رینولد نیکلسُن شاگرد ادوارد براون و کسیست که برای ایرانیان تصحیح تذکرة الاولیاء و مثنوی مولوی را «ارمغان» گردانید.

ادوارد براون را میتوان سردسته‌ی شرقشناسانی شمارد که به هیاهوی ادبیات در ایران دامن می‌زد. او چهار جلد تاریخ ادبیات ایران بدستیاری محمد قزوینی نوشت و به ایرانیان «ارمغان» داشت.

محمدعلی فروغی از همدستان براون و دوست نزدیک محمد قزوینی ، از هیزم‌بیاران هیاهوی «ادبیات»‌ در ایران :
« متفكرين بر اين عقيده‌اند كه چاره‌ي ماديگري اگر باشد و نباشد با تصوف خواهد بود».

📘 شهریاران گمنام

بخش یکمین 18

✅ گفتار سومین ـ سالاریان در آذربایگان و اران و ارمنستان

✴️ جنگهای لشکری با دیسم در آذربایگان

🔶 خرده‌گیری و پاسخ آن

بخش پایانی

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)
این رشته گفتارها گذشته از پرمغزی و استواریش از دیده‌ی تاریخی و به آشکار آوردن دعوی حکومت ملایان نیز ارجدار می‌باشد.

🔶 خویهای پاک

بخش دوم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

ما چه میخواهیم؟
بخش دوم ـ تکه‌ی 4

نتيجه‌اي كه از اين هياهو برميخاست آن بود كه از يكسو انبوهي از مردم ـ از جوانان و پيران ـ بديوانهاي شاعران رو آورده و با يك گرمي آنها را مي‌خواندند و شعرهاي آنها را بياد مي‌سپردند و بگفته‌ی آنها دل مي‌بستند ، و كساني فرصت يافته پياپي ديوانهاي شعر چاپ كرده بدست مردم مي‌دادند ، و كساني كتابها درباره‌ی شاعران مي‌نوشتند و ستايشهاي گزافه‌آميز از آنان مي‌نمودند ، و در دبستانها «تاريخ شعرا» درس مي‌گفتند ، و از يكسو شعرسرايي و قافيه‌بافي رواج بي‌اندازه يافته هزارها كسان شاعري مي‌نمودند و در بيشتر شهرها انجمنهاي ادبي برپا مي‌شد. فراموش نكرده‌ام جواني را از كرمان كه به بيشتر روزنامه‌هاي تهران و شيراز شعر مي‌فرستاد و اين روزنامه‌ها كه بدست من مي‌رسيد هر يكي را باز مي‌كردم شعرهاي تازه‌اي ازو مي‌ديدم. جوان بدبخت فريب هياهو را خورده و چنين مي‌پنداشت شعر هرچه فزونتر بهتر ، و بدانسان خودكشي مي‌كرد.
تنها در اين اندازه نايستاده و [به] جنبش شاخه‌هايي نيز داده و يك دسته در اين گرماگرم ببدآموزيهاي كهن صوفيان و باطنيان و بفلسفه پرداخته و بدستاويز «تحقيق» برواج آنها مي‌كوشيدند و يك دسته سخن از ايران باستان و شَت زردشت بميان آورده باين بهانه پندارهاي بيپاي زردشتيگري را از سر نو پراكنده مي‌گردانيدند.
ما امروز تاريخچه و سرچشمه‌ی آن شور را نيك مي‌دانيم و روزي كه آن را با نشانيهايش بنويسيم مردم نيز چگونگي را خواهند دانست. ولي آنروز اين تاريخچه را نمي‌دانستيم و تنها اين مي‌دانستيم كه يك شور بسيار زيان‌آور و سبكمغزانه‌ايست و مي‌بايد با آن نبرد كنيم. شوريست كه سودش بيگانگان را خواهد بود و ما نبايد در برابر آن خاموش ايستيم. از اين گذشته اين شور از هر باره آخشيج خواست ما بود. ما مي‌خواستيم انديشه‌هاي پراكنده را براندازيم ، و اين شور رواج آنها را بيشتر مي‌گردانيد. ما ميخواستيم پستيها و آلودگيهاي زمان مغول را از ميان بريم و اينان آنها را پايدارتر مي‌ساختند. ما مي‌خواستيم مردم را از پرداختن بگذشته بازداريم و رويها را بسوي آينده برگردانيم و اينان مي‌كوشيدند آنان را سرگرم آلودگيهاي كهن گردانند.
با كساني كه از آشنايان گفتگو مي‌كرديم و انگيزه‌ی اين شور را مي‌پرسيديم بيش از اين پاسخ نمي‌شنيديم : «ادبيات روح مملكت است و هر ملتي بايد بحفظ ادبيات خود بكوشد ...» همين جمله‌هاي تاريك و بي‌مغزي بود كه سرچشمه‌ی آن شور و هياهو شمرده مي‌شد ، و چون گامي فراتر گزارده مي‌پرسيديم : «ادبيات چيست؟!. سود اينها چه مي‌باشد؟!..» در اينجا بود كه درمي‌ماندند ، در اينجا بود كه ما بار ديگر با يك آزمايش تلخي روبرو مي‌شديم. آزمايشِ چه؟!. آزمايش اينكه در بسياري از مردم نيروي «فهم» بيكاره گرديده1 و يك چيزي را كه مي‌شنوند نمي‌توانند فهميد و بمعناي درست آن نرسيده و به يك معناي تاريكي در دل خود بس مي‌كنند. با اين آزمايش نخست درباره‌ی «تمدن» دچار آمده بوديم و اينك دوباره با آن روبرو مي‌شديم. اينان يك نام ادبيات شنيده و در دل گرفته ولي يك معناي روشني از آن نفهميده بودند و اينست چون مي‌پرسيديم : «ادبيات چيست؟!.» نخست آزردگي نموده مي‌گفتند : «مگر بايد ادبيات را هم معني نمود؟!» مي‌گفتيم : «چرا نبايد معني نمود؟!. بگوييد ببينيم چه معنايي از آن ميخواهيد ، و چه چيزهاست كه از ادبيات مي‌شماريد؟!.. اين شعرها كه ما مي‌بينيم چيز ارجداري نيست و سودی از آنها جز زيان چشم نتوان داشت. پس بگوييد چگونه بآنها نام ادبيات مي‌دهيد و بدينسان بشور و سرگرمي برخاسته‌ايد؟!..» مي‌ديديم كه از پاسخ درمي‌مانند و مي‌دانستيم كه معناي درستي براي ادبيات نفهميده‌اند و اين پرسش كه ما مي‌كنيم هيچگاه بانديشه‌ی ايشان نرسيده.

پابرگیها :
1ـ اين خود زمينه‌ی ارجداريست و ما پارسال سخن از آن رانديم ولي بايد بيشتر از آن اندازه سخن برانيم.

ایراد بملایان در این زمینه یكی دوتا نیست. می‌باید از آنان پرسید :

🔸این دعوی حكومت كه شما می‌كنید دلیلش چیست؟ اگر دلیلش داستان خلافت اسلامیست كه امروز بیكبار از میان رفته و بی‌زمینه گردیده. ...

🔸ملایان كه پیاپی به دولت فشار می‌آورند و شكایت می‌كنند ، اگر دولت بدخواه توده و همدست ملایان نیست باید این پرسشها را جلو آنها گزارد و پاسخ خواهد.

🔸اگر جناب آقای بیات (و یا هر نخست‌وزیری كه پس از او بیاید) دلش به این كشور بدبخت می‌سوزد باید بگشادن این گره كور كوشد.

ملایان می‌پندارند كه دولت تواند با زور جلو سخنان ما را گیرد. دولت باید بفهماند كه چنان نیرویی باو سپارده نشده ، و آنگاه جلو دلیل را جز با دلیل نتوان گرفت.

ما بارها شنیده‌ایم كه ملایان از قم و تبریز و دیگر شهرها به اعلیحضرت محمدرضاشاه تلگراف فرستاده از نوشته‌های ما شكایت كرده‌اند. در همین عاشورای چند روز پیش[سال 1323] ، كسانی از تهران برای برآغالانیدن[تحریک] ملایان قم رفته بودند ، و چون اعلیحضرت به قم رفته جلوش را گرفته شكایت و هایهوی بسیار كرده‌اند.

🔶ما پیشنهاد می‌كنیم اعلیحضرت در برابر شكایت همین پاسخ را دهند. یا بهتر از آن ، بفرمایند كه ملایان نمایندگانی فرستند تا نشستی در دربار یا در كاخ سفید برپا گردد و در این زمینه گفتگو رود و كار یكسره گردد.
🔸از دو حال بیرون نیست : یا ملایان آن داعیه‌ها را درباره‌ی حكومت می‌دارند و شاه كشور و نخست‌وزیر و وزیران و نمایندگان پارلمان و دیگران را غاصب و جائر می‌دانند و مالیات دادن را حرام می‌شمارند ، و یا اینها هیچكدام نیست و ما بآنان تهمت می‌زنیم.
اگر آن یكیست كه هرآینه باید بپرسشهای ما پاسخ دهند و هر دلیلی دارند بازنمایند ، و اگر این یكیست كه دانسته شود و ایرادهای ما خودبخود از میان رود.

🔶ناچارم در اینجا یادآوری كنم كه چه اعلیحضرت محمدرضاشاه و چه جناب آقای بیات و چه هر نخست‌وزیر دیگری ، شاه این توده و نخست‌وزیر این توده‌اند ، و این بایَنده‌ی[وظیفه] ایشانست كه بیش از همه و پیش از همه درپی آسایش و فیروزی این توده باشند.

🔶چه شاه و چه نخست‌وزیر حق ندارند توده را فراموش كنند و تنها درپی پیشرفت كار خود باشند.

✴️این داستان ملاها امروز گرفتاری بزرگیست. اگر انگیزه‌ی بدبختی ایران سه چیز باشد یكی همینست. چه شاه و چه پارلمان و چه دولت نباید آن را آسان شمارند و سرسری گیرند و بملایان رو دهند و مماشات كنند.

✴️اگر با ملایان مماشات خواهد شد پس مشروطه را رها كنند و بیش از این آبروی دمكراسی را نبرند.

(دولت بما پاسخ دهد ص 22 از 43)

🔶 خرده‌گیری و پاسخ آن

همه‌ی بخشها در یکجا

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)
این رشته گفتارها گذشته از پرمغزی و استواریش از دیده‌ی تاریخی و به آشکار آوردن دعوی حکومت ملایان نیز ارجدار می‌باشد.

📘 شهریاران گمنام

بخش یکمین ۱۹

✅ گفتار سومین ـ سالاریان در آذربایگان و اران و ارمنستان

✴️ گشادن سالار مرزبان آذربایگان را

خرده‌گیری و پاسخ آن ـ یادداشتهای کانال

✴️ مردم تا پیش از مشروطه حرف شنوی بسیاری از ملایان داشته و این را از واجبات كیش خود می‌شمارده‌اند. لیکن ملایان که با مشروطه‌خواهان دشمنی آشكار كردند و چه‌بسا گمان داشتند با آغاز دوتیرگی صف آزادیخواهان خواهد شکست ، این هنگام دیده شد آن گمان راست درنیامد ، دیده شد آزادیخواهان به ‌اندیشه‌هایی آراسته گردیده‌اند كه دیگر زیر بار سخن ملایان ـ اگرچه بنام دین و مذهب باشد ـ نخواهند رفت. «چون آزادیخواهان مردان خونگرمی ‌بودند كه با یك غیرت و مردانگی بكوشش برخاسته و پیشرفت و فیروزی كشور را یگانه آرزوی خود میدانستند اینبود ملایان را با آن گفته‌هاشان دشمن كشور می‌شناختند و برانداختن ایشان را بخود واجب میدانستند».

✴️ تكیه‌گاه ملایان یكی مردم عامی و دیگری كسانیست كه برای پاك كردن گناهان خود یا بجهت سودها و بهره‌مندیهای خود نیازمند این كیشند ـ همچون مقدسان بازاری ، حاجیهای دغلكار ، برخی از دولتیان و اینگونه كسان.

✴️ كوشندگان سیاسی ما تاكنون ، به تغییر باورها و پدید آوردن تكانی در مردم عامی باور نداشته كوششی نكرده‌اند. همیشه پنداشته‌اند نباید سخنی گفت و کاری کرد که ایشان برنجند.

خرده‌گیری و پاسخ آن

(یادداشتهای کانال)

بخش یکم

نتیجه‌هایی که از گفتار اخیر پرچم توان گرفت.

🔶 خویهای پاک

بخش سوم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

ما چه میخواهیم؟
بخش دوم ـ تکه‌ی 5

اين درماندگيشان بسيار بكار ما مي‌خورد. يك دسته مردانِ سخن‌نافهمي كه ما چون مي‌گفتيم : «هر كار براي نتيجه بايد بود. اين غزلهاي بيهوده كه مي‌سراييد و بچاپ مي‌رسانيد چه نتيجه از آن ميخواهيد؟!.. اين چه معني دارد كه يك مردي با دلِ سرد و آسوده و با پنجاه و شصت سال زندگاني بدروغ خود را بعاشقي زند و از سوزش دل و بيداري شب و اشك ديده كه همه دروغ است بنالد؟!.. اگر كسي بيمار نباشد و بخيره[=بی‌جهت] فرياد زند : «واي كمرم! از درد سر مردم!» بچنين كسي با چه ديده نگريد و جز «ديوانه» چه نام ديگري باو دهيد؟!. آيا عاشق نبودن و بخيره از درد عشق ناله كردن و هر چند روز يك غزل بيرون دادن جز بيهوده‌گويي چه نام ديگري دارد؟!..» در پاسخ مي‌گفتند : «آ.. آقا ! شما چه مي‌فرماييد؟!. غزل يك بابي از شعر و ادبيات است و همه‌ی شعرا غزل سروده‌اند». در برابر چنان پرسشي بچنين پاسخ بي‌مغزي بس مي‌كردند. ما از خرد و زندگاني سخن مي‌رانديم و اينان تنها يك نام «ادبيات» پيش مي‌آوردند ، و اينبود ناگزير مي‌شديم معني ادبيات را بپرسيم تا درمانند و اندكي بخود آيند.
در اين هشت سال كه ما مي‌كوشيم و هر زمان با يك ناداني ديگري در نبرديم هيچ چيزي باندازه‌ی آن شور و هياهو مرا نيازرده. شعر اگرهم نيك و بي‌زيانش را بگيريم يكي از هزار كارهاي زندگاني نيست. ما اگر در زندگي هزار نياز ميداريم يكي از آنها شعر نمي‌باشد و شاعري خود هنر بزرگي شمرده نمي‌شود. با اين حال ، تا چه اندازه دل‌آزار بود كه مي‌ديديم يك دسته‌ی بزرگي از ايرانيان همه كار را كنار نهاده و تنها بآن پرداخته‌اند. مي‌ديديم آنان را باين راه شرقشناسان انداخته‌اند و بيچارگان نافهميده فريب آنان را خورده‌اند. مي‌ديديم بروي چنان گمراهي و فريبخوارگي ايستادگي مي‌نمايند و مردان چهل‌ساله و پنجاه‌ساله بر سر يكمشت سخن با ما از در دشمني مي‌آيند و بسياري از آنان پستي و بيفرهنگي نيز دريغ نمي‌گويند. در زماني كه زندگاني بسختترين كوششها نياز پيدا كرده اينان سخنان پوچي را سرمايه‌اي براي خود مي‌شماردند. داد از اين ناداني! داد از اين بيچارگي.
جا داشت از اين توده نوميد شويم. جا داشت خود را كنار كشيده و آنان را بگمراهي و نادانيشان بسپاريم. اگر نبودي اميدي كه بپشتيباني خدا مي‌داشتيم.
بدتر از همه پاسخهايي بود كه مي‌شنيديم ـ پاسخهايي كه آشكاره ناتواني فهمها و خردها را مي‌رسانيد. يكي مي‌آيد و مي‌نشيند و با پرخاش و تندي چنين مي‌گويد : «شما ببزرگان تاريخي ما توهين مي‌كنيد» مي‌گويم : بزرگي چيست؟!.. چه كسي را ميتوان ببزرگي شناخت؟!.. چه كارهاييست كه يك كسي را ببزرگي رساند؟!. بدبخت درمي‌ماند. زيرا چيزيست كه هيچ نينديشيده. ناگزير مي‌شوم خود بازنمايم كه بزرگيِ يك كسي جز در نتيجه‌ی يك كار سودمند بزرگي نتواند بود. هنگامي كه دشمن بكشوري رو آورده و مردم در بيم و هراس مي‌باشند و يك كسي از جان خود گذرد و مردان را بسر خود گرد آورده بجلوگيري از دشمن بكوشد ، و در سالي كه خشكي رخ داده و مردم بينوا در فشار هستند و يك توانگري پول بسياري بيرون ريزد و بنگهداري بينوايان پردازد ، و در زماني كه آشفتگيها در كشور پيش آمده و مردمان را بيمناك گردانيده يك مرد توانايي پا بميان گزارد و با تلاشهاي مردانه ساماني بكشور دهد ـ از اينگونه كسانند كه شايسته‌ی نام «بزرگ» توانند بود. با سخنهاي مفت و بيهوده كسي بزرگ نتواند بود.

✴️ شعر اگرهم نيك و بي‌زيانش را بگيريم يكي از هزار كارهاي زندگاني نيست. ما اگر در زندگي هزار نياز ميداريم يكي از آنها شعر نمي‌باشد و شاعري خود هنر بزرگي شمرده نمي‌شود.

✴️ ... مي‌گويد : «شما ببزرگان تاريخي ما توهين مي‌كنيد» مي‌گويم : بزرگي چيست؟!.. چه كسي را ميتوان ببزرگي شناخت؟!.. چه كارهاييست كه يك كسي را ببزرگي رساند؟!. بدبخت درمي‌ماند. زيرا چيزيست كه هيچ نينديشيده.