🔶 در پیرامون ادبیات
نشست دوم : شعر سخنست و سخن بايد از روي نياز باشد
تکه‌ی 10

🔸 ما آزمايش ديگري در اين باره از شاعران ايران كرده‌ايم. در آن سالي كه ما گفتارها در پيمان در همين زمينه‌ها نوشتيم و هايهويي برخاست و مرا بانجمن ادبي خواندند كه گفتاري راندم ، برخي از همان شاعران همداستاني=موافقت با ما نشان دادند و خود شعرهايي در نكوهش شيوه‌ی كهن شاعران ايران سرودند كه ما برخي را در پيمان بچاپ رسانيديم. مثلاً :
آقاي كسروي آن مرد دانا
كه يزدانش هماره يار باشد
چه خوش در انجمن گفت اين سخن را
كه بس مطلوب و معني‌دار باشد
در اطراف يكي موضوع پوچي
نبايد اينهمه گفتار باشد
هزاران بيت هر ديوان شعري
حديث چشم مست يار باشد
و يا تكذيب و هجو بي‌دليلي
ز دلق و جُبِّه و دستار باشد
هميشه طعنه و پرخاش شاعر
بشيخ و پير پرهيزگار باشد
و يا از باده تعريفست و ساقي
و يا تشويق از مِي‌خوار باشد
و يا از ليلي و مجنون حديثي
كه بنيادش همه پندار باشد
و يا وصف از دهان تنگ دلبر
وز ابروي خم دلدار باشد
دو ثلث شعر شاعرهاي ايران
حكايت از گل و گلزار باشد
پنداشته مي‌شد كه اينها از روي سهش است. گفته‌هاي ما در آنان هناييده و باين شعرها واداشته. ولي سپس ديده شد كه همانان پي شيوه‌ي كهن را مي‌دارند و باز همان گونه شعرها مي‌سازند ، و نيك روشن گرديد كه آنچه شعرها بهمداستاني ما مي‌گفتند از اين راه مي‌بوده كه مضمونهاي نوي بدست آورده بودند.
داستاني بدتر از اينها ديده شد. و آن اينكه شاعري كه در جاي ديگري نامش برده‌ام شعرهايي در هجو شاعران ساخته بود در اين زمينه : «شاعري دلش درد گرفت. پيش پزشك رفت. پزشك نيك نگريست و دردي درو نيافت. پرسيد : آيا بتازگي شعر گفته‌اي كه بكسي نخوانده باشي؟ گفت قصيده‌اي گفته‌ام. گفت : آن را بكساني بخوان درد دلت آرام خواهد گرفت. شاعر چنان كرد و بهبود يافت».
چنين شعرهايي ساخته آورده بود كه ما بچاپ رسانيم. من دلم سوخت چه ديدم بيچاره شاعر دوزخ طبعش زبانه مي‌كشد و بانگ «هَلْ مِن مَّزِيدٍ»1 مي‌زند ، و او ناچار است براي آرام گردانيدن آن ، مضمونهايي پيدا كند و برشته‌ی شعر كشد. اگرچه هجو خودش و همكارانش باشد. بيادم افتاد آنكه انوري آن هجو زشتي را از مادرش كرده.
اين رشته را در اينجا بپايان مي‌رسانم ولي براي آنكه داوريمان بدادگري هرچه نزديكتر باشد مي‌خواهم در پايان نشست از برخي شعرهايي كه مي‌توان آنها را برخاسته از سهشها دانست و «سخن زنده» ناميد يادي كنم.
چنانكه گفتم در آغاز جنبش مشروطه با همه‌ی فرصتي كه بدست آمده بود از شاعران هنرنمايي چندان ديده نشد. در اين باره آنچه بوده و من مي‌دانستم در «تاريخ مشروطه» ياد كرده‌ام.
پس از پيشرفت مشروطه حال همان بود. در اينجا نيز جز شعرهاي كمي چيزي كه درخور ارج باشد ديده نشد. يكي از كساني كه مي‌توان نام برد عارف قزويني بوده. اين مرد مي‌خواسته «شاعر مشروطه» باشد. ولي افسوس كه نتوانسته همچون صابر باشد و زنجيرهاي شيوه‌ي كهن را از دست و پاي خود بگسلاند. اينست بيشتر شعرهايش به همان شيوه‌ی كهن بوده كه نتوان ارج چندان نهاد. آنچه از شعرهاي عارف ارجدار بوده و مي‌توان نام «سخن زنده» بآنها داد تصنيفهاي اوست. تصنيفهايي كه عارف مي‌ساخت و خود در كنسرتها مي‌خواند بزبانها مي‌افتاد و خود از روي سهشهايي مي‌بود كه پيشامدها پديد مي‌آورد. من فراموش نكرده‌ام كه سال نخست كه به تهران آمدم تصنيف : «بمانديم ما مستقل شد ارمنستان» تازه پراكنده شده بود. آوازه‌خوانان مي‌خواندند ، بچه‌ها مي‌خواندند ، دختران در خانه‌ها مي‌خواندند. همين حال را مي‌داشت تصنيفهاي ديگر او.

