌دانند ولي چاره نمي‌توانند. زيرا «جلوگيري از علوم و صنايع محال است».
نوشته‌هاي او خواندنيست و اينست تكه‌اي را از آن در اينجا مي‌آورم : مي‌نويسد : «اينها و هزارها مقابل از آلام اجتماعي كه مي‌بينيم و مي‌بينيد آثار علم است و علاجي نيست. يك روز چنگيزها و تيمورها بلاي جامعه مي‌شوند. يك روز زلزله و امراض بسراغ بشر آمده و مليونها نفوس را دستخوش فنا و زوال مي‌كنند. يك روز علم و دانش بعوض آنكه دستي از انسان بيچاره گرفته و در سختيها و بلايا معين و مددكارش باشد ـ بجاي آنكه او را براه راست در زندگي برساند و بفضايل و خصال نيكو رهبر شود بعوض اينها بيشتر غريزه‌ی حرص و طمع و تفنن را در وجودش بيدار نموده و آتش دروني را تيزتر كرده و بجان يكديگر مي‌اندازد ـ عجب است از كساني كه عقل و هوش خود را مافوق سايرين دانسته و وجود خود را مانند روح‌القدس شفاي امراض مي‌دانند و از اين نكته‌ی واضحه غفلت كرده و در مقام اندرز مي‌گويند : «از علوم اروپا بهره‌مند شويد ولي از عادات و قوانين آنها زينهار پرهيز نماييد!». مگر اينها نمي‌دانند كه همين آداب و رسوم اجتماعي آنها متولد از علوم آنهاست. پس چگونه مي‌شود علت را فراگرفت و از معلول و آثار اجتناب نمود! تاريخ اجتماعي بشري حاكي از آنست كه رفاهيت انسان و سعادت و آسايش او نسبت بترقي و پيشرفت علوم و توسعه‌ی افكار تناسب معكوس است. يعني هرچه بر درجات اين افزايد از درجات و مراتب سعادت و خوشي كاسته مي‌شود ...»

