🔶 پولداران و آزمندان

(بخش پایانی)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔶 سال هفتم پيمان

🔸 بهترين دانشها آنست كه بآدميان معني جهان را بازنمايد و راه زندگاني را بياموزد

🔸یك مردمي تا راه زندگي را نشناسند از دانشها سودي نتوانند برد و همه‌ی جربزه‌ها و نيروهاي آنان بيهوده گردد.

🔸بهترين پارسايي همينست كه همگي از هوسها چشم پوشيم ، و از خودخواهي و خودنمايي درگذريم ، و از پندارهاي بيپايي كه بنام كيش يا به هر نام ديگري درميانست و مايه‌ی پراكندگي مي‌باشد دوري گزينيم

🔶 سال هفتم پیمان

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

✴️روز هفده دی‌ماه ، روز برداشتن چادر ✴️

یکی از آرزوهای مشروطه‌خواهان و نیکخواهان در ایران برداشته شدن چادر از سر زنان و راه یافتن ایشان به کوششهای توده‌ای بود.
سپس که رضاشاه رشته‌ی کارهای کشور را بدست گرفت و بسیاری از آرزوهای نیکخواهان را بکار بست ، یکی هم «برداشتن چادر» یا با نام آخوندی آن «کشف حجاب» بود که در روز 17 دی 1314 دستورش داده شد و از سال 1315 رسمیت بیشتری یافت.
بمناسبت این روز ما گفتار یکم کتاب «خواهران و دختران ما‌» را که در این زمینه می‌باشد در چند بخش در کانال می‌آوریم.
اینک بخش نخست آن :

🔸١ـ گفتگويي كه چهل سالست هست و هنوز پايان نپذيرفته

يكي از سخناني كه از سي و چند سال پيش در ايران (و همچنين در جاهايي ديگر) پيدا شده و هنوز پايان نپذيرفته گفتگو از رو گرفتن زنهاست.
همه مي‌دانيم كه زنهاي شهرنشين مسلمان ، چه در ايران و چه در كشورهاي ديگر ، تا چند سال پيش رو مي‌گرفتند و خود را از مردان بيگانه (يا بگفته‌ي خودشان : نامحرم) پوشيده مي‌داشتند. باين معني كه چون مي‌خواستند از خانه بيرون آيند و يا بنزد مرد بيگانه‌اي روند سر تا پاي خود را با چادري سياه يا با رنگ ديگر مي‌پوشانيدند و روبندي يا پيچه‌اي به رو انداخته روي خود را با آن مي‌نهفتند.
در ايران تا بيست و سي سال پيش يك گونه جورابهاي بسيار بلند هم رواج مي‌داشت كه از پارچه مي‌دوختند و آن را «چاقچور» مي‌ناميدند.
اين عادتي بوده كه قرنهاي دراز در اين كشور رواج مي‌داشت. چه مردان و چه خود زنان باين عادت چندان ارج گزاردندي و دلبستگي نشان دادندي كه اگر زني اندك سستي در رو گرفتن و تن خود پوشانيدن نشان دادي او را بزبانها انداختندي و «نانجيب و بي‌حيا» شناختندي. بارها دو همسايه يا دو برادر باهم پيكار[=زد و خورد] كردندي بر سر آنكه يكي بزن آن ديگري نگاه كرده و رويش را ديده. دخترها را از نه سالگي به رو گرفتن واداشتندي.

🔸پافشاري ايرانيان در اين زمينه تا آنجا مي‌بود كه چون در ايران جنبش مشروطه برخاست و ملايان و درباريان با آن دشمني مي‌نمودند و ايستادگي نشان مي‌دادند ، اينان براي آنكه مردم را بتكان آورند و برآغالانند [1] چنين مي‌گفتند : «اين لامذهبها امروز مي‌گويند مشروطه شويد ، فردا هم خواهند گفت روهاي زنهاتان باز كنيد». اين سخن كار خود را مي‌كرد و گروهي از مردم تنها بهمين شُوَند[=سبب] با مشروطه دشمني مي‌نمودند.