1ـ سوره‌ی ق (50) ، آیه‌ی 30. معنی : آیا بیشتر از این هم هست؟ ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
2) آريستيديس‌‌ ـ تکه‌ی 14

🔸 سپس آتنيان رضايت بآن نمى‌دادند كه فيروزى آن روز بنام لاكيدومنيان باشد و نيز راضى نبودند كه در ميان دسته‌هاى جنگجوى يونانى پيكار درگيرد. اگر نبود كه آريستيديس‌ دخالت كرده بدرخواست و پند سركردگان بويژه لئوکراتيس‌1 و مورونيديس‌2 را بآرامش ‌و خاموشى بازداشت و چنين قرار داد كه موضوع بشوراى يونانيان واگزار گردد. و چون موضوع در شورا بگفتگو گزارده شد ثيوگيتون3 از مقاريان چنين گفت كه اين ‌فيروزى را بايد بنام شهر سوم ديگرى اعلان كرد بشرط اينكه جنگ خانگى در ميانه برپا نشود و چون پس از وى كلواوكريتوس4 از مردم كورنثس بپا خاست همگى پنداشتند كه او اين ‌فيروزى را بنام كورنثس خواهد طلبيد. زيرا پس از اسپارت و آتن ، كورنثس بنامترين شهر يونان بود ولى او چنين گفت كه اين نيكنامى به پلاتايا داده شود و يونانيان بر سر آن با هم بكشاكش برنخيزند. اين گفته‌ی او را همگى پسنديدند و نخست آريستيديس از جانب آتنيان رضايت آشكار ساخت. سپس هم پااوسانياس از جانب لاكيدومنيان رضايت نمود. بدينسان آشتى و آرامش رویداده هشتاد تالنت كنار گزاردند باين قصد كه مردم پلاتايا با آن پول پرستشگاهى بسازند و آن را ازآن مينروا گردانند و پيكره‌ها در آن بنگارند و اين ‌پرستشگاه همان است كه تا امروز شكوه خود را نگاهداشته است. ليكن لاكيدومنيان و آتنيان نيز هر كدام يادگار جنگى جداگانه براى خود برگماردند. سپس از خدايان شور خواستند كه آيا قربانيها بكنند؟ چنين پاسخ يافتند كه يك محرابى بنام آزادى براى زیوس بسازند. ولى هيچگاه قربانى نكنند تا هنگامى كه همه‌ی آتشهايى را در يونان كه ايرانيان آلوده و ناپاك گردانيده‌اند خاموش سازند و يك آتش پاكيزه و ناآلوده‌ای در محراب عمومى دلفى روشن گردانند. قاضيان يونان اين را عنوان ساخته مردم را ناگزير مى‌گردانيدند كه هرچه آتش دارند بيرون كنند و ايوخيداس5 از مردم پلاتاى بعهده گرفت بشتابى كه مى‌تواند بود آتش از محراب خدا بياورد و اينبود كه به دلفى شتافته و نخست آب بروى خود پاشيده و خود را پاك ساخت و تاجى از شاخه بر سر گزارده و آتش از محراب گرفته رو بسوى پلاتاى نهاد و هنوز آفتاب فرونرفته بآنجا رسيد كه در يك روز ، يكصد و بيست و پنج ميل راه رفته بود و اينبود كه همينكه بازرسيد و بهمشهريان خود درود گفت و آتش را بايشان سپرد خود او افتاده بدرود زندگانى گفت. مردم پلاتاى ازو قدرشناسى كرده مرده‌ی او را در پرستشگاه ديانا ايوكليا6 بخاك سپردند و روى گور او چنين عبارتى را نوشتند : «ايوخيداس در يك روز تا دلفى شتافته و از آنجا برگشت.» كسانى مى‌پندارند كه ايوكليا همان ديانا است و او را بهمين نام مى‌خوانند. ولى برخى‌ مى‌گويند او دختر هركولس بود از شكم مورتو7 و چون دوشيزه از جهان رفت از اين جهت‌ مردم بيوتيا و لوكريا8 او را مى‌پرستند و تنديسه‌ی او را در بازارهاى خود دارند كه هر زن يا مردی كه مى‌خواهد عروسى كند پيش از آن قربانيها براى اين مى‌گزارد.9


1ـ Leocrates
2ـ Myronides
3ـ Theogiton
4ـ Cleocnitus
5ـ Euchidas
6ـ Euclia
7ـ Myrto
8ـ Locrea
9ـ اين جمله‌ها مربوط به افسانه‌هاى دين يونان است و ارج تاريخى ندارد.

🔶 گفتارهای کوتاه

🔸نادانیها با آمیغها در یكجا نتواند بود

🔸باید پاكان از ناپاكان جدا گردند

🔸نمونه‌ای از بدبختیهای ایرانیان

🔸در پیرامون زبان پرچم

🔶 گفتارهای کوتاه

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

✴️ دولت به ما پاسخ دهد
(تکه‌ی دوازدهم)

🔸از این سخنان نتیجه آن را می‌خواهم كه رفتار ملایان از هرباره بزیان كشور است. اگر دولت پیشنهاد ما را می‌پذیرد این پرسشهای ما را بآنان فرستاده پاسخ طلبد ، و یا نمایندگانی از علمای نجف و قم و دیگر شهرها بخواهد و نشستی در زیر نگهبانی خود برپا گرداند.