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 5

✴️ جنگهای دیلمان و شاعران عرب

🔶 بجوانان و جوان‌اندیشگان

بخش پایانی

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

بخش نهم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 5

پيداست كه سخن مرا نفهميده و اين پاسخ از روي انديشه نبوده. مگر پيشرفت دانشها و هنرها مردم را ناگزير مي‌سازد كه هميشه باهم در نبرد باشند ، و يا جلوگيري از داشتن يك آيين خردمندانه براي زندگي مي‌كند؟!. چنين سخن را چگونه توان گفتن؟!.. شما چنين انگاريد كه مردي در شمشيرسازي استاد است و شمشيرهاي برنده و تيز مي‌سازد. آيا اين استادي او و شمشيرهايي كه مي‌سازد مردم را ناگزير مي‌گرداند كه هميشه با يكديگر در زد و خورد باشند و سر يكديگر را شكافند؟!. آيا او نتواند بجاي شمشير افزارهاي سودمند ديگر سازد؟!.. نتواند از استادي و هنر خود نتيجه‌ی ديگري گيرد؟!. وآنگاه آيا نتوان شمشيرها را جز بر سر دزدان و راهزنان فرود نياورد؟!. هرگز پذيرفتني نيست كه هنر شمشيرسازي مردم را ناگزير از جنگ و كشتار گرداند. آري اگر گروهي بنياد زندگاني خود را بروي دشمني و بدخواهي گزارده‌اند و هميشه باهم در كشاكش و زد و خورد مي‌باشند شمشير در دست آنان زيان‌آور خواهد بود. زيرا جنگ و خونريزي را سختتر خواهد گردانيد. ولي سرچشمه‌ی اين زيان بيش از همه آن رفتار بديست كه اين گروه باهم داشته‌اند و از روي آيين همدستي و همدوشي زيست نكرده‌اند. دانسته نيست چه چيزها را دانش مي‌پندارد كه آن را تیزکننده‌ی آتش‌ آز (يا بگفته‌ی خود او غريزه‌ی حرص و طمع) مي‌شمارد. اگر خواست او دانشهاي طبيعي است اينها چه كار با آز دارد؟! آز و كينه و رشك و تنگديدگي و ديگر خويهاي ناستوده در نهاد آدمي نهاده و آنچه كه در اروپا بفزوني اينها كمك مي‌كند بدآموزيهاي ماديگري و ديگر بدآموزيهاست و ما آيين زندگاني كه مي‌گوييم براي آنست كه جلوگيري از اينها كند.
اين نويسنده پيشنهاد مي‌كرد كه من سفري باروپا كنم و با آن «عظمت» روبرو شوم و «روحياتم» سراسر عوض گردد. كسي نمي‌گفت : شما خودتان باروپا نرفته و با آن عظمت روبرو نشده چگونه روحياتتان عوض گرديده ، وآنگاه گرفتم كه من باروپا رفتمي آيا در آنجا چه توانستمي ياد گرفت؟!.. مگر من از آبادي و شكوه شهرهاي اروپا و از قشنگي و آراستگي آنها و از بودن دانشگاههاي فراوان و كارخانه‌هاي بسيار بزرگ كه با ديده توان ديد ناآگاه بودم؟!. اين سخن را ديگران نيز مي‌گفتند و در آنجا و اينجا نشسته و گفتگو از نوشته‌هاي من بميان آورده و سري تكان داده چنين مي‌گفتند : «عيب اينجاست كه اروپا را نديده»!
در جايي كه از خود اروپاييان گفته‌ی مرا براست ميداشتند و نوشته‌هاي مرا بزبانهاي خود ترجمه مي‌كردند اينان در ايران چنين پاسخ مي‌دادند و چنين رنجيدگي مي‌نمودند.
ولي اين رنجيدگيها و پاسخگوييها دير نپاييد و هنوز سال نخست پيمان بپايان نرسيده بود كه آن شور و هياهو فروخوابيد و يك سنگ بزرگي از سر راه ما برخاست. كنون ما مي‌توانستيم كار خود را دنبال كنيم.
كار ما چه بود!؟. گفتيم : ما نيكي جهان را مي‌خواهيم. آن «آيين خردمندانه» كه مي‌گوييم و بودن آن را براي جهان دربايست مي‌شماريم ، ميخواهيم آن را پديد آوريم و روان گردانيم. اينست خواست ما. ولي مي‌بايست در گام نخست بشرق پردازيم و بگرفتاريهاي آن چاره كنيم. شرق از هزار سال پيش گرفتار و پريشان بوده و سپس از دويست سال پيش چنگال سياست اروپا به تن آن فرورفته. دولتهاي اروپا ، آسيا را بپاي آفريقا و اقيانوسيا برده و از هر گوشه دست بسوي آن يازيده‌اند و براي آنكه شرقيان تكان نتوانند هميشه كوشيده‌اند گرفتاريها و پريشانيهاي آنان را فزونتر گردانند. از اينجاست كه داستان آسيا و اروپا پيدا مي‌شود ، و از اينجاست كه ما ناگزير مي‌گرديم شرق را جدا از غرب گرفته و پيش از همه برهايي اين بكوشيم.
اينها بود كارهاي ما. اينها بود كه مي‌بايست دنبال كنيم. ولي اين كارها بيرون از توانايي يك آدمي ، بلكه بيرون از انديشه‌ی اوست. من اين را مي‌دانستم و كسي نبودم كه بخود مغرور باشم و ناتواني خود را درنيابم. ولي دستي مرا بسوي اين كار مي‌راند كه از يكسو سرپيچي نمي‌توانستم و ناچار از كوشش بودم و از يكسو اميد و دلگرمي به ياري و پشتيباني او مي‌داشتم. از اين گذشته ، من نمي‌خواستم به تنهايي كار كنم و اين راه كه پيش گرفته بودم از روز نخست بهمگامي مردان پاكدل و غيرتمند اميد مي‌داشتم. چنانكه در جاي ديگر گفته‌ام نيروي «راستي‌پژوهيِ» آدميان و راز پيشرفتِ راستيها برايم روشن گرديده نيك مي‌دانستم كه پس از پشتيباني خدا ، اين نيرو كمك بزرگي بمن خواهد كرد ، و فيروزي‌اي كه در نبرد با اروپاييگري رخ داده و ياوري‌اي كه از پاكدلان و غيرتمندان در آن كشاكش به پيمان شده بود از هر باره بر اميد و دلگرميم مي‌افزود. همه‌ی پيشرفتها هميشه از اين راه بوده.

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 6

✴️ علویان و دیلمان