🔸در سال يكم يا دوم مشروطه در تبريز ميرزا سيدحسين‌خان عدالت كه از پيشاهنگان آزاديخواهي بشمار مي‌رفت ، روزنامه كوچكي با زبان تركي ، بنام «صحبت» مي‌نوشت. در يكي از شماره‌هاي آن گفتاري زير عنوان «كج قابرقا» (دنده‌ی ‌كج) نوشته بشوخيهايي پرداخته بود كه خدا زن را (حوا را) از دنده‌ي كج آدم آفريده ، و درميان سخن فهمانده بود كه ما نيز بايد بزنهاي خود ارج گزاريم و آنها را در زندگاني همراه گردانيده بانجمنها و نشستها بياوريم. از همين چند جمله آشوبي برپا گرديد. مردم بازار را بستند و بهايهوي برخاستند. انجمن ايالتي ناچار شد سيدحسين‌خان را از تبريز بيرون گرداند. اين بود اندازه‌ي رميدگي مردم از شنيدن نام آزادي و روبازي زنان.

با اين حال از همان سالهاي نخست مشروطه اين گفتگو درميان مي‌بود. مشروطه‌تلبان كه بيشترشان نيكخواه اين كشور مي‌بودند زيان آن چادر و چاقچور را دريافته آرزوي برداشته شدن آن را مي‌داشتند. گاهي در روزنامه‌ها درميان سخن جمله‌هايي در آن زمينه مي‌گنجانيدند و در بزمها آشكاره گفتگو مي‌كردند. چيزي كه هست برخي از آنان دلداده‌ي اروپا بوده ، بيش از همه ، پيروي از زنهاي اروپايي را مي‌خواستند كه مي‌بايد گفت : جز تندروي نمي‌بود.

🔸سالها گفتگو مي‌رفت و كم‌كم گوشها پر مي‌شد و رميدگي مردم كمتر مي‌گرديد. در آن ميان دبستانهاي دخترانه برپا گرديد و بسياري از دختران درس خواندند و اينان خودشان هوادار روبازي گرديدند. در روزنامه‌ها سخنان آشكار نوشته شد و رميدگي بيكبار از ميان رفت. بلكه بايد گفت : جنبشي بهمين نام ، بويژه در تهران ، پديد آمد.

در نتيجه‌ي اين گفتگوها روگيري از سختي خود كاست. چاقچور از ميان رفت. روبند جاي خود را به پيچه داد. بسياري از زنان با داشتن چادر و پيچه روي خود را نپوشانيدند. ديگران پيروي كرده نيمي را پوشانيده نيمي را بگشادند. از هر باره جنبش درپيشرفت مي‌بود تا رضاشاه در سال ١٣١٥ آخرين گام را برداشته دستور داد از چادر و پيچه جلو گيرند. اگرچه اين كار بي‌دردسر نگذشت و ملايان و پيروانشان آخرين ايستادگي خود را نشان دادند و در مشهد آشوبي نيز پديد آمد ولي رضاشاه باك نداشت و آن ايستادگيها را نيز از ميان برد.

🔸 درباره‌ي رضاشاه بايد گفت : بسياري از آرمانهاي نيكخواهان ايران را از بنياد گزاردن بانك ملي ، برانداختن كاپيتولاسيون ، يكسان گردانيدن رختها ، كشيدن راه‌آهن و مانند اينها بانجام رسانيد و يكي از آنها نيز رو باز شدن زنها بود.

🔸هرچه هست اين يك كار بزرگ تاريخي بود كه زنهاي ايران پس از هزارها سال چادر و روبند را بكنار گزاردند و با روهاي باز بكوچه‌ها و خيابانها درآمدند. راستست كه اين كار با ناستودگيهايي همراه بود ، و بسياري از زنها و دخترها اينبار از آنسو تند مي‌رفتند و از هر باره پيروي از زنهاي اروپا مي‌نمودند ، با اين حال رويهم‌رفته پيشامد ارجدار بزرگي مي‌بود كه بايستي ارجش شناسند و نگاهش دارند.

🔸ولي چون در ايران يك «سياست بدخواهانه» در كار است و گروهي از وزيران و ديگران كه دسته‌ي بزرگ و نيرومندي مي‌باشند بآن مي‌كوشند كه اين توده را از هر پيشرفتي بازداشته و در همين حال آشفتگي و آلودگي كه گرفتارست پايدار گردانند ، اينست پس از برافتادن رضاشاه بيشتر كارهاي نيك او را بهم زدند و پس گردانيدند. از جمله اين كار را نيز بهم زدند كه از يكسو چادر و روبند را آزاد گزاردند و از يكسو با دست ملايان زنها را به رو گرفتن و چادر بسر كردن برانگيختند. براي اين كار يكي از مجتهدان را كه در زمان رضاشاه ، در همان پيشامد برداشتن چادر و روبند ، از ايران بيرون رانده شده بود ، با پذيراييهاي نيمه‌رسمي به ايران آوردند و او در اين باره كوششهايي كرد. [2] سپس براي ملايان روزنامه‌اي برپا گردانيدند كه پياپي گفتار نويسند و بنام اسلام زنها را بتوي چادر و چاقچور كشانند.