آنچه ما می‌دانیم نمایندگان خواستن و نشست برپا گردانیدن از هرباره بهتر است. زیرا چه‌بسا علما كه سخنانی را شنیده از زیانهای بسیار بزرگ دستگاه و رفتار خود آگاه خواهند گردید. چه‌بسا علما كه بهمراهی با مشروطه و زندگانی دمكراسی گرویده از آن دشمنیهای آشكار كه می‌نمایند دست خواهند برداشت. گذشته از اینها گفتگو و كشاكش كه با ما پدید آمده با یك رویه‌ی ستوده و نیكی پایان خواهد پذیرفت. در اینجا هم می‌گوییم : گرهی را كه با ناخن توان گشود چرا بدندان انداخته شود؟!

ما هرچه می‌اندیشیم چنین نشستی را بایَنده[=واجب] می‌دانیم. چنین نشستی جا در تاریخ ایران برای خود باز خواهد كرد و چه آقای بیات و چه هر نخست‌وزیر دیگری كه زمینه برای آن آماده گرداند نام بسیار نیكی از خود در تاریخ یادگار خواهد گزاشت.

با اینحال ما بروی آن پافشاری نمی‌نماییم. آنچه ما برویش پافشاری می‌نماییم آنست كه دولت با ما با منطق و قانون رفتار كند.

🔸كابینه‌ی ساعد با ما با نیرنگ راه می‌رفت. بملایان پشتیبانی نشان می‌داد و «سیاست» را بهانه می‌آورد. ولی آن كابینه‌ی بدخواهی می‌بود و آشكاره ببدی توده و كشور می‌كوشید و آن رفتار را از هر كابینه‌ای چشم نتوان داشت.

🔸دولت اگر بخواهد كه ما بدبختی و گرفتاری این توده را درنیابیم ، این را ازو نتوان پذیرفت. اگر بخواهد كه از ریشه‌های بدبختی و گرفتاری بجستجو نپردازیم این را هم نتوان پذیرفت.

🔸اگر بخواهد كه ریشه‌های بدبختی و گرفتاری را كه جسته و یافته‌ایم بكندن نكوشیم این را هم نتوان پذیرفت. اینها كارهاییست كه هر مردی بافهم و باغیرت باید كند و دولت را حق جلوگیری از آنها نیست.

🔸ولی اگر دولت باندیشه‌های ما ایراد دارد ، می‌تواند ایرادهای خود را بما بفهماند. برای همانست كه ما در این نامه‌ی سرگشاده اندیشه‌های خود را چه درباره‌ی كتابسوزان و چه درباره‌ی كیش شیعی ، با زبان ساده و روشن بازنمودیم و دلیلهای خود را بكوتاهی یاد كردیم. دولت چنین انگارد كه ما در اندیشه‌های خود گمراهیم و پا پیش گزارد و ما را از گمراهی بیرون آورد.

🔸ما ندانستیم آقای دشتی از آن یادآوری درباره‌ی ما كه بهنگام گذشتن برنامه‌ی دولت كرد چه می‌خواست. آقای دشتی ابوالحسن ثقة‌الاسلامی نیست كه بگوییم قانون نمی‌فهمد و از همه جا ناآگاهست و از دولت قانونشكنی چشم می‌دارد. همانا خواست آقای دشتی مثل زدن و سَهِش [=احساس(ات)] بازنمودن بوده. به هر حال ما پاسخ بگفته‌های ایشان دادیم و حال خود را در برابر دولت و مجلس روشن گردانیدیم.

🔸دولت بیش از آن نتوانستی كرد كه ما را بدادگاه و داوری كشاند. ما اینك با پای خود بدادگاه آمده‌ایم و داوطلبانه داوری می‌خواهیم. ما گفتنیهای خود گفته‌ایم و اكنون نوبت دولتست كه بسخن درآید. نوبت دولتست كه بما پاسخ دهد.

✴️ عقیده بقضا و قدر و دلبستگی بجبریگری عزم و اراده‌ی اینها[مردمی که ، گله کردن را چاره‌ی دردها میدانند] را كشته است.

✴️ بدبختها تا خطر را در نزدیكی خود نبینند بتكان نخواهند آمد و در چنان هنگامی نیز چاره دشوار خواهد گردید.

باید آشكاره بگویم :

✴️ چنین مردمی شایسته‌ی زندگی نمی‌باشند.

✴️ در چنین روزگاری كه توده‌ها سختترین نبردها میكنند و مردان و زنان و پیران و جوانان دست بهم داده در آسمان و زمین ، در زیر دریا و در روی آن جنگ و خونریزی میكنند ، یك چنین مردم سست‌نهاد و بی‌اراده‌ای سرنوشتی جز لگدمالی در زیر پای دیگران نتواند داشت.

باید اینها را آشكاره بگویم و حقایق را پوشیده ندارم.

(پرچم روزانه شماره‌ی 158)

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست دوم : شعر سخنست و سخن بايد از روي نياز باشد
تکه‌ی 11

🔸 ايرج ميرزا با آن زشتخويي كه از خود نشان داده و سخنان ناپاك بيرون ريخته برخي شعرهايش درخور آنست كه ما در شمار «سخنان زنده» گيريم. از جمله آن شعرهايش كه مي‌گويد :
به زهد گربه شبيه است زهد حضرت شيخ
نه بلكه گربه تشبه بآن جناب كند
اگر ز آب كمي دست گربه تر گردد
بسي تكاند و بر خشكيش شتاب كند
باحتياط ز خود دست تر بگيرد دور
چو شيخ شهر ز آلايش اجتناب كند
كسي كه غافل از اين جنس بود پندارد
كه آب پنجه هر گربه را عذاب كند
ولي چو چشم حريصش فتد بماهي حوض
ز سينه تا دم خود را درون آب كند
يك شاعر ديگر كه مي‌بايد در اينجا نام بريم پروين اعتصاميست. اين دختر ايراني شيوه‌ي نوي پيش گرفته و شعرهايش نيز كه من برخي را ديده‌ام از روي انديشه‌هاي بلند و سهشهاي نيكخواهانه بوده. براي نمونه اينها را ياد كردم.
نتيجه‌ي گفته‌هامان در اين نشست چند چيز بود :
1) ما دشمن شعر نيستيم و نمي‌گوييم شعر نباشد. ما مي‌گوييم شعر سخنست و سخن بايد براي معني باشد ، از روي نياز باشد.
2) شاعران در ايران خود شعر را خواستي شناخته‌اند و اينست دربند معني و نياز نبوده پياپي شعرها گفته از خود بيادگار گزارده‌اند و اين جز ياوه‌گويي نبوده.
3) بيشتر شاعران شعر گفتن را پيشه‌ی خود گردانيده‌اند كه گذشته از آنكه پي كاري نرفته‌اند و هميشه بياوه‌گويي پرداخته‌اند ، بستايشگري برخاسته و چاپلوسي و گزافه‌گويي و نادانيهاي ديگري از خود نشان داده‌اند.
4) برخي از آنان بسياهكاريهاي پستي برخاسته زبان بهجو باز كرده‌اند كه خود لكه‌ی ننگي در تاريخ ايرانست.
5) اين گونه شعرگويي «بازنمودن سهشها» (يا اظهاراحساسات) نيست و بازي كردن با سخنست. به هر حال يك چيز بي‌ارجيست.
6) دسته‌ي بدخواهان براي آلوده گردانيدن جوانان و فرسودن مغزهاي آنان كوشيده‌اند كه اين گونه شعرگويي را درميان آنان رواج دهد و اين كوششهاي ما بيش از همه در برابر آن دسته است.

شادروان پروین اعتصامی
شاعر پراحساس و بلنداندیشه‌ی ایران

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
2) آريستيديس‌‌ ـ تکه‌ی 15

🔸 همچنين در يك شوراى عامى كه از يونانيان دعوت كرده بودند در آنجا آريستيديس‌ چنين پيشنهاد كرد كه همه‌ی نمايندگان و پيشوايان دينى يونان سالانه در پلاتاى گرد بيايند و انجمنى كنند و در هر پنج سال يك بار بازيهايى بنام بازيهاى آزادى درست نمايند. نيز از همگى يونانيان سپاهى كه ده‌هزار نيزه‌گزار و يكهزار سواره و صد كشتى باشد آماده گردانند تا در برابر آسياييان هميشه آراسته بايستند. ولى مردم پلاتاى از اين سپاه آماده ‌نمودن بر كنار باشند و كار آنان تنها خدمتگزارى خدايان باشد و قربانيها بنام خرسندى و آسودگى يونانيان بگزارند. اين پيشنهادها پذيرفته شد و از آن پس پلاتاييان تنها براى گزاردن قربانيها بودند كه سالانه ‌در آن شهر گزارده مى‌شد ، چنانكه آن رسم تا اينزمان هم بازمانده است.
پس از برگشتن آتنيان آريستيديس مى‌ديد آنان ميل بسيار به دموكراسى دارند و چنين ‌مى‌ديد كه از جهت رفتارهاى مردانه كه پيش گرفته‌اند خود سزاوار آن مى‌باشند. نيز مى‌ديد كه چون همگى داراى ابزار جنگ هستند و پس از آن فيروزى كه يافته بودند همگى نيرومند و دلير شده‌اند كه با اين حال هرگز نمى‌شود خواهش آنان را با زور رد نمود از اين جهت قانونى پيش آورد كه از روى آن همگى مردم دست در كار فرمانروايى داشتند و از آن پس آرخون از ميان توده برگزيده مى‌شد.1 در اين هنگام بود كه ثميستوكليس در يك انجمن عمومى مى‌گفت كه انديشه‌اى براى‌ آتنيان انديشيده كه آن را در آشكار و ميان توده نمى‌تواند گفت. ولى انديشه‌ی بسيار سودمنديست و بنياد آسايش و آرامش آتن را استوار خواهد گردانيد. آتنيان آريستيديس را برگزيدند كه آن انديشه را از ثميستوكليس شنيده و عقيده‌ی خود را بگويد و چون او با ثميستوكليس گفتگو نمود انديشه اين بود كه همگى كشتيهاى يونانيان آتش ‌زده بشود تا در نتيجه آتنيان بر سراسر يونانيان برترى كنند. آريستيديس چون نزد مردم بازگشت چنين گفت كه انديشه‌ی ثميستوكليس سودمندترين ‌انديشه ولى بدترين ستمگرى است. از اين جهت يونانيان به ثميستوكليس گفتند كه از انديشه‌ی خود چشم بپوشد. اينبود اندازه‌ی داد دوستى مردم و ميزان اعتمادى كه بر آريستيديس داشتند.


1ـ سولون قانونگزار معروف آتن مردم را به چهار درجه كرده بود كه تنها از ميان دو درجه‌ی يكم و دوم آرخون برگزيده مى‌شد و درجه‌هاى سوم و چهارم چنين حقى را نداشتند. آريستيديس آن قانون را لغو كرد.

🔶 نابود باد دشمنان پیمان

🔸ما میگفتیم شما به ایراد ما باین شعر :
چو من بگذرم زین جهان خراب بشویید جسم مرا با شراب
پاسخ گویید.

🔸آمیغ‌پژوهی در نهاد آدمی هست اگر مغزها از كار نیفتاده باشد چه پیر و چه جوان هر كس باید آمیغها را بپذیرد.

🔶 نابود باد دشمنان پیمان

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

✴️ دولت به ما پاسخ دهد
(تکه‌ی سیزدهم)

سخن دیگری ما را با دولت درباره‌ی روزنامه‌ی پرچم است. می‌باید داستان آن نیز نویسم.

🔸پارسال در بهمن‌ماه ملایان در تبریز و مراغه و میاندوآب به تهمت قرآنسوزی مردم نافهم عامی را بجمعیت ما برآغالانیدند و چنانكه نامش بردم یك رشته وحشیگریهای رسوای پست رخ داد. این شیوه‌ی ملایان تبریز است كه هر زمان كه خود را در فشار دیدند و چاره‌ی دیگری نیافتند معاویه‌وار قرآنسوزانی را بهانه گردانند و مردم را برآغالانند.

🔸آنچه ما خود دیده‌ایم و بیاد می‌داریم تاكنون سه بار این شیوه‌ی خود را بكار زده‌اند : یك بار در زمان صمدخان كه یك بلژیكی به پیشكاری دارایی آذربایجان آمده و از امام‌جمعه مالیاتهای چند ساله‌ی دیه‌هایش را می‌خواست و فشار سختی می‌آورد. یك بار در سال ١٣٤٠ (قمری) كه اداره‌ی فرهنگ می‌خواست اوقاف را از دست ملایان اوقاف‌خوار درآورد و آنان را بفشار گزارده بود. یك بار همان پارسال كه نوشته‌های ما میدان را بملایان تنگ گردانیده و پرسشهایی كه از آنان درباره‌ی حكومت می‌كنیم فشار سختی بآنان گردیده بود. هر یكی از این سه بار داستانی دراز می‌دارد و داستان پارسال درازتر است و در اینجا فرصت گفتن نیست.

🔸چون چنان وحشیگری برخاسته و یك ماه بیشتر دامنه می‌داشت و دستهای نهانی در كار می‌بود كه در تهران نیز چنان آشوبی پدید آید و آنچه بیرون افتاد و دانسته شد جناب آقای هژیر وزیر كشور و تیمسار سرپاس جهانبانی رئیس كل شهربانی كه هر دو حافظ‌پرست می‌باشند بكینه‌ی سوخته شدن دیوان آن شاعر دشمنی آشكار با ما می‌نمودند و برای هر گونه پشتیبانی از وحشیگریها آماده می‌بودند. در چنان هنگام هراس‌انگیزی ما پرچم هفتگی را بنیاد نهاده پراكندن آغاز كردیم و چون پرده از روی دروغسازیها و نیرنگبازیهای ملایان تبریز و دیگر بنیادگزاران آن وحشیگریها برمی‌داشتیم بسیار كارگر افتاده هر شماره‌ای كه درآمد اثر آشكاری داشت.

این در فروردین‌ماه می‌بود. در همان هنگام جناب آقای ساعد مراغه‌ای كابینه‌ی نخست خود را پدید می‌آورد. ما چشم براه می‌بودیم كه كابینه بمجلس رود و شناسانیده گردد و آغاز بكار كند و ما در پیرامون پیشامدهای خود بگفتگو درآییم و اندیشه‌ی دولت را بدانیم. من آقای ساعد را از سی سال پیش دیده و آشنایی پیدا كرده بودم. ولی چنانكه می‌بایست نمی‌شناختم.

🔸🔸در اینجا باید از زمینه‌ی سخن بیرون شده بجناب آقای نخست‌وزیر آگاهی دهم كه ما نیك دانسته‌ایم كه در این كشور دسته‌ی بدخواهانی هستند كه از پنجاه و شصت سال باز ، سیاست بسیار شومی را درباره‌ی این كشور دنبال می‌كنند. چون رشته‌ی كارها را در دست می‌دارند می‌كوشند این توده را از پیشرفت بازداشته نگزارند بپای توده‌های پیشرفته‌ی اروپا و آسیا رسند. می‌كوشند كه آنان را در اینحال بدبختی و گرفتاری كه می‌دارند و راههای چاره را به روی آنان بندند.
ما این دسته را شناخته‌ایم و از كارهاشان آگاهیم و من اگر بخواهم ، از پیشامدهای این شصت و پنجاه سال صد گواه یاد توانم كرد. دوباره می‌گویم صد گواه یاد توانم كرد.

🔸با اینحال ما هیچگاه نمی‌خواستیم پرده از روی كار آنها برداریم و یا سخنی در نوشته‌هامان از آنها گوییم. ما سرچشمه‌ی بدبختی ، نادانی خود توده را دانسته با خود می‌گفتیم : اگر باین نادانیها چاره كنیم بهمه چیز چاره خواهد شد.

ولی افسوس كه جناب آقای ساعد بیگدار بآب زد و در آن چند ماه كه سررشته‌دار كارهای ایران گردید بی‌باكیهای بسیار نمود ، و آن رفتار اوست كه ما را واداشت پرده از روی كار برداریم. به ناآگاهان آگاهی دهیم.

🔸🔸ما نیك دانسته بودیم كه رو دادن بملایان و روضه‌خوانان و افزودن بچیرگی آنان كه نتیجه‌ی ناگزیرش سست گردیدن دستگاه دمكراسی و از كار افتادن سهشهای میهن‌پرستی و رسوا و بی‌آبرو گردیدن كشور است ، ماده‌ی برجسته‌ای در پروگرام آن دسته‌ی بدخواهان می‌باشد. بلكه می‌باید گفت : این یكی از شاهكارهای ایشانست. زیرا چون نام دین یا مذهب درمیانست كمتر كسی ایراد تواند گرفت. اگر هم كسی ایراد گرفت بدستاویز اسلام دهانش را توانند بست.

✴️ یكی از لغزشها در ایرانیان آنست كه می‌پندارند در جهان حقایقی نیست و هر كس از روی گمان یا پندار یك چیزهایی میفهمد و آن نظریست كه او دارد.

مثلاً ما این سخنانی را كه درباره‌ی درماندگی ایرانیان و علت آن را می‌نویسیم كسانی خوانده چنین میگویند : «این هم یك نظریست». ...

✴️همین خود نشان نافهمی و بیچارگی ایرانیان است. چنین می‌پندارند در جهان حقایقی نیست.

✴️ ولی باید بدانند جهان پر از حقایق میباشد.

هر موضوعی را كه شما بگیرید یك حقیقتی دارد كه باید جست و بدست آورد و پیروی از آن كرد.

(پرچم روزانه ش 86)

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست سوم : زيان بس بزرگي كه از شعرها برخاست
تکه‌ی 1

🔸 در نشست گذشته گفتيم ما را درباره‌ی شعر دو سخنست كه يكي را در آن نشست گفتيم و اينك مي‌خواهيم ديگري را بگوييم.
در آن نشست گفتيم : شاعران معني شعر را ندانسته و بياوه‌گويي پرداخته‌اند ، آنگاه ستايشگري كرده‌اند ، گزافه‌ها بافته‌اند. زبان بهجو آلوده‌اند. اينها را گفتيم. ولي افسوس كه زيان شعر تنها آنها نيست و يك رشته زيانهاي بزرگتري از شعر در ايران پديد آمده. زيرا چند تن از شاعران انديشه‌هاي زهر آلودي در مغز مي‌داشته‌اند و آنها را در شعرهاي خود جا داده‌اند كه مي‌بايد گفت : ياوه‌گويي را با بدآموزي توأم گردانيده‌اند. همچنان چند تن از بدآموزان شعر را افزاري براي كار خود گرفته‌اند.
اين شاعران بدآموز يا بد‌آموزان شاعر زيانهاي بس بزرگ را باين توده رسانيده‌اند كه مي‌بايست جداگانه بازنماييم. اين چند تن خيام و سعدي و مولوي و حافظ بوده‌اند كه از هر كدام جداگانه سخن خواهيم راند :
1ـ خيام : خيام بنيادگزار خراباتيگري است نخست بگويم كه اين نام «خراباتيگري» را ما گزارده‌ايم. تا ده سال پيش من آگاهي از خيام نمي‌داشتم. گاهي مي‌ديدم او را «فيلسوف» مي‌خوانند ، گاهي «مشكّك» مي‌نامند. هنگامي كه مي‌خواستم از او سخن رانم شعرهايش را خوانده ديدم كه او انديشه‌هايي را دنبال مي‌كرده : «جهان هستي هيچست و پوچست. ما نمي‌دانيم از كجا آمده‌ايم و بكجا مي‌رويم نمي‌دانيم بهر چه آمده‌ايم و چه كار بايد كنيم. پس بايد پرواي گذشته را نداشت ، انديشه آينده نكرد ، دمي را كه در آنيم فرصت شمرد و بخوشي كوشيد. بايد خود را بدامن ساغر و باده انداخت و اندوه از خود دور گردانيد».
اين پايه‌ي خراباتيگريست. ولي خيام چيز ديگري هم بآن مي‌افزايد كه «جبريگري» باشد. مي‌گويد : «هر آنچه خواهد شد از نيك و بد از پيش نوشته شده. كوششي كه ما كنيم نتيجه‌اي نخواهد داشت.»
چون درميان شعرها بارها نام «خرابات» مي‌برد كه بمعني ميخانه مي‌بوده از اينرو من بانديشه‌هاي او (يا بهتر گويم : ببدآموزيهايش) نام «خراباتيگري» گزاردم.
اينك برخي از شعرهاي خيام را برايتان مي‌خوانم :
اي بيخبر اين طاق مجسم هيچست
اين تارم نه سپهر ارقم هيچست
خوش باش كه در نشيمن كون و فساد
وابسته‌ي يك دميم و آن هم هيچست
*
هرچند كه رنگ و بوي زيباست مرا
چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد كه در طربخانه‌ي خاك
نقاش ازل بهر چه آراست مرا
*
روزي دو كه مهلتست مِي‌خور مِي ناب
كاين عمر دو روزه برنگردد درياب
داني كه جهان رو بخرابي دارد
تو نيز شب و روز ز مِي باش خراب
*
امروز تو را دسترس فردا نيست
و انديشه‌ي فردات بجز سودا نيست
ضايع مكن اين دم ار دلت شيدا نيست
كاين باقي عمر را بقا پيدا نيست
*
اي آمده از عالم روحاني تفت
حيران شده در چهار و شش و هفت
مِي خور چو نداني ز كجا آمده‌اي
خوش باش نداني بكجا خواهي رفت
*
با باده نشين كه ملك محمود اينست
وز چنگ شنو كه لحن داود اينست
از نامده و رفته دگر ياد مكن
حالي خوش باش زانكه مقصود اينست
*
بر لوح نشان بودنيها بوده است
پيوسته قلم ز نيك و بد ناسوده است
در روز ازل هرآنچه بايست بداد
غم خوردن و كوشيدن ما بيهوده است
*
چون نيست حقيقت و يقين اندر دست
نتوان باميد شك همه عمر نشست
هان تا ننهيم جام مِي از كف دست
در بي‌خبري مرد چه هشيار و چه مست
*
چون نيست ز هرچه هست جز باد بدست
چون هست به هرچه هست نقصان و شكست
انگار كه هست هرچه در عالم نيست
پندار كه نيست هرچه در عالم هست
***
زين پيش نشان بودنيها بوده است
پيوسته قلم ز نيك و بد ناسوده است
تقدير ترا هر آنچه بايست بداد
غم خوردن و كوشيدن ما بيهوده است
اينهاست آموزاكهاي1 خيام. ولي اينها جز انديشه‌هاي خامي نيست. نخست اين بسيار خامست كه كسي از اينجهان شگفت چشم بندد و بگويد : «اينجهان مجسم هيچست». بسيار بيخرديست كه درپي دانستنيهاي اينجهان نباشد و بگويد : «مِي‌خور كه نداني ز كجا آمده‌اي ...» راستست كه ما همه‌ی رازهاي سپهر را نمي‌توانيم دانست. ولي چنان هم نيست كه هيچ ندانيم.


1ـ آموزاك = آنچه آموزند ، تعليم ـ و

آیا این بدخواهی با كشور و توده نیست كه كسانی چنین اندیشه‌های كجی[خراباتیگری] را ترویج نمایند؟!.

آیا از اینها جز زیان چه نتیجه‌ای در دست تواند بود؟!..

امروز در این جهان كه توده‌ها در راه زندگانی با همدیگر سختترین نبردها را میكنند آیا خیانتكاری نیست كه شما چنین بدآموزیهایی را كه همه‌اش سخن از مستی و سستی میراند در دلها جا دهید؟!..

آیا این دشمنی با توده و كشور شمرده نمی‌شود؟!..

آیا این داستان از كجا سرچشمه میگیرد؟!..

این هیاهو درباره‌ی خیام از كجا برخاسته؟!.

من نمیخواهم پرده‌دری كنم همین اندازه می‌نویسم : كسانی در این راه دانسته و فهمیده گام برمیدارند.

و آنان خواستشان سست گردانیدن این توده‌ی بیچاره است و این داستان و مانندهایش را وسیله‌ی نیكی برای كار خود می‌شناسند ،

دیگران نیز نافهمیده و نادانسته پیروی از ایشان میكنند. اینها همه دامست همه دانه است.

اگر بخواهند كسی را فریب دهند و سوارش گردند آشكاره نگویند كه میخواهیم تو را فریب دهیم یا میخواهیم بگردنت سوار گردیم ،

با سخنانی سرگرمش دارند و قصد خود را بكار بندند.

(پرچم روزانه شماره‌ی 147)

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
2) آريستيديس‌‌ ـ تکه‌ی 16

🔸 سپس آريستيديس را بهمراهى كيمون روانه‌ی جنگ ساختند. او هميشه مى‌ديد كه ‌پااوسانياس و ديگر سركردگان اسپارت بر يونانيان ديگر برترى مى‌فروشند و زورگويى‌ مى‌كنند با آنكه خود او همواره نرمى نموده با همگى جز رفتار مهرآميز نداشت. چنانكه كيمون نيز اين رفتار او را پيش گرفته هميشه ستوده‌خويى از خود نشان مى‌داد و اينكه او سردارى را از دست لاكيدومنيان درآورد نه بدستيارى ابزار جنگ يا كشتى يا اسب‌ بلكه در سايه‌ی نيكورفتارى و تدبيرهاى خردمندانه بود. چه يونانيان كه آتنيان را در سايه‌ی دادگرى آريستيديس و مهربانى كيمون دوست مى‌داشتند درشت‌خوييهاى پااوسانياس و خودخواهى و بيدادگرى او آن دوستى و دلبستگى را هرچه ‌بيشتر مى‌گردانيد. زيرا پااوسانياس در همه‌جا با سركردگان و همراهان خود درشتى مى‌نمود و كيفرى كه بسپاهيان عادى مى‌داد با تازيانه بود و گاهى آنان را ناگزير مى‌ساخت يك روز درست لنگر آهنين را بدوش برداشته همچنان نگهدارند. نيز او بكسى اجازه نمى‌داد كه كاه براى خوابيدن بر روى آن تهيه كند يا علف و جو براى ‌اسب خود آماده گرداند يا بچشمه‌اى نزديك شده آب بردارد مگر پس از آنكه اسپارتيان از اين تداركها فراغت مى‌يافتند و چه‌بسا كه غلامان او سر اين كار تازيانه بر سر مردم مى‌زدند. و چون يك بار رویداد كه آريستيديس مى‌خواست در اين باره‌ها شكايتى كند پااوسانياس تندى نموده گفت : من بيكار نيستم و هيچگاه نمى‌توانم باينگونه سخنان گوش بدهم. پس نتيجه‌ی آن رفتارها بود كه سركردگان دريايى و سرداران بويژه سرداران خيوس و ساموس و لسبون نزد آريستيديس آمده خواستار گرديدند كه سردارى ايشان را بپذيرد و اختيار همه‌ی دسته‌هاى همدست يونانيان را به كف خود بگيرد و بدينسان بيزارى از اسپارتيان نموده به آتنيان ‌مى‌گراييدند. آريستيديس پاسخ داده گفت : اين پيشنهاد شما بسيار بجا و دربايست است ولى براى استوارى كار بايد بكوششهايى ‌برخيزيد كه بار ديگر نتوانيد از آن انديشه و پيشنهاد بازگرديد. در دنباله‌ی اين گفتگو اولياديس‌1 از مردم ساميا و آنتاگوراس‌2 از مردم خيوس با هم پيمانى‌ نهادند و بهنگامى كه كشتيها در نزديكيهاى بوزانتيوم3 درياپيمايى مى‌نمودند آنان بسوى‌ كشتى پااوسانياس كه جلوتر از ديگران مى‌رفت رانده و آنسو و اينسوى او را فراگرفتند و چون پااوسانياس چگونگى را دريافت بپرخاش و تهديد برخاسته چنين گفت : شما با اين كار نه كشتى مرا بلكه سراسر كشور خود را دچار خطر مى‌گردانيد. آنان پاسخ گفتند : برو پى كارت و هميشه سپاسگزار بخت باش كه در پلاتايا فيروزى را بهره‌ی تو گردانيد. زيرا تاكنون هنوز يونانيان خوددارى نموده كيفرى را كه پااوسانياس در بارگاه خود در پلاتاى شايسته بود ازو دريغ نمى‌داشتند.4 بهرحال اينان همگى از پااوسانياس بريده به آتنيان پيوستند. بزرگوارى‌ای كه از لاكيدومنيان در اين هنگام ديده شد آن نيز درخور شگفت است. زيرا آنان همينكه دريافتند كه سرداران آنان در سايه‌ی نيروى بى‌اندازه‌اى كه بدست ايشان‌ سپرده مى‌شود غرور برداشته تباه مى‌گردند ديگر سردارى براى همگى يونانيان از ميان خود برنگزيدند و اين را كه همشهريان ايشان پایبند خرسندى و پارسايى باشند بهتر شمارند تا فرمانروايى را بر سراسر يونانيان.


1ـ Uliades
2ـ Antagoras
3ـ Byzantium همانجاست كه اكنون استانبول خوانده مى‌شود.
4ـ مقصود آن كوتاهى يا اشتباهى است كه پااوسانياس در جنگ پلاتاى بهنگام فرمان جنگ دادن نموده بود.

🔶 چگونه از رستگاری گریزانند

🔸ولی امر ما [بهاییان] درباره‌ی این كسان [کسروی و پاکدینان] و نوشته‌شان امر فرموده كه اینان گمراهند و كتابهایشان نیز ضاله و مضر است مبادا كه احباب الهی نوشته‌های اینگونه كسان را بخوانند و بویژه خواندن این قبیل كتب را سخت قدغن نموده.

🔸 يك متهم گناهش به هر بزرگي باشد بايد براي او وكيل برگزينند ، و اين بپاس قانونست. ... وكيل بودن از سوي يك متهمي دلالت بهواداري از آن نميكند ، بويژه كه وكالت تسخيري باشد.