راستست كه از اين كوششها نتيجه‌اي كه گمان مي‌رفت بدست نيامد. زيرا يك دسته بانوان بافهم و دلير ايستادگي نشان دادند. برخي روزنامه‌ها نيز بزبان آمدند. آنچه ما در تهران مي‌بينيم بيش از اين نتيجه پيدا نشده كه برخي پيره‌زالهاي از جهان برگشته و برخي از زنهاي بيسواد و نافهم چادر بسر مي‌كنند بي‌آنكه رو گيرند. ولي يك نتيجه‌ي بد ديگري پيدا شده و آن اينكه از دوتيرگي و دورنگي كه درميانه پديد آمده هر تيره‌اي بآن يكي ريشخند مي‌كند و بد مي‌گويد. از آنسو برخي كهنه‌پرستان ـ از آخوندها و ديگران ـ فرصت پيدا كرده زبان بدگويي بزنان درسخوانده و نوانديش باز كرده‌اند. اين خود نتيجه‌ي بديست و مي‌توان گفت كه خواست بدخواهان نيز بيش از همه اين بوده است.

به هر حال گفتگو پس از چهل سال هنوز پايان نپذيرفته. اينست ما مي‌خواهيم در اينجا در اين باره آنچه گفتنيست بگوييم و زمينه را نيك روشن گردانيم كه جاي بهانه براي كسي بازنماند.
(دنباله‌ی این گفتار فردا خواهد آمد)

[1] : براغالانیدن = بهایهوی و دشمنی برانگیختن
[2] : این ملا آقا حسین رضوی قمی بوده. درباره‌ی او و کارهایش بنگرید به کتاب «دادگاه» ، گفتار چهارم.

چادر و پیچه

روبند

چاقچور

رضاشاه ،‌ پادشاه نامی ایران

پیمان سال ششم ، شماره‌ی یکم ، صفحه‌ی 59
(601059)

امامزاده‌ی دوره‌گرد یا

رواج «فرهنگ» در حکومت ملایی

اين نام دين كه مي‌بريم و از پيوستگي آن با دانش گفتگو ميكنيم خواستمان از آن ، ديني است كه خود ما مي‌شناسيم و بنام پاكديني برواجش مي‌كوشيم ، و كيشها و دينهاي ديگري كه هست نمي‌خواهيم. زيرا اين گفته‌ها با آنها راست نيايد. بارها ديده‌ايم كساني كه پيمان را مي‌خوانند و هواداريهاي بسيار سخت ما را به دين و پاسخهاي استواري را كه به بيديني ميدهيم مي‌بينند همه‌ی آنها را بكيش يا دين خود مي‌بندند و درميان گفتگو با خود ما برخ ما مي‌كشند اينست اين يادآوري را مي‌كنيم كه خواست ما از دين در اينجا و در مانند اين همانست كه خود دنبال مي‌كنيم. در دينها و كيشهاي ديگر هيچ ارجي بدانشها نگزارده و پرواي آنها نكرده‌اند تا گفته شود پيوستگي در ميانه چيست. (601059)

📘 شهریاران گمنام

❇️ بخش سومین - شدادیان - ۱۴
✳️ گفتار نخستین : شدادیان گنجه

✴️ دومین جنگ ابوالسوار با رومیان ؛ جنگ ابوالسوار با بهرام ارمنی ؛ تاخت طغرل‌بیک و ابوالسوار بر آنی

🔶 در پیرامون زبان
(بخش یکم)

🔸زبان یك توده آیینه‌ی فهم و اندیشه‌ی ایشانست و یك زبان نارسا اندیشه‌ها را نیز نارسا گرداند و ایرانیان اگر میخواهند از توده‌های بافهم و دانش جهان بشمار روند باید دارای یك زبان درستی باشند

🔸فارسی یكی از زبانهای روان و آسان و ساده‌ی جهانست.

🔶 در پیرامون زبان

(بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

شادروان آزاد مراغه‌ای که در راه بیرون راندن واژه‌های بیگانه از زبان فارسی و تغییر خط میکوشید. او همچنین از کوشندگان جنبش برداشتن چادر بود.

✴️روز هفده دی‌ماه ، روز برداشتن چادر ✴️

🔸٢ـ رو گرفتن يك شيوه‌ي باستان ايراني بوده

نخست از تاريخچه‌ي رو گرفتن سخن مي‌رانم : بايد دانست كه رو گرفتن يك شيوه‌ي باستان ايراني بوده و تا آنجا كه ما آگاه شده‌ايم از زمان هخامنشيان اين شيوه در ايران (در شهرها) رواج مي‌داشته.

در اين باره از كتابهاي باستان روم و يونان تكه‌هايي بدست مي‌آيد و ما اينك يكي از آنها را كه روشنتر و رساتر مي‌باشد در پايين مي‌آوريم.
باشد كه خوانندگان نام ثِميستوكليس را شنيده‌اند. در زمان هخامنشيان كه جنگهايي درميانه‌ي دولت ايران با آتن و اسپارت و ديگر شهرهاي يونان رفت و از جمله خشايارشا پادشاه هخامنشي با دسته‌هاي سپاه بسياري از داردانيل گذشته به آتن تاخت و يك رشته جنگهاي بزرگي كه در تاريخ بنامست رخ داد ـ در آن پيشامدها سردسته‌ي آتنيان ، بلكه راهبر همه‌ي يونانيان ثِميستوكليس مي‌بود. اين مرد باهوش و انديشه توانست با جانفشانيها و زيركيهاي خود آتن ، بلكه همه‌ي يونان را ، در برابر سپاه انبوه ايران نگه دارد و نيكيهايي بهمشهريان خود كرد. ولي چون جنگ پايان پذيرفت و چند سال گذشت يونانيان برخي ايرادها به ثميستوكليس گرفتند و او را از آتن بيرون راندند. سپس نيز نام بدخواهي با يونان باو بسته بداوريش خواندند. ثميستوكليس بجان خود ترسيده ناچار شد بگريزد و بدربار هخامنشي پناهد ، و با آنكه از دشمنان بنام ایران شمرده مي‌شد ، دربار هخامنشي او را پذيرفته چندان نوازيد كه داستان پذيرايي ازو «ضرب‌المثل» گرديد. پُلوتارْخ كه يكي از تاريخنويسان بنام يونانست داستان گريختن او را از يونان بدينسان مي‌نويسد :
«براي روانه ساختن او نيكو گنيس (ميزبانش) تدبيري بدينسان انديشيد كه چون مردم آسيا بويژه ايرانيان غيرت زنان را سخت نگه مي‌دارند ، نه تنها همسران خود بلكه كنيزان زرخريد يا برگزيدگان (همسران ناقانوني) را نيز سخت مي‌پايند ، و چنان نگاهشان مي‌دارند كه بايد هميشه درون خانه باشند و از در بيرون نيايند و هرگاه كه سفر كنند آنان را در چادرهاي دربسته كه از هر سوي آنان را فرامي‌گيرد جا داده بروي گردونه‌ها مي‌نشانند. براي ثميستوكليس نيز يك چنان چادر و گردونه‌اي آماده كردند كه روانه‌ي سفر گردد ، و چنين نهادند كه اگر كسي در نيمه‌ي راه بايشان برخورده پرسش نمايد بگويند دختر جواني را از ايونا براي يكي از بزرگان ايران كه بزني گرفته مي‌برند».

اكنون اين نوشته پلوتارخ تكه‌ي ارجداريست و ما از آن چند چيز مي‌فهميم :

🔸نخست آنكه رو گرفتن زنان يا نهان داشتن آنان خود را ، در ايران از باستان زمان بوده. زيرا گذشته از آنكه پلوتارخ يك نويسنده‌ي راستگو بوده و سخنانش استوار است ، واژه‌ي «چادر» و «چادره» كه تا امروز درميان ما مانده است و به پوشاك آنچناني زنها گفته مي‌شود دليل ديگر براستي گفته‌ي او مي‌باشد.
زيرا چادر آن خانه‌ي پارچه‌ايست كه در سفرها و بيابان‌نشينيها بكار رود. پس براي چيست كه باين پوشاك زنها چادر يا چادره گفته مي‌شود؟.. پيداست كه چنانكه پلوتارخ مي‌نويسد نخست براي پوشانيدن زنان آنان را بروي گردونه‌اي (عرابه) نشانده چادر مانندي يا چادر كوچكي (1) برويشان مي‌افراشته‌اند.
چنين پيداست كه نخست چنان چادري بروي گردونه‌اي مي‌افراشته‌اند و اين ويژه‌ي توانگران مي‌بوده. سپس زنان ديگر كه بگردونه دسترسي نمي‌داشته‌اند آن چادر مانند يا چادر كوچك را خود بسر گرفته راه مي‌رفته‌اند ، و كم‌كم شكل آن را ديگر گردانيده‌اند و از مانندگي بچادر بيرون برده‌اند. ولي نام چادر يا چادره همچنان بازمانده.

🔸دوم اين نهان داشتن زنان بنيادي خردمندانه نداشته و از آنجا برخاسته كه پادشاهان و زورمندان و پولداران نمي‌خواسته‌اند نگاه كسي بروي زنان ايشان بيفتد. روشنتر گويم : شُوندي جز غيرت خشك و بيخردانه نداشته. به هر حال از سخن پلوتارخ هم پيداست كه اين شيوه نخست ويژه‌ي پولداران مي‌بوده و سپس از آنان بديگران رسيده. با اين حال بيگفتگوست كه زنان روستايي و ايل‌نشين از آن رفتار دور مي‌بوده‌اند. بلكه مي‌توان پنداشت كه پيش از زمان اسلام در شهرها نيز روگيري زنان همگاني نبوده.
(دنباله‌ی این گفتار فردا خواهد آمد)

(1) : اين واژه را در آذربايجان و برخي جاهاي ديگر «چادره» مي‌گويند (نه چادر) و راستش نيز همانست. از آنسوي در فارسي هاء در آخر واژه‌هاي فارسي (كه نخست كاف مي‌بوده) معنيهاي بسيار داشته كه يكي از آنها «مانندگي» بوده. مثلاً : دهانه ، زبانه ، تيغه ، چشمه ، و بسيار مانند اينها. ديگري از آنها «كوچكي» بوده ، مثلاً : دخترك ، پسرك ، شهرك. پس واژه‌ي چادره نيز به يكي از اين دو معني تواند بود.

زنان و رختشان پس از برداشتن چادر

🔶 خودنمایی و جداسری

(همه‌ی بخشها در یکجا)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

‌🌑واژگونی اتوبوس دانشجویان

سخنان این فیلم را نمی‌توان براست نداشت. زیرا اگر ناراست بود می‌بایست قوه‌‌ی قضاییه ، دکتر جاسبی و دیگر کسانی که نامشان اینجا رفته و دخالت در شکایت این مرد داشتند آن را دروغ و ساختگی می‌نامیدند. ولی چنین کاری نکرده‌اند و از بس از این کسان بیقانونی و پستی دیده شده که به آسانی می‌توان باور کرد که این هم یکی از آن موارد می‌باشد. روی‌همرفته بیشتر مردم میدانند که حکومت ملایی کاری کم‌مانند در جهان کرده بدینسان که بنام رعایت نشدن قانون ، حکومتی را سرنگون کرد (بیاد بیاورید سخنان خمینی و یارانش را در ماههای پیش و پس از بهمن 57) تا خودش قانون را پاس دارد و رعایت کند ولی آنها همه در گفتار بود ، در رفتار از همان روزهای نخست بیقانونی و قانونشکنی را آغاز و در این کار روی رژیم پیش را سفید کرد.
این کار که نامش را رواج هرج و مرج ، زیر پا گزاردن قانون و نابود گردانیدن دستاوردهای مشروطه و قانون اساسی و یا «ویرانگری سراسری» میتوان نامید هرگز فراموش شدنی نیست. بی‌پرواییهایی که ملایان در این زمینه کرده‌اند چندانست که میتوان کتابی از چنان رفتارهاشان نوشت. بلکه چندان در این کار گستاخ بوده‌اند که از اعترافهای خودشان میتوان صد صفحه مورد قانونشکنی گرد آورد. این هم آشکارست که میوه‌ی قانونشکنی از ستمگری و پامال کردن حقهای خُرد تا جنایت و کشتار دسته‌جمعی همه را دربر میگیرد.
در این فیلم پوچ گردیدن دستگاه قضایی کشور را میتوان بنیکی دید و دریافت. بی‌ارج گردیدن قانون را دریافت. قلدری و زورگویی و ستم را بچشم دید.
شاید خوانندگان گمان کنند مهدی هادوی که این زمینها را به دانشگاه ارمغان کرده و در این فیلم از تصرف ستمگرانه‌ی بخشی از زمینش می‌نالد یک تن عادی و بی‌کس است. ولی چنین نیست. او خود قاضی و وکیل دادگستری و پس از انقلاب نخستین «دادستان کل انقلاب» ، «رئیس دادگاه عالی انتظامی قضات» و «عضو شورای نگهبان» بوده. اینست او از دیده‌ی حکومت ملایان «خودی» بشمار می‌آید.
بینندگان این بیندیشند اینان که با خودیها چنین رفتاری می‌کنند با بی‌کسان چه میکنند؟! آیا مردم با دیدن چنین ستمهایی چه برداشتی از دانشگاه خواهند داشت و چه ارجی از دانش و دانش‌آموزی بازخواهد ماند؟! بیندیشند رئیس‌جمهورانمان که یکی از آنها این جایگاه را «تدارکاتچی» نامید بیجا نبوده و براستی در بسیار جاها دست بسته‌اند. بیندیشند که در پشت این کسان چه دستهای نیرومندی در کار قانونشکنی ، ستمگری و تاراج کشور است.

و سرانجام این بیندیشند که اینها از کجا آمده‌اند؟! آیا از کشوری دیگر بوده‌اند؟! آیا نه آنست که با فریب توانسته‌اند بر حکومت دست یابند و بر جان و مال و ناموس مردم چیره‌ شده‌اند؟! آیا نه آنست که از فریبخواری مردم سود جسته توانسته‌اند در این سالهای دراز فریبشان دهند؟! آیا نه آنست که هنوز این مردم همانند که بوده‌اند و از دیده‌ی دانستن حقایق زندگانی (نه دانش و آگاهی یا مثلاً مهارت در استفاده از اینترنت) همانجا هستند که در سال 57 بوده‌اند؟!

مردم باید از چنین پیشامدهایی بخود آیند و بدانند تا آلوده‌ی گمراهیها و بدآموزیهای بنیادافکن می‌باشند ، تا پیروی از آخوند و هواداری از ملا میکنند زندگیشان بهتر از این نخواهد بود بلکه روز بروز بدتر خواهد شد. اگر امروز امیدی به درآمدن از این بدبختیها هست ، در آینده کار بسیار دشوارتر یا نشدنی خواهد بود.

مردم باید در گام نخست بدانند که ریشه‌ی این بدبختیها در خودشان است. آن آلودگیهایی که دارند ، نمی‌گزارد ایشان شاینده باشند و رشد سیاسی یابند. این سررشته‌داران از مریخ یا کرات دیگر نیامده‌اند. از همین مردمند. اینها نباشند ، از چنین مردمی دیگرانی که بجاشان بیایند نیز همچون اینها یا بدتر خواهند بود.

باید بدانند این سستی و گوشه‌گیری که پیش گرفته‌اند دودش به چشم خودشان میرود. همیشه باید از روزگار بنالند و همیشه زیردست و درمانده و تو سری خور باشند.

سزا نیست مردم در اینگونه جاها گناه را تنها از چنین ستمگرانی ببینند بلکه باید بپذیرند که ملا را خودشان بر این کشور چیره و حکومت را دو دستی ارمغانش کرده‌ و‌ خودشان در فرمانروایی نگاهش داشته‌اند. این وضعیت پدید آورده‌ی خودشان است.

یک یادآوری هم باید درباره‌ی سخنان پایانی گزارشگر این فیلم کرد. زیرا سخنش روشن نیست. اگر خواستش آنست که کسانی که با خودیها چنان کرده‌اند شگفت نیست که جان دانشجویان نیز برایشان بی‌ارج باشد ،‌ این سخن درست و درخور پذیرش است. ولی اگر آن را به «دست انتقام»‌ و بچیزی مانند آن میخواهد ببندد بیمعنی